A Cluster of Nyāya Flowers 5.15
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 5.15
- Language
- Sanskrit
5.15.1
vārtāvidyāyāṃ | kṛṣiḥ pāśupālyaṃ vāṇijyā ca vārtā | mṛdnato mardanakartuḥ | evaṃ vīryakāmādiṣviti | uttaraślokādyapekṣayāṃ | taduktaṃ 'rājño balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyārthino'ṣṭame' iti | 25 kartrādivaiguṇyati | kartrādivaiguṇyaṃ phalādarśane kāraṇamananumodamānāḥ | sarvāṅgopasaṃhāreṇeti | yadā sarvāṅgānyupasaṃhartuṃ śaknuyāt tadā kāmyaṃ kuryāditi vyavasthāpanāt | avagrahe varṣapratibandhe | śvobhūte juhuyād | dvitīye dine homaśeṣaṃ samāpayed | nanūpanayanāderbrahmavarcasādiphalāt karmaṇaḥ paśavo bhaviṣyantītyāśaṅkyāha na hi brahmavarcasaphalāditi | sapratyayapravarttanamiti | sacetano hi kathaṃ niṣphale pravarteteti | kṣīṇaṃ tatraiva janmani | ‘na ca svargaphalasyeha kaścidaṃśo'nuvartate’ iti śeṣaḥ| yo vṛṣṭikāma iti | yo vṛṣṭikāmaḥ sa saubhareṇa stotraviśeṣeṇa stuvītetyetāvadevoktam | tatra ‘yadi na varṣet’ ityādi noktam | yadi kāmayeteti | sado yatra hotrādayaḥ ṛtvijo yājyānuvākyāstotrādipāṭhavyāpāramupaviṣṭāḥ sampādayanti, tannīcairminuyāt anuccāḥ sthūṇāstatra nidadhyādityarthaḥ | kāpilāstviti | yāgabrahmahatyādikriyābhirniṣpannasaṃskāro yo'bhivyajyamānaḥ prakāśarūpabuddhivṛttisvarūpo viśiṣṭaphalaheturdharmādharmāviti sāṅkhyāḥ | puṇyapudgaleti | puṇyapudgalāḥ puṇyaparamāṇavaḥ | nirādhārasyāpūrvasyeti | te hi kriyānirvartyaṃ kriyābhivyaṅgyam āśritamevāpūrvamāhuḥ | yāgadānādinā dharmo bhavatītyapi laukikāḥ | prayogāḥ santi te cāmī saṃskriyāpakṣasākṣiṇaḥ || saṃskāro nṛguṇaḥ sthāyī tasmāddharma iti sthitam | tasmācca phalaniṣpatterna citrādau mṛṣārthatā ||
5.15.2
tatrānuṣṭhānabhedena kālatritayacodanāt | yo yasya coditaḥ kālo laṅghanīyo na tena saḥ || tataścānyatamaṃ kālamabhyupetyainamujjhataḥ | nindeti na virodho'tra kaścidvidhiniṣedhayoḥ || nanu vyāpakatvādātmanāṃ yajñāyudhīti kathamekasyaiva vyapadeśa ityāha yajñāyudhasambandho'pīti | vyavasthayā yasya tāni yajñāyudhāni tasyaiva upakārakāṇi nānyeṣām | pañcadaśeti pañcadaśasaṅkhyāsampattyā vajrabhūtayā | so'rodīditi | sa ( atratyaṣṭīkāgranthaḥ khaṇḍitaḥ ) udakhidat udaharat | prāgṛhṇāt prākṣipat | tūparaḥ śṛṅgarahitaḥ paśuḥ | devayajaneti devā ijyante yasmiṃstad yajñasthānamasminnasmābhiryaṣṭavyamityadhyavasāya niścitya | tathātvaniścayābhāvāditi | rodanādi hi pramāṇāntara- grahaṇayogyaṃ vastu, siddhatvāt; siddhaṃ hi vastu loke pramāṇāntaragrāhyameva 'rājā yāti' vat śabdena pratipādyamānaṃ dṛṣṭam, ato vede'pi tathaiva bhavitumarhati | na ca pramāṇāntareṇa rudrādirodanagrahaṇasambhavaḥ | rodanasya grahaṇābhāvādeva pramāṇāntaraviruddhatvam | vapotkhedanādīnāṃ tu viparyayagrahaṇāt | ko ha vai tadvedeti | ko vai tadveda, naiva kaścijjānāti paraloke phalamasti na veti | gargatrirātrabrāhmaṇamiti | gargatrirātrākhyasyāhīnasya kratoḥ pratipādakaṃ brāhmaṇaṃ gargatrirātrabrāhmaṇam | ādhānānte homaviśeṣaḥ pūrṇāhutiḥ | yaścaivaṃ veda yaścāśvamedhamantrabrāhmaṇārthaṃ jānāti | na pṛthivyāmagniriti | agnyādhārabhūtānāmiṣṭakānāṃ viśiṣṭena sanniveśena sthāpanamagnicayanam | tāsāmādhārabhūto darbhaḥ prastaraṇam |
5.15.3
agnihotraṃ juhoti | kena dravyeṇetyapekṣāyāmāha payasāgnihotramiti | kā ca tatra devatetyapyāha yadagnaye ceti | vrīhīn avahantīti | dṛṣṭetikartavyatātaṇḍulaniṣpattyarthamapekṣaṇāt | prokṣaṇaṃ taddṛṣṭopakārārthamanapekṣaṇādadṛṣṭetikartavyatā | aṅgavidhivat | aṅgavidhayaḥ prayājādividhayaḥ | pratītyaṅgatvamiti |. kevalād vidhyuddeśāt stutihitasya viṣayasya pratītiḥ sārthavādakāttu sastutikasyeti sastutikaviṣayapratītāvaṅgamarthavādāḥ | dārā ityādau bahutvavadvā pratītyaṅgabahutvayuktaṃ dravyaṃ pratīyate kevalam, kāryayogaḥ punarekasyaiva; evaṃ sastutiko viṣayaḥ pratīyata eva, anuṣṭhīyate tu śuddha eveti | ata eva pramāṇopayogitvamiti | śabdataḥ pratipannāpi stutiḥ pramāṇasya liṅādeḥ pratyayasya karttavyatāvabodhaṃ prati sāhāyyakaraṇāt pramāṇopayoginī | ata eva prābhākarā vedo'rthavādā na tu vaidikāḥ ityāhuḥ; vedo'vabodhakā na vaidikāḥ prameyā ityarthaḥ | na prameyopayogitvam | prameyaṃ tādṛgeva stutaṃ cāstutaṃ ceti | svānubhavasākṣika iti | stutivākyameva vidhivākyam, stutita eva vidhyarthāvagamāt na tatrānyasya vidhivākyasya kalpanamupayujyata ityanubhavasākṣikametat | yad vidhivākyāt pratīyate tat stutipadebhyo'pi pratīyata ityatrānubhavaḥ sākṣī | tathāpi kecit kalpanamicchanti | yathā 'yo brāhmaṇāyāvaguret taṃ śatena yātayāt' ityarthavādād brāhmaṇāvagūraṇaṃ na kartavyamiti niṣedhavidhivākyakalpanam |
5.15.4
ādityaḥ prāyaṇīyaścaruriti | prayanti prārabhante'nena yajñamiti prāyaṇīyo'ditidevatākaścaruḥ | darśapūrṇamāsakarmasambaddhasya haumikasya vahneḥ karmasamūhasyopasthānāt kiṃ kathaṃ kartavyamiti karmakramādyanavadhāraṇarūpo yo bhramaḥ so'nena caruṇā nivartyate, avakāśādānāt | atra pravṛttyā hi avakāśaṃ labhante 'idaṃ kṛtvā idaṃ kriyate' iti | yathā diṅmoheti diṅmoha iva diṅmohaḥ, yathā diṅmohe sati na kvacit pravartituṃ śakyata evaṃ karmakramādyanavadhāraṇe'pīti | api diṅmohasya kiṃ punaḥ diṅmohasyetyarthaḥ | yattu arudati rudre kathaṃ tadrodanavacanam, anaśruprabhave'pi rajate kathaṃ tadaśruvatāmabhidhānamiti guṇavādamātram | gauṇa eṣa vādaḥ | śvetavarṇasārūpyādinā rodanaprabhavaṃ rajataṃ ninditumucyate | evaṃ paśuyāge vapāhomapraśaṃsāyai 'prajāpatirātmano vapāmudakhidadi'ti vṛttāntākhyānaṃ yojanīyam | ādityacarupraśaṃsāyai devā 'devayajanamadhyavasāya diśo na prājānanni'ti | atha vā naiyāyikānāmanekaprakārapuruṣātiśayavādināṃ yathāśrute'pyarthe nātyantamasambhavaḥ | rudrasya ruditādrajatajanma, prajāpatervapotkhedaḥ, taddhomāttūparapaśūdgamaḥ, devānāṃ devayajanādhyavasāne diṅmoha ityevaṃjātīyakamapi satyamastu ko doṣaḥ ? tat, sarvathā arthavādānāṃ prāmāṇyam | evaṃ 'stenaṃ mano'nṛtavādinī vāgi'ti gauṇa eṣa vādaḥ | pracchannatayā stenaṃ 15 mana ucyate bāhulyābhiprāyeṇa cānṛtavādinī vāgiti | 'dhūma evāgnerdivā dadṛśe nārcirarcirevāgnernaktaṃ dadṛśe na dhūmaḥ' iti dūrabhūyastvābhiprāyeṇa kasmaicit prayojanāya sāyaṃ prātarho madevatāstutaye kathyate |
5.15.5
'na caitad vidmo yadi brāhmaṇāḥ smo'brāhmaṇā ve'ti pravarānumantraṇapraśaṃsāyai vṛttāntajñānaṃ puraivamāsīditi | yattvarudati rudra iti | arudati pramāṇāntarādanupalabhyamānarodana ityarthaḥ | anaśruprabhave'pīti | pramāṇāntarād rajatākārād rajataprabhavadarśanāt | evaṃ stenaṃ mana iti | somamāne śrūyate 'hiraṇyaṃ haste bhavatyatha gṛhṇāti' iti hiraṇyaṃ haste gṛhītvā atha somaṃ mātuṃ gṛhṇātītyarthaḥ | nanu ahiraṇyahasta eva kasmānna gṛhṇāti tadāha 'stenaṃ mano'nṛtavādinī vāgi'ti | hiraṇyahastena yat kṛtaṃ tat satyaṃ na 25 manasā vācā veti hiraṇyastutyarthaṃ tayornindā ( ataḥparaṃ ṭīkāgrantho naṣṭaḥ ) | ......'brāhmaṇā veti saṃśayarūpamajñānam, abrāhmaṇo'pyanena brāhmaṇo bhavatīti stutiḥ | ko ha vai tadvedeti yaducyate tad dṛṣṭaphalaṃ karma stotumucyate | 'dīkṣitaśālāyāmupabhadrādipracārakāle 'dikṣvatīkāśān kuryāt' iti śrūyate | atīkāśā dhūmanirgamanavivarapradeśāḥ | kimati kuryādityākāṅkṣāyāṃ vākyaśeṣaḥ 'ko ha vai tadveda' | 'ko hi tadanyat svargādi phalaṃ jānāti yadamuṣmilloke bhavati vā na vā' iti | etattvatīkāśakaraṇaṃ dṛṣṭaphalameva, dṛṣṭena dhūmanirgamanalakṣaṇena phalena phalattvādasyeti stutiḥ |
5.15.6
vidyāpraśaṃsā gargatrirātrabrāhmaṇajñānastutiḥ | sarvatvaṃ prakṛtāpekṣamivita | pūrṇāhutyā sarvān kāmānavāpnoti | sarvakāmaphalasya darśapūrṇamāsādikarmasamūhasya nimitta āhavanīye prāpyamāṇe pūrṇāhutyā sarvān kāmān avāpnotīti stutiḥ | evaṃ tarhi antardhānādiphalānāpi karmaṇāmāhavanīyo nimittaṃ prāpta ityāha prakṛtāpekṣamivita | prakṛtāni yānyagnihotrādikarmmāṇi teṣāṃ nimittaṃ pūrṇāhutyā āhavanīyaḥ prāpyate, tasmin prāpte prastutāni karmāpyanuṣṭhīyante agnihotrādikāni, tatastattatphalamiti | dṛṣṭaśca prakṛtāpekṣaḥ sarvaśabdaḥ 'sarvamanena bhuktam' itivat | aśvamedhādhyayane'pīti | āstāṃ tāvadaśvamedhānuṣṭhānaṃ yo'pi veda so'pi mṛtyuṃ taratītyaśvamedhānuṣṭhānasyaiva stutiḥ | añjane sati ghṛtādinā | tatkāryakāritvād yajñanirvartakatvād yajamānakāryakāritvaṃ prastarasya | aindrayā gārhapatyopasthānamaviruddhamiti indrapratipādakānāṃ padānāṃ 'kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe' ityasyāmaindrayāmṛci aiśvaryādiyogād gauṇyā vṛttyā gārhapatye'pi pravṛttiraviruddhā | parakṛtipurākalpasvarūpāḥ pūrvaṃ darśitāḥ, yathā cātra dālbhya āha ' māṣāneva mahyaṃ pacate'ti parakṛtirūpo'rthavādaḥ, tasmādāraṇyānevāśnīyādityetad vidhiśeṣaḥ | 'ulmukairha sma purā samājagmuri'ti ca purākalparūpo'rthavādaḥ | tasmād gṛhapatereva nirmandhyāgniṣu sa pacan pacedityetaccheṣaḥ | viśiṣṭanāmadheyatayā jñātakartṛka karmasambaddho'rthavādaḥ parakṛtiḥ, avijñātakartṛkarmasambaddhastu purākalpa iti |
5.15.7
pratitiṣṭhanti ha veti | 'trayastriṃśadrātramupeyuri'tyetāvanmātraṃ śrūyate, kiṃkāma iti tu na śrūyate | phalamātreyo nirdeśāditi | 'pratitiṣṭhanti ha vā' ityādi kiṃ phalārtha- vādamātramuta phalavidhiriti saṃśaye phalārthavādamātramityatra pūrvapakṣe sūtram "kratau phalārthavādamaṅgavat kārṣṇājiniḥ' iti kratāvasmin rātrisatre phalamarthavādatayā kārṣṇājinirācāryo mene, yathā 'yasya khādiraḥ sruvo bhavati cchandasāmeva sa rasenānvadyatī'tyatrāṅgavidhāvarthavādamātraṃ phalanirdeśaḥ | tataḥ siddhāntasūtraṃ 'phalamātreyo nirdeśāhaśrutau hyanumānaṃ syāt' iti | ātreya ācāryaḥ | phalavidhimeva manyate saḥ | phalaṃ hyavaśyaṃ kalpyam, tacca nirdiṣṭameva, aśrutau hyanumānaṃ kalpanā bhavatīti | atra cārthavādavicāre pūrvapakṣāvasthāyāṃ 'so'rodīdi'tyādyā udāhṛtāḥ, siddhānte tu 'vāyurvai kṣepiṣṭhe'tyādayaḥ, tatra ko'bhiprāyaḥ | ucyate | teṣu svārthāsatyatvāśaṅkā vidyate, amīṣu tu svārthāsatyatvāśaṅkāyā abhāvaḥ ! eṣāñcaikavākyatvaṃ vidhinā sādhayituṃ pārinaṃ tadanenaiva nyāyena teṣāmapi setsyatīti | kiṃ arthaprakāśanadvāreṇeti | prayogakāle yo'yaṃ mantrāṇāṃ pāṭhaḥ sa kiṃ prayojyān padārthān prakāśayituṃ teṣāṃ smaraṇāya uta adṛṣṭārthamuccāraṇamātramiti | uruprathā uru prathasva | tvaṃ puroḍāśa uruprathāḥ uru kṛtvā prathasva iti | uruprathāḥ prathaḥśabdaḥ sāntaḥ | ata uru vistīrṇaṃ kṛtvā prathasva vistāraṃ bhajeti | prathayati piṇḍarūpaṃ santamapūparūpaṃ
5.15.8
sampādayati | agnīdagnīn vihareti mantreṇāgnīdho'gniviharaṇaṃ kartavyaṃ prakāśyam, taccāgniviharaṇamasāvanena vacanenāprakāśitamapi karma pāṭhakramavaśādeva jānan karoti | asmin hyavadhautasyāgniviharaṇaṃ paṭhyate | grahaiktvapratītivaditi | 'grahaṃ sammāṣṭi' ityatra grahaṃ nirdiśya sammārgo vidhīyate | nirdeśastu vacanāntaranirjñātasya bhavati, vacanāntareṇa ca navasaṃkhyo'sau vihita ityekatvāvivakṣā | somāvasekaḥ somāvalepaḥ | apekṣyamāṇaśceti | yathā 'barhirdevasadanami'tyasya dravyaprakāśanaṃ yo'rthaḥ sa vidhinā apekṣyate | sarvasya vedasyāvivakṣitārthatvaṃ syāditi | 'nanu kathamavivakṣitārthatvam, svādhyāyādhyayanavidheḥ 'svādhyāyo'dhyetavyaḥ' ityasyārthajñānaparatvādityāha 'akṣaragrahaṇamātravidhānāt' iti | 'svādhyāyo'dhyetavyaḥ' pāṭhenāmukhīkartavya iti hi tasyārthaḥ | dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanamiti | akṣaragrahaṇamātrasya niṣphalatvādavaśyaṃ vidhinā pravartakaśaktyavighātāya phalāntaraṃ kalpyam | yāvacca kalpyate tāvad dṛṣṭamevārthavibodhanaṃ laghvityādi prathamāhnikārambha eva prapañcitamiti | nanu 'yad ṛco'dhīte ghṛtakulyā bhavanti, yad yajūṃ ṣyadhīte madhukulyā bhavanti' iti ṛgādyadhyayanāt phalāntaraśravaṇāt kathamarthāvabodha eva phalamiti | atiprasiddho'yamarthaḥ, prathamasūtra eva mīmāṃsāyāmasrya vicāraṇādata evāha etacca śāstrāntara iti | 'anyārthatve svādhyāyasyāvagate teṣāmarthavādatayaiva samanvayaḥ' ityādyuttaramatra |
5.15.9
tadvidhāyakam uruprathā iti puroḍāśaṃ prathayatīti | pratipannārthaviṣayantu tadityanena nirālambanatvakṛtamanarthakatvaṃ pariharati, arthavādārtham vetyanena tvanuvādamātratvam | kvacittu guṇārthavidhānamiti | santyādānasamarthā mantrā 'devasya tvā' ityādayaḥ, tān paṭhitvāha 'tāṃ caturbhiṃrādatte' iti | tāmityabhri; vedyarthaṃ mṛt khanyate yayā sā abhriḥ | tatra tadādānaprakāśanasāmarthyādeva mantreṇa tadādāne labdhe punastāṃ caturbhiṃrādatta iti vacanaṃ niṣphalamāśaṅkya samuccitaiścaturbhiṃrādānaṃ kāryaṃ naikaikeneti samuccayalakṣaṇaguṇasya viśeṣasya vidhānārtham | yadyapi samuccayo na vācyastathāpyasamuccitairekaikaśa ādānaṃ kriyamāṇaṃ kathaṃ caturbhiṃrādānaṃ kṛtaṃ syāditi phalataḥ samuccayalābhaḥ | evamagnīdagnīn vihareti | atra yadyapi tasya jñānaṃ sthitaṃ mayaitatkartavyamiti tathāpi prayogakāle'vaśyaṃ smartavyaṃ tat, upāyāntareṇa smaraṇapratiṣedhārthaṃ mantreṇa smṛtaṃ kartavyamiti mantrasyopayogaḥ | anyathā karaṇe cāsyeti | bahubhyo'dhyetṛbhyo nivāraṇam, evaṃ mā paṭhīriti |
5.15.10
savanāni prātaḥsavana, mādhyaṃdinasavana, tṛtīyasavanāni| chandāṃsi gāyatryādīni | kalpo yajñasūtram | kāmān svargādīn | sa evambhūto maho devo mahān devo yajño martyān manuṣyān āviveśa, teṣāmeva yajñe'dhikārāt | catvāri śṛṅgāstridhā baddha ityanayoratharvavedabhaktyā svavyākhyānaṃ kṛtavān granthakāraḥ, bhāṣyakārastu catvāro hotrāḥ śṛṅgāṇīvāsyeti, tridhā baddhastribhirvedairbaddha iti ca vyācacakṣe | hotrā iti ṛtvigviśeṣāṇāṃ brahman-ācchaṃsi-potṛ-neṣṭṛlakṣaṇānāṃ caturṇāmabhidhānam, teṣāṃ yajña mukhapradeśavartitvācchṛṅgatulyatvam | oṣadhe trāyasveti | paśusaṃjñāpanakāle paśuparitrāṇārthamadhvaryurdarbhamāha 'oṣadhe trāyasve'ti | tasyā acetanāyāścetanavatvasamāropaḥ stutiḥ | prātaranuvākastutiriti prātaranuvākākhyaḥ śastraviśeṣaḥ ṛgvedaprasiddhaḥ | yadacetanā grāvāṇo'pi śṛṇuyurityasya kiṃ punarvidvāṃso brāhmaṇā iti śeṣaḥ | yattu keṣāñcinmantrāṇāmartho na jñāyata iti | tatra 'amyak sā ta indra ṛṣṭirasme sanemyaśvaṃ maruto junanti agnibhriddhi ṣmātase śuśukānāpo na dvīpaṃ dadhati prayāṃsi' iti tāvanmantrasyāyamarthaḥ' agastyo'maratvaṃ prārthayamāna indramāha he indra sā te bhavatsambandhinī ṛṣṭirāyudhaviśeṣaḥ asme asmākaṃ sthitaiva, kiviśiṣṭā ? amyak
5.15.11
amiśabdaḥ sahātheṃ ami saha añcatītayabhyak yā tava sahacāriṇītyarthaḥ | agniḥ cit hi sma agniriva hi atase śuṣkatṛṇe, śuśukvān dīptavān śuṣkatṛṇaprajvalitāgnitulyā yā lakṣyata ityarthaḥ | ye'nyete marutaḥ sanemi purāṇamabhrvaṃ toyaṃ junanti dṛṣṭirūpeṇa prakṣaranti | ata eva prayāṃsyannādyāni dadhati dhārayanti tava sakhāḥ te'pyasmākameva kathaṃ (atra ṭīkāgrantho naṣṭaḥ) tāvacchabdau prāṅnītyā praharaṇahiṃsāparau sati ca prahartavye tatpa- ratvamanayonarānyathā aśvinośca devabhiṣajorjaraṇamaraṇe eva prahartavyaṃhisitavye ca nānyat | ata uktam jaraṇamaraṇanimittāviti | yata eva ca jarāmaraṇayoḥ praharttārau hiṃsitārau cāśvināvata eva tābhyāmajaratvamamaratvañca prārthitavānagastya iti | 'ekayā pratidhāpivat sākaṃ sarāṃsi triṃśatam | indraḥ somasya kāṇukā' iti mantreṇendraḥ stūyate | ekayā pratidhā ekena prayatnena sākaṃ yugapat triṃśataṃ sarāṃsi pātrāṇi somasya pūrṇānīndro'pivat | kāṇukā kāmayamānaḥ san | agnivṛ̍trāṇīti | agnivṛ̍trāṇi pāpāni jaṅghanadatyarthaṃ hatavānityarthaḥ | hiraṇyaparṇeti | na hi loke vanaspatīnāṃ hiraṇmayaparṇatvamityarthānyatvam | vārāhī upānahau varāhacarmanirmite | vaitase kaṭa ityaśvamedhe śrūyata etat | vetasanirmite kaṭe prajāpatidevatākānaśvādinānāpaśvavayavān sañcinoti sahacarayati | śiṣṭaprasiddhyā śāstra-
5.15.12
vitprasiddhyā | tathāhi 'yavamayeṣu karambhapātreṣu vihiteṣu vākyaśeṣaṃ yatrānyā oṣadhayo mlāyante tatraite modamānā ivotttiṣṭhantīti'; na caivaṃrūpatā priyaṅguṣu sambhavati, sarvauṣadhisādhāraṇe śaratsamaye tadudbhavāt; yavānāntu grīṣme samudbhavaḥ, atasteṣveva pratyayastasmād | 'varāhaṃ gāvo'nudhāvanti' ityatastu vākyaśeṣāt sūkare varāhaśabdo na kṛṣṇaśakunau kāke; na hi taṃ gāvo'nudhāvantīti | 'apsujo vetasaḥ' ityamuṣmācca vākyaśeṣād vañjule vetasaśabdo na jambvām | nigameti nigamā nighaṇṭavaḥ, asyeyanti nāmānītyevaṃprāyāḥ | mantrārthapradarśanaparāṇi vedavākyānyeva yāni. yathā 'yuñjānaḥ prathamaṃ manaḥ' ityasya mantrasya 'prajāpatirvai yuñjānaḥ' ityādiko vyākhyārūpo nigama ucyate | vyutpattyārthapratipādanaṃ yena kriyate tanniruktam | tatra kimiti udbhidyate mṛt khanyate yena tadudbhid kuddālādi, tena 'udbhidā yajeta' iti guṇavidhiḥ, yavairyajetetivat | guṇaśca tasmin vājapeyākhya iti | vājamannaṃ vājañca tat peyañceti yavāgūrucyate, sa guṇaḥ, tena yāgaḥ kartavya iti |
5.15.13
rūpasāmyāditi | tadeva yāgādyātmakaṃ rūpamubhayatrāpi sambadhyamānasya, atastantreṇobhayatra sambadhyata iti | pradhānañceti | anyenopakriyamāṇatvāt pradhānam | tasmād bhāvārthaprāptāviti | vaidikāni tāvad vidhāyakāni sarvāṇyeva guṇavidhāne paryavasitāni sarvāṇi hi sopapadāni, udbhidā yajetetivat | tacchuddhasya yāgasya vidhāyaka mavaśyamanyat pramāṇāntaraṃ mṛgyam, ataśca pramāṇāntarasavyapekṣatvādapramāṇamiti prabhākaramatam | tathā ca sa āha 'tasmāt karmavidhānāsambhavādaprāmāṇyam | katham ? laukikakarmāśrayaṇāt | avaśyaṃ hi guṇavidhipare vākye laukikaṃ karmāśrayaṇīyam | vaidike na khalu bādhā doṣaḥ kintu asambhavaḥ| kathamasambhavaḥ ? sarvatropapadaśruteḥ | evamapi kimityaprāmāṇyam ? dhātvarthe'nyataḥ pravṛttimṛgyā | anyataścet sāpekṣatvaprasaṅgaḥ, sāpekṣatvāccāprāmāṇyaṃ prasaktam” ityādi | guṇavidhipakṣaspṛśa iti | phalaṃ prati vidheyatvād dhātvarthasya, nāmavidhiṃ prati coddeśyatvāt | saṃjñāsaṃjñisambandhamiti | kāryaparatvād vesyeti bhāvaḥ | yogena kenacidityādinā nāmadheyasyānūdyamānatvaṃ darśayati | yogena paśūnāmudbhednena phalabhūtānāṃ prakāśanena yat siddhamudbhidtvaṃ tadanenānūdyate na vidhīyata ityarthaḥ | yenānena yāgaviśeṣeṇa paśukāmo yajate bhavatyevāsāvudbhid paśūnā mudbhedanādityarthaḥ | guṇaphalopabandhenārthavaditi | tatsambandhitvena guṇaphalayorvidhānādityarthaḥ | āgneyo'ṣṭākapāla iti | accyuta ityubhābhyāmapi darśapūrṇamāsābhyāṃ na cyavata iti | atra hi aṣṭakapāleṣu yaḥ saṃskṛtaḥ sāṣṭākapāla āgneyo bhavati, tasya puroḍāśasyāgneyatā vidhīyate;
5.15.14
na hyavidhīyamāna āgneyo bhavati | sa punaraṣṭākapāla evamāgneyo bhavati yadagnaye saṃkalpya dīyate, saṃkalpamantareṇāgneyatvābhāvāt | saṃkalpitasya yāgena vinā arthavattā nāstītyevamanena prakāreṇa taddhitānta nirdeśānyathānupapattyā yāgo vihitaḥ | sa caivaṃ dravyadevatāsambandhātmako yāgo vidhāyamāno na śakyaḥ sambandhināvagnipuroḍāśāvantareṇa vidhātumiti saguṇasya karmaṇo yāgasya vidhānam | tathā ca jaiminiḥ "tadguṇāstu vidhīyerannavibhāgādvidhānārthe na ce'nyena śiṣṭāḥ” iti | yathā vā etasyaiveti | "sameṣu karmayuktaṃ syāt” ityatraitaccintitam | trivṛdagniṣṭudagniṣṭomastasya vāyavyāsvekaviṃśamagniṣṭomasāma kṛtvā brahmavarcasakāmo yajeteti | tataḥ punaruktam etasyaiva revatīṣu vāravantīyamagniṣṭomasāma kṛtvā paśukāmo hyetena yajeteti | tatra prathamaṃ trivṛtstomo'gniṣṭunnāmako yāgaḥ sa cāgniṣṭomo'gniṣṭoma saṃsthastasya vāyavyā yā ṛcaḥ tāsvekaviṃśamekaviṃśatyā stotrīyābhirṛgbhirnirvartyo'gniṣṭomākhyaḥ stotraviśeṣaḥ | paścādetasyaivetyāha | atra viśeṣaḥ revatyākhyāsu ṛkṣu vāravantīyākhyasyāgniṣṭomasāmno vidhānam | tatra saṃdehaḥ | kiṃ pūrvaprakṛtasyāgnistuto'gniṣṭomasya yo guṇo vāravantīyākhyastasmin paśavaḥ phalam athavā etena yajeteti karmāntaravidhānamiti | tatra paśukāmo yadi yajetānena yadevaṃ kṛtveti sambandhādetasyaivetyanena tasyaiva parāmarśāt tasyaiva guṇavidhiriti pūrvapakṣite “sameṣu karmayuktaṃ syāt” iti siddhāntaḥ | sameṣvevaṃjātīyeṣu revatyādivākyeṣu karmayuktaṃ phalamapūrvāt karmaṇaḥ phalaṃ na pūrvasyaiva guṇavidhirityarthaḥ | katham ?
5.15.15
guṇavidhipakṣe vākyabhedāt tasya tāvat prakṛtasya revatyo na santi tā vidheyāstāsu cāgniṣṭomasāma nāsti pūrvasiddhaṃ tadapi vidheyam | siddhānte tu revatyādhāravāravantīyastotranirvṛttipūrvakatvaviśiṣṭo yāgo vidhīyate | tadā ca viśeṣaṇānāmavidhāne kathaṃ tadviśiṣṭasya yāgasya vidhiriti balāt saguṇasya karmaṇo vidhānamāyāti | yadā caivaṃ nyāyastadā etasyetyevaṃ dharmakasyeti vyākhyeyam | atra ca 'yāgapravṛttau satyāṃ sāmnaḥ karaṇamupapadyate na tu pūrvam' ityākṣipya prābhākaraiḥ 'pratītipaurvāparyaṃ ktvāśrutirna prayogapaurvāparyaṃ' ityādi samarthita- miṣṭyāstāṃ tāvadetat | atra evānenāpyuktam alaṃ śāstrāntaretyādi | samuccāraṇe sahoccāraṇe | kiñca laukikeṣviti| atra kiñca laukikeṣviti ārabhya anuvādamātraṃ vidhivacanamiti evaṃvadatāṃ kāryaprāmāṇyavādināmiti samanvayaḥ| hitāhiteti| hitahitaprāptiparihārayoryatsādhanaṃ siddhistatra sāmarthyamavagatya grāmagamanādestatra grāmagamanādau pravṛtteḥ| viniyoganiṣṭha eva| 'grāmaṃ gaccha grāmagamanāddhitaṃ bhavati' iti hitaprāptigrāmagamanayoryaḥ sādhyasādhanasambandhalakṣaṇo viniyogastanniṣṭha iti| anuvādamātramiti| pravarttanābhidhānadvāreṇa hi pravṛttau tātparyaṃ liṅādeḥ, sā cānyataḥ sukhasādhanatvāvagamanāderyā prāptā tāmasāvanuvadati nāpūrvāṃ vidadhāti| ye tu bhūtārthavādiśviti| 'nidhimānayaṃ pradeśaḥ' 'pratirodhakavānayamadhvā' ityādiṣu 'gṛhāṇa' 'mā gamaḥ' ityādi kalpayanti| tatrāśrutaḥ kalpayitavya iti kalpayitvāpyanuvādīkartavyaḥ, tad varamakalpanaivetyabhiprāyaḥ| na ca kalpanāpi vinā kācit kṣatirityāha pravṛttau tviti|
5.15.16
5 bhyāja kṛṣṇāṃ daṇḍeneti padagrāme vivakṣāvācinaḥ padasyāśravaṇāt, apadārthasya vākyārthatvānupapatteḥ | na ca viṣabhakṣaṇavākyasyeva paragṛhe bhojananivṛttau pauruṣeyavacaso vivakṣāyāṃ tātparyaśaktirapi prabhavati | na hi sarvātmanābhidhātrīṃ śaktimavadhīryaiva tātparyaśaktiḥ prasaratīti na vivakṣāparatvam | kathaṃ tarhi puruṣavacanāduccāritād vivakṣāvagama iti ced, anumānāditi brūmaḥ | kāryatvāt padaracanāyāḥ puruṣecchāpūrva10 katvamanumīyate | arthāvagamapuraḥsaraśca puruṣavacanād vivakṣānumānamevamayaṃ veda'evamayaṃ vivakṣatīti | arthoparāgarahitasya vivakṣāmātrasya jīvatāṃ nisargata eva siddheḥ | ayamartho vivakṣita ityarthoparajyamānā tu vivakṣā na śakyā arthe'navagate'vagantum | arthaścet prathamamavagato vākyānna tarhi tadvivakṣāparam, arthaparameva bhavitumarhati | lokavākyānāṃ vivakṣāparatve bāhye'rthe sambandhagrahaṇāsambhavād vedādapi vākyārthā15 vagamo na syādityalaṃ prasaṅgena | tasmānna kāryaparatvenaiva śabdasya prāmāṇyam | evamayaṃ puruṣo vedeti | evamasya jñānamastītyarthaḥ | na hi sarvātmanābhi25 dhātrīmiti | padānāṃ hi padārthe'bhidhātrī: śaktiḥ, padārthasaṃsargātmake vākyārthe tātparyaśaktiḥ, padārthābhāve ca kathaṃ tatsaṃsargātmakavākyārthalābhaḥ | upāye pūrvameveti | putrajananād yadutpadyate sukhaṃ tasya putrajananātmakò vyāpāra upāyaḥ |
5.15.17
vittaiṣaṇāvyutthitasya dhanābhilāṣanirapekṣeṇa vartamānasya | govindasvāmina iva iti | bhagavān govindasvāmī hi dhanāharaṇāya purā kiṃ kiṃ na vyadhatta tathāpi kṛtayatnātiśayo na kāmapi yadā dhanamātrāmāsasāda tadā kālena mahadvairāgyamasya prādurabhūt, tathāviraktaśca kañcinnidhimupalabhya tadupari mūtrapurīṣotsargamakaroditi śrūyate | pratipattikartavyatāpi kuta iti | pratipattiṃ kurvityapadiśyate, sā cecchabdāṅgavati tadā kartuṃ śakyā | padārthāntarāṇām | śuklairaihibhiryajetetyādiṣu dravyaguṇādīnāṃ vākyīyaḥ parasparasambandhaḥ sākāṅkṣāṇāṃ sannidhānakṛtaḥ | vibhaktyā tṛtīyayā | kāryapāratantryāpādikā vibhaktiriti tṛtīyayā hi dravyaguṇayoḥ krayakāryaṃ prati pāratantryaṃ pratipāditam, atastatraivopakṣīṇāsau | vrīhīn prokṣatīti | prokṣaṇasya bhavyasyāpi vrīhyarthatvāt | nanu darśapūrṇamāsaprakaraṇādaparityaktapārādhyāyināmeva vrīhīṇāmasau saṃskāra ityāśaṅkyāha alaṃ veti | karma kiñcitsādhyaṃ pradhānamiti | darśapūrṇamāsapradhānakarmopadeśāt tādarthyaṃ vrīhyādīnāṃ naivamatra jñānameva pradhānaṃ karma bhaviṣyati | tatra sādhyaguṇatvenaivātmano 10 dravyasya sambandha iti cenna | sādhikāraṃ hi pradhānaṃ karma bhavati, na cātrādhikāraḥ śrūyate | na cādhikārakalpanā bhavati; sā hyanuṣṭhānāya kriyate, anuṣṭhānañca vakṣyamāṇanītyāpi sambhavatītyabhiprāyaḥ |
5.15.18
nanu karmapravṛttisiddhayarthaṃ nityatvenātmano jñānopadeśāt parārthyameva, tannetyāha na ca karmapravṛttīti 'athātmā jñātavyo nididhyāsitavyaḥ' ityādyupakramya 'evaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na sa punarāvartate' 15 āderarthavādādapunarāvṛttikāmo'dhikārī labhyate | tannetyāha arthavādastviti | ātmasvarūpaniṣṭhatvameveti | ātmā jñātavyaḥ, apahatapāpmatvādiguṇavata ātmanaḥ sākṣātkāroṃ yathā bhavati tathā kuryāt, na punastajjñānenānyaditi | tasmādapahatapāpmādīti | "eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" ityādigrahaṇena śrutiparigrahaḥ | yadi na tenānyat sādhayet tarhi 20 tatsvarūpamātrapratipattau niṣphalāyāṃ kimarthaṃ pravartetetyāha-tasminnavagata iti | sa eva hyuttamaḥ puruṣārthaḥ, tathāvidhāvasthāyā eva kaivalyaśabdavācyatvāt | yadi tādṛgasau tarhi sthita eva tena rūpeṇeti kimarthaṃ tadupāsanādiyatnaviśeṣa ityāha yatnastviti | pratipattikartavyatāparo'yamiti | ayamarthaḥ | 'ātmā jñātavyaḥ' iti nāyaṃ vidhirapahatapāpmatvādiviśiṣṭātmasvarūpapratipādanaparaḥ, kintvevaṃvidhātmapratipattiratra 25 kartavyatayopadiśyate, ataḥ pratipattiviṣayo yo niyogastatraivāsya tātparyam, ubhayaparatve vākyabhedaprasaṅgāditi | pramiteśca prameyaniṣṭhatvāditi | prameyasākṣātkāraṃ vinā pratipattikartavyatāyā evāsampatterityarthaḥ | karmaṇi cāyaṃ kṛtyapratyayeti | bhāvanākarmaṇi yāgena svargaṃ bhāvayedyathā tathā śrutenātmānaṃ sākṣātkuryāditi na punarvidhikarmaṇi vidheye somena yaṣṭavyamitivat |
5.15.19
viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ prajāpatirupāṃśu yaṣṭavya iti vā yathā kṛtyapratyayaḥ upāṃśuyājastutyarthatvena tathehātra sākṣāt tasyaiva jñānena prepsitatvāt | phalaṃ tāvadvidherna viṣaya eva | svata eva tatra pravṛttatvāt, tathā cāha bhāṣyakāraḥ "vedaivāsau mayaitatkartavyamupāyantu na veda" iti | phalāṃśe bhāvanāyāścetyasya śeṣaḥ "vakṣyate jaiminiścāha tasya lipsārthalakṣaṇā' iti |.... (atra ṭīkāgranthasya spaṣṭākṣaratvam jñeyam) phalāṃśa eva na vidhāyakaḥ karaṇetikartavyatāṃśayostu vidhāyaka eveti | satyāsatyasvabhāveti | tathāhi yathā ghaṭaśarāvodañcanaprabhṛtīni nānārūpāṇi abhidhānābhidheyāni prapañcato bhedavyavahārarūpatayā sthitāni mṛdapekṣayā asatyāni, teṣāmupasaṃhāre kevalaṃ mṛdrūpatāpratibhāsāt | sāpi dravyarūpatayā asatyeva, mṛdrūpatopasaṃhāre kevaladravyarūpatāpratibhāsāt; evaṃ sattāpekṣayā dravyarūpatāpyasatyeva | ityevañca sāmānyarūpaḥ sanmātraṃ brahma ityastamitajñātṛjñeya0.. (atratyaṣṭīkā grantho nopalabdhaḥ) | ityatra puruṣasaṃskārakatvenopayogāt | tathā ca śrutiḥ "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti, brahmacaryeṇa tapasā śraddhayā yajñena dānenānāśakena vā" iti | yajñeneti yajñasya vividiṣāyāmātmajñāne'ṅgattvaṃ pradarśayati | tathā 'yena kena ca yajetāpi davihomenāpahatapāpmaiva bhavati' iti ca | tathā ca vyāsaḥ |
5.15.20
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate | ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamiṣyate || iti || stokastokaprapañcetyādinā tanniṣṭhatvameva tatra pradarśayitumāha | tatra prapañcapravilayaṃ kecidevamāhuḥ | tathā ca jyotiṣṭomena yajetetyatastāvaccharīravyatirikto nitya ātmāstīti pratīyate tena śarīreṇa svargasyāptumaśakyatvāt | ato deha evātmeti yaḥ prapañcastasya pravilayaḥ | tathā kalañjapratiṣedhavidhirapi rāgatto yā pravṛttistasyāḥ pravilayaḥ | anyāsvapi kāmacodanāsu phalārthaṃ yā pravṛttistasyāḥ pravilayanamuktamphalārthatvena, yāni pravṛttyantarāṇi teṣāmapi pravilaya iti prāsaṅgikaphalapradarśanadvāreṇa ca pradarśita eva prapañcapravilaya iti | uttamādhikārayogyatvāpādanāditi | yathā yathā hi prāṅnītyā karmānuṣṭhānadvāreṇa paripakvakaṣāyatā bhavati tathā tathā ātmasākṣātkārayogyatāsya jāyata iti | svādhyāyena vratairiti | svādhyāyenopanayanāṅgabhūtena praṇavavyāhṛtigāyatryādipāṭhena | vratairvedagrahaṇārtherupa pullnayanottarakālaṃ sāvitrādibhiḥ | traividyena trivedādhyayanena | ijyayā guruśuśrūṣayā | sutairdharmaprajotpattyā | mahāyajñaiḥ pañcabhiḥ smārtairbhūtayajñādibhiḥ | yajñaiśca jyotiṣṭomādibhiḥ śrautaiḥ | brāhmīyaṃ kriyate brahmaprāptiyogyā kriyate | brahmaprāptiparyavasāyinaḥ svādhyāyādayaḥ | brahma cātmā siddhasvabhāva eveti | nanu brahmaṇaḥ siddhasvabhāvasya pramāṇāntaragrahaṇayogyatvāt tatparatve vedāntānāmanuvādakatvaṃ prāptam | tatsvarūpasya ca svādhyāyādhyayanādevāvagaternaiṣphalyamityāśaṅkyāha āstāṃ cāyaṃ
5.15.21
viṣaya iti | kiṃtantratā tasyeti | tayoḥ siddhasādhyayormadhyāt tasya śabdasya kiṃtantratā kiṃparatvamiti | nanu adhunaiva sādhitaṃ siddhaparatvamiti, tatra prāguktābhiprāyeṇaivāha mahatīyaṃ carcā na cirāya na kadācidasmākamupayujyate ityartha iti | bhaṭṭaśrīśaṅkarātmajaśrīcakradharakṛte nyāyamañjarīgranthibhaṅge caturthamāhnikam ||
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit