Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 2.7: ekādaśamāhnikam—tarkādiparīkṣā · tarkalakṣaṇam

Nyāyamañjarī 2.7

Language
Sanskrit

ekādaśamāhnikam—tarkādiparīkṣā · tarkalakṣaṇam

2.7.1

avayavānantaraṃ prathamasūtre tarkasyoddeśāta uddeśānukrameṇa tasya lakṣaṇamāha—

2.7.2

avijñātatattve'rthe kāraṇopapattitaḥ tattvajñānārthamūhastarkaḥ .. 1-1-40 ..

2.7.3

avijñātatattve'tha iti sāmānādhikaraṇyanirdeśāt artha eva anyapadārthaḥ, na puruṣaḥ . puruṣāṃ hi ṣaṣṭhyā niradekṣyata avirjñātaṃ tattvaṃ asya iti . tattvapadopādānena dharmiṇaḥ sāmānyadharmamānnaviśiṣṭasya vijñātatvaṃ sūcayati . kāraṇopapattitaḥ iti saṃśayajñānollikhyamānapakṣadvayānyatarapakṣotthāpanānukūlakāraṇāvalokanaṃ tarkasyotthāpakamāha . ata eva avijñātatattve'rthe bhavantāvapi bubhutsāvimaśauna tarkatāṃ prāpnutaḥ . tattvajñānārtham iti sākṣātpramāṇatāmasya nirasyati . pramāṇānugrahaṃ tu viṣayapariśodhanadvāreṇa vidadhat tattvajñānāya kalpate . tarkaḥ, ūhaḥ iti paryāyapadopādānasya prayojanaṃ vakṣyāmaḥ ..

2.7.4

tenāyaṃ sūtrārthaḥ—avijñātatattve—sāmānyato jñāte dharmiṇi ekapakṣānukūlakāraṇadarśanāt tasmin saṃbhāvanāpratyayaḥ bhavitavyatāvabhāsaḥ taditarapakṣaśaithilyāpādanena tadgrāhakaṃ pramāṇaṃ anugṛhṇat—sukhaṃ pravartayan tattva jñānārthaṃ ūhastarka iti . yathā vāhakelipradeśādau ūrdhvatvaviśiṣṭadharmi darśanāt puruṣeṇānena bhavitavyamiti pratyayaḥ ..

2.7.5

nanu ! tattvajñānārtham ityukte sati sāmārthyādavijñātatattvatā— labhyata eveti kimarthaṃ kaṇṭhena punaranūdyate—bāḍham—kintu kvacidviṣaye jñātatattve'pi pūrvatarkeṇāvasṛṣṭe sati, uttarakālaṃ tarkito mayā'yamartha iti smaryamāṇatarkaviśeṣaṇatayā gṛhyamāṇaḥ viśeṣaṇībhūtastarkaḥ tattvajñānārtho bhavatīti tadyudāsāya punaravijñātatattvagrahaṇam . mārgaśodhanadvāreṇa tarkasya tattvajñānārthatvamiha vivakṣitam . tacca avijñātatattve'rthe saṃbhavatīti ..

2.7.6

nanu ! naiva saṃśayanirṇayāntarālavartītarkapratyayaḥ kaścidasti . tathā hi—yadi tāvādanavagataviśeṣasya . saṃbhavatyasau pratyayaḥ, tarhi saṃśaya eva bhavet . avagataviśeṣasya bhavan nirṇayatāmeva spṛśet . puruṣa eva iti evakārārthāsamunmeṣarahito'pi pratyayaḥ nānirṇayo bhavitumarhati . turagaparisaraṇasamucitadeśadarśanamapi yadi sthāṇupakṣaṃ sthagayitumalamiti manyate, tat karacaraṇādinaraviśeṣadarśanavat tannirṇayakāraṇameva syāt . atha tasyāmapi turagaviharaṇabhuvi niśi nikhanati kaścana sthāṇumiti śaṅkase, yadyevaṃ sthāṇupakṣānapāyāt punaḥ saṃśaya eva syāt—iti na tṛtīyaḥ pakṣaḥ samastīti—lakṣyābhāvāt kasyedaṃ lakṣaṇamiti ..

2.7.7

ucyate—na khalu svamatiparikalpitavikalpavitānena pratyātmavedanīyāḥ pratītayo'panetuṃ śakyāḥ . tathā hi—sthāṇurvā, puruṣo vā iti pratītirekā, puruṣa evāyaṃ ityanyā ? anyā ca puruṣeṇānena bhavitavyaṃ iti madhyavartinī tṛtīyā saṃbhāvanāpratītiḥ, svahṛdayasākṣikaiva ..

2.7.8

sāmyena hi samullekhaḥ saṃśaye pakṣayordvayoḥ .
nirṇaye tvitaraḥ pakṣaḥ spṛśyate na manāgapi ..

2.7.9

tarkastvekataraṃ pakṣaṃ vibhātyutthāpayanniva .
narasaṃbhāvanābījavājivāhanadarśanāt ..

2.7.10

vāhakelipradeśaviśeṣadarśanaṃ hi puṃsi saṃbhāvanāmātramupajanayitumalaṃ, na tu śiraḥpāṇyādiviśeṣadarśanavat sarvātmanā sthāṇupakṣāpasāraṇena puruṣasya nirṇayāya prabhavati . ato'yamagṛhītaviśeṣasyaiva bhavati pratyayaḥ, na tu saṃśayaḥ; ekatarapakṣānukūlakāraṇopapattyat jāyamānatvāt ..

2.7.11

kathaṃ punaḥ pāṇipādādipuruṣaviśeṣavat aśvavāhanadeśaviśeṣaḥ viśeṣakāryaṃ na kuryāt . karaṇe vā sthāṇupakṣotsāraṇāt nirṇaya evāyamiti —kasyaiṣa paryanuyogaḥ—yathā hi śiraḥpāṇyādidarśane sati puruṣanirṇayo bhavati, na tathā turagavahanadarśane sati . ananuyojyāśca padārthāḥ evaṃbhavata evaṃ mā bhūta iti . yathā ca deśāntare spardhamāna eva sthāṇupakṣa āste, na tathā vāhakeḻibhūmau, api tu śithilībhavati . saṃbhavatpramādatvācca na sarvātmanā nivartate ..

2.7.12

nanu ! yadi na nivartate, tarhi spardhatām . mā vā spardhiṣṭa . sthitastāvat sthāṇupakṣa iti saṃśaya evāyamiti—maivam—na sthāṇupakṣaḥ sarvātmanā nivartate, nāpyāste . evamevāyaṃ triśaṅkuriva lambamānaḥ pratyā yāntaranirvṛttaye prabhavatīti tathā vidhapratyayānubhavādeva parikalpyate . vāhakelipradeśadarśane hi yathā puruṣaviśeṣāḥ smaraṇapathamavataranti, na tathā sthāṇuviśeṣāḥ . ubhayaviśeṣasmaraṇajanmā ca saṃśaya iti so'yaṃ vāhakeli pradeśaviśeṣaḥ śithilayati sthāṇupakṣaṃ, na sarvātmanocchinattīti . tat darśanāt bhavati pratyayāntaramūharūpaṃ puruṣeṇānena bhavitavyam, itītyalamativistareṇa ..

2.7.13

yattu bhāṣyakāreṇa tarkodāharaṇamabhyadhāyi—janmocchedadarśanāt kṛtakatatkāraṇapratyaya iti—na taddhṛdayaṅgamam—tena krameṇa nirṇaya evāsau tatkāraṇatathātvaṃ na tarka iti ..

2.7.14

athavā kāryodāharaṇatvādasya tatrāpi saṃśayanirṇayāntarālavartī tarkapratyayo draṣṭavyaḥ . sa udāharaṇaṃ bhaviṣyati ..

2.7.15

ūha iti paryāyābhidhāne kiṃ prayojanam ? lakṣaṇapratipādanameva— tarkasya lakṣaṇam, yat ūharūpatvam . itarastu sūtre kāraṇaviśeṣāya phalanirdeśaḥ . kāraṇopapattitaḥ iti kāraṇanirdeśaḥ . avijñātatattve'rthe iti viṣayanirdośaḥ . tattvajñānārthaḥ iti phalanirdeśaḥ ..

2.7.16

api ca tarkaśabdaṃ kecit anumāne prayuṃjate . yathā smṛtikārāḥ paṭhanti—

2.7.17

ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā .
yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ iti ..

2.7.18

tadihāpi tarko'numānaṃ mā vijñāyītyūhagrahaṇam . ūho'tra tarka ucyate nānumānam . tattvajñānārthatā'pyasya pramāṇānugrāhakatvena, na sākṣāt . tathaiva cārthaṃ sādhayitumeṣa vāde prayujyate, hṛdayaśuddhiprakāśanārtham ..

2.7.19

kāpilāstu buddhidharmamūhamāhuḥ . saḥ tatsiddhāntaprasiddhasattvarajastamorūpaprakṛtiprabhavabhuvanasargādivyavahāranirākaraṇavartmanā pūrvameva nirastaḥ ..

2.7.20

jaininīyāstu bruvate—yuktyā prayoganirūpaṇamūha iti . iha hi kiṃcidupadiṣṭadṛṣṭādṛṣṭasvabhāvasakaletikartavyatākalāpaṃ karma bhavati . yathā āgneyo'ṣṭākapālaḥ iti darśapūrṇamāsakāṇḍe paṭhitam . kvacit punaḥ pradhānakarmamātramupadiśyate, itikartavyatā tu kācana nāmnāyate . yathā sauryaṃ caruṃ nirvapedabrahmavarcasakāmaḥ iti ..

2.7.21

tatra vicāryate—kimitikartavyatāvirahitayathāśrutapradhānamātrasaṃpādanena tatra śāstrārthaprayogaḥ parisamāpyate, uta tadapi setikartavyatākaṃ pradhānamanuṣṭhe yamiti ..

2.7.22

tatra apūrvaprayuktatvena dharmāṇāṃ pratikaraṇaṃ bhede sthite niraṅgasya pradhānasyānanuṣṭheyatvāt vidhyantādhikaraṇasiddhāntanyāyena prākṛtavat vaikṛtakarma kartavyamiti setikartavyatākaṃ tadanuṣṭhīyate . evaṃ sāmānyātideśe sthite sati kasya vaikṛtasya karmaṇaḥ kutaḥ prakṛteḥ dharmā adhigantavyā iti cintāyāṃ, drayadevatādicodanāsārūpyaparyālocanopanatahṛdayasannidhānaprākṛtakarmaviśeṣasaṃbandhina eva tatra dharmā bhavitumarhantīti sthāpite, yugapadupanipatadanargalacodakavyāpāropanītanikhilākhaḍamaṇḍalavidhyantakāṇḍādhi— gamyadharmaprabandhaprāptau satyāṃ te dharmāḥ kathaṃ prayoktavyā iti yuktyā prayoganirūpaṇaṃ ūha ucyate, yena itthaṃ prayoktavyā iti dharmā vyavasthāpyante ..

2.7.23

sa ca trividhaḥ mantrasāmasaṃskāraviṣayaḥ . mantraviṣayastāvat yathā'traiva saurye carau prakṛtivadbhāvena agnneyāt, agnaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmi iti nirvāpamantraḥ prāptaḥ kathaṃ prayoktavya iti vicāraṇāyāṃ—uccāraṇamātreṇa mantrāṇāmanupayogāt prayogasamavetadravyadevatādiprakāśanadvāreṇa tadupayogasya vyavasthitatvāt, iha va prākṛta evāyaṃ agnaye juṣṭaṃ iti prayujyamāno mantraḥ prayogasamavetasyārthasyāprakāśanāt asaṅgato bhavet . sarvātmanā cotsṛjyamāne mantre mantraprakāśitakarmānanuṣṭhānāt na prakṛtivat kṛtaṃ bhavedityagnipadoddhāreṇa sūryapadaprakṣepeṇa mantraḥ ūhenetthaṃ prayoktavya iti gamyate sūryāya tvā juṣṭaṃ nirvapāmi iti ..

2.7.24

nanu ! ūhapravaranāmadheyānāmamantratvāditthamapi na mantreṇa smṛtaṃ karma kṛtaṃ syāt—naitat—ekadeśavikṛtamananyavadbhavati iti nyāyāt ..

2.7.25

sāmaviṣayastu gītayassāmāni iti sthite kvacitkarmaṇi rathantaramuttarayorgāyati bṛhaduttarayorgāyati iti śruteḥ sā bṛhadrathantaragītiḥ yasyāmṛci yonibhūtāyāmutthitā, tato'nyasyāmapi prayujyate . tādṛgakṣarāpāye'pi sā gītiḥ ṝgantarākṣareṇvapi pratyabhijñāyate rathantaramanena ślokena gītam iti vyavahāradarśanāt ..

2.7.26

saṃskāraḥ khalvapi prākṛtau prokṣitābhyāmulūkhalamusalābhyāmavahanti iti saṃskāraścoditaḥ kvacicca vikṛtau śrūyate nakhanirbhinnaścarurbhavati iti . tatrolūkhalamusalayoḥ prakṛtau puroḍāśāpekṣitatuṣakaṇavipramokapūrvakataṇḍulībhāvasaṃpādanadvāreṇopayogāt vikṛtāvapi tatkāryāpannānāṃ nakhānāṃ prokṣaṇākhyaḥ saṃskāraḥ kriyata iti . so'yaṃ trividha ūhaḥ ..

2.7.27

kecittu paṃcavidhamūhamācakṣate . dharmasyārthakṛtatvāt, 'dravyaguṇasaṃskāravyatiriktakramapratiṣedhe codanānubandhaḥ samavāyāt jai-sū-9-2-12, 40 iti sūtramanusarantaḥ . etattu pratanyamānamatiprasaṅgamāvahati . trividhameva cohaṃ yājñikā anumanyanta iti ..

2.7.28

atra vadanti—so'yamūhaśabdaḥ śrotriyairanumāne prayuktaḥ . yathā smṛtikāraiḥ tatra tarkaśabdaḥ yastarkeṇānusagdhattai iti . tathāhi—vaikṛtaṃ karmaṃ dharmita—tsamavetārthaprakāśakamantraprayoganirvartyam—iti—sādhyo dharmaḥ, karmatvāt—prākṛtakarmavat iti . prākṛteṣu ca karmasu tathā tathā vyāptigrahaṇat sarvo'yamanumānamārga eva . nakhāḥ prokṣaṇīyāḥ, prayogopayogi taṇḍulanirvartakatvāditi ..

2.7.29

sāmasu tu spaṣṭameva vacanamasti rathantaramuttarayorgāyati iti . tadabhāve'pi mantrasaṃskārasamānayogakṣematvameva ..

2.7.30

api ca śabdapṛṣṭhasthitanyāyasahasravyutpādanātmake mīmāṃsāśāsattannyāyalabhyo'rthaḥ codanārtha eveti sthāpitam . ataśca yathoktohalabhyasyārthasya codanārthatā mātivatiṣṭeti so'yamūhaḥ śabda evāntarbhāvaṇīyaḥ . pramāṇāntaragocaro vā dharmaḥ syāt . nyāyaviśeṣātmakastūhaḥ nānumānādarthāntaraṃ syāt . agnaye—ityasya sthāne sūryāya iti padasya prayoga ūhasya phalam; nohaḥ . tasmānna yājñikaiḥ pramāṇādarthāntaramūha uktaḥ ..

2.7.31

iha tu pūrvoktayā nītyā pramāṇavyatirikta ūhaḥ upapāditaḥ . śrotri yāstu tadanabhijñatayā nyāye nyāyaphale ca ūhaśabdamupacaritavanta ityalaṃ śāstrantarodgāragahanābhiḥ kathābhiḥ ..

2.7.32

tadeṣa mīmāṃsakakalpyamānaḥ
nohaḥ pramāṇavyatirekameti .
pramāṇasandehadaśāntarāḻa-
vartī tu tarkaḥ kathito'tra śāstre .

2.7.33

—iti tarkaparīkṣā—

2.7.34

tarkānantaraṃ nirṇayo bhavati, paṭhitaśceti sa lakṣyate—

2.7.35

vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ .. 1-1-41 ..

2.7.36

avadhāraṇaṃ nirṇaya ityucyamāne mithyāvadhāraṇamapi tathā syādityarthagrahaṇam . indriyādijanitamapi tattvāvadhāraṇamastyeva . nyāyoparamahetostu nirṇayasyoddeśāt sa evānumānajanyo lakṣaṇīya iheti pakṣapratipakṣā bhyāmityuktam ..

2.7.37

ekādhikaraṇau dharmau tulyakālau virodhinau .
pṛthakparigrahau pakṣapratipakṣāvudāhṛtau ..

2.7.38

na tarhi tābhyāṃ nirṇayaḥ, tayoranyataraviṣayo hi bhavati nirṇayaḥ, na tatkaraṇaka eveti—satyam—iha tu pakṣapratipakṣaśabdābhyāṃ tadviṣayau sādhanatadupālambhau lakṣyete . tau ca tasmin karaṇameva . kimartha punaḥ lakṣaṇā''śrīyate sādhanopālambhābhyāṃ ityeva kathaṃ na sūtritam ? eva mabhidhīyamāne punastayorviṣayo mṛgyaḥ . lakṣaṇāprayoge tu so'pyavagato bhavet . mukhyamabhidhāya taditaro lakṣyate ..

2.7.39

bhavatvevam ! dvābhyāṃ tu kathaṃ nirṇayaḥ, ekameva hi sādhanaṃ nirṇayāya kalpate—evametat—na dvitīyamapi sādhanaṃ nirṇayanimittamācakṣmahe, kintu tadupālambhasa dhanaṃ ca, sādhanopālambhaśca—sādhanopālambhau, tābhyāṃ nirṇayaḥ ..

2.7.40

etaduktaṃ bhavati—svapakṣe sādhanamadhigacchan, parapakṣasādhane ca dūṣaṇamutprekṣamāṇaḥ svapakṣaṃ pramātā nirṇayatīti ..

2.7.41

na khalvevaṃ na jāne . kintu upālambhasya ka iva nirṇayajanmani vyāpāraḥ . sa hi parapakṣasādhanamevocchindyāditi—astyetat—taducchedadvāreṇāpi tu svapakṣasādhanābhimānamāviṣkurvan kalpata eva nirṇayāyeti yuktaḥ dvayorapi kāraṇabhāvaḥ ..

2.7.42

nanu ! idānīmarthagrahaṇamanarthakamiva . na hyevaṃvidhasādhanādhīnajanmā nirṇayābhāsaḥ saṃbhavati . sādhanopālambhalakṣaṇārthāvapi pakṣapratipakṣaśabdau viṣayamadituṃ na śaknuta ityuktameveti ko'rtho'rthagrahaṇena ? ucyate—pakṣapratipakṣayostu dvayoḥ anyatarārthe'vadhāraṇaṃ bhavati, nobhayatra . sa eva ca paramārthato'rthaḥ, itarastu bhrāntikalpita iti pradarśanāyārthapadopādānam ..

2.7.43

lakṣyamāṇasādhanopālambhaniṣṭhatvāttu pakṣapratipakṣaśabdayoḥ viṣayanirdeśārthaṃ arthapadamityeke ..

2.7.44

vimṛśya iti kimartham ? vastusvarūpakathanārthameva . anumānakāraṇako hi nirṇayaḥ iha lakṣyata ityuktam . anumānaṃ ca saṃśayaviṣaye pravartata iti tarkānantaramapi . anenaivāśayena asyopādānam . saṃśayādanantaraṃ tarkaḥ, tarkādūrdhvaṃ ca nirṇayo dṛṣṭaḥ pravartamānaḥ . atassa tatpūrvaka iṣyate ..

2.7.45

nirṇaye tu samutpanne bubhutsā vinivartate .
ata eva hi manyante tadantaṃ nyāyacintanam ..

2.7.46

bhavatvevam, idantu cintyatām—kva niyamaḥ, kiṃ vimarśe ? kiṃ pakṣapratipakṣayoḥ ? kiṃ nirṇaye ? iti . traye'pi ca nopapadyata iti . na vimṛśyaiva nirṇayaḥ, avimṛśyāpi bhāvāt . na pakṣapratipakṣābhyāmeva, indriyāderapi tadutpādāt . na nirṇaya eva, tarkasyāpi kvacidanivṛtteḥ—uktamatra, uddeśasūtre tattvajñānapadopādānāt pramāṇapadena ca tatphalākṣepāt na nirṇayamātreṇoddiṣṭena kimapi prayojanam . viśiṣṭastu nirṇayaḥ lakṣyatvena vivakṣitaḥ ..

2.7.47

parīkṣāviṣayo yo hi nirṇayo nyāyanirmitaḥ .
niyamatrayamapyetat tasminna hi na yujyate ..

2.7.48

sa hi vimṛśyaiva bhavati, vimarśapūrvakatvāt parīkṣāyāḥ . anumānaṃ ca saṃdigdhe viṣaye pravartata iti prāyeṇa tadvyavahāraḥ ..

2.7.49

yadyapi kvacidasaṃdigdhe'pi viṣaye dṛṣṭaṃ pravartamānamanumānamanalārthitāyāmatarkitopanataparvatanitambanirgatadhūmadarśanena kṛśānukalpamiva; tathāpi vastuyogyatāvaśena saṃdigdhaviṣayamevānumānamicchanti nyāyavidaḥ . prakṛtaśca nirṇayaḥ pakṣapratipakṣābhyāmeva nirṇaya eveti na śakyate niyantum, anyathā nyāyānuparamāditi . śāstre tu vināpi saṃśayādasti nirṇayaḥ ..

2.7.50

yadyapi ca tatrāpi sūtrakṛtā sarvaparīkṣāṇāṃ saṃśayapūrvakatvamupadeśātideśābhyāmabhyadhāyi, tathāpi nāsau śāstrīyo nirṇayaḥ, parīkṣākāryatvāt ..

2.7.51

yastu śāstrata eva kvacidviṣayanirṇayaḥ, sa vimarśavarjamutpadyate . vāde'pi vimarśarahito bhavati nirṇayaḥ . ubhau niścitau vādaṃ kurutaḥ, saṃdigdhasya tatrānadhikārāt . kathaṃ tarhyeṣa pravādaḥ saṃśayacchedo vādasya phalam iti ? prathamamubhayorapi niścitayorvādapravṛttau antarāle balādāpatati yuktidvayopanipātakṛtaḥ saṃśaya iti vastunirṇayāvasānatvādvādasya saṃśayacchedaphalatvamācakṣate ..

2.7.52

yadyapyaniścitamatiḥ kurute na vādaṃ
śrutvā tathāpi parakīyanayaprayogam .
antarmatadvayabalābalacintanena
saṃśayya nirṇayati nūnamasau svapakṣam ..

2.7.53

—iti nirṇayaparīkṣā—

2.7.54

nyāyaparīkṣādvārakavastuvicārayogyāḥ kathā vādināṃ bhavanti—vādaḥ, jalpaḥ, vitaṇḍeti . tatra vādastāvaducyate—

2.7.55

pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ .. 1-2-1 ..

2.7.56

pakṣapratipakṣau vyākhyātau . tayoḥ parigrahaḥ—abhyupagamaniyamaḥ . eko vakti nityaḥ śabdaḥ iti . aparastu anityaḥ śabdaḥ ityāha . so'yaṃ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ . etacca rūpaṃ kathātraye'pi sādhāraṇamiti viśeṣamāha—pramāṇatarkasādhanopālambha iti . pramāṇaiḥ tarkeṇa ca sādhanam, upālambhaścāsmin kriyate iti pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ . na tvīdṛśī vitaṇḍā, tasyāḥ pratipakṣasādhanopanyāsaśūnyasvabhāvatvāt ..

2.7.57

nanu ! pratyakṣādeḥ pramāṇasya parapratītyanupāyatvāt na tena vāde sādhanopālambhau śakyakriyau . tarkasya tu pratītisādhanatvamapi tāvat na saṃbhavati, saṃbhavanāpratyayasvabhāvatvāt . kimuta parapratyāyanāṅgateti na tarāṃ tasya sādhanopālambhahetutvam . satyamevam—iha tu na pramāṇaśabdena pratyakṣāderabhidhānam; api tu pramāṇamūlā avayavāḥ ucyante . taiśca siddhyupālabdhī kriyete . evaṃ tarkasya tu svataḥ sādhanopālambhakaraṇakauśalaśūnyātmano'pi pramāṇānugrāhakatvāt pāramparyeṇa taddhetorāśayaśuddhipradarśanārthamupādānam ..

2.7.58

yadyevaṃ pramāṇapadenaiva tanmūlāvayavapratipādanāt paṃcāvayavopapannagrahaṇamatiricyate ..

2.7.59

tatra ke cidācakṣe—pramāṇatarkasādhanopālambha iti vādalakṣaṇe, chala jātinigrahasthānasādhanopālambha iti ca jalpalakṣaṇe śravaṇāt, vāde sarvātmanā chalādiniṣedhaprasaktau katipayanigrahasthānodbhāvanābhyanujñānārthaṃ paṃcāvayavopapannagrahaṇam ..

2.7.60

anena ca hīnaṃ—anyatamenāpyavayavena nyūnam, hetūdāharaṇābhyāmadhikaṃ—adhikamiti nyūnādhikayorudbhāvanamanujñāyate . siddhāntāviruddhagrahaṇenāpi—siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ iti viruddhākhyahetvābhāsodbhāvanamanujñātam—ityevaṃ vāde trīṇi nigrahasthānānyudbhāvanīyāni ..

2.7.61

anye vadanti—viruddha eva hetvābhāso vāde codyate, nānaikāntikādi riti . kathametat yujyate ? nigrahasthānebhyaḥ pṛthagupadiṣṭā hetvabhāsā vāde codanīyā bhaviṣyanti iti—bhāṣyakāravacanāt pramāṇapadena ca tanmūlāvayavākṣepāt pramāṇābhāsamūlanirāse sati sakalahetvābhāsodbhāvanamapi tatra siddhamiti ..

2.7.62

siddhāntāviruddhagrahaṇena siddhāntamabhyupetyāniyamāt kathāprasaṅgaḥ apasiddhāntaḥ ityapasiddhāntākhyanigrahasthānābhyanujñānamityevamaṣṭau nigrahasthānāni vāde udbhāvyanta iti—tadanupapannam—na hi trīṇi vā aṣṭau vā vāde nigrahasthānāni codanīyānīti codanārvaidikī, rājaśāsanaṃ vā . vastupariśuddhisādhanaṃ sarvameva tatra prayogārham . ayaṃ tu viśeṣaḥ—jalpe kasyāṃcidavasthāyāṃ buddhipūrvakamapi chalādiprayogaḥ kriyate . vāde tu na tathā teṣāṃ prayogaḥ . bhrāntyā tu kathaṃcitprayuktānāmavaśyamudbhāvanam; anudbhāvane vastupariśuddherabhāvāt ..

2.7.63

kathaṃ tarhīdaṃ padadvayaṃ—siddhāntāviruddhaḥ, paṃcāvayavopapanna iti . apasiddhāntādisamyagdūṣaṇadikpradarśanena evaṃprakāravastuśuddhyanuguṇanigrahasthānajātābhyanujñānārthamevetyabhiyuktāḥ . apratibhāvikṣepādayo hi na vāde parājayahetavaḥ, kṣaṇāntareṇāpyāgatya anusmṛtya ca sādhanamupālambhaṃ vā tatra pravadanna parājīyate . pratijñāhānyādi tu samyakparājayakāraṇamakhilamābhyāṃ padābhyāmabhyanujñātamatreti ..

2.7.64

nanu ! idānīṃ pramāṇatarkagrahaṇamapārthakam, paṃcāvayavopapannapadenaiva pramāṇamūlāvayavopadeśāt, vastupariśuddhyanuguṇanigrahasthānābhyanujñānācca kimiva noktam—na—abhiprāyanairmalyanivedanadvārakavādajalpavivekapratipādanārthatvāt . svapratipattisādhanamapi pratyakṣādi vāde prayoktumucitaṃ, āśayaśuddhimupadarśayitum . atra vastuni mama prathamaṃ tarkaḥ itthaṃ pravṛtta āsīt, tataḥ pramāṇamidaṃ pravṛttam ityevamādyapi tatra vaktavyam . ata eva cānyatarapakṣanirṇayāvasāna eva bhavati vādaḥ . na jalpavat alīkadūṣaṇāḍambaraviracitaparaparibhavaparyavasāno'pīti tathā buddhipūrvamābhāsānāmaprayoga iti nirmatsarakathātvamasyoktamiti akaluṣākūtakathanāya pramāṇa tarkapadam ..

2.7.65

api ca sādhanopālambhavyatiṣaṅgapratipādanamapi tasya phalam . ubhāvapi parasparamanubandhena vādibhyāṃ parīkṣyamāṇau pakṣapratipakṣau vādatāṃ prayojayataḥ, na tu svaguhe śāstre vā vivicyamānau . pramāṇaireva vāde, chalādibhireva jalpe vyavahāra iti niyamaśaṅkānirasanamapi tatpadopādānaprayojanamuktamanyairiti kṛtamativistareṇa . sarvathā vādalakṣaṇaṃ sustham ..

2.7.66

vādaṃ tu nirṇayaphalārthibhireva śiṣya-
sabrahmacārigurubhiḥ sahavītarāgaiḥ .
na khyātilābharabhasaprativardhamāna-
spardhānubandhavidhurātmabhirārabheta ..

2.7.67

—iti vādaparīkṣā—

2.7.68

yathoktopapannaḥ chalajātinigrahasthānasādhanopālambhaḥ jalpaḥ .. 1-2-2 ..

2.7.69

yathoktopapannagrahaṇena sarvātideśe vādajalpayoraviśeṣa iti śaṅkamānāḥ kecana pakṣapratipakṣaparigrahamātrātideśameva vyācakṣate . iyatastu pūrvasūtrānuvṛttyāpi siddheḥ mandaphalameva yathoktopapannavacanaṃ bhavediti samastāditideśa eva varam . na ca tatrāpi vādajalpayoḥ sāmyam, gamyamānārthānatideśāt . śrauta evārthaḥ atidiśyate, na gamyamānaḥ . tatkṛta eva ca tayorbhedaḥ ..

2.7.70

tathā ca pramāṇatarkasādhanopālambha ityatra gamyamāno'rthaḥ abhiprāyaniyamaḥ . sa nātidiśyate . siddhāntāviruddhaḥ paṃcāvayavopapannaḥ ityatrāpi buddhipūrvakajātyādiprayogapratiṣedhatadudbhāvananiyamarūpaḥ gamyamāno'rthaḥ . so'pi nātidiśyata iti kutastayoravivekaḥ . ata eva ca buddhipūrvaka prayogānujñānāya chalajātinigrahasthānasādhanopālambha ityuktam ..

2.7.71

bhavatvevam ! chalādīnāṃ tvasaduttaratvāt kathamiva sādhanopāsambhahetutvam . parapakṣapratikṣepadvārakamiti cet—na—asaduttaratvena pratikṣepe 'pi teṣāmasāmarthyāt . evamapi ca sādhanagrahaṇamanarthakameveti—satyamevedam—kintu kasyāṃcidavasthāyāṃ svapratipattisādhanopahitatattvajñānarakṣāyai tānyapi vyāpriyante . yadā jānannapi parapakṣakaśimānam, svapakṣedraḍhimānaṃ ca kvacidavasare paraprayukte sādhane dūṣaṇaṃ sapadi na paśyati, svapakṣasādhanaṃ ca jhaṭiti na smarati, tadā chalādibhirapyupakramya paramabhibhavati, ātmānaṃ ca rakṣatīti ..

2.7.72

nanu ! yadi paro'pi chalādīni jānīyāt, teṣu cānurūpamuttaramabhidadhīta, kathaṃ jīyeta ? pratyuta jayatyeva—satyam—tathāpyekāntaparājayāt varaṃ saṃdeha iti yuktameva tatprayogeṇa sphuṭāṭopakaraṇam ..

2.7.73

nanu ! īdṛṃśi prayojanāni jigīṣato janasya jānapadasadasi bhavanti . tasyāpi na nipuṇamatipariṣadi . mumukṣostu dūrāpetaiva katheyamiti kathamiha mokṣaśāstre jalpādyupadeśaḥ ?—naitedevam—mumukṣorapi kvacitprasaṅge tadupayogāt . tathoktaṃ tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe, bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat nyā-sū-4-5- iti ..

2.7.74

yadi hi kvacidāśrame sukhamāsīnaṃ anekaśiṣyagaṇopāsyamānaṃ rahasyatattvamupadiśantaṃ śāntamānasamācārya anāryaḥ kaścidvipaścidāgatya duradhigatakatipayākṣaracayajanitagurutaragarvagadgadayā girā 'bhostapasvin ! kiṃ vyākhyāyate ? huṃ ! ānvīkṣakī ! saralamatipriyeyaṃ vidyā . kva vedāḥ ! kvavedaprāmāṇyam ! kvātmajñānam ? kvāpavargaḥ ? ityādi mandaṃ mandaṃ vihasya sahasā duṣṭamedha iva prakaṭitākāṇḍadaṇḍakāśaḍambaravitrāsitāśramamṛgavargamudgrāhayan ākulayati, tadā jagajjālamindrajālapaṇḍitavilasitamiti jānannapyācāryaḥ yadi tamupekṣate, tiraskaroti, sadyaḥ samyaksādhanāpratibhāse'pi yadi chalādibhirenaṃ na śamayati; tadā tasmin gate tata utthāya śiṣyagaṇā brūyuḥ kaṣṭamasthāne kliṣṭāḥ smaḥ ..

2.7.75

yo'sāvasmākamācāryaḥ prakhyāto nyāyavittamaḥ .
adya tvāgatya so'nyena paṇḍitena parājitaḥ ..

2.7.76

tacchrutvā jana itaro'pi satpathāsthā-
śaithilyātsapadi tameva mā'nuyāsīt .
tannūnaṃ paribhavabhūmikāmasabhyo
netavyaḥ sadasi sa vāvadūkapāśaḥ ..

2.7.77

tadvidhānaghaṭane nirargalaṃ
jalpamastramupadiṣṭavān muniḥ .
ānuṣaṅgikamapi prayojanaṃ
tasya rāgijanatāsu varṇitam ..

2.7.78

—iti jalpaparīkṣā—

2.7.79

sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā .. 1-2-3 ..

2.7.80

sa eva yathoktalakṣaṇakaḥ jalpaḥ vitaṇḍā bhavati . ko viśeṣa iti cet—āha—pratipakṣasthāpanāhīna iti . uttarapakṣavādī vaitaṇḍikaḥ . prathamavādī prathamasādhyamānapakṣāpekṣayā . tatpakṣaḥ hastipratihastinyāyena pratipakṣa ityucyate . tamasāvabhyupagacchatyeva, na tatra sādhanamupadiśati, parapakṣamevākṣipannāste . tarhi sādhanādvinā pakṣo'pi so'sya nāstye veti ..

2.7.81

pratipakṣahīno vitaṇḍetyucyatām, kiṃ sthāpanāgrahaṇena ?—na—abhyupagamamātreṇa tadbhāvāt . tamanabhmupagamya pralapataḥ kastasya śṛṇuyāt . aupacāriko vā paramataparākaraṇarūpa evāsya pakṣaḥ . tasmin hi sati svapakṣo hi tasya siddhyediti . paramatākṣepapravaṇapravṛtteśca balāt dvitīyapakṣavādyeva vaitaṇḍika iti . tadevaṃ pakṣo'syāstīti, sādhanaṃ tu nāstīti samyaksūtritaṃ sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā iti ..

2.7.82

ityudāhṛtamidaṃ kathātrayaṃ
yatparasparaviviktalakṣaṇam .
sthūlamapyanavalokya kathyate
vāda eka iti śākyaśiṣyakaiḥ ..

2.7.83

—iti vitaṇḍāparīkṣā—

2.7.84

pakṣadharmatvādīni paṃca lakṣaṇāni hetoruktāni . teṣāmekaikāpāyāt paṃca hetvābhāsā bhavantīti tān darśayitumāha—

2.7.85

savyabhicāraviruddhaprakaraṇasamasādhyasamātītakālā hetvābhāsāḥ .. 2-2-4 ..

2.7.86

atra hetvābhāsaśrutireva nirvacanasahitā sāmānyalakṣaṇaṃ bodhayati— ahetavaḥ hetuvadābhāsanta iti hetvābhāsāḥ iti . lakṣaṇaikadeśayogācca hetuvadābhāsanaṃ, ahetorapyupapadyate . sakalalakṣaṇāpāye'pi paṃcamīnirdeśādiḥ bhramaheturityeke ..

2.7.87

savyabhicārādipadaparyantavartinī tu saiva śrutiḥ vibhāgamavagamayati, pramāṇaśrutivadityuktam . pakṣadharmatādilakṣaṇānāṃ ca kramaniyamābhāvāt sādhyasamaviruddhasavyabhicārātītakālaprakaraṇasamā hetvābhāsā iti pāṭho nāśritaḥ ..

2.7.88

nanu ! traya eva hetvābhāsā iti śākyāḥ—na—pratyakṣāgamabādhitasya ca hetoḥ pūrvaṃ pradarśitatvāt ..

2.7.89

nanu ! ekasyaiva rūpadvayavaikalyāt kathaṃ na ṣaṣṭhādayaḥ tatprabhedāḥ syuḥ yathā anityaḥ śabdaḥ cākṣuṣatvāt iti . eṣa hi pakṣe vṛttyabhāvādasiddha ucyatām, uta sāmānyādeḥ vipakṣādapracyutaḥ savyabhicāraḥ, uta jātyantarameva tābhyāmiti—naitadevam-ekaikarūpāpāyanimittabhedapaṃcakapratipādane kṛte dvitrirūpāpāyāt na rūpāntaramavatarati, kintu teṣāmeva samāveśaḥsyāt ..

2.7.90

api ca prathamagṛhītānyatamarūpavaikalyalabdhaikahetvābhāsarūpe'smin kiṃ rūpāntaranirūpaṇenetyāstāmetat ..

2.7.91

nanu ! aprayojako nāma ṣaṣṭho hetvābhāsaḥ samastīti na punarapi paṃcatvam—na—tasyānyathāsiddhatvena asiddha evāntarbhāvaṃ vakṣyāmaḥ . avāntarabhedavivakṣāyāṃ tu hetvābhāsānāmiyattāniścayaḥ na śakyakriyaḥ, na ca saprayojana iti paṃcaiva hetvābhāsā iti siddham ..

2.7.92

teṣāṃ savyabhicārastāvaducyate—

2.7.93

anaikāntikaḥ savyabhicāraḥ .. 1-2-5 ..

2.7.94

vyabhicāraḥ ekatra vyavasthā'niyamaḥ . tena saha vartata iti savyabhicāraḥ —vipakṣādapracyuta ityarthaḥ . ekasmin ante bhavan aikāntikaḥ . tadviparyāyādanaikāntika iti sa evārthaḥ . evamiha lakṣyalakṣaṇapadayoḥ yathākāma mabhyupagamaḥ, na pratyakṣādivat vyavasthayā ..

2.7.95

savyabhicārapade lakṣyābhidhāyini lakṣaṇavacanamanaikāntikapadam, anaikāntikapade tu lakṣyavācini savyabhicārapadaṃ—lakṣaṇapratipādakaṃ prasiddhyaprasiddhivibhāgāpekṣayā pikakokilavat draṣṭavyam . pikaḥ kokilaḥ ityukte yasya pikaśabdārthaḥ prasiddhaḥ, sa tataḥ kokilaśabdārthamavabhotsyate . prasiddhakokilaśabdārthastu pikaśabdārthamiti ..

2.7.96

āha, bhavatvevam ! idaṃ tu cintyatām . anaikāntikaḥ iti kimayaṃ paryudāsaḥ, prasajyapratiṣedho vā ? kiṃcātaḥ ? paryudāsapakṣe svapakṣaniyatādaikāntikādanyaḥ yaḥ, sa evānaikāntika iti sa evaiko hetvābhāsaḥ syāt . prasajyapratiṣedhe tvaikāntikābhāvasya nivṛttirūpasya hetvābhāsatā bhavet, na lakṣyatvenābhimatasya vipakṣavṛtteḥ hetvantarasya prameyatvāderiti— ucyate—praśna evāyamanupapannaḥ . saṃśayāno hiparaṃ pṛcchati . saṃśayaścobhayathā darśanādbhavati . na ca nāmapada saṃbaddhasya nañaḥ dvayī vṛttirdṛṣṭā . aśrāddhabhojī ityādau hi bhujinā nañ saṃbadhyate, śrāddha na bhuṅkte iti; na tu nāmnā śrāddheneti ..

2.7.97

ākhyātenāpi prayojyamānaḥ kvacit prakaraṇasāmarthyānurodhāt pratyayārthasaṃbandhamavadhūya dhātvarthameva kevalamāliṅgan paryudāsavṛttirbhavati —nekṣetodyantamādityam iti . na tu nāmnā saṃbadhyamānaḥ kvacidapi paryudāsavṛttimullaṅghya prasajyapratiṣedhamātraparatāmabalambamāno dṛśyate . abrāhmaṇādau sarvatra tadanyāvagatidarśanāt iti kutastyaḥ saṃśayaḥ ..

2.7.98

athavā kimanayā'vāntaracintayā ! yathā pṛṣṭaṃ kṛta evottaramucyate . ekasminnanityapakṣe nityapakṣe vā niyataḥ ekāntikaḥ ekapakṣavṛttirucyate . tato'nyaḥ pakṣadvayavṛttiḥ anekāntiko bhavati . evaṃ na sarve hetvābhāsāḥ pakṣadvayavṛttaya iti na saṃkhyāhāniḥ ataḥ paryudāsapakṣe tāvanna doṣaḥ ..

2.7.99

prasajyapratiṣedhe'pi—aikāntiko na bhavati yaḥ, sa evāheturiti na nivṛttimātraparatvam . aśrāddhabhojīti kṛtā puruṣa ucyate, na śrāddhabhojanābhāvamātram . evamihāpi taddhitenaikāntaniyatatāpratiṣedhaviśiṣṭaḥ heturevocyate, nābhāvamātram—ityevamubhayathā'pi na doṣaḥ ..

2.7.100

tasyodāharaṇaṃ—nityaḥ śabdaḥ prameyatvāt—iti . eṣa hi nityānityapakṣayoranyatarasminnapi na niyata iti vipakṣavṛttitvādanaikāntika ukto bhavati ..

2.7.101

nanu ! ṣaṭprakāraḥ parairanaikāntika iṣyate . sapakṣaikadeśavṛttiḥ vipakṣa vyāpī, vipakṣaikadeśavṛttiḥ sapakṣavyāpī, ubhayapakṣaikadeśavṛttiḥ, ubhayapakṣavyāpīti sādhāraṇaḥ catuṣprakāraḥ . asādhāraṇaḥ viruddhāvyabhicārī ceti . sa kathamiha na nirdiśyate—ucyate—sapakṣavyāptyādibhedadarśanaṃ tāvat aprayojanakam, aśakyaṃ ca; hetvābhāsānāmavāntarabhedānantyāt . vipakṣādvyāvṛttiryasya nāsti, sa savyabhicāraḥ—ityanyatamaheturūparahitatvamanaikāntikalakṣaṇamiha vivakṣitam . taccoktameva . kimavāntarabhedaparigaṇanena ..

2.7.102

asādhāraṇaviruddhāvyabhicāriṇau tu na saṃsta eva hetvābhāsāviti na vyākhyāyete ..

2.7.103

vyatirekaḥ—vipakṣāvṛttitvam ..

2.7.104

nanu ! sādhāraṇavadasādhāraṇasyāpi gandhavattvādeḥ saṃśayahetutvadarśanāt kathamasaṃbhavaḥ ? anekadharmopapatteśca saṃśayaḥ bhavadbhirapi vyākhyāta eva—naitadevam—ubhayaviśeṣasahacaritadharmadarśanaṃ hi tadanusmaraṇayuktena saṃśayamupajanayati . asādhāraṇastu asādhāraṇatvādeva na tatsahacaraḥ kadācidupalabdha iti kathaṃ saṃśayahetuḥ ?

2.7.105

kathaṃ tarhyanekadharnopapatteriti varṇyate ? varṇitametat . vastuno hi viśeṣadharmaḥ kaścidasādhāraṇaḥ kenāpi dharmāntareṇa sahacarito dṛṣṭaḥ, so'ya śabde vibhāmagajatvākhyo dharmaḥ kenaciddharmāntareṇa dravyatvena guṇatvena vā sahacarito bhaveditītthamanekadharmopapatteḥ saṃśayo varṇitaḥ ..

2.7.106

tadihāpi gandhavattvamasādhāraṇameva yadi saṃśayahetutayā varṇyate, tarhi sādhāraṇāt vastudharmatvādeva saṃśayo bhavet, nāsādhāraṇāt gandhavattvāt . na hi tannityānityayoranyatareṇāpi sahacaritamupalabdham . vastudharmastu dharmāntarānuyāyī dṛśyata iti vastudharmatvameva tatkāraṇam . ataḥ nityā bhūḥ, gandhavattvāt ityasādhāraṇānaikāntikaḥ na vaktavyaḥ ..

2.7.107

viruddhāvyabhicaryapi na vācya eva, ekatra dharmiṇi parasparaviruddhadvayaprayojakahetudvayopanipātasyānupapatteḥ ..

2.7.108

nanu ! pratyakṣo vāyuḥ, sparśavattvāt, ghaṭavat apratyakṣo vāyuḥ, arūpatvāt, ākāśavat ityasti hetudvayasannipātaḥ . ta eva ca viruddhāvyabhicāryucyata iti—atra tāvat etadeva vaktavyam—ko'yamapūrvaḥ prāmāṇikavyavahāraḥ īdṛśaḥ, yat anumānena pratyakṣatvamapratyakṣatvaṃ vā sādhyata iti . indriyajapramitiviṣayo hyarthaḥ pratyakṣo bhavati . sa eṣa vāyuḥ yadīndriyaje pratyaye pratibhātyeva, kimanumānena . atha tatra na pratibhāti tathāpi kimanumāneneti ..

2.7.109

kiṃca anayoranyataro hetuḥ avaśyamaprayojakaḥ, vastunaḥ dvairūpyānupapatteḥ . hetau ca prayukte tadguṇadoṣaparīkṣaṇameva prativādī vidhattām, ko'vasaraḥ pratihetūpanyāsasya . viḍambanārthastaṭupanyāsa iti cet—na—viḍambanopanyāsasya jātyuttaraprakāratvāt . iha ca hetvābhāsāḥ vāstavā evānumānadoṣāḥ . ekatra prayojakavṛddhahetudvayasamāveśāsaṃbhavasyoktatvāt . kathaṃ tarhi prakaraṇasama iti cet, tatraiva viśeṣaṃ vakṣyāmaḥ ..

2.7.110

atha hetuprayogarahitobhayavādiparigṛhītapakṣapratipakṣopanyāsamātraṃ viruddhāvyabhicāriṇo rūpamucyate, so'yaṃ vipratipatteḥ saśayo bhavati, na hetvābhāsādasmāditi ..

2.7.111

api ca, yadi saṃśayajanakatvaṃ anaikāntikalakṣaṇamucyeta—kāmamasādhāraṇasya vā viruddhāvyabhicāriṇo vā yathā tathā saṃśayahetutāmadhiropya kathyatāmanaikāntikatā, na tu saṃśayajanakatvaṃ tallakṣaṇam, indriyā derapi tajjanakatvena tathābhāvaprasakteḥ . api tu pakṣadvayavṛttitvamanaikānti kalakṣaṇam . sa tu pakṣadvayavṛttitvāt saṃśayamapi janayatīti vastusvabhāvo 'yam . ataḥ asādhāraṇaviruddhāvyabhicāriṇoḥ kathaṃcitsaṃśayahetutve'pi pakṣadvayavṛttyabhāvat nānaikāntikavarge'ntarbhāvaḥ . kva tarhi tāvantarbhaviṣyataḥ ? jātyuttarāṇāmānantyāt teṣviti vakṣyāmaḥ ..

2.7.112

tasmādasādhāraṇasaṃjñakasya
hetorviruddhāvyabhicāriṇo vā .
vipakṣavṛttitvamatarkayantaḥ
vadantyanaikāntikatāṃ na tadjñāḥ ..

2.7.113

siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ .. 1-2-6 ..

2.7.114

sapakṣavipakṣayoḥ vṛttyavṛttī hetorlakṣaṇam . te yasya viparyaste dṛśyete, yaḥ sapakṣe na vartate, vipakṣe ca vartate, saḥ sādhyaviparyayasādhanāt viruddho bhavati; so'yamucyate—siddhāntamabhyupetyeti ..

2.7.115

siddhāntaśabdaḥ yadyapi dharmaviśiṣṭe dharmiṇi vyākhyātaḥ, ayamitthamityabhyupagamaviṣayīkṛto'rthaḥ siddhānta iti—tathāpīha tadekadeśasādhyadharmaviṣayo lakṣyate . taṃ siddhāntaṃ sādhyadharmamabhyupagamya yo viruṇaddhi— vyāhanti—tadviparyayaṃ sādhayati sa viruddha ityarthaḥ ..

2.7.116

nanu samānakartṛkayoḥ ktvāpratyayaḥ smaryate . iha ca hetoracetanasyābhyupagamena kartṛtvāsaṃbhavāt puruṣastatkartā bhavet . siddhāntaṃ ca viruṇaddhi hetuḥ iti bhinnakakatṛtvamucyate—ucyate samānakartṛkatvasiddhaye hetorevābhyupagame kartṛtvamupacārādvarṇayiṣyate . hetubalāt puruṣeṇābhyupagamaḥ kriyamāṇaḥ hetunava kṛto bhavati . evaṃ ca sa evābhyupagantā, sa eva viruṇaddhīti na bhinnakartṛkatvam ..

2.7.117

nanu ! upacāraparigrahaścedabhimataḥ, tadatra tritayaṃ vaktavyam—mukhye'rthe pramāṇabādhaḥ, nimittam, prayojanaṃ ceti . mukhye'rthe pramāṇabādhaḥ, ukta eva hetoracetanatvam . nimittamapyasti hetusādhanako hyabhyupagama iti . prayojanaṃ tu viśeṣaviruddhānāṃ hetvābhāsatvanivāraṇam ..

2.7.118

siddhāntaśabdasyāpi samudāyavācinaḥ yadekadeśe'vasthāpanaṃ, tasyāpi viśeṣaviruddhavyavaccheda eva phalam ..

2.7.119

viśeṣaviruddhānāṃ hi hetvābhāsatvābhyupagame sarvānumānocchedaprasaṅgaḥ na hi tathāvidho heturiha jagati kaścidavāpyate, yaḥ sādhyasiddhaye'bhidhīyamānaḥ dharmasya vā dharmiṇo vā viśeṣaṃ na kaṃcana bādhate . tathāhi— anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt iti sakalatākikagṛhaprasiddha eṣa hetuḥ anityatāṃ sādhayannapi yadyatkṛtakam, tattadaśrāvaṇaṃ dṛṣṭam . yo yaḥ kṛtakaḥ sa sa vyomaviśeṣaguṇo na bhavati iti dharmiṇo viśeṣaṃ bādhata evetyahetuḥ syāt . na caivaṃ yuktamiti na viśeṣaviruddho nāma hetvābhāsaḥ abhyupagantavyaḥ; kintu sādhyasvarūpaviparyayasādhana eveti ..

2.7.120

ata eva yathā tīrthāntare varṇyate—viruddhaścatuṣprakāraḥ—dharmasvarūpaviparītasādhanaḥ, dharmisvarūpaviparītasādhanaḥ, dharmaviśeṣaviparītasādhanaḥ, dharmiviśeṣaviparītasādhana iti . tatheha neṣyate, atiprasaṅgasya darśitatvāt iti . asyodāharaṇaṃ—nityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt ityādi ..

2.7.121

nanu ! ekaikalakṣaṇāpāyāt paṃca hetvābhāsā ityuktam . asya ca hetorubhe lakṣaṇe na staḥ . yathā hyasya sapakṣe vṛttirnāsti, tathā vipakṣādapi vyāvattiḥ . yadi hi sapakṣādiva vipakṣādapi vyāvṛtta eṣa bhavet gandhavattvavadasādhāraṇa eva syāditi—satyamevam—vipakṣādavyāvṛttiḥ vyabhicāraṃ prati prayojakatāṃ pratipadyate . pratipakṣagāmī hi vyabhicarita ityucyate . sapakṣe vṛttivicchedastu viparyayasiddhau prayojaka iti satyāmapi vipakṣavṛttau sapakṣavṛttivicchedanibandhanamevāsya viruddhatvamucyate . vipakṣādapracyutaḥ svasādhyameva na sādhayet . sapakṣe tvavartamāno'sau viparītamapi sādhayatīti tallakṣaṇāpāyakṛtamevāsya viruddhatvamācakṣata ityalaṃ sūkṣmekṣikayā . tadidamuktaṃ siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ iti ..

2.7.122

anye tvanyathā vyācakṣate—kila sādhyadharmaviparyayasādhakavat apasiddhāntapratijñāvirodhādayo'pi siddhāntavirodhinaḥ saṃgṛhītuṃ yuktā eva . te caivaṃ vyākhyāyamāne na saṃgṛhītāḥ syuḥ . ktvāpratyayasiddhāntaśabdau ca na samanvitau syātām . tasmādabhyupagatasiddhāntavirodhī iti sūtrārthe varṇite, abhyupagataṃ siddhāntaṃ yo viruṇaddhi, sa viruddhaḥ . tatkālopātta pratijñāviṣayīkṛtaṃ vā'vasarāntaravyavasthāpitaṃ vetyetatsaṃgrahaśca kṛto bhaviṣyati . siddhāntaśabdaśca na saṅkocito bhaviṣyati . ktvāpratyayastu asaṅgatatvādupekṣyata eva, bhinnakartṛkatvāt ānantaryasya gamyamānasya cānupayuktatvāditi ..

2.7.123

tathā ca bhāṣyakāreṇa aviśeṣeṇa pūrvābhyupagatasiddhāntaviruddhamevodāharaṇamuktaṃ so'yaṃ vikāro vyakterapaiti, nityatvapratiṣedhāt . apeto'pyasti vināśapratiṣedhāt iti . atra hi pratiṣiddhanityadharmatvādityayaṃ hetuḥ vyakterapeto'pi vikāro'pyastītyamuṃ siddhāntaṃ viruṇadi anena vā viruddhyata iti ..

2.7.124

etattvahṛdayaṅgamamiva vyākhyānam . apasiddhāntapratijñāvirodhādeḥ nigrahasthānasūtre hetvābhāsebhyaḥ pṛthagupadeśāt kimiha tatsaṅgraheṇa . pratyuta, saṅgraha eva doṣaḥ . yo hi mīmāṃsako'ham ityabhyupagamya anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt, ghaṭavat iti brūyāt, na tasyāyaṃ hetuḥ viruddho bhavet, api tu apasiddhāntanaivāsau nigṛhyeta . tasmāt sādhyaviparyayasādhana eva viruddha ucyate, na tu pūrvābhyupagatasvasiddhāntaviruddhaḥ ..

2.7.125

na ca nirabhiprāya eva sūtrakṛtā ktvānirdeśaḥ kṛtaḥ, kintu tataḥ pratīyamānamānantaryamapyapekṣamāṇena . yo hi siddhāntamabhyupetya pratijñāya tatsidhyarthatayopādīyamānaḥ tameva viruṇaddhi, sa viruddho hetvābhāsa iti prāktanameva vyākhyānamanavadyam ..

2.7.126

ataḥ pratijñāviparītasādhanāt
viruddhatāmeti na heturanyathā .
viśeṣabādhādinibandhanaṃ punaḥ
cahuprakāratvamamuṣya neṣyate ..

2.7.127

yasmāt prakaraṇacintā sa nirṇayārthamupadiṣṭaḥ prakaraṇasamaḥ .. 1-2-7 ..

2.7.128

ekaikalakṣaṇāpāyanimittahetvābhāsapaṃcakapratijñānāt, asatpratipakṣatvalakṣaṇavaikalyāt kila prakaraṇasamo nāma hetvābhāso vaktavyaḥ . sa ca na saṃbhavati, sapratipakṣasya hetorabhāvāt . advyātmakatvāddhi vastūnāmekatra parasparavirodhidharmadvayaprayojakahetusamāveśo nāstītyasakṛduktam . ataṃ eva hi viruddhāvyabhicārī nirastaḥ . anumānaviruddhamanumānaṃ ca neṣyata eva . tatkutaḥ sapratipakṣo hetvābhāsaḥ ? ataśca lakṣyābhāvāt kasyedaṃ lakṣaṇamityatrāha—yasmādityādi ..

2.7.129

vicāryamāṇau prāguktalakṣaṇakau pakṣapatipakṣau prakaraṇam . tasya cintā saṃśayāt prabhṛtyānirṇayāt yadyapi bhavati, tathāpīha vimarśātmikaiva gṛhyate . sā yasmāt bhavati ..

2.7.130

kasmācca sā bhavati ? viśeṣānupalambhāt . sa eva viśeṣānupalambhaḥ yadi nirṇayārthamupadiśyate, tatprakaraṇamanativartamānatvāt prakaraṇasamo bhavati . nityaḥ śabdaḥ, anityadharmānupalabdheḥ, ākāśavat . anityaḥ śabdaḥ, nityadharmānupalabdheḥ, ghaṭavat—iti . so'yaṃ sapratipakṣo heturiha lakṣyo vidyate ..

2.7.131

na ca dravyātmakāni vastūni, pramātārastu rūpameṣāṃ niyatamavadhārayitu maśaknuvanta evaṃ bhrāmyantīti ..

2.7.132

tathā hi—ekastadviśeṣānupalabdheḥ pakṣadharmānvayavyatirekātpaśyaṃstatheti sādhyaṃ budhyeta, tathaiva paraṃ pratyāyayediti . itaro'pi dvitīya viśeṣānupalabdheḥ sādhanatāṃ buddhvā pratyavasthānaṃ ca karotīti svapratipattisākṣika evaiṣa prakaraṇasamo hetvābhāsaḥ ..

2.7.133

tathā ca na tāvadayaṃ samyagghetuḥ, pratipakṣopahatatvena svasādhyopasthānasāmarthyaśūnyatvāt . hetvābhāso'pi bhavan na tāvadasiddhaḥ, sādhye dharmiṇi śabde'nupalabhyamānanityadharmatvasya hetoḥ sadbhāvāt . nāpi viruddhaḥ, sādhya, viparyayasādhananimittabhūtasapakṣavṛttyaviyogānupapatteḥ . nāpyanaikāntikaḥpakṣadvayasādhāraṇatvānavadhāraṇāt . saṃśayajanakatvaṃ tu na tasya lakṣaṇamityuktameva ..

2.7.134

nanu ! ekasmin pakṣe niyataḥ aikāntika, tadviparyayādanaikātikaḥ . sa cāyaṃ nityānityapakṣayoranyataratrāpi na niyata iti anaikāntika eva syāt . api cāhuḥ—

2.7.135

aprāmāṇyaṃ tridhā bhinnaṃ mithyātvājñānasaṃśayaiḥ

2.7.136

ślo. vā. 1-1-2 ślo 54

2.7.137

iti . tatra yathā indiyāderabodhakatvādvā saṃśayaviparyayasvabhāvāvabhāsasamutpādanadaurātmyādvā bhavatyaprāmāṇyavyavahāraḥ, evamanumānamapi tenaiva vartmanā pramāṇābhāsatāmabalambate ..

2.7.138

tatrāsiddhastāvadalabhamāno dharmiṇi vṛttiṃ tatra sādhyadharmadhiyamādhātu manadhikṛta ityajñānaphalatvādaprāmāṇyaphalamanubhavati ..

2.7.139

viruddhastu viparyayasādhana iti bhavanta eva pratipannāḥ ..

2.7.140

saṃśayajanakastvanaikāntiko bhavitumarhati . na tu pāribhāṣikavipakṣa vṛttitvameva tasya lakṣaṇamucitam . ubhayamapi cānyatarapakṣaniyamavirahitatanuriti kimiti na bhavati vimarśamupadadhadanaikāntika iti traya eva hetvābhāsāḥ ..

2.7.141

ucyate—na phalaniyamena lakṣaṇaniyamaḥ kartuṃ śakyate . yadyapi dvividhaṃ trividhaṃ bhavatyapramāṇaphalam, tathāpi na trilakṣaṇake liṅge'vinābhāvaḥ parisamāpyate, api tu paṃcalakṣaṇaka iti prasādhito'yamarthaḥ . tadvaikalyācca hetvābhāsānāmapi paṃcatvameva . phalaṃ tu dvividhamastu, trividhaṃ vā . na hyapratipattijanakaṃ kiṃcilliṅgamupalabhāmahe . na cāpratipattiḥ prayatnajanyā, prāgabhāvasya nisargasiddhatvāt—ityalamavāntaracintanena ..

2.7.142

na phalāpekṣaḥ liṅgalakṣaṇaniyamaḥ . tatra yathā pakṣadharmarahitatvamasiddhalakṣaṇam, evaṃ vyatirekavaikalyaṃ anaikāntikalakṣaṇam . eṣa ca hetuḥ pakṣadharmānvayavyatirekāṇāmanyatamenāpi rūpeṇa na vikala iti kathamanai kāntikatāṃ pratipadyeta . vyastatāyāṃ hi sarvāṇyetāni santi lakṣaṇāni . samastastu nopanyasta eva hetutvena nityānityadharmānupalabdheriti ..

2.7.143

nanu ! yadyasya pakṣadharmānvayavyatirekā nirapavādāḥ santi, kathaṃ tarhi na heturevāyam . itarasyapi pakṣadharmānvayavyatirekāṇāṃ nirapavādānā masaṃbhavāt so'pi na kathaṃ hetuḥ ? astviti cet—na—vastunaḥ dvairūpyānupapatteḥ . evamimau hetū pakṣadvaye'pi buddhiṃ janayantau saṃśayamāvahataḥ, nānaikāntikavat vipakṣavṛttitveneti hetvābhāsāntaratvam ..

2.7.144

evaṃvidhasya cāsya prakaraṇasamasya viruddhāvyabhicārīti nāma yadi kriyate—tadapi bhavatu . na punaranaikāntikaprabhedatāmabalambate, tallakṣaṇāsaṃsparśāt . ubhayapratītijanakau hīmau hetū bhavataḥ, nobhayapakṣavṛttīti ..

2.7.145

nāpyayaṃ kālātyayāpadiṣṭaḥ, pratyakṣāgamayoranyatarasyāpi bādhakasyānu palambhāt . anumānaṃ tu nānumānasya bādhakaṃ bhavituṃ kṣamamityuktam . na cetaretaravādyapekṣayā'nayorasiddhatvamabhidheyam, saṃśayajanakatve'nubhavasiddhe sati viśeṣānupalabdherapratyākhyeyatvāt ..

2.7.146

nanu ! niścitasya sādhanaprayogādhikārāt kathaṃcittāvat sādhanaṃ prayuṃjīta . niścitatve ca taddharmānupalabdhyoḥ parasparamasiddhatvaṃ sthitameva—naitadevam—anyataradharmānupalabdhereva pakṣadharmatvānvayavyatirekāt paśyannasau niścitatāṃ prāptaḥ, na dvitīyadharmānupalabdheḥ asiddhatāṃ buddhyamānaḥ . ata eva bhrāntimūla eṣa hetvābhāsaḥ . dvitīyadharmānupalabdhisiddhatvaniścaye tu samyagghetureva syāt . tadasiddhatvānavadhāraṇe'pyasau svasya hetostrairūpyadarśanāt niścitamatirbhūtvā sādhanaṃ prayuṃjāna itareṇa tathaiva niścitamatinā pratiprayoge kṛte, tasyāpi trairūpyamupalabhamānaḥ saṃśayamadhi gacchatītyalaṃ prasaṅgena ..

2.7.147

tadevaṃ asiddhādilakṣaṇavaiparītyāt pratītyanuguṇaḥ prakaraṇasamo nāmāsiddho hetvābhāsaḥ ..

2.7.148

apare punaḥ udāharaṇāntaramasya vyāharanti—nityaḥ śabdaḥ, pakṣasapakṣa yoranyataratvāt, ākāśavat . anityaḥ śabdaḥ, pakṣasapakṣayoranyataratvādeva, ghaṭavaditi ..

2.7.149

nanu ! pakṣasapakṣayoranyataraḥ pakṣo vā syāt, sapakṣo vā syāt, na tṛtīyaḥ . na hi mitrāvarupayoranyataraḥ somo bhavatumarhati . tatra pakṣenyatara śabdavācye'nanvayaḥ . na hi śabdākhyaḥ pakṣaḥ dharmī dharmyantare vartate . sapakṣe tvanyatamābhidheye pakṣadharmatā nāsti . na hyākāśādiḥ sapakṣaḥ śabdākhye dharmiṇi vartate ..

2.7.150

ucyate—na pakṣatvāditi hetuḥ prayuktaḥ, sapakṣatvāditi vā; yenaivaṃ syāt; pakṣasapakṣayoranyataratvāditi . tacca dvayorapi kimapi sādhāraṇaṃ rūpam . na hi varuṇo yaṣṭavyaḥ' iti yādṛśī buddhiḥ, tādṛśyeva mitrāvaruṇayoranyataro yaṣṭavyaḥ iti . viśeṣaniṣṭhatāyāṃ tu balādāpādyamānāyāṃ sakalānumānocchedaḥ . na cānyataratvaṃ śabdamātrāropitaṃ rūpamavāstavamiti vaditumucitaṃ arthāsaṃsparśitāyāḥ pratikṣiptatvāt ..

2.7.151

anyataratvādityasiddho heturiti cet, kila pakṣa evāyaṃ, na pakṣasapakṣayoranyatara iti—tadayuktaṃ—yata evāyaṃ pakṣaḥ, tata evāyaṃ pakṣasapakṣayoranyataraḥ . na hyapakṣaḥ pakṣasapakṣayoranyataraḥ syāt . na hyavaruṇo mitrāvaruṇayoranyatara ityuktameva ..

2.7.152

pakṣo'pi ca bhavanneṣaḥ na pakṣatvādityanena rūpeṇa—hetūkriyate, kintu anyataratvāditi . itthaṃ ca hetūkaraṇe naiko'pi doṣa iti ..

2.7.153

aparamudāharaṇam—san sarvajñaḥ, itaratadviparītavinirmuktatvāt ghaṭavat asan sarvajñaḥ, itaratadviparītavinirmuktatvāt, kharaviṣāṇavat iti atrāpyākṣepapratisamādhānaprakāraḥ pūrvavadanusaraṇīyaḥ ..

2.7.154

dharmyasiddhatādi ca yatnataḥ paricintanīyam ..

2.7.155

evaṃjātīyakaṃ tūdāharaṇaṃ nānumodante matimantaḥ . yatra hi hetunā svayamarthaṃ samyagasamyagvā'numāya pramātā parapratyāyanāya tameva hetuṃ prayuṃjīta, sa prayujyamānaḥ vastubalapravṛttatayā hetūbhavati, hetvābhāsībhavati vā ..

2.7.156

tathā hi—ārohapariṇāhavati puro'va'sthite dharmiṇi sthāṇugataviśeṣānupalambhāt ekasya puruṣa iti bhavati pratītiḥ, itarasya tu puruṣagata viśeṣānupalabdheḥ sthāṇuriti bhavati matiḥ . evaṃ ca yadā'sāvekaḥ puruṣatva siddhaye paraṃ prati sthāṇudharmāgrahaṇaṃ hetutvena brūyāt, itaro'pi puruṣadharmāgrahaṇena sthāṇutāṃ pratiṣṭhāpayan pratyavatiṣṭheta, tadā svapratītyanusaraṇapurasmarasādhanābhidhānāt bhrāntisaṃbhavācca yuktaṃ tathāvidhodāharaṇakīrtanam . evaṃ nityaḥ, śabdaḥ anityadharmānupalabdheḥ ākāśavat; anityaḥ śabdaḥ, nityadharmānupalabdheḥ, ghaṭavat ityapi draṣṭavyam ..

2.7.157

yastu na vastumūlaḥ kevalotprekṣāmātrābalambanaḥ svapratītiṣu na dṛṣṭapūrvaḥ, kiṃ tadupanyāsena ?

2.7.158

etena sadvitīyaprayogā api pratyuktāḥ . yathā kvacit sādhanaprayoga kṛte sati tatraivaṃ paraḥ pratyavatiṣṭhate—prastutasādhyadharmādhikaraṇatvaśūnyadharmighaṭānyatarasadvitīyo ghaṭaḥ, anutpannatvāt, kuḍyavaditi . yathā prastutena siṣādhayiṣitena dharmeṇa śūnyaḥ yaḥ prakṛto dharmī ghaṭaśca, tayoranyatareṇa sadvitīyo'yaṃ ghaṭākhyo dharmī, tatra hetuḥ anutpannatvam, tasya kuḍyādau vyāptiriti ..

2.7.159

satyaṃ vadata, yadyasti loke kvacidīdṛśaḥ pratītikramaḥ—ghaṭaśca dharmī, dharmighaṭayoranyatareṇa sadvitīya ityatra anyataraśabdaḥ sāmānyavacano'pi dharmiṇi vyākhyeyaḥ . na hi ghaṭa eva ghaṭena sadvitīyo bhavitumarhati ityalamalīkakalpanākauśalapratyākhyānena ..

2.7.160

samyagvā yadi vā 'nyathā vidadhate ye hetavaḥ saṃvidaṃ
dṛṣṭāḥ svātmani te prayoktumucitāḥ kāmaṃ parajñaptaye .
ye tu svapratipattimeva na tathā kartuṃ kṣamāḥ kalpanā-
sāmarthyotthitavastuśūnyaghaṭanāḥ kiṃ tatprayoge phalam ..

2.7.161

ye tu sūkṣmotprekṣaṇakṣamaprajñātiśayābhimānadurvidagdhāḥ tathāvidhānapi prayuṃjate—

2.7.162

kṛtakaracanācāturyaṃ taiḥ pradarśitamātmanaḥ
bhavati na punaśśuddhiḥ kācitprameyadiśaḥ kṛtā .
kvacidavasare evaṃprāyāḥ parabhramakāriṇaḥ
kila saphalatāṃ dadhyuḥ jalpe yathā kathitaṃ purā ..

2.7.163

tatra tvetān kathayati paraḥ prājñamānī yadā vā
tasyākhyeyo nipuṇamatinā pūrvanītyā samādhiḥ .
drādhīyasyā tadalamanayā tārkikammanyagoṣṭhyā
hetvābhāsaḥ prakaraṇasamastveṣa nirṇīta eva ..

2.7.164

sādhyāviśiṣṭaḥ sādhyatvātsādhyasamaḥ .. 1-2-8 ..

2.7.165

anyataravādiprasiddhaṃanyataraṃ prati yat sādhayitumupādīyate, tat sādhyam . tadaviśiṣṭo hetuḥ sādhyasamaḥ ..

2.7.166

kathaṃ sādhyena tulyatā hetoriti cet, āha—sādhyatvāditi . yathā sādhyamasiddhatvāt sādhyam, tathā tatsidhyarthamupātto heturapiyaḥ asiddhatvāt sādhyaḥ, saḥ sādhyāviśiṣṭatvāt sādhyasama ucyate ..

2.7.167

etaccānyatarāsiddhasyaiva lakṣaṇam . yathā mīmāṃsakaṃ prati anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt, ghaṭavat iti . na cākṣuṣatvāderubhayāsiddhasya sādhyatvaṃ saṃbhavatītyataḥ sakalāsiddhabhadasaṅgrahāya sādhyatvāt ityetatpadarahitaṃ sādhyāviśiṣṭaḥ ityevāsiddhalakṣaṇamupavarṇanīyam ..

2.7.168

sādhyasya ca rūpadvayamasti, asiddhatvaṃ sādhyatvaṃ ca . tatrāsiddhatvameva bhavati tavaviśiṣṭatvakāraṇaṃ ihāśrīyate sarvāsiddhabhedasādhāraṇam na tu sādhyatvamanyatarāsiddhyekalagnamiti . evaṃcāsiddhatvamevāsiddhasya lakṣaṇamuktaṃ bhavati . pakṣadharmatvaṃ yasya nāsti, sādhye dharmiṇi yo na vartate—hetuḥ so'siddha iti ..

2.7.169

tasya tu bhūyāṃso bhedā bhavanti—hetusvarūpe tāvat anyatarasya vādinoḥ, dvayorvā ajñānam saṃdehaḥ, viparyaya iti . tathā tadāśraye'pi dharmiṇi ekasya vā, dvayorvā tathaivājñānasandehaviparyayā iti . bhūyasi ca pakṣīkṛte'rthe tadekadeśe kvacidvṛttiḥ,—taditaratrāvṛttiriti . ekadeśavṛttāvapi dvayorekasya vā tathaivājñānasaṃśayaviparyayā ityevaṃ prakārabhedodāharaṇa— varṇanamalpaprayojanamiti na prastūyate ..

2.7.170

anyatarāsiddhe tu na vivadante, pramāṇasyāpakṣapātitvāt . yadi tāvat kṛtakatvaṃ śabde pramāṇato niścitaṃ, tarhi mīmāṃsakasyāpi tārkikasyeva tatsiddhameva . atha tatrakṛtakatvaniścayanipuṇaṃ nāstyeva pramāṇam, tadā tārkiko'pi tūṣṇīmāstām . dvayorapyasau cākṣuṣatvādivat na siddho hetuḥ . vāṅmātreṇa tvasiddhikathanamasāṃpratam, atiprasaṅgāditi ..

2.7.171

satyamevaṃ—na sarvadā'nyatarāsiddhasya hetvābhāsatvaṃ samabhidadhmahe . kintu kiṃcitkālamiti . yadaikena vādinā hetau prayukte dvitīyo vadati, māṃ prati na siddha eṣa hetuḥ iti . tadā hetoḥ prayoktrā tatsādhanamabhidheyam . anabhidhānātsa parājīyate . sādhane tu tenokte tadasiddhatodbhā vanavādī parājīyata iti yāvattatsiddhau nopanyastaṃ sādhanaṃ, tāvadevāsau anyatarāsiddhaḥ . anantaraṃ tu samyagghetuḥ ubhayāsiddho vā bhaviṣyatīti ..

2.7.172

vyadhikaraṇāsiddhistu yathoktabhedāntargata eva . yathā nityaḥ śabdaḥ kākasya kārṣṇyāt iti ..

2.7.173

kvacitpunaśca vyadhikaraṇāsiddho'pi bhavati gamaka ityeke . tadyathā bahalabahalaḥ pracalajaladharaśyāmalavapuḥ ambaratalamākrāman dhūmaprabandhaḥ kṣoṇī dhrakandarādipradeśadharmatvānavadhāraṇe'pi tatra gamayitumalamanalamiti yadā vā agnimāneṣu deśaḥ, dhūmopalabdheḥ iti prayujyeta, tadā upalabdhe, rātmadharmatayā vaiyadhikaraṇye'pi gamakatā'stīti ..

2.7.174

anye tu anyathāsiddhatvaṃ nāma tadbhedamudāharanti . yasya hetoḥ dharmiṇi vṛttirbhavantyapi sādhyadharmapravṛttā na bhavati, so'nyathāsiddhaḥ . yathā—anityāḥ manaḥparamāṇavaḥ, mūrtatvāt, ghaṭavat iti ..

2.7.175

nanu ! kathamayamanyathāsiddha ucyate ? kimiti saddhetureva na bhavati ? kiṃ paramāṇuṣu mūrtatvaṃ na vartate ? kiṃ ghaṭādāvanityatayā vyāptaṃ na dṛśyate ? kimākāśādeḥ khapuṣpādervā vipakṣānna pracyavate ? kiṃ pratyakṣeṇāgamena vā bādhyate ? kiṃ pratipakṣeṇa prabādhyate ? yenābhāsatāṃ bhajate—na—pratibandhābhāvāt ..

2.7.176

nanu ! paṃcānāṃ pratibandhalakṣaṇānāṃ katamadasya ślathībhūtam ? nānyatamasyāpi śaithilyaṃ brūmaḥ . tatkiṃ paṃcasvapi lakṣaṇeṣu na parisamāptaḥ pratibandhaḥ ? na na parisamāptaḥ . kā tarhīyaṃ viḍambanā—paṃcasu lakṣaṇeṣu pratibandhaḥ parisamāpyate, tāni cāsya santyeva . na caiṣa pratibandhaḥ iti kaitavam—ucyate—prayojyaprayojakabhāvena sādhyasādhanadharmayoḥ dhūmāgnivat pratibandho'vadhāryate . sa cātra prayojyaprayojakabhāvo nāstīti . ata evāyamanyathāsiddhaḥ aprayojaka iti kathyate ..

2.7.177

kathaṃ punarasyāprayojakatvamavagatam—ucyate—mūrtatvaṃ hi sarvagatetaradravyaparimāṇaviśeṣādidharmaḥ vastusvabhāvamātranibandhanaḥ na kṛtakatvādi vadanityatāṃ prayoktumutsahate . tathā hi paramāṇuṣu siddheṣu satsu tatra varta mānaṃ mūrtatvaṃ anityatāṃ sādhayet, anyathātvāśrayāsiddhatāmupeyāt . sidhyanta eva ca sāvayavakāryānumānamārgeṇa, loṣṭapravibhaṃgāvabhāsamāna bhāgaparamparāparikalpanakrameṇa vā paramāṇavo niravayavāḥ siddhyanti . sāvayavatve hi tadavayavāḥ paramāṇavo bhaveyu, na te . teṣāmapyavayavāntaraparikalpanāyāmapi avayavānāmānantyāviśeṣat sarṣapasya merośca sāmyamāpadyate . na ca tadasti . tadevaṃ niravayaveṣu paramāṇuṣu nisargasiddhamanāśritatvam . ataśca āśrayavināśāvayavavibhāgādivināśakāraṇābhāvāt, svābhāvikavināśavādanirākaraṇācca kathaṃ paramāṇūnanityatā spṛśet . mūrtatvaṃ tu vastudharmatvādbhavadapi prameyatvāt na prayojakam ..

2.7.178

iyāṃstu viśeṣaḥ—prameyartva ubhayapakṣasparśādanaikāntikaṃ bhavadaprayo jakam . idaṃ tu mūrtatvaṃ anityavyatiriktastvantaraparicayavirahitamapi na prayojakamiti ..

2.7.179

nanu ! idamapi prameyatvavat vipakṣavṛttyeva mūrtatvam . kva vipakṣe vartate ?—paramāṇuṣveva . nanu teṣāṃ pakṣīkṛtatvāt kathaṃ vipakṣatā—na ṣecchānurodhena vastu viparivartate . vipakṣo hi nāma sa ucyate, yaḥ siṣādhayiṣitadharmaviparītadharmādhyāsitatayā dṛḍhapramāṇasiddhaḥ . paramāṇavaścaite'nantaranirdiṣṭanītikrameṇa nirṇītanityatvāḥ paramārthato vipakṣā evānityatvavādinaḥ . sa tu rāgadveṣakaluṣitahṛdayatayā yadi tāvat pakṣatayā bravīti, bravītu nāma . na tu suspaṣṭāsiddhanityatānāṃ vipakṣabhāvo nivartata iti ..

2.7.180

tadidamanupapannam—anena krameṇa dhūmānumānasyāpyanaikāntikatvaprasaṅgāt . dhūmo hi mahībhṛti hutavahavirahitavapuṣi vipakṣe vartata eva . na tatra citrabhānorabhāvo niścita iti cet—kinnu khalu sadbhāvo'sya tatra gṛhītaḥ, tathā sati vā kṛtamanumānena ..

2.7.181

atha sattvamasattvaṃ vā nāvadhāritameva dharādhare, dhūmaketostarhi sandigdhā tatra vipakṣatā . niścitavipakṣavṛttivat saṃśayitavipakṣavṛttirapi nānaikāntikatāmativartata iti sarvānumānānāmeva nivāpāṃjalirdattaḥ syāt ..

2.7.182

na ca vādihṛdayaparikalpanopārūḍhasthitirapi pakṣo nāma nāsti . tadabhāve kimapekṣaḥ sapakṣavipakṣavyavahāraḥ . buddhyārūḍhatvapakṣe'pi na sapakṣa vipakṣayoḥ pakṣatvam . na ca vastūnāmubhayātmakatā bhavet . kintu kaṃcikālamatyatarāsiddhivat vimatipathāpatitasya vastunaḥ—pakṣatvamupeyate . nirṇayajanmā tu vimativiratau nūnamanyataravargapatito'sau bhaviṣyatīti sarvathā na tasyāṃ daśāyāṃ tenānaikāntikatvodbhāvanaṃ yuktam ..

2.7.183

nanu ! anena pathā pṛthakkṛte sapakṣavipakṣābhyāṃ pakṣena tatrānvayavyatirekayoḥ anyatarasyāpi grahaṇaṃ bhavet . sapakṣe hyanvayo gṛhyate, vipakṣe ca vyatirekaḥ . eṣa tu tābhyāmarthāntaramiti tatrāgṛhītānvayavyatirekātmaniyame hetuḥ ṣaṇḍha iva sutajanmani na samartha eva sādhyopasthāpane bhavet ..

2.7.184

alamanayā ḍimbhabibhīṣikayā . na hi sakalasapakṣavipakṣasākṣātkaraṇakāraṇakekollekhapurassaraṃ vyaptigrahaṇamiti pūrvameva nirṇoto'yamarthaḥ . na catadvarjamiti vyāptigrahaṇaṃ bhavati, yena ṣaṇḍhasutasāmyacodanāvakāśaḥ syāt . sāmānyena hi vyāptirgṛhyamāṇā tatrāpi gṛhītā bhavatyeva . tenāpi ca kālāntare sapakṣavipakṣānyataravargānupraveśinā bhavitavyameva . vimatyavasthāyāṃ tu pṛthageva tābhyāmasāviti na tatra vartamāno heturanaikāntiko bhavati ..

2.7.185

etena īśvarādyanumānānāmapyanaikāntikatvamapākṛtaṃ veditavyam tasmānnānaikāntikatvenāgamakaṃ mūrtatvam, api tvanyathāsiddhatvenaiveti ..

2.7.186

nanu ! evamapi paramāṇuprasādhanānumānamahimahataśaktitayā mūrtatvamanityatvasiddhāvakṣamaṃ jātamiti tataśca kālātyayāpadiṣṭatvāt nānyathāsiddhatāmadhigacchet—naitadevam—kālātyayāpadiṣṭo hi pratyakṣāgamāpahṛtaviṣaya ucyate, anuṣṇaḥ kṛṣṇadartmā madirā dvijaiḥ pātavyā ityādau . darśitaḥ yatpunaranunumānaṃ pratyakṣāgamaviruddhaṃ nyāyābhāsaḥ saḥ nyābhā-1-1-1 iti . na ca paramāṇuṣu paramāṇutayaiva satataparokṣeṣu pratyakṣamanityatāviparyayagrāhi pravartituṃ śaktam . āgamastu nāstyeveti kutaḥ kālātyayāpadiṣṭatā ..

2.7.187

nanu ! kimidamanipativacanam, uta vaidikī codanā, yat pratyakṣāgamayoreva bādhakatvam anumānaṃ prati, nānumānāntarasyeti . paramāṇuprasādhanānumānaṃ hi dṛḍhaṃ, adṛḍhasya tadanityatānumānasya mūrtatvāderyadi bādhakaṃ syāt ko doṣaḥ syāditi ..

2.7.188

atha manuṣe—niyama evaiṣaḥ, pratyakṣānumānayorvirodhe pratyakṣameva balīya iti tadevānumānasya bādhakamucitam, nānumānāntaramiti—tadasat—alāta cakrādau pratyakṣamapyanumānenānanyathāsiddhena bādhyata eva ..

First 188 of 267 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (10)