Commentary on the Nyāyasūtra 11.2
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.2
- Language
- Sanskrit
11.2
parasparābhāvavantāvupalabdhau tayorityarthaḥ| bādhyatve heturiti| heturvyatirekaliṅgalakṣaṇamiti yāvat|
tattvaviṣayabuddhidhārāmiti dhyānam ityarthaḥ| anugatamekaṃ svarūpaṃ samānāsamānajātīyavyacchedako dharmo lakṣaṇamiti yāvat ||
11.2.p1
||pariśuddhiḥ||
11.2.p2
sarvatra tasya sulabhatvāditi| svābhāvikaṃ tu śāstrasya traividhyaṃ nāstyeva tasya puruṣāyattatvādityapi draṣṭavyam| prayojanasyeti| avāntarasyetyarthaḥ| catūrūpobhavatīti pratītiviṣaya iti śeṣaḥ| arthaviparyayakīrtatena vyāghātāditi| pratyakṣapramāṇānuvādaḥ| ato na sādhyāviśiṣṭatvaṃ vyadhikaraṇatvaṃ vā? avadyamāne śaśaviṣāṇādāvalakṣaṇam, vidyamāne tvanupayogini gaṅgāvālukādāvalakṣaṇam| ataḥ samānadharmadarśanāt asati nibhāge saṃśayaḥ, tannivṛttyartho vibhāgārambhaḥ||
11.2.p3
nanu sadanupayogisaṃśayānucchede kiṃ syāt? kathamanupayuktaṃ taditi jijñāsāyā anivṛttiḥ? api
11.2.p4
cārthāpattyādīnāmupayogavatāmapi parairūdghuṣyamāṇānāmapi lakṣaṇākaraṇāt syāt sandehaḥ-- kiṃ lakṣaṇākaraṇādasanti, anupayogīni veti? tatraivāntarbhūtāni vā? atasttadapanuttaye vibhāgaḥ||
11.2.p5
tathā bauddhāpekṣayā mīmāṃsakānāmadhikapramāṇalakṣaṇābhidhānaṃ vinaiva pramāṇānām ādhikyāt| sāṃkhyasya tu tadapekṣayaiva adhikapramāṇalakṣaṇābhidhānaṃ satyādhikye| tad ihāpi sāṃkhyāpekṣayā adhikābhidhāne bhavati sandehaḥ, kiṃ satyādhikye athāsatīti? tadapanodanāya vibhāgavacanam| ataevādhikyamāśaḍkya vibhāgaparīkṣāmavartayat sūtrakāraḥ| pūrvāparagranthasaṃgatiścātra sphuṭetyetadapi mantavyam||
11.2.p6
śakteranabhyupagame pramāṇābhāvo mūlam, asatpratipakṣebhyo dṛṣṭakāraṇebhya eva kāryotpattāvarthāpatteḥ kṣīṇatvāt| pratipakṣatā ca mantrādīnāṃ sahakāriviraharūpatvāt| tadvirahasya ca vyatirekamukhena sahakāritvāvadhāraṇāt| trayo hi bhāvā bhavanti kāryānukelāḥ, tatpratikūlāstadudāsīnāśca| tatrānukūlā dahanādeḥ pavanādayaḥ| tatpratikūlā api dvividhāḥ svarūpataḥ sahakāritaśca| svarūpato jalāvasekādayaḥ| sahakārito mantrādiprayoktāraḥ| te hi mantrādīn prayu*jānāstadvirahalakṣaṇaṃ sahakāriṇaṃ virundhanti| udāsīnāstu tatraiva rāsabhādayaḥ| tatrānukūlatvamanvayavyatirekaramyam| pratikūlatvaṃ ca tadanvaye kāryavyatirekagamyam| tacca tadviparyaryānvaye paryavasyati|
11.2.p7
udāsīnatvaṃ ca vyabhicāragamyam| evaṃ ca sati yatra yadā yasya yathānukūlatve pratikūlatve vā pramāṇamasti, tatra tadā tasya tathaiva svīkartavyam| kimadhikasāmarthyakalpanayā? sarvaśca pareṣāṃ vimarśasaṃbhavo'tīndriyasāmarthye'pi samāna ityarthāpattim upekṣyānyadevātīndriyaśaktisvīkārabījamāśaḍkya vimṛśati--syādetaditi||
11.2.p8
svarūpasya pratyakṣatve sākalyasya ca kāryaikavyaḍgyatve'numeyamatīndriyaṃ sāmarthyam avaśiṣyata iti pūrvapakṣārthaḥ| kāryasaṃbandhitāṃ kāryopalakṣitatāmityarthaḥ| yadāha-- kāryopahitaṃ rūpamiti| nanvanyakāryeṇopadhānaṃ tatkāryeṇaiva vā? ādye ahetureva hetuḥ syāt| dvitīye tvitaretarāśrayatvam, tasya tatkāraṇatve siddhe sati tatkāryatvaṃ siddhaṃ syāt| tatkāryatve sati ca tadupalakṣitaṃ kāraṇatvaṃ bhavedityata āha--idameva cāsya tadupadhānaṃ yat tatkāryotpādāt pūrvamavaśyaṃbhāvaḥ| yudatpādāt pūrva yasyāvaśyaṃbhāvaḥ tat kāraṇamitarat kāryamityarthaḥ||
11.2.p9
nanvevaṃrūpaṃ kāraṇatvaṃ tajjātīyasya samāmanyato'numīyeta prativyakti vā? na tāvat prativyakti, taduttarakāryābhāve'pi kāsāi*cad vināśadarśanāt| tajjātīyasya tu prāgeva sāmānyato'vadhāritam| tadiha smaryata ityāśaḍkyāha--na ca tajjātīyasyeti| yathā yo yo dhūmaḥ so'gnimāniti sāmānyato'vadhāraṇe'pi eṣa dhūmo'gnimāniti navādhāritam| tathedamudakaṃ pipāsopaśamananimittamityanavadhṛtabhevāvadhāryata ityarthaḥ| na ca kvacit kāryamakṛtvaiva vinaṣṭe vyabhicāraḥ, sati sahakārisākalye kuryāditi sādhyatvāt, tasya ca sahakāryasākalyaprayuktakāryābhāvavattvarūpasya tatrāpi bhāvāditi| tasmād yā nobhayaprayatnaprasavahetuḥ sopekṣābuddhiḥ tṛtīyeti viṣayabhedād buddhibhedaḥ| sa ca sukhaheturduḥkhaheturataddhetuśceti trividha iti suvyaktamityarthaḥ||
11.2.p10
anumānapadaṃ vyutpādayatā bhāṣyakṛtā prasaṃgāt lakṣaṇamapyabhihitamiti ṭīkākṛd api smṛtyādivyavacchedyaṃ darśayati--tathā cetyādinā| yato bhāṣye lakṣaṇamapyuktam, ato vārttike tadākṣepo nānuktopālambha ityāha--tadetadbhāṣyamanubhāṣyeti| phalavataḥ pramāṇatvāt, tadviśeṣatvāccānumānasya nāphalatvaṃ yujyate| kathi*cat phalāntarasaṃbhave'pyetasya pratyakṣaphalaṃ liṅgaparāmarśaḥ, suprasiddhamanumānamanena vyāpyata ityapi pūrvapakṣe draṣṭavyam| evaṃ ca sati tatretyādinobhasamādhānasaṃgatiḥ| samādhānāntaramāheti| kasminnākṣepa ityata āha--pūrvoktamiti||
11.2.p11
nanu hānādiviṣayaṃ prāmāṇyamucyamānamanumānasya svagocaraṃ pratyevoktaṃ bhavati, hānādāveva tasya vyāpārānubandhāt| ata āśaḍkaiveyamanupapannā kimatra samādhānenetyāśaḍkya vyāpārānubandhitayā hānādirasya gocaraḥ, pratīpatyanubandhitayā tu vahinajñānasya vahinareva viṣayaḥ, tadabhiprāyeṇa ca śaḍkāsamādhāne ityabhiprāyavānāha--yadpīti| vijñāne yat prakāśate yena vijñānaṃ nirūpyat ityarthaḥ||
11.2.p12
na ca svaviṣayādanyad viṣayāntaramasya saṃbhavati, atiprasaṃgāditi bhāvaḥ| pūrvapakṣiṇa iti śeṣaḥ| autpattika iti svabhāvāpratibaddhaḥ| nanu heyādibuddhayaḥ kena viśeṣeṇa dvitīyānumānasya phalam, na tu dvitīyasya pratyakṣasyetyāha--parokṣārthāvagāhitayeti||
11.2.p13
nanu sāmīpyasya sādṛśyasya mānaṃ mitiḥ saṃjñāsaṃjñiparicchede pramāṇamityukte kuto vyāghātāvakāśa ityata
11.2.p14
āha--anumānaśabdavadityādi||
11.2.p15
nanu svaviṣayaparicchittau tāvat svarūpataḥ pramāṇam, vyāpāravataḥ kāraṇaviśeṣasya pramāṇatvāt| nāpi vākyārthapratipattirasyāḥ phalam, tadānīṃ tasyā vinaṣṭatvāt| naca smṛtirūpāyā api śabdapravṛttestatphalatvam, anupayuktasamayānāmasmaryamāṇapadārthānāṃ śabdasmaraṇe'pi tadabhāvādityata āha--yat khalu caitreti||
11.2.p16
nanu svaviṣayaparicchittau pradhānyamanumānāderapi, tat kutaḥ pratyakṣasya pradhānatvād iti ekadeśī vaktītyata āha--pratyakṣaparā hīti| prāyeṇa pratyakṣamātrapūrvakamiti sākṣāt, paraṃparayā tu sarvamevānumānaṃ tathetyarthaḥ| upamānaṃ tu pratyakṣapūrvakamapi śabdapūrvakameveti| śabdapūrvakatve satyeva pratyakṣapūrvakatvaṃ tasya, kevalā tu pratyakṣapūrvakatā anumānamātra evetyarthaḥ||
11.2.p17
nanvevaṃ sati śabdānantaramupamānamabhidhīyatāmityata āha--smaraṇasahakāriteti| yadyapi śabdasyapi pramāṇasya vākyarūpasya smṛtisthasya padārthasmṛti padārthasmṛtisahakṛtasyaiva vākyārthabodhakatvam, tathāpi na kvacidapyanubhūyamānasya liḍgaṃ tvanubhūyamānamapi śabdasya viśeṣābhidhāne nyāyasiddhe'pyekadeśyabhimataprayojanābhidhānaṃ
11.2.p18
tadakauśalakhyāpanāya yadyapi prathamamekadeśimataṃ duṣyatvenābhimatameva, tathāpi dūṣaṇābhāsena ta tad duṣayituṃ śakyamiti śikṣayituṃ vārttikakṛtamanara*jayannevottaragranthamavatārayati--tadetadekadeśimatamiti| pratyakṣaṃ pūrva prādhānyādityeke| uktamupapādayituṃ mahāviṣayatvāccādau śabdopadeśa ityaparaścedyaca*cuḥ| tatra mahāviṣayatvamanaikāntikāmiti śabdasya mahāviṣayatvāt ādyatvamāpādayatā pratyakṣasyānādyatvamicchatā anya eva dṛṣṭānta udāharaṇīyaḥ| tathā ca citrādau vipakṣabhūte pratyakṣa'pi gatatvena mahāviṣayatvamanaikāntikatvamityarthaḥ||
11.2.p19
tadetat prasaṅgāvasthāyām, svatantrasādhanapakṣe tu kālātyayāpadiṣṭatvam| śabdacaramatāyāḥ pratyakṣaprāthamyasya ca pratyakṣasiddhatvādeva| vyatirekipakṣe ca viruddhatvamityapi draṣṭavyam|
11.2.p20
mahāviṣayatveti| pūrvamupadiśyamānaṃ pramāṇaṃ dharmi, mahāviṣayatvāditi sādhāraṇo dharmaḥ pratyakṣaṃ vā śabdo veti saṃdehaḥ| sāgharaṇatayā na heturiti bhāva iti| prādhānyakhyāpanaṃ prayojanaṃ yadi prāthamyaṃ vinā na siddhyet tadānumānasyāpi prādhānyāt prāthamyaṃ syādityarthaḥ||
11.2.p21
nanvasati ca saṃplave kā no hāniḥ? sati vā kiṃ bhevad yena bhāṣyakāro vicārayati smetyata āha--syādetaditi| vyavasthitaviṣayatvāt pratyakṣasyānumānaviṣaye pravṛttistadā na syāta, yadyanumānamapi vyavasthitaviṣayaṃ bhavedityata āha---na cānumānaviṣaye sāmānyarūpa iti| ato na punarūktam| avyākhyāne kāraṇamiti kimiti na vyākhyātamiti śaṅgānivṛttikāraṇamityarthaḥ| sandigdhena hīti upadeśaprāmāṇye taddvāra vahnāvapyuttarakālamiti mantavyam, ato vahinaṃ pratyāhita utpāditaḥ pratyayo niścayo yasyetyanena na virodhaḥ| abhyarhitatamaṃ manyata ityekadeśotkīrtanena pūrvoktasaṃplavopapādanaṃ smārayati||
11.2.p22
nanu ca niścavaphalatvāviśeṣe'pi pratyakṣata eva ākākṣānivṛttiriti kuta etadityata āha--tāvadayamiti| pratyakṣaphalasākṣātkārasyaivaṃsvabhāvatvādityarthaḥ||
11.2.p23
nanvaḍgaṃ viśeṣaṇamityeko'rthaḥ, tat kuto vyāpakatveneti vyākhyāyate? kutaśca pūrvācāryapradaśitaḥ panthāḥ parihnīyata ityata āha--tatta prakṛtānupayogitayeti| nirūpadhānalakṣaṇaṃ sākṣātkāraṇamākākṣānivartanayogyaṃ pratyakṣadharmo'numānādiṣu nāsti, tena nānumānādiparicchinne'rthe ākākṣānivṛttiriti hi prakṛtam, na ca viśiṣṭārthagrāhakatvopadarśanenānumānādiṣu tadabhāvo darśitī bhavati| viśiṣṭārthagrāhakatve'pi pratyakṣasya tabhdāvādityarthaḥ| vyavasthitānāṃ pratyekamekatvāditi dvitīyāsaṃsṛṣṭaviṣayatvādityarthaḥ||
11.2.p24
||tātparyapariśuddhauprathamādhyāye
11.2.p25
trisūtrī samāptā||
11.2.p26
||pramāṇaprakaraṇam||
11.2.p27
||pariśuddhiḥ||
11.2.p28
pratyakṣādipramāṇaviśeṣalakṣaṇānāmiti svarūpakathanārtham| lakṣaṇa hītyādi, arthākṣipteti ca
11.2.p29
prakṛtasvarūpasaṃgatikathanārtham| lakṣaṇa hi jijñāsupratipādanāya, sā cānirjñātasāmānyasya viśeṣe nāsti| sāmānyajñānaṃ ca tallakṣaṇādhīnamatastallakṣaṇam| viśeṣavibhāgaṃ ca kṛtvā śiṣyasya jijñāsāmutthāpya viśeṣalakṣaṇāvatāraḥ| tathā ca sāmānyalakṣaṇavibhāgoddeśajñānasya jijñāsadijananadvārā viśeṣalakṣaṇajñānaṃ prati hetutvāt tadgocarayorapi hetuhetumabhdāvaṃ vivakṣitvoktam--hetutveneti||
11.2.p30
vyavacchedo nāsyāmidheya ityata āha--prayojanamiti samānajātīyamanumānādi pramāṇatvena, apratyakṣeṇa tu tadapi vijātīyameva| ato nāsādhāraṇyaṃ lakṣaṇasya| viśeṣakatvaṃ lakṣaṇadharmaḥ| tatprayojanamityasaṃgatam| ataḥ kārakāt phalabhūtāṃ kriyāṃ niṣkṛṣya darśayati--viśeṣakatvaṃ viśeṣa iti| vipakṣavyāvṛttapratyakṣapratipādanam ityarthaḥ| kaḥ punaranena lakṣaṇena pratipādayiṣyata ityata āha--yaḥ khalviti| na ca sarve vyāmūḍhāḥ, yena pratipādyapratipādakavyavasthā na syāt| na ca sarvatra vyāmoho yenānavasthā syāt, na ca sarve vyāmohahetavo yenāpratipattiḥ syāt| na ca sarvāpratipattiḥ, yenāśrayāsiddhiḥ syāditi bhāvaḥ||
11.2.p31
nanu lakṣyamaprasiddhatvāt kathaṃ dharmi? prasiddhatve vā kiṃ lakṣaṇena? kiṃ cāsyābhidheyam, yadibhidadhat tatparaṃ syādityata āha--tasmāditi| nanu lakṣaṇaṃ yadi prasiddhaṃ kiṃ vidheyam, tasyāprasiddhatvāt| vidheyaṃ cet kathaṃ lakṣaṇam, tasyāprasiddhatvādityata āha--itastvavagatalakṣaṇa iti| pratipādyāprasiddhatvād vidheyatvamagnihotrādivat, na tu pratipādakāprasiddhatvāt| pratipādyaśca vidheḥ pratītyaiva lakṣaṇaṃ yāgamiva paścāt sādhyaṃ sādhayatītyarthaḥ| viśeṣyajñānaṃ savikalpakamityarthaḥ||
11.2.p32
nanvindriyārthasannikarṣaḥ pratyakṣakāraṇameva na bhavati, satyapi tasmin paramāṇvādiṣu indriyasaṃyuktavyavaghāyakasaṃyukteṣu ca ghaṭādiṣu tadanupapatteḥ| ato'siddhamidaṃ lakṣaṇamityata āha--arthagrahaṇeneti||
11.2.p33
nanu rūpatvādisāmānyaṃ nāstyeva, tat kimarthaṃ saṃyuktasamavetasamavāyābhyupagama ityata āha--na ceti||
11.2.p34
nanu sādṛśyamarthāntaraṃ rocayamānānāmapi kuto vyāghātaḥ, na hi tadviparītamiha kii*cadabhyupetamityata āha--taṣāmiti||
11.2.p35
nanvasannikṛṣṭasyaiva sannikṛṣṭāśrayasya vā grahaṇamagrahaṇameva vā bhaviṣyati, tat kuto vyāghāta ityata āha--itaratheti| asannikṛṣṭasya hi grahaṇe indriyaprāpyakāritābhyupagamavyāghātaḥ| sannikṛṣṭāśrayasya tu grahaṇe saṃyuktasamavāyābhyupagamavyāghātaḥ| agrahaṇe ca tadabhyupagamavyāghātaḥ, pramāṇābhāvādityarthaḥ| caturthasannikarṣānanubhavāt kutastadvyāghāta ityata āha--anubhūyante hīti| rūpatvādyanubhavasya caturthasannikarṣakāryatayā tamabhyupagamayaṃstadanabhyupagamaṃ vyāhantītyarthaḥ| upahitapratyayāyogāt| tanmūlasya copahitavyapadeśasya tadabhāve'nupapatterityarthaḥ||
11.2.p36
na ca rūpatvādisāmānyaviśeṣaviśiṣṭarūpādyupalabdhimantareṇa pramāṇamasti parasparavyāvṛtteṣu cakṣurādiṣu viśiṣṭopalabdhereva pramāṇatve parasparāśrayatvam| na cāviśiṣṭopalabdhimātropanītamaviśiṣṭamindriyamātramupadhirviṣṭavyapadeśe rasādiṣvapi rūpādivyapadeśaprasaḍgād ityāśayavānāha--na cendriyāṇīti so'yaṃ cākṣuṣatvādyupadhinibandhanatvamimānaḥ parasya rūpādivyapadeśābheda iti sa
11.2.p37
evodāhṛtya nirākṛtaḥ| paramārthatastu nīlamadhurādivyapadeśābhede so'pi nāsti| tāvatāpyasmākamabhimatalābha iti| śabdatvāsiddhau tu tātparyāṃ, tataḥ sādhāraṇavacasopasaṃharati--tasmāditi||
11.2.p38
nanu nendriyaviśeṣaṇatayā kasyacid grahaṇamasti, anyaviśeṣaṇatayā tadgrahaṇe kimāyātamindriyasannikaṣasyetyata āha--viśeṣaṇabhāvena ceti| na ca viśeṣaṇabhāvapadenobhayasaṃgrahe samavāyapadenāpi catuṣṭayasaṃgraho'stviti vācyam, viśeṣaṇabhāvasya śuddhasya pratyakṣānaṅgasvena tadaṅgaprastāva viśiṣṭasya sulabhatvāt, samavāyasya śaphaddhasyāpi pratyakṣāṅgatvena prastutatayā tatpadasya tāvanmātrābhidhānenaiva paryavasitatvāditi||
11.2.p39
samavāye cābhāve ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāditi vārttikam| taccānupapannam, samavāyasya tatpratyakṣatāyāśvāsiddhatvādityata āha--avayavetyādi||
11.2.p40
nanvavayavaśvāvayavī cetyādyevāpalabhyate, na tu tayoḥ sambandho'pītyata āha--nānyatheti| evaṃbhūtā hi
11.2.p41
pratipattiḥ parasparāsambaddhebhyo vyāvartamānā parasparasambaddheṣu viśrāmyatīti bhāvaḥ||
11.2.p42
nanu sāmānādhikaraṇyaṃ samānenādhikaraṇena sambandha iti paryāyau, tat kimanenoktam ityāśayavān pṛcchati--kiṃ
11.2.p43
punariti| na hyatra kuṇḍamiva dravyamadhikaraṇatvena parispharati| nāpi badarāṇīva śuklatvapaṭatve ādheyatvena, api tu ya eva śuklaḥ sa eva paṭa ityabhedenaiva pratītirityāśayavānāśaḍte--tādātmyamiti cediti| buddheḥ paunarūktyaṃ pūrvāpekṣayā anyūnānatiriktārthatvam| yadi hi guṇaguṇinorabheda eva syāt tadā tadvācakayorekārthatvāt tarūvṛkṣaśabdavat sahaprayogo na syāt| paṭamānayetyukte yatmii*cat śuklmānayet, tasyaiva paṭatvāt| apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityapi virudhyeti| andhasyāpi paṭo'yamitivat śuklo'yamityapi pratipattiḥ syāt| śuklāpratipattivad vā paṭapratipattirapi na syāt| mahārajanādisaṃyukte śuklatvavat paṭo'pi tirohita iti na pratīyetetyevamāditarkasahāyaṃ pratyakṣameva paṭaśuklatvayorbhedamākalayatīti parihārārthaḥ||
11.2.p44
syādetat| ekāntābhede hi sarvametad dūṣaṇam| vayaṃ tvanekāntavādinaḥ| tathā hi bhedamādāyāpaunarūktyam, abhedamādāya ca sāmānādhikaraṇyamityata āha--na caikaṃ vastviti| bhedābhedayoḥ parasparavirodhādityarthaḥ| bhedo hi laukikaparīkṣakaprasiddhaḥ| abhede tu sāmānādhikaraṇyapratipattiḥ pramāṇamityāha paraḥ| sā cābhedaṃ nollikhatīti cintitamadhastādityato lokaprasiddhayorbhedābhedayorasaṃkīrṇatayā virodha eva, laukikabhedābhedātiriktastu bhedābhedanāmā samavāyo vā syāt, vājñmātraṃ vā, ubhayathāpi na no darśanahānirityāśayavānupasaṃharati--tasmāditi||
11.2.p45
nanu yadyapi sāmānādhikaraṇyapratipattina tādātmyamullikhati, tathāpi bhedasambandhābhyāṃ vyāvartamānā abhedaṃ vā abhedasambandhaṃ vā sādhayet| tathā hi prayogaḥ, paṭaśuklatve na bhinne sambaddhe, sāmānādhikaraṇyāt| ye punarbhinne sambaddhe na te samānādhikaraṇe yathā dadhikuṇḍe| na ca tatheme| tasmānna tathetyāśayavānāśaṅkate---sambandhe'pīti||
11.2.p46
bhavedevam, yadi bhedasanbandhābhyāmasya vyatirekaḥ svābhāvikaḥ syāt| kiṃ tu raktaḥ paṭaḥ, agnirmāṇavaka itivat śabdavṛttibhedopādhikaḥ| śabdavṛttibhedastu saḍketopādhika ityāha---na śabdeti| sāmānādhikaraṇyāditi| ca heturyathā bhedasambandhābhyāṃ vyāvartate tathā abhedasambandhābhyāmapītyasādhāraṇaḥ| abhinnaṃ ca tatsambandhi ceti sādhyam, na caivaṃbhūtamubhayavādisaṃpratipannaṃ kii*cadasti yato vyāvṛtterasādhāraṇo hetuḥ syāditi cet na, ubhayavyavacchedaparyavasānasya manorathenāpyasiddheḥ||
11.2.p47
yo hyabhinnaḥ sa kathaṃ sambaddhaḥ, sambandhasya bhedādhiṣṭhānatvāt| yaḥ sambaddhaḥ sa kathamabhinnaḥ, tenaiva tasyāsambandhāt| bhinno'pīti cet? tathāpi bhedamādāyaiva sambandho na punarabhedamādāya| tathā ca sambandho bhedenaiva vyāptaḥ| abhedastvasambandhenaiveti katham abhinne sambandhe iti pratijñā na vyāhatā? prakārabhedamādāyeti cet---na, tasyābhāvāt, na hi dravyasya guṇatvamapyasti, guṇasya vā dravyatvamapi, yenābhedaḥ syāt||
11.2.p48
uktaprakāreṇa ca bheda eva| sattvenābheda iti cet? kimidaṃ sattvaṃ sattā vā, svarūpaṃ vā? svarūpaṃ tāvad guṇo guṇa eva, dravyaṃ dravyameva| sattā tu tābhyāmasādhāraṇābhyāṃ sādhāraṇī bhinnā kathamiva tayoḥ svabhāvaḥ? kenacidākāreṇa tatheti cet? na vaidravyaguṇakarmasādhāraṇādākārādasādhāraṇamākāraṃ sattāyāḥ paśyāmo yena sā tathā syāt| evaṃ teṣāmapi dravyaguṇakarmaṇāṃ parasparāsaḍkīrṇāt rūpānna svabhāvāntaraṃ paśyāmaḥ pratīyamānarūpamevābhinnamityucyamāne sattā vā na syāt, tāni vā na syurityuktaprāyam| tasmāt dravyaguṇayoḥ sattaiva
11.2.p49
sādhāraṇaṃ svarūpaṃ svabhāvo dharmo viśeṣaṇamityarthaḥ| dravyatvaguṇayordravyameva svabhāvo dharmī viśeṣyamityarthaḥ viśeṣyasyaikasyaiva viśeṣaṇadvayadvārobhayaśabdabuddhiviṣayatvād guṇaguṇyādīnāmevābhedaṃ bhedābhedau vā pare menire iti yadyupanibandhenāha--śabdānāṃ tviti||
11.2.p50
nanvekāntabhinnānāṃ kālato deśato vā vivekakhyātirūpalabdhā| sā guṇaguṇibhyāṃ vyāvartamānā svavyāpyamaikāntikaṃ bhedamapi vyāvartayatīti ata āha--ayutasiddhyeti| astyevāsau, na tu sphuṭataro nirluṭhitagarbhatayā| na ca tannivṛttimātreṇa bhedanivṛttiḥ, lohadahanayorabhedaprasaḍgādityarthaḥ||
11.2.p51
syādetat| bhinnasaṃmbandhyanubhave'pi kutaḥ sambandhānubhava ityata āha---na cāsāviti| na hyagṛhyāmāṇe viśeṣaṇe viśiṣṭapratipattiḥ| na ca buddhyā bodhyamanumīyate pratyakṣocchedaprasaḍgādityarthaḥ| yo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sarvaḥ saṃndhāntarapūrvakaṃ iti vyāptirihaiva bhajyata iti pareṇāpi svīkaraṇīyameva| na hyasau samavāyamabhāvaṃ vā abhyupagacchan viśeṣaṇatāmasya na svīkaroti| anyathā samavāyābhāvaviśiṣṭapratītimeva na svīkuryāt| kiṃ tu sambandhāntararahito viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pratyakṣāḍgaṃ na bhavatīti kadācid brūyāt| atastaṃ samānanyāyena nivārayati--tat
11.2.p52
kimatreti| yathā vinaiva sambandhāntareṇa tadviśiṣṭapratipattiḥ, tathā tasyā evaindriyakatvanāntarīyakaḥ sākṣātkāraḥ pratīyate, vipakṣe tvanavasthāprasaṅgalakṣaṇastarkaḥ samāna ityarthaḥ||
11.2.p53
na ca guṇakarmasāmānyeṣvapi viśeṣaṇatvamātreṇaiva grahaṇamastu, kṛtaṃ samavāyādineti vācyam| śabdasya svāśrayāviśeṣaṇasyāpi samavāyena grahaṇāt| so'pi tṛtīyo'stviti cet---na, gandharasayoratathābhūtayorapi saṃyuktasamavāyena grahaṇāt| so'pi caturtho'stviti cet---na, śabdarūpatvayorapi pratīyamānatvāt| viśeṣaṇabhāvenaiveti cet---na, dravyaguṇakarmasāmānyānāṃ sambandhābhāve viśeṣaṇabhāvasyaivānupapatteḥ| sambandhaśca prasādhitaḥ| ato na samavāyābhāvavat pratyakṣabādhaḥ, nāpyanavasthā, sambandhāntaranirapekṣasambandha eva viśrānteḥ iti||
11.2.p54
syādetat| bhūtalameva ghaṭābhāvastacca saṃyogādeva pratīyate| ataḥ kiṃ tadarthena viśeṣaṇabhāvenetyata āha---na ceti| satyapi ghaṭādau bhūtarasya bhāvāt| bhūtalavyavahāravat ghaṭābhāvavyavahāraprasaḍgāditi śeṣaḥ||
11.2.p55
na ca kevalyamiti| kevalyaṃ hi bhūtaladharmo ghaṭādyavirodhī yudyucyeta na ghaṭādinā saha saṃbhavet, tathā ca sa doṣastadavastha eva, virodhī cet? sa tāvannobhayavādisiddhadravyādiṣvanyatamaḥ, teṣāṃ ghaṭena saha saṃbhavāt, abhāvavyavahārakāle'pi ca keṣāi*cadasaṃbhavāt, bhūtaladharmāṇāṃ ca teṣāṃ ghaṭaināvināśādanāvṛteśca| tadatiriktaṃ tu daśamaṃ dravyam, pa*caviśatitamo vā guṇaḥ, ṣaṣṭhaṃ vā karma, sāmānyaviśeṣasamavāyā na saṃbhavantyeva, tasya dravyādyanyatamatvena tadavinābhāvidharmāpatteḥ| anāpattau vā tattvānupapatteḥ||
11.2.p56
sa khalvayaṃ saptamaḥ padārtho bhavet? tatrāpyasau bhāvaniṣedhākāro vā syāt, anyathā vā? na tāvadanyathā| tathā sati avirodhitvaprasaṃgāt| niṣedhākāro'pi yadyanutpanno'pi na nivartate, tadā ghaṭādivyavahāraḥ kadācidapi na syāt| utpanno vā yadi nivarteta, tadā vinaṣṭo'pi ghaṭaḥ kadācidupalabhyeta| ataḥ padārthānāṃ saptamo niṣedharūpo'nutpannapradhvaṃsī ca utpannavināśī ca bhūtalādidharmaḥ kaivalyamabhāva iti eko'rtha iti| tadidamuktam--na ghaṭābhāvādanyo ghaṭābhāva evetyarthaḥ||
11.2.p57
syādetat yadyapi jñeyarūpaṃ tattvāntaraṃ nāsti, tathāpi jñānarūpaṃ bhaviṣyati| viṣayaśca tasya dṛśye pratiyogini bhūtalamevetyata āha--na ceti, yathā bhūtalapakṣe ghaṭavatyapi prasaḍgo bhavati, tathā bhūtalajñānapakṣe ghaṭavabhdūtalajñāne'pi prasaṅga ityarthaḥ||
11.2.p58
nanu dṛśye pratiyoginītyuktaṃ ghaṭavabhdūtalajñāne tu ghaṭo na dṛśyaḥ kiṃ tu dṛśyamāna ityata āha---nahīti| na hi darśanānarho dṛśyata ityarthaḥ| darśanārho hi ghaṭaḥ tatra yadi na nāsti tadā bhūtalavadakāmenāpyupalabhyetaiva, bhūtalamapi vā nopalabhyeta, tulyayogakṣematvāt| tasmād bhūtalopalabdhāvapi tadanupalambhastadabhāvamādāyaivopapadyata iti| yadyapyupalabhyābhāvamaḍgīkārayituṃ śakyate tarkagatyā paraḥ, tathāpi svavacanavirodhamapyapaśyantaṃ prati kiṃ tenāpītyāśayavānāha---dṛśye'nupalabhyamāna iti||
11.2.p59
anupalambho hyupalambhābhāvāka vā syāt, dṛśye smaryamāṇe bhūlopalambha eva vā, ghaṭopalambhe vā smaryamāṇe kevalātmopalambhaḥ? na tāvad dvitīyatṛtīyau, smaryamāṇe dṛśyamāne ghaṭe bhūtalopalambhe sati ghaṭavatyapi prasaṅgasya
11.2.p60
durnivāratvāt| tasmādupalambhābhāva evānupalambhaḥ||
11.2.p61
nanvnenaiva sarvavyavahāropapatto kimupalabhyābhāvenetyata āha--kimaparāddhamupalabhyābhāveneti| tathā hi yathopalambhaniṣedhakāt pramāṇādupalambhābhāvasiddhistathopalabhyaniṣedhakāt pramāṇabalādevopalabhyābhāvasiddhirapi bhavati| bhavati hi ghaṭaṃ nopalabhaitivat ghaṭo nāstīti pratītiḥ| na caikaviṣayatvamanayoḥ, nimīlitalocanasya hyupalambhābhāvaniścaya upalabhyābhāve ca sandeho jijñāsā ca kathi*cad bhūtalaniścaye'pi| na caitadekatraikadā saṃbhavatītyāśayavānupasaṃharati---tasmāditi| asaditi sanniṣedha ityarthaḥ||
11.2.p62
sa ca dṛśyānupalabdharevāvagamyate, akṣavyāpārasyādhikaraṇagrahaṇopakṣīṇatvāditi kecit| tadanupapannam, andhasyāpi tvagindriyopanīte ghaṭādau rūpaviśeṣābhāvapratītiprasaḍgāt| asti hi tasyādhikaraṇasya grahaṇam, asti ca pratiyogismaraṇam, asti ca nīle śuklatvasya yogyasyābhāvo'nupalabdhiśca||
11.2.p63
adhikaraṇagrāhakeṇendriyeṇa grāhyābhāvavādino'pi samānametaditi cet---na, pratiyogigrāhakeṇendriyeṇa tadabhāvo gṛhyate bhāvāyattatvāt tasyeti siddhāntamarmatvāt| mamāpi yadabhāvo'nupalabdhyā bodhyaḥ tadgrāhakeṇendriyeṇādhikaraṇagrahaṇe sa gṛhyata iti siddhāntasāramiti cet---na, vāyau tvagindriyopanīte
11.2.p64
rūpābhāvapratītyanudayaprasaḍgāt| na hi rūpagrāhakeṇa tatrādhikaraṇamupanītam| tatrāpi tāvaccakṣurindriyaṃ saṃbaddhamiti cet? evaṃ tarhi tasya nādhikaraṇagrahaṇe vyāpāraḥ, nāpi pratiyogismaraṇe rūpābhāvapratītyā ca niyamena apekṣata ityāyātam, ananyathāsiddhamaindriyakatvamabhāvasyetyanyathāsiddhatvapralāpaṃ gajanimīlanenāvadhīrya viddhavadāha---indriyavyāpāre sati tatpratyayāditi| āntarālikameva vyāpāraṃ vyavadhāyakamiti bhrāntaṃ pratibodhayannāha---na ca pratiyogīti||
11.2.p65
pratiyogismaraṇamityatra vākchalavādinamutthāpya bodhayati---na ca śabdasmaraṇādīnāmiti| abhāvajñānotpattāvindriyārthasannikarṣo na kāraṇaṃ vyabhicārāditi vādinam utthāpayati---nanu svarūpeti| tadiyamiti| pramāṇāntaraṃ tu tena saṃbhavatītyabhimānaḥ parasyetyarthaḥ| seyamanupalabdhiḥ sattāmātraiṇābhāvaṃ gamayeta, svajñānena vā? na tāvadādyaḥ, tadānīṃ gehasya viprakṛṣṭasya vyavahitatvena yogyānupalabdherasattvāt| na dvitīyaḥ, anavasthāprasaḍgāt, anupalabdherapyabhāvarūpatayā anupalabdhyantarasādhanīyatvāt||
11.2.p66
yogyasya smaraṇābhāvastāvadastīti cet---na, abhāve viparyayasaṃśayābhāvaprasaṃgāt| bhavati hi kadācit pratiyogyadhikaraṇayoḥ smaraṇe'pyasato'pi sabhdāvapratītiḥ, sato'bhāvapratyayaḥ, kathamanyathā nāstītyuktvā jhaṭiti saṃjātavādhaḥ prāha, na hi na hi bhrānto'smi, dṛṣṭa evāsau tatra mayeti, astīti vā prathamamuktvā paścānnāstīti| kimāsīnnaveti nāvadhārayāmīti veti| na hi pratiyoginamadhikaraṇaṃ vānupalabdhamevānyathākāraṃ smarati| na ca svarasasiddhasya smaraṇasyānupalabhyamānasyaiva viparyayaḥ saṃbhavati| iyatī ca sāmāgrī yaduta pratiyogyadhikaraṇasmaraṇaṃ tattāsmaraṇaṃ ceti| na vā sādhāraṇaṃ pramākaraṇamadūṣayanta eva doṣā viparyayahetavaḥ, sarvatrānāśvāsaprasaḍgāt| tvayāpyetat samarthanīyamiti cet---na, yogyāsmaraṇasya mayā liṅgatveneṣṭatvāt| liṅgaviparyayasaṃśayābhyāṃ ca tallaiḍgikasaṃśayaviparyayayoḥ sulabhatvāt| yadā tu sunipuṇaikajñānagrahaṇayogyasya caitrasya gehasmaraṇai'pyasmaraṇalakṣaṇaṃ liṅgamavadhāryate, tadā liḍgipratītiraviparītā bhavatyeva| ata eva kṣaṇaṃ dhyātvetyāha| anyathā dhyānamapyanupapannam| asmaraṇamātrasya hi vyabhicāram upalabhya tadanādṛtya viśiṣṭāsmaraṇaṃ jñātukāmasya praṇidhānamupapadyate| tasmāt liṅgatvenaiva asmaraṇamupayujyate| kiṃ tu tadapi kathaṃ jñātavyamityavaśiṣyate? tatrāha---naitaditi| vyadhikaraṇatāṃ parihartuṃ prayogaṃ darśayati---tathā hīti||
11.2.p67
na cāvacchedyāvacchedakayorvaiyadhikaraṇyaṃ doṣaḥ, viśeṣaṇa eva tanniyamāt, atra tūpalakṣaṇatvāt, vaiyadhikaraṇye'pyupalakṣaṇatvāvirodhāt, na[?]tāvanmātreṇaivopayogāt| upalakṣitaṃ tu sādhyasamānādhikaraṇameva| ata evānutpannapādavihārasya acalacakṣuṣa ityādi vyadhikaraṇameva darśayati sma vārttikakāraḥ| ṭīkākāro'pi tathā anumene, yato nānyathākṛtavān| parairapi yadyadā yajjānanasamarthamiti vadabhdiḥ svīkṛtamevaitat| tat kasya hetoḥ? tathaiva pratibandhasiddheḥ||
11.2.p68
nanvindriyārthasannikarṣavyabhicārastadavastha ityata āha---na ca yaditi| sākṣātkāriṇī hi
11.2.p69
pratītirasmadādīnāmindriyārthasannikarṣaṃ na vyabhicarati, iyaṃ tvānumānikī pārokṣyavatī tasmānna kvacid vyabhicāraśaḍkā| yadyanumānagamyo'bhāvaḥ, kathaṃ pratyakṣasya tatra pravṛtti? anayorasaḍkīrṇaviṣayatvāditi tu kadācid brūyāt| tacca saṃplavavyavasthāpanayaiva samāhitamityarthaḥ||
11.2.p70
na tarhi ityādibhāṣyeṇa kaḥ sūtrāvayavo vyākhyāta iti śaḍkāmapanayanneva vārttikamavatārayati---saṃpratīti|
11.2.p71
nanu lakṣaṇaṃ tathāpyaduṣṭamityata āha---pratyakṣakāraṇeti| kāraṇāvadhāraṇābhimāninaścodyamityarthaḥ| viṣayasaṃyogicakṣurālokaśceti vadatā viṣayasaṃyogenaivālokavyāpāro na tvagindriyādhiṣṭhānasaṃyogenetyuktam||
11.2.p72
etaccāndhakāramadhyavartināpyālokamadhyavartiviṣayopalabdherālokamadhyavartināpi cāndhakāramadhyasthānupalabdherūnneyam| nanu mahattvānekadravyavattvayoḥ parasparāvinābhūtayoragṛhyamāṇaviśeṣatvenobhayorapi cākṣaṣatvaṃ prati kāraṇatvāt samuccaya eva| viśeṣe vā ekasyaiva kāraṇatvam, kuto vikalpaḥ? parasparavyabhicāriṇo hyarthakriyāyāṃ vikalpasambhavo na tvime tathā| tasmāccākṣuṣadravyalakṣaṇe kartavye'nayorvikalpopanyāsaḥ kartavyaḥ|
11.2.p73
ubhayopādāne cāsamarthaviśeṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ bhavedityarthaḥ| ata evāgre satyapyevaṃ lakṣaṇakatva ityāha uktasāmagrīsambhave'pi cakṣuravayavino na pratyakṣatā, ata uktaṃ vārttikakṛtā upalabdhiphalaḥ saṃskāra iti| sa ca durnirūpaḥ| tathāhi guṇidharmo vāsau syāt, guṇadharmo vā syāt? tatra guṇidharmatve tabdale rūpasparśayoraviśeṣeṇa grahaṇam, na tu kvacid grahaṇam agrahaṇaṃ ca kvaciditi| tadekārthasamavetayorgrahaṇameveti cet---na, niśi nidāghasamaye tejaḥ-sparśagrahe'pi rūpāgrahāt, candrātaparūpagrahe'pi sparśāgrahāt, guṇadharmastvanityo na bhavatyeva, nityastu sāmānyarūpo na saṃskāraśabdavācyo nāpyupalabdhiphalaḥ, tasya
11.2.p74
svepalabdheranyatrānimittatvādityata āha--dharmādharmanimitta ubhdavasamākhyāta iti| rūpādīnā svakāraṇavaśādeva sa svabhāvabhedo jāyate keṣāi*cat, yatrobhdavatvaṃ nāma sāmānyaviśeṣaḥ samavaiti| sa ca dharmādharmajanyatayā saṃskāra ityucyate, upalabdhiphalaśca bhavatītyarthaḥ| pratyakṣalakṣaṇatayā tatkāraṇamuktam, na tu kāraṇatayaiva| na ca kāraṇaṃ lakṣaṇamityekam| utpattivyavasthāpakaṃ hi lakṣaṇamalakṣaṇaṃ vā, kāraṇasvarūpavyavasthāpakaṃ tu kārakamakārakaṃ vā lakṣaṇam| na caivamālokādayaḥ, teṣāmativyāpakatayā avyāpakatayā ca pratyakṣasvarūpāvyavasthāpakatvāt| utpattivyavasthāpakāḥ punarete bhavanti| teṣāmanyatamāpāye'pi pratyakṣānupapatterityāśayavān parihāraṃ vyācaṣṭe---pratyakṣalakṣaṇeti||
11.2.p75
nanu yadyapi svarūpataḥ santānato vā indriyābhedādindriyamanaḥsannikarṣābhedo yathāyathaṃ saṃbhavati, tathāpi vijñānābhedo vyaktikṛto jātikṛto vā syāt| pūrvasminnindriyārthasannikarṣābhede'pi dhārāvāhikavijñānāni bhidyante| uttaratra tu indriyārthasannikarṣabhede pyabheda eva, sarveṣāṃ sākṣātkārijātīyatvāditi| tat ekadeśiparihāro garbhastrāveṇaiva gata upanyāsayogyo'pi na bhavatītyāśayavānāha---yadā hīti||
11.2.p76
asti hi svarūpajātikṛtabhedātirikto viṣayakṛto viśeṣo buddhīnām| sa cendriyārthasannikarṣabhedādeva dṛṣṭaḥ, nendriyamanaḥsannikarṣabhedāt| yatra tu dhārāvāhijñāne nendriyārthasannikarṣo bhidyate, tatra jñānasyāpi na viṣayakṛto bheda ityarthaḥ| tadidamuktam---kramavanti hāstikāśvīyādivijñānānīti| nirākaraṇe'pyetadanurūpamudāharati---yadā iti| tasyaiva goścakṣuṣā saṃyogena tatraiva gavi samavāyena prathamaṃ śuklaguṇajñānaṃ paścād gamanakarmajñānamiti bhede'bhedāditi| samānamityarthaḥ||
11.2.p77
yadyapyaprasiddhatvamavyapadeśakatvavyāpakatvāt tadabhidhānenaiva labdham, tathāpyālokaviṣayasannikarṣo'vyapadeśakatve'pi prasiddhaḥ, indriyamanaḥsannikarṣastvavyapadeśako'prasiddhaśca ityetāvatā prakārāntaratvam||
11.2.p78
nanvanyatarātīndriyādhāratvamindriyārthasannikarṣasyāpyasti, ubhayātīndriyādhāratā tu ātmamanaḥsannikarṣasyāpi nāstītyata āha--ātmā tu yadyapīti||
11.2.p79
nanu viśiṣṭakarmābhinirvartitatvena prasannāndhānandhakṛṣṇasārāṇāṃ na kaścidviśeṣaḥ, na hi rūpopabhogānarthinaḥ kṛṣṇasāre tṛṣṇā tatkarmasaṃbhavaḥ| asaṃbhave ca kathamasyotpattiriti? ataḥ kārye'pi karmaṇaḥ sahakāritāmāha--etaduktaṃ bhavatīti| karmakṣayāt ityupalakṣaṇam, pratibandhāt, sahakārivirahāccetyapi draṣṭavyam| yadi hi rathādisaṃyogānāṃ nabhovyāpakatvaṃ bhavet tadā tatkāryasyapi śabdasya sarvatrotpādaprasaḍgeḥ| asamavāyikāraṇaprādeśikatvānurodhena hi
11.2.p80
vyāpakaguṇāḥ pradeśāvacchedena jāyante| iha tu tadabhāvādanavacchinnadeśataiva syāt| tataśca taddvāreṇopalamyamānā rathādayastatsaṃyogāśca na niyatadeśatayā pratīyerannityāśayavānāha---mā bhūtasarvatreti||
11.2.p81
nanvākāśapratyakṣatāpakṣaḥ kimiti nāśaḍkita iti pariharatnāha--nāsmākamiti| tvagādibhiriti tatra tvagudāhaṇamuktam| rasanodāharaṇaṃ tu tiktatvābhāvaviśiṣṭo madhurataro guḍaḥ| tathā ghrāṇodāharaṇaṃ pūtigrandhābhāvaviśiṣṭā surabhitarā kastūriketyato bahuvacanāvirodhaḥ| bauddhasiddhānte ca guṇaguṇinorabhedād guṇimūrtatvameva guṇamūrtatvam| guṇagrāhakamevendriyaṃ guṇigrāhakam| guṇābhāva eva ca guṇyabhāvaḥ| ato mūrtābhāvaviśiṣṭagrahe udāharaṇīye
11.2.p82
alpābhāvaviśiṣṭagrahamāheti||
11.2.p83
nanu mā bhūt sahāntareṇa grahaṇaṃ sāntara iti vā grahaṇaṃ hetvarthaḥ, śarīrendriyādhiṣṭhānāsambandhasya grahaṇamartho bhaviṣyati| na hyayamanyathāsiddhaḥ, etasyaivottaropādhitvena prayojakatvādityata āha---indriyasambandho bhavatu mā veti| yaccharīrasambddhaṃ tadavaśyamindriyasambaddhamiti| yadindriyasambaddhaṃ tadavaśyaṃ śarīrasambaddhamiti vā na pramāṇamasti,
11.2.p84
tayorvibhinnatvāt, vibhinnāśrayatvācca| na hyasti niyamo yat pradīpena sambaṇsate tadavaśyaṃ mallimayāpi yad vā mallimayā tadavaśyaṃ pradīpenāpi| tasmāt tatra sādhākabādhakapramāṇābhāvāt sandeha evetyarthaḥ| tasmāt tadanyathāsiddhirevetyasiddhivyavacchedārthaṃ sajalasatejaḥpaṭādigrāhiṇā prāpyakāriṇā tvagindriyeṇa viruddhamapi sahāntareṇa grahaṇaṃ draṣṭavyam||
11.2.p85
āvaraṇānupapattirūpasya tarkasyopaskurvāṇaḥ prayogeṇa pramāṇamāha--prayogastviti||
11.2.p86
iha dvividhaḥ sambandhaḥ prāptilakṣaṇo yathā, ālokādīnāṃ ghaṭādibhiḥ| tadviparītaśca yathā, abhidhānajñānādīnāmabhidhayajñeyādibhaḥ| tatra svaviṣayaṃ prāpyeti siddhasādhanavyudāsārtham| janakatvādityukte śabdādibhiraprāptasvaviṣayapratipattyādijanakairanaikāntikamatastadaprāptāvajanakatvāditi| etāvanmātreṇa tu sarvathā
11.2.p87
ajanakairanaikāntikamato janakatve satīti| yuktyantaram tarkāntaram, dūrāntikānanuvidhānaprasaṅgaḥ| asyāpi viparyayeṇa prayogo draṣṭavyaḥ||
11.2.p88
nanu prāptatvāviśeṣe sūryamaṇḍalavanmerūpṛṣṭhamadhyandinolkāprakāśāvapi gṛhṇīyāt| athānubhdūtābhibhūtatayā na sūrasadanādīnāṃ grahaṇam, ubhdūtānabhibhūtatvāt sūryamaṇḍalaṃ gṛhyata iti, evaṃ tarhi viṣaya eva sa kaścit tādṛśo yo gṛhyate netara ityabhyupeyatām, kiṃ vyabhicāriprāptiparigrahegotyata āha---prāptau tviti| viṣayamāhātmyaṃ hi prāptisahakāri, na tu svatantram| na hi sparśarasādayo grahaṇayogyā ityaprāptaireva tvagādibhirgṛhyante, prāpyakāritvād vā tairanubhdūtābhibhūtā api te prāptatvamātreṇa gṛhyanta ityarthaḥ||
11.2.p89
yadyapi kṣaṇabhaṅgapariṇāmanaye'pi prāptānāmeva parasparaṃ kartṛkaraṇakarmaṇāṃ kāryajananam, na tvaprāptānāmapi, na hi parasparamapratyāsīdantaḥ sahakāripratyayā bhāvānatiśāyayanto dṛśyante| pratyāsattistu nirantarotpāda eva teṣām| saiva ca svarūpyogyatā| tathā ca svarūpayogyatāmindriyārthayobruvatā nirantarotpāda eva vaktavyaḥ, na punarvyavahitaviprakṛṣṭotpannānāṃ kvacidapi svarūpayogyatā nāma| tasmāt prāptau svarūpātiriktāyāṃ vipratipadyeta, na tu nirantarotpāde'pi tatrādhikāprāptiḥ sādhanamarhatītyāśayavānāha---niṣetsyete hīti|| evaṃ nivāritābhimānaḥ paradarśane'pi pramāṇamapaśyan sandigdha iti||
11.2.p90
nanu janakatve satīti nirṇayahetuṃ paśyan kathaṃ nāma sandigdha ityata āha---ayamabhisandhiriti| adṛśyamānaprāptāvayaskānte'pi dṛṣṭatvādanaikāntikasyābhimanyate para ityarthaḥ| tvagādīnāṃ daṇḍādīnāṃ ca prāptānāmeva kāryajanakatvaṃ paśyan kathamiva sarvatra vipratipadyata ityato vipratipattibījamāha---yogyatayaiveti| nanvayaskāntasyāprāpyakāritve hetvantare'pi kaḥ pratīkāra ityata āha---ayaskāntamaṇeriti| nanu tasya vṛttibhedaḥ anupalambhabādhita ityata uktam---cakṣuṣa iveti| tulyayogakṣematvādityarthaḥ||
11.2.p91
vyavadhānaviprakarṣau hi anirantarotpādo vā syādaprāptirvā, svarūpayogyatā vā? tatrānirantarotpādābhāvo nirantarotpādaḥ syāt| na ca kṛṣpāsārasyārthena maṇervā lohena nirantarotpādaḥ saṃbhavati| aprāptyabhāvastu prāptireva, tathā ca kaḥ pratikūlo'nukūlamācarati? ayogyatābhāvastu yogyataiva| sa ca bauddhanaye kāraṇajātīyasya nirantarotpādānna bhidyata ityuktam| tasmāt sthiranaye kāryaṃ janayanti kāraṇāni parasparaprāptiṃ vā vyabhicaranti,
11.2.p92
prāptirvā svarūpayogyatāprayuktāṃ vyāptimupajīvatītyavaśiṣyate| tatrāha---prāptereveti||
11.2.p93
nanu lakṣaṇāntareṇa vyavasthite lakṣye kathamanyonyāśrayatvamityata āha---agatirveti| taddhi lakṣyasāpekṣamanapekṣaṃ vā? ādye anyonyāśrayatvadoṣādevāgatiḥ| uttaratra tu avagate lakṣye tatsāpekṣeṇa lakṣaṇena kiṃ gamayitavyamityagatirevetyarthaḥ| asti hīti| yadi vijñānābhinnahetujatvāt sukhaṃ vijñānajātīyaṃ syāt sukhābhinnahetujatvāt tadapi sukhajātīyaṃ bhavet| vijñānaṃ na sukhenābhinnahetujamiti cet? evaṃ tarhi kathaṃ sukhamapi vijñānenābhinnahetujamityarthaḥ| nanu jñānahetvanugamaḥ sukhe'pyasti, na tu sukhahetvanugamo jñāne, ato yatkāraṇānugamo yatra tajjātīyatvaṃ tatrāstu| yathāḍkuramātrakāraṇānugame yavāḍkurasyāpyaḍkurajātīyatvam| na tu sarvasya yavāḍkuratvam tatkāraṇānugamābhāvādityāśayavān āśaṅkate---avāntareti| na hyasti niyamo yajjātīyakāryahetucakrānagamo yatra tatra tajjātīyatvamiti| bījajātīyakāryahetucakrānugame'pyaḍkurasya bījājātīyatvāditi sāmānyopasaṃhāre'naikāntikatvam, viśeṣopasaṃhāre tu
11.2.p94
sandigdhānaikāntikatvamāha---na kii*caditi||
11.2.p95
ākasmikatvaprasaṅgabhayāddhi kāryabhedopapattaye sakalakāraṇabhedamanusaran prayasyati bhavān, sa ca kāryabhedaḥ kii*catkāraṇabhedenaiva bījāḍkurādivat jñānasukhādāvapyanākasmika ityarthaḥ| tadidamuktaṃ tadarthatvācceti| nanu rūparasagandhasparśānāṃ hi upādānabhedābhedamātrānuviddhaṃ tajjātīyātajjātīyatvam| na hyasti saṃbhavo rūpādyupādānaṃ cārūpādikaṃ ceti| ato jñānopādānatve sukhaṃ jñānajātīyameva syāt| ajñānatve vā na jñānopādānatvamiti yadi pratyavatiṣṭhate tatrāha---na ceti| yadi hyekajātīyopādānatayaikajātīyatvaṃ bhavet, avāntaraikajātīyamapi kiṃ na syāt? tathā caikasmāt samanantarapratyayādanekāvāntarajātīnayānutpādaprasaṅgaḥ| dṛśyate ca rūpajñānād rūpajñānaṃ rasajñānādijātīyaṃ ca| sākṣātkāriṇaḥ sākṣātkāraścāsākṣātkaraścetyādi||
11.2.p96
atha vilakṣaṇānekasahakāripraveśādanekāvāntarajātīyakāryakaraṇasvabhāvasya kasyanacidevotpādaniyama upapādya|
11.2.p97
evamavāntarajātibhedopapādanavadvivakṣitaikajātīyopādānatve'pi vilakṣaṇānekasahakāripraveśād vivakṣitānekajātīyakāryakaraṇasvabhāvasya kasyacidevotpādaniyama upapatsyata ityarthaḥ||
11.2.p98
so'yamekopādānakatve'pyavāntarajātibhedābhyupagamaḥ pareṣāṃ dṛṣṭāntārthamubhdāvitaḥ api cetyādyubhdāvitaṃ sandigdhavyāvṛttikatvaṃ sphuṭhayitumato nāsaṅgatamiti| tadetat sakalaṃ bauddhasiddhāntābhyupagamenoktam| paramārthatastu yadupādānavat tatsajātīyaṃ yadvyāpakopādānavat tadguṇajātīyamiti niyamaḥ| ataḥ paramaniyamaḥ| tadyadi sattayā guṇatvena vā sukhajñānayorekajātīyatvaṃ sādhyate, tadā siddhasādhanam| anyatrāniyame'saḍkīrṇamudāharaṇam āha---ata eveti| ekopādānatve'pi rūpādīnāṃ na vyaktikṛto bhedaḥ, nāpyavāntara jātikṛtaḥ nāpi guṇatayā piṭharopādānatve'pi karmaṇo'guṇatvāt| atropādānamātrabalena yathā dravyaguṇakarmaṇāmasatāmeva sattvaṃ bahiḥ, tathā āntaramapi jñānasukhādīnām| yathā ca teṣābhavāntarakāraṇabhedād dravyatvaṃ pṛthivyādīnām, guṇtvaṃ rūpādīnām, karmatvamutkṣepaṇādīnām, tathāvāntarakāraṇabhedād darśanasparśanasmaraṇādīnāṃ jñānatvaṃ nirūpādhyanukūlānūkūlatarādīnāṃ sukhatvamityādi| ekamavāntarāsādhāraṇanimittādibhedād yathā pṛthivyā ghaṭādibhedo, rūpasya śuklādibhedaḥ, utkṣepaṇasya ca pāṭavādibhedastathā jñānasyāpi darśanādibhedaḥ sukhasyāpi tāratamyādibhedo bhaviṣyatītyarthaḥ||
11.2.p99
syādetat, ajñānarūpatāyāṃ punaḥ kiṃ pramāṇamityata upasaṃhāravyājenāha---tasmāditi| yadyapi vijñānasukhādīnāṃ bhinnajātīyatvamanubhavasiddham| na hi candanamahaṃ jānāmītyatra sukhaṃ parisphurati tadāhaṃ sukhīti syāt| nāpi sukhyahamityatra jñānaṃ parisphurati tadā jānāmīti syāt, na caitadasti| jñānaviśeṣaḥ sukhaṃ tathāvidhe ca sukhabuddhirbhavatyeveti cet---hanta bhostasya jñānaviśeṣasya viṣayaviśeṣo'pyasti na vā? nāsti cet? nirviṣayajñānaṃ sukhamiti prāptam| na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ śakayaṃ vā sādhayitum| asti cet? bāhya ābhyantaro vā? na tāvad bāhyaḥ kaścid viṣayabhedo'sti| yadeva hi rāgavatā gītamanubhūyate tadeva vītarāgeṇāpi| tadeva gītam, paraṃ rāgavatā anukūlatayā, vītarāgeṇa tu tadviparītatayeti cet? kimanukūlatvamasya nirūpādhikam, sopādhikaṃ vā? kathaṃ ki*cat prati, sopādhikatve sa evocyatām| icchaivopādhiriti cet---na, itaretarāśrayatvaprasaḍgāt| iṣyamāṇatvādanukūlatvam, tena ceṣyamāṇatvamiti||
11.2.p100
tasmāt tasya jñānaviśeṣasya sukhatvenābhimatasyābhyantara eva viṣayaviśeṣo nisargānukūlasvabhāva eṣṭavyaḥ, yaddhetutayā bāhyo viṣayo'nukūlatayābhimatatveneṣyamāṇo bhavati sa evoktarūpo viṣayaḥ sukhamityucyate| tathāpi mūḍhadhiyāṃ vyavahārārthaṃ samānāsamānajātīyavyavacchedakā dharmā jñānādīnāmuktāḥ| tatrārthapravaṇatvaṃ jñānasyārthanirūpaṇādhīnanirūpaṇatvamityarthaḥ| tadapravaṇatvamajñānalakṣaṇam| tatrāpyanukūlavedanīyatvaṃ sukhalakṣaṇam, pratikūlavedanīyatvaṃ duḥkhasyetyevamādi samānatantrānusādeṇa boddhavyamityarthaḥ||
11.2.p101
nanvajñānātmakatve ghaṭādivadavaśyasaṃvedyāḥ sukhādayo na bhaveyuḥ| avaśyasaṃvedyāśca te| na hyasaṃvidite
11.2.p102
sukhe pramāṇamanyadasti| tadetad jñānātmatve paramupapadyate svasaṃvedanatvādityata āha---tīvrasaṃvegitayeti| santi hi padārthāḥ svakarmopārjitatvāviśeṣe'pi kecidadhyakṣā eva, yathā svaśarīrādayaḥ| kecit tu parokṣā eva, yathā tadantargatanāḍīsaṃsthānādayaḥ| evamajñānatvāviśeṣe'pi kāraṇalabdhasvabhāvabhedāḥ kecit avaśyasaṃvedyāḥ sukhādayaḥ kecidanyathetyarthaḥ||
11.2.p103
sagotramutthāpayati---syādetaditi| tathāpi jāgarāvasthāyāṃ tāvadanubhavajananadvārā sukhotpattāvindriyārthasannikarṣa upayujyate| anyathā sukhavadanubhavo'pi tena vinaiva syāt| na ca sākṣātkāraṇameva kāraṇam, tathā sati vyāpāriṇa udāsīnāḥ prasajyeran| vyāpārāvyavadhāyakatvavādastvatrāpi tulya ityata āha---indriyārthasannikarṣasya tviti| jñānamātramavyāpārībhūtaṃ tatra upayogādityarthaḥ||
11.2.p104
ayamāśayaḥ| bhavedevaṃ yadīndriyārthasannikarṣasya jñānaṃ vyāpāraḥ syāt| sahi kāryāsavāno vyāpāryavyabhicārī bhavati| jñānaṃ punaḥ kāryāvasānamapi indriyārthasannikarṣam atipatatyeva svapnāntike| anyathā tu vyāpārakalpanāyāmaniyamaprasaṅgaḥ iti| pariharati---tadayuktamiti asiddherapratīteḥ| pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ| nanu mānasaḥ atrānubhavaḥ pramāṇamityata āha---tadjñānasyeti| kuto mithyātvāvagatirityata āha---yathā hīti| ālambnaṃ tvasya viparyāsasya yathā pūrvānubhūtā smaraṇārhā kāminītyevaṃ tajjānmapūrvānubhūtaṃ smaraṇārhaṃ sukhameva| viparyāsatvaṃ punaretāvataivāsya yat viprakṛṣṭadeśakālayoḥ kāminītajjanyasukhayoḥ sannikṛṣṭadeśakālatayāvabhāsaḥ| na punarakāminyasukhayoḥ kāminīsukhatvena pratibhānam| tathā sati kāminītvasukhatvaniṣedhenānyasya kasyacit pratibhāsanaṃ bādhakaṃ bhavet| na ca vācyam yadi na svapnāntike sukhamutpadyate na
11.2.p105
nasmai ghirahī spṛhayediti, mohādasādhane'pi pravṛttidarśanāt| śītāpanuttaye gu*jāpu*ja iva markaṭānām| tadidamuktam---smaraṇaviparyāsa iti| smaraṇe prāpte viparyāsaḥ smaraṇaviparyāsaḥ anubhavalakṣaṇastadviṣaya evetyarthaḥ||
11.2.p106
nanu sukhaduḥkhotpādaprayojanau dharmādharmau yadasukhaduḥkhārūpān dehādīn utpādayataḥ tattadarthatayaiva, evaṃ tayoḥ sarvotpattimatāṃ nimittatvaṃ nirvahati| idaṃ tu svapnajñānaṃ na sukharūpam, saṃkhasādhanamapi yadi na syāt, na tarhi dharmanimittakam| nāpyadharmanimittakamaduḥkhatvādataddhetukatvācca| tataścādṛṣṭanirapekṣotpattirasya ca bahvākulayedityata āha---sukheti| sukhādyupabhogo hyadṛṣṭasya pradhānaṃ prayojanam| na ca sukhādi svarūpataḥ upabhogaḥ, kiṃ tu tadanubhavaḥ| sa ca pratyutpannasukhādyanālambanatve'pi pūrvotpannam ālambya jāyamānaḥ sarvaṃ sama*jasayati| na ca sarvatraivamastu sāmagrīvaicitryāt, satyamithyāpratyayavibhāgavyavasthāpanāt||
11.2.p107
na hyekadopalabdharajataviṣayasaṃskāravaśādarajate'pi rajatapratyayaḥ iti sarvadaivamevāstviti vaktumucitam| yastu manyate svapne tāvatsukhādikamanubhūyata ityavivādam| tatra tu bādhakaṃ bhavad dvirūpaṃ bhavet---asukhametaditi vā, nāsīt sukhamiti vā| na caitadasti| jāgarāvasthāyāṃ tu nāsīt kāminīti yujyate bādhakaṃ sthiratvāt| sahasāpasaraṇasyāpyasaṃbhavāt| tatkāryāṇāṃ ca daśananakhakṣatādīnāmananuvṛtteḥ| caramadhātuvisargādīnāṃ cānuvṛttāvapyatatkāryatvāt| tatkāryatvena tadanuvṛttāvanyeṣāmapi tatkāryāṇām anuvṛttiprasaḍgāt| nāstīdānīṃ sukhamiti tvidānīntarasukhasya bādho na prāktanasya, kṣaṇikatvāt tasya| tatkāryāṇāṃ ca harṣāśrupulakādīnāmanuvartamānānāmupalambhādanyathā āśutaravināśināṃ kṣaṇāntare'darśanāt tadanubhavānāmaprāmāṇikatvameva syāt| tasmātabādhitānubhavasiddhatvādasti svapnāntike sukhamiti taṃ pratyāha---na cāsatīti| yadyapi svapnāntikasukhasya jāgarāvasthāyāmāhatya bādhakaṃ nāsti, tathāpi svapnāntika eva tatkāraṇatvena pratītānāṃ candanavanitādīnāmasti bādhakam| kāraṇe ca bādhite kāryaṃ bādhitameva yathā svapnāntikadṛṣṭapayodapaṭalabādhe
11.2.p108
tadāśrayo vidyududyotaḥ| harṣāśruprabhṛtayastu na sukhakāryāḥ kiṃ tu sukhajñānakāryā iti na tāvanmātreṇa tatsaṃbhavopapattiḥ| tasmāt svapnāntikodāharaṇabalena jñānamātrakāryato sukhasya sidhyatīti manorathādyudāhṛtya parihṛtam||
11.2.p109
caturdhā khalu saṃsāriṇāṃ sukhamutpadyate| kii*cadabhyāsād yathā mṛgayādiṣu ; kii*cadabhimānād yathā candanādiṣu ; kii*cata viṣayasaṃbhogād yathā surabhimadhuragauragāndhārādiṣu ; kii*canmanorathādisaṃpratyayamātrād yathā bhaviṣyatputrādijanmadinamahotsavānucintanādiṣu| te cāmī svarūpabhedavanto'nubhūyante| na hi yathā manoratheṣu sukhaṃ tathā viṣayasaṃbhoge| tathā sati tatparityāgenānyopādānavaiyarthyāt| tāvadeva hi bubhukṣito modakān manorathayati
11.2.p110
yāvadamī nāsya paramārthataḥ sannidhīyante| atha manorathavyasanamapahāya tatraiva niyamataḥ pravartate, tadekajātīyatve sarvamasama*jasaṃ syāt| jātibhede tu kāraṇabhedo'vaśyābhyupetavya ityarthaḥ||
11.2.p111
tadatrendriyārthasannikarṣasya sattvamanuvidhatve sukhotpattiriti siddhāntino vivakṣitam| taccānyathāsiddhamiti manvānaḥ punaḥ pūrvoktaṃ smārayati---jñānamātrameveti| nātra tatsattvānuvidhānamātraṃ vivakṣitam| kiṃ nāma? jātibhedaḥ
11.2.p112
kāraṇabhedamākṣipati| sa ca kāraṇabhedo'nuvihitabhāvābhāva eva sidhyatītyatra vivakṣitamiti pratipipādayiṣuruktam evānubhāṣate| na, viṣayāsannidhāna iti| tadidamuktam---tādṛśasya sukhabhedasya anutpādāditi| yādṛśa indriyārthasannikarṣādutpadyata iti śeṣaḥ||
11.2.p113
śaṅkate--viṣayeti| jñānābhede hi bhinnajātīyaṃ sukhaṃ kāraṇāntaraṃ bhinnamākṣipet| iha tu jñānameva bhinnajātīyamityarthaḥ| pariharati--hanteśvarasyāpīti| nanu viṣayasākṣātkāro'pīṣṭopalabdhilakṣaṇaḥ sukhahetuḥ| sa ca tādṛśo nāstīśvare tasya bubhukṣāvirahāt , kathaṃ tasya sukhotpādaprasaṅga ityata āha--yogarddhisampannānāmiti| nanu te'pyalaṃpratyayavantaḥ kathamiva sukhabhājo bhaveyurityata āha--asatyāmiti|
11.2.p114
na hi te sarvadaiva pratipakṣadhāraṇāvanto mā bhūdamīṣāṃ sarvadā bhogavirahād dharmādharmapracayatādavasthyam| tasmād yadā pratipakṣadhāraṇā nāsti tadā viṣayasākṣātkāramātrādeva teṣāṃ sukhaṃ prasajyetetyarthaḥ||
11.2.p115
na ca vācyam, yadi bhavedevaṃ kīdṛśo doṣa iti| kāyavyūhe śarīrendriyanirmāṇavaiyarthyaprasaḍgāt| iṣṭāniṣṭasākṣātkārasya ekasminneva śarīre manasaiva siddhatvāt| na cendriyāṇāmarthānāṃ ca parasparamasannikṛṣṭānāmeva sattāmātraiṇa kvacidātmadharmasamutpāde sāmarthyamadhigatam, tasmād yogarddhimatāṃ satyapi viṣayasākṣātkāre indriyārthasannikarṣābhāvāt sukhaṃ nāstītyabhipretyopasaṃharati--tasmāditi|
11.2.p116
tadayaṃ pramāṇārthaḥ, yogarddhīnīndriyāṇi sukhaduḥkhasamutpādaprayojanāni, sukhaduḥkhatabdodhānyatve satyanyatrācāritārthatvāt,
11.2.p117
iṣṭāniṣṭopalabdhivat| na cāyamasiddhaḥ| anyatra hi caritārthatvaṃ sākṣātkāre saṃbhāvyeta, sa tu yogajadharmasahakṛtena manasaiva janitaḥ| te ca sukhaduḥkhe sannikṛṣṭairevendriyairjanyete, bāhyendriyajanyatve satyātmagharmatvāt, asmādādiviṣayasākṣātkāravaditi| so'yaṃ sannikarṣo yadā nāsti tadā teṣāmapi na sukhādikamiti| tadidamuktam--sa ceti||
11.2.p118
nanvindriyārthasannikarṣajanmā viṣayasākṣātkāraḥ sukhādihetuḥ, na ca tathā siddhānāmasti, ato na teṣāṃ sukhotpādaprasaṅga ityata āha--api ceti| na tāvadindriyajanyājanyayoḥ sākṣātkārayoḥ kaścidājānato viśeṣaḥ, kiṃ tu indriyārthasannikarṣarūpakāraṇasambandha eva viśeṣaḥ| sa ca yadi kārye vivakṣitaḥ, kathaṃ na tasya kāraṇatā sukhādikaṃ prati? avivakṣitaścet, siddhānāmapi tadutpādaprasaḍgo durvāraḥ, tulyayogakṣematvāt| tasmāt caramabhāvinyeva sākṣātkāre sati kimindriyeṇetyahṛdayasyābhiprāyaḥ avaśiṣyate| tatra cātiprasaṅga ityarthaḥ| atraivārthe vṛddhasaṃmatimāha--stragādīti| atra stragādīti kāraṇacakrakathanam| yadutpadyata ityanukūlapravedanīyaṃ svarūpam| anugrahādīti kāryam| anugraho bhogāparanāmā sukhapratyayaḥ| abhiṣvaṅgaḥ punaḥ punaḥ sukhapravāhasyāvicchedecchā| prasādaḥ sukhaviṣayagrahaṇapāṭavamiti||
11.2.p119
nanvavyapadeśyavyavasāyātmakapadayoḥ saṃgrāhyaṃ vyavacchedyaṃ vā na paśyāmḥ pratyuta parasparaviruddhayoranayorekasmin pratyakṣe'samāveśa evetyata āha--iha dvayīti| saṃgṛhītāpi svaśabdenopāttā kimiti cediti śaḍkāśeṣaḥ| uttaram--tatra vipratipatteḥ| yatastatra vipratipattistatastāṃ niṣeddhumityarthaḥ| vyapadiśyate vyavacchidyate'neneti vyapadeśaḥ, sā ca vyavacchittirvyāvṛttipratītirūbhābhyāṃ kriyata iti tadubhayamāha--viśeṣaṇamiti||
11.2.p120
tatra samānādhikaraṇaṃ vyavacchedakaṃ viśeṣaṇam| vyadhikaraṇaṃ tūpalakṣaṇam| yathā daṇḍī devadatto jaṭābhistātasa iti| na tu sedava viśeṣaṇam, ativyāpakatayā alakṣaṇatvāt| lakṣaṇaviśeṣaṇametaditi cet? atha lakṣaṇaṃ kim? svoparaktapratītijanakatvamiti cet? etadeva kimuktaṃ syāt avacchedakatvamanyadvā? na tāvadādyaḥ, upalakṣaṇasyāpyavacchedakatvāt| ata eva saditi viśeṣaṇamiti cet--na, sato'pi kasyacidupalakṣaṇatveneṣṭatvāt| anyuttu samānādhikaraṇavyavacchedakatvānnānyat| tasmāt sad vā asad vā samānādhikaraṇaṃ vyavacchedakaṃ viśeṣaṇaṃ viparītamupalakṣaṇamiti| ata eva viśeṣaṇamātramudāharannopalakṣaṇam, tat kasya hotoḥ? tadeva vyādhikaraṇatayopalakṣaṇa yataḥ| vyapadeśyaṃ viśeṣyamiti yāvaditi| vyavacchedyamiti yāvadityarthaḥ| evamuttaratrāpi| nāmadheyānvitāḥ nāmadheyātmāna ityarthaḥ| etadeva vyatirekato darśayati--nāstīti| nāmadheyena saha viyujyate vibhidyata ityarthaḥ| tairityatra kāraṇatābhramo mā bhūdityetadarthamupetadenāpūrya vyācaṣṭe--arthā hīti| tadayaṃ samudāyārthaḥ| nāmadheyātmāno'rthāstatsāmānādhikaraṇyena pratīyamānatvāt| yat punaryadātmakaṃ na bhavati na tat tatsāmānādhikaraṇyena
11.2.p121
pratīyate| yathā goraśvasāmānādhikaraṇyena| pratīyante cārthāḥ śabdasāmānādhikaraṇyena tasmāt tadātmāna iti||
11.2.p122
nanu gavāśvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyavyāvṛtti kimabhedavyāvṛtterūta tatpratītyorūpāyopeyabhāvavyāvṛtteriti saṃdihyata ityata āha--na ceti| api ca yadi śabdārthayoḥ sāmānādhikaraṇye upāyopeyabhāva upādhiḥ syāt, upāyatvanivṛttāveva tadapi nivarteta, na ca nivartata ityata āha--api ceti||
11.2.p123
hetvantaramāha--kiṃ ceti| utkarṣaḥ prāśastyam| upakarṣo'prāśastyam| na cedaṃ vyavahāramātram| śabdanibandhano
11.2.p124
hyutkarṣāpakarṣavyavahāraḥ tathābhūtavastupratyayādeva bhaviṣyati| yathā ṣaḍjādyutkarṣāpakarṣavyavahāranibandhano mayūrādyutkarṣāpakarṣavyavahāra iti dṛṣṭāntārthaṃ ṣaḍjādiṣvityuktam| anyathā nāmadheyatādātmyaprasādhanaprastāve kimanena| ata eva siddhānte saṃjñāniveśanamityāha| prayogastu nāmadheyātmāno'rthā tadutkarṣāpakarṣānuvidhāyitvāt| yat punaryadātmakaṃ na bhavati na tat tadutkarṣādyanuvidhāyi, yathā gauraśvasyeti||
11.2.p125
nanu yadyarthapratyayo nāmadheyotkārṣādyavidhatte tat tasyaiva tādātmyamastu, kimāyātamarthasyetyata āha--pratyayasyeti| sākṣādanabhidhāne'pi guṇaguṇyāderapi yogyatayā sapakṣatvena tadgatasāmānādhikaraṇyena virodha ubhdāvayituṃ na śakyata iti tadupekṣyānyathā śaṅkate--astīti| asti hi śuklabhāsvaratvādibhiḥ yuktikāgatai rajatatvasya sāmānādhikaraṇyapratyayo natu tādātmyaṃ parasparaṃ dharmiṇorityarthaḥ| punaruktabhramo mā bhūdityetadartham āha--uktamapi vyapadeśamiti| vyākhyānasya caitat prayojanam, yaddhetvantarasūcanam, tathā ca prayogaḥ, rūpādyarthaviṣayaṃ jñānaṃ rūpādiśabdaviṣayam, niyamatastena vyapadiśyamānatvāt, yat tu yadviṣayaṃ na bhavati, na tanniyamatastena vyapadiśyate yathā rūpavijñānaṃ raseneti| anuviddhatā saṃśleṣalakṣaṇārthenaiva vijñānasya nāsti, kutastarāṃ tadātmanāpi śabdena bhaviṣyatītyata uktamiveti| yathā hyartho jñānāntarniviṣṭa iva viṣayatayā
11.2.p126
parisphurati, tathā śabdo'pītyarthaḥ| śabdānuvyādhavadeva śabdasaṃbhinnaviṣayamevetyarthaḥ| na cedamaprāmāṇikaṃ, yadavocat pramāṇamityādiśeṣau| śabdasyānubhavaḥ, saṃskāraḥ, smaraṇaṃ, samuccāraṇecchā, prayatnaḥ, sthānābhighātaḥ, śabdābhivyaktiriti svātmānyeva kramāvagamaḥ| tadato bāle'pi prathamataḥ śabdamuccārayati eṣa eva krama unnīyata ityarthaḥ||
11.2.p127
prathame pakṣe'siddho hetuḥ aprasiddhaviśeṣaṇaśca pakṣaḥ śabdabrahmaṇa eva vājiviṣāṇāyamānatvāt| dṛśyatvādṛśyatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsasya bhedāpādakatvāt viparītapramāṇopapattiścetyapi draṣṭavyam| dvitīye tu bhāgāsiddho heturityarthaḥ| na hi aviśade'pi bālamūkādiśabde pramāṇamasti| na hi bhāvanā vā tajjanitā smṛtirvā pūrvānubhūtasya sattāyām idānīmanubhūyamānasaṃbhede vā pramāṇamasti| tathā sati vinaṣṭo ghaṭaḥ smaryamāṇatvāt sanneva syāt| anubhūyamānaṃ na bhūtalaṃ ghaṭasaṃbhinnaṃ bhavedevaṃ cocchinnamaghaṭaṃ bhūtalamiti| tasmādabhyupetya viruddhadharmādhyāsavādo mantavyaḥ||
11.2.p128
nanu bālenānubhūyamānaṃ rūpaṃ tāvad viśadameva| tataśca tadātmā rūpaśabdo'pi kathamaviśadaḥ syāt, kathaṃ cāprāmāṇiko rūpasya prāmāṇikatvāt, kevalamavyutpanno'pi śabdena vyavaharediti prasajyeta, tadasaṃbaddham| na hi śabdātmatāpratyayaṃ vyavahārāṅgam ācakṣmahe, kiṃ tu sambandhagrahaṇamityata āha--na ceti||
11.2.p129
ayamapyabhyupagamavāda eva| śabdo hi vaktṛvaktrāvaruddhanabhobhāgāvacchinnatayā śrotreṇa pratīyate'pratīyamāne'pyarthe| artho'pi purovartitayā cakṣuṣā pratīyate'navagate'pi śabde| tadayaṃ bālo yad rūpaṃ paśyati sa eva rūpaśabda iti loṣṭalaḍḍukadṛṣṭāntamanuharatīti| so'yaṃ bhedapratyayo bhrānata iti yadi śaṅkate tatrāha--na ceti| ayamapyabhyupagamavāda eva, na hyasti bhrāntatve'sya pramāṇam||
11.2.p130
syādetat, bālamūkādijñānānāṃ śabdasaṃbhedastāvat sāndehika evāstu, vyutpannānāṃ punaḥ savikalpā dhiyaḥ śabdasāmānādhikaraṇyena jāyamānāḥ śabdātmakatvamarthasya vyavasthāpayantu| tathā sati bālamūkādivijñānānāṃ
11.2.p131
tadviṣayatvāt śabdasaṃbhinnaviṣayatvamarthataḥ siddhaṃ bhavatītyata āha--sāmānādhikaraṇyanirāsāyeti| sāsnādimadrūpasyeti| na tu gakārādirūpasyeti tātparyam| ayaṃ śabdo gakārādyākāro na tu sāsnādyākāra iti tātparyam| nanu yo ḍittha iti ḍitthaśabdamevoccārayasi, na tvayaṃ ḍitthaśabda iti tameva niṣedhasi ceti kimidamityata āha--autsargikaṃ hīti| arthaparatā hyasya svaparatāniṣedhenaivāvirodhataḥ siddhyatītyarthaḥ| tat kiṃ sarvatraivameva? netyata āha--kvacit punariti||
11.2.p132
yatra tarhi asaṃbhadena saṃketagrahe nityādipadāni santi, tatrāsaṃketitatvānna tāvadarthaparaḥ, svaparo'pi yadi na syād vyarthaḥ prayogaḥ syādityata āha--yatrāpīti| yathā hi gaurvāhīka ityatra gotvaṃ goguṇayogalakṣakatvena vāhikopādhirna tatsamavāyāt, tādātmyād vā, tathā hi ḍittho'yamityatrāpi ḍitthaśabdo vācyatvopalakṣakatayā piṇḍopādhirna tu tatsamavāyāt tādātmyād veti| yathā cātra vāhīke gauriti pratyayābhāvaḥ pramāṇam, tathātrāpi vṛkṣaviśaiṣe ḍittho'yamiti pratyayābhāvaḥ pramāṇamiti samudāyārthaḥ||
11.2.p133
nanu śabdapuraḥsaratvaniyamād vikalpasya tadupāyatā vā tadviṣayatvaṃ vā syāt, tatpuraḥsaratvaniyamasyātadupāyādatadviṣayatvānniyamato vyāvṛtteḥ tatra yadyarthavikalpastacchabdavipayastadā siddhaṃ naḥ samīhitam| athopāyastadā jñāto'jñāto vā? ajñātatve nirvikalpakatvānupapattireva, tasmāt śabda upāyo bhavan jñāta eva vaktavyaḥ| na cāsannihite jñānamasti| tasmādarthatādātmyāt śabdasyārthasannidhānameva tatsannidhiḥ ityarthālocanameva tadālocanamityanicchatāpi svīkartavyamityata āha--yattviti||
First 134 of 292 passages. Read on
Linked texts (3)
- Nyāyakusumāñjali — Udayana, Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Pramāṇavārttika (ed. Rāhula Sāṅkṛtyāyana) — Sanskrit