Pramāṇa · Search · About · API

Yashastilaka 3

Yaśastilakacandrikā 3

Language
Sanskrit

Contents

3.4

vāhya ityādi | he jīva, bāhyaḥ parigrahavidhiḥ kalatraputramitrādikastāvan dūraṃ viprakṛṣṭaṃ āstāṃ tiṣṭhatu | ayaṃ pratyakṣībhūto dehaḥ śarīraṃ samaṃ sārdhaṃ na yāti nāgacchati | kathaṃbhūto dehaḥ | sahasaṃbhavo'pi janmanā saha saṃjāto'pi | he jīva, tvaṃ bhavān dārātmajadraviṇamandiramohapāśaiḥ kiṃ kimarthaṃ aniśaṃ nirantaraṃ tāmyasi ātmānaṃ babhrāsi | dārāśca kalatrāṇi ātmajāśca putrāḥ draviṇaṃ dhanaṃ mandiraṃ gṛhaṃ ca tāni ca tāni mohapāśabandhanāni taistathoktaiḥ | kathaṃbhūtairdārāmajadraviṇamandiramohapāśaiḥ | kṣaṇadṛṣṭanaṣṭaiḥ tatkṣaṇe muhūrtemekaṃ dṛṣṭā apareṇa muhūrtena naṣṭā kṣaṇadṛṣṭanaṣṭāstaiḥ | rūpakālaṃkāraḥ || saṃśocyetyādi | he jīva, svajanaḥ kuṭumbavargaḥ śokavivaśaḥ san taṃ maraṇasaṃbandhi ekadina saṃśocya śokaṃ kṛtvā anyedyuranyasminnahani tavārthe bhavato dhane ādaraparo bhavati | kāyo'pi śarīro'pi citāgneḥ śmaśānāgneḥ pracayāt samūhāt bhasma saṃjāyate | saṃsārayantraghaṭikāghaṭane saṃsāra eva yantraṃ araghaṭṭastasya saṃbandhinyo yā ghaṭikāḥ kṣudraghaṭyastāsāṃ ghaṭane cālanavyāpāre tvameva bhavāneva ekaḥ advitīyo vartase | svajanādikaḥ ko'pi nāsti | rūpakālaṃkāraḥ || eṣa ityādi | he jīva, eṣa pratyakṣībhūto jīvaḥ eko'sahāyo naṣṭamatirnirvivekastasmādātmānaṃ svayaṃ ātmanā nanu niścayena acalairvajralepaprāyaiḥ karmajālaiḥ karmasamūhairveṣṭayati babhrāti | keva | lṛteva ūrṇanābhanāma kīṭai iva | uktaṃ ca—'lūtā strī tantuvāyorṇanābhamarkaṭakāḥ samāḥ' | punaḥ karmajālaveṣṭanādanantaraṃ puṇyāt puṇyodayāt pūjā-

3.11

ddhayaḥ kṣīranāmnā samatayā sādṛśyena āvilabuddhayaḥ kalucchabuddhayaḥ kadmalamṛtayaḥ nūna niścayena gavārkarasapānaparāḥ gorase surabhidugdhe arkarase mandārakṣāre ca pānaparā āsvādanatatparā bhavantu saṃjāyantām | niṣedhālaṃkāraḥ ||
ajñetyādi | ajñasya jñānahīnasya śaktiścāritraṃ na kiṃ tudati, asamarthavidheḥ cāritrahīnasya puruṣasya nibodho jñānaṃ na kiṃciddhavati, aruceḥ samyaktvahīnasya tau ca śaktinibodhau na kiṃcidbhavataḥ, iyamaruciḥ tattvānāṃmaśraddhānaṃ amū śaktinibodhau karmatāpannau tudatī vyathayantī vartate | amumevārthaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati-andhāṅghrihīnahūtavāñchitamānasānāṃ jātu kadācit hitavṛttirmokṣapravṛttiranantarāyā nirvighnā na dṛṣṭā na vilokitā | andhaścakṣurvikalaḥ pumāna‌ṅghrivihīnaḥ paṅguḥ puruṣaḥ hṛtavāñchitamānasaḥ aruciḥ pumān andhāṅghrihīnahūtavāñchitamānasāsteṣāṃ andhāṅghrihīnahūtavāñchitamānasānām | uktaṃ ca-'vanaśikhini mṛto'ndhaḥ saṃcaran bāḍhamaṅghridvitayavikalmūrttirvīkṣyamāṇo'pi paṅguḥ | api sanayanapādo'śraddadhānaśca tasmāddṛgavagamacaritraiḥ saṃyutaireva siddhiḥ ||' dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||
dhāvyāmityādi | dhāvyau samyagjñāne sati rucau samyagdarśane sati taducitācaraṇe ca samyakcāritre sati agadādiniṣevaṇepu auṣadhasvādanādiṣu nṝṇāṃ arthasiddhiḥ rogādivināśaḥ kāryasiddhīdṛṣṭā avalokitā kathitā | auṣadhamannādikaṃ yadi samyagjānāti rucivalena ca yaṭuktamapyauṣadhaṃ pātumicchati taducitācaraṇe ca rucivalāt kaṭukamapyauṣadhaṃ pivati ca tasya rogavināśo bhavati ullāso bhavati tathā samyagdarśanacāritraiḥ karmarogamukto bhavati | tasmātkāraṇāt parāparaphalapradadharmakāmāḥ paraṃ phalaṃ niḥśreyasaṃ aparaṃ phalaṃ abhyudayalakṣaṇaṃ te dve api prayacchati iti parāparaphalapradaḥ sa cāsau dharmaḥ parāparaphalapradadharmatasya kāmo'bhilāṣo yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te parāparaphalapradadharma-

3.112

sa tathā tasya | 'vāgdikpaśyadbhayo yuktidaṇḍahareṣu' iti vacanāt ṣaṣṭhayā aluksamāsaḥ | yathā vācoyuktiḥ diśodaṇḍaḥ paśyatoharaḥ | yasmādavadhi sa prayātaḥ ! yasmātkāraṇāt jagattrayapurīparameśvaro'pi tīrthaṃkaro'pi tatra yame āhitodyamaguṇe kṛtotsāhaguṇe sati vidhurāvadhānaḥ viphalaprayatnaḥ | dṛṣṭāntālaṃkāra ākṣepaśca ||
itthamityādi | ayaṃ sukṛtī heyopādeyavivekavān puruṣo yatātmā pramādarahitaḥ san tatkiṃcit yogigamyaṃ karma anusartuṃ āśrayituṃ yateta yatnaṃ kuryāt | tatkim | yasmin karmaṇi sati asau pratyakṣībhūto yamo nayanagocaratāṃ na yāti punarapi netrābhyāṃ na dṛśyate | kiṃ kṛtvā | itthaṃ pūrvoktaprakāreṇa vastūni yauvanaśarīrādīni paritaḥ samantāt kṣaṇakṣayahutāśamukhe patanti gacchanti vīkṣya kṣaṇo yamaḥ sa eva kṣayahutāśaḥ pralayajvālāmistasya mukhaṃ vaktraṃ kṣaṇakṣayahutāśamukhe patanti vīkṣya dṛṣṭvā | rūpakālaṃkāraḥ | itthamanityānuprekṣā adhruvānuprekṣā saptabhirvṛttaiḥ samāptetyarthaḥ ||
dattodayetyādi | he jīva, sarvaḥ prāṇī te tava purataḥ agrataḥ kiṃkaratayā samāhitamatiḥ sāvadhānamanāḥ san samāste tiṣṭhati | sevate ityarthaḥ | kasmin sati | arthanicaye dhanasamūhe dattodaye sati udayamāgate sati | punaśca kasmin sati sarvaḥ prāṇī purataḥ samāste | svakārye dhanakārye hṛdaye citte vartamāne sati | apāyasamaye mṛtyukāle tu punarjāte utpanne sati ko'pi pumān śaraṇaṃ nāsti (arthātsamartho bhavati) | te tava kasyeva | ambupatau samudre potātpravahaṇāt drutavataścyutasya patatrekhi pakṣiṇa iva | yathā samudre potāt cyutasya pakṣiṇaḥ ko'pi pumān śaraṇaṃ na bhavati | sa patatriḥ samudre uḍḍīyamānaḥ san tatraiva samudre buḍitvā mriyate ityarthaḥ | 'paterḍitriman.' iti vacanād atrimatpratyayaḥ | upamālaṃkāraḥ ||

3.117

rpitaṃ śarīranāma karmaṇā upaḍhaukitam | dattamityarthaḥ | kathaṃbhūtaḥ puruṣaḥ | kramagatiḥ ekāṃ gatiṃ tya(mu)ktvā dvitīyāṃ gatiṃ gacchati iti kramagatiḥ | eṣā pratyakṣībhūtā saṃsṛtiḥ saṃsāraḥ kathyate | sā saṃsṛtiḥ kiṃ karoti | enaṃ puruṣamātmānaṃ nānāprapañcairnānāveṣairviḍambayati vigopayati | kathaṃbhūtaiḥ | citrakaraiḥ sarvalokānāṃ cintāścaryotpādakaiḥ | saṃsṛtiḥ keva | śailūṣayoṣidiva naṭabhāryeva | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
daivādityādi | prabandhaḥ prakṛtisthityanubhāgapradeśalakṣaṇaścatuḥprakāraḥ karmabandha ātmadharmairnijasvabhāvaiḥ kṛtvā lokaṃ prāṇivargaṃ suduḥkhayati suṣṭhu atiśayena duḥkhaṃ karoti | kathaṃbhūtaḥ prabandhaḥ | janmakaraḥ bhavāntarāṇāmutpādakaḥ | kathaṃbhūtaiḥ ātmadharmaiḥ | itthaṃ amunā prakāreṇa parasparahatātmabhiḥ paraspareṇa anyonyena hato vidhvaṃsita ātmā svabhāvo yeṣāṃ ātmadharmāṇāṃ parasparahatātmānastaiḥ | itthaṃ kathamiti cet daivāt karmodayāt dhaneṣu svāpateyeṣu adhigateṣu prāpteṣu kāyaḥ śarīraṃ paṭurutkṛṣṭaṃ na bhavati | daivātkāye śarīre paṭau rogarahite sati punaḥ punarapi āyurna bhavati | kathaṃbhūtamāyuḥ | avāptavittaṃ pariprāptadhanaṃ na bhavati | jātyalaṃkāraḥ ||
āstāmityādi | ayaṃ pratyakṣībhūtaḥ suviparyayaḥ suṣṭhu viparyāsaḥ bhavāntaravidhau janmāntaravidhāne na bhavatīti āstāṃ tiṣṭhatu cet atraiva janmani asminneva bhave nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ adharoccabhāvaḥ nīcoccaparyāyo bhavati | tameva darśayati-alpaḥ pumān nirdhano jīvaḥ pṛthurvipulo dhanadān bhavati, pṛthurapi vipuladhanavānapi kṣaṇato muhūrtamātrāt alpa eva nirdhana eva bhavati | svāmī rājā anucaraḥ kiṃkaro bhavati, sa ca kiṃkaraḥ tatpadārhaḥ svāmipadayogyo bhavati | dīpakālaṃkāraḥ ||

3.119

vaicitryamityādi | nāmeti saṃbhāvanāyām | kaḥ kṛtadhīrvidhātā heyopādeyavivekavān mṛgadṛśāṃ mṛgalocanānāṃ strīṇāṃ kaṭākṣairapāṅgavīkṣaṇaiḥ svamātmānaṃ mohayet vihvalīkuryāt | api tu na kaścinmohayedityarthaḥ | kathambhūtaiḥ kaṭākṣaiḥ janmaviṣapādapapuṣpakalpaiḥ janma saṃsāraḥ sa eva viṣapādapo viṣavṛkṣo duḥkhaphaladāyakatvāt tasya puṣpasvarūpāḥ kusumasadṛśāstaiḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ bhavāmburāśeḥ saṃsārasamudrasya itthaṃ pūrvoktaprakāreṇa vaicitryaṃ vaicitrīna /nātvaṃ anubhūya bhūtvā | jñātvā ityarthaḥ | kathaṃbhūtasya bhavāmburāśeḥ | ātaṅgavāḍavaviḍambitajantuvāreḥ sadyaḥ prāṇaharo vyādhirātaṅka ucyate sa eva vāḍavo vaḍavānalastasmin viḍambitāni kadarśitāni jantuvārīṇi prāṇivargajalāni yena bhavāmburāśinā sa tathoktastasya | rūpakālaṃkāraḥ || iti etaiścaturbhirvṛttaiḥ saṃsārānuprekṣā samāptā ||
eka ityādi | he jīva, svaṃ bhavān ekaḥ asahāyaḥ janmani garbhavāse āviśasi praveśaṃ karoṣi | saṃkṣaye maraṇe ca eka āviśati | kiṃ kartuṃ āviśasi | svakṛtakarmaphalānubandhaṃ bhoktuṃ anubhavituṃ svena ātmanā kṛtamanuṣṭhitaṃ yatkarma puṇyarūpaṃ vā pāparūpaṃ tasya phalasya sukharūpasya duḥkharūpasya anubandhaṃ saṃvandhaṃ bhoktuṃ āviśati | katham | svayaṃ ātmanā na tatra kaścitpraveśaṃ kārayati | uktaṃ ca—'svayaṃ karma karotyātmā svayaṃ tatphalamaśnute | svayaṃ bhramati saṃsāre svayaṃ tasmādvimucyate ||' anyaḥ ko'pi pumān sukhaduḥkhavidhau sukhakaraṇe duḥkhavidhāne ca jātu kadācit sahāyo na vartate tarhi putrakalatramitrādivṛndaṃ kiṃ sahāyaṃ tava bhavati | he jīva, te tava viṭapeṭakaṃ śatru avaskandho militaṃ ekatrībhūtaṃ vartate | kimartham | militaṃ svājīvanāya svasya ātmanaḥ ājīvanāya prāṇanāya | rūpakālaṃkāraḥ ||

3.128

ādhīyata ityādi | he jīva, iha asmin kāye śarīre yadvastu karpūrāgurucandanakuṅkumādikaṃ vastu guṇāya sugandhatvādikaguṇanimittaṃ kāntaṃ atimanoharaṃ ādhīyate kriyate, tadeva vastu muhurāśayena apavitrabhāvaṃ aśucitvaṃ eti gacchati | tena kāraṇena he ātman, etatpratyakṣībhūtaṃ aṅgaṃ śarīre kimarthaṃ lālayasi punaḥ punaḥ poṣayasi | kathaṃbhūtastvam | chāyāpratāritamati. chāyayā gauraśyāmādivarṇena pratāritā vañcitā matiryasya sa tvaṃ chāyāpratāritamatiḥ | kathaṃbhūtaṃ aṅgam | malarandhrabandhaṃ malānāṃ viṣṭhānāṃ randhrāṇi chidrāṇi teṣāṃ bandhaḥ prapañco yatra tanmalarandhrabandham | punaḥ kathaṃbhūtaṃ aṅgam | bhaṅguraṃ svayameva vinaśvaram | jātyalaṃkāraḥ ||
yoṣidbhiirityādi | he jīveti saṃbodhanapadaṃ pūrvoktameva grāhyam | tenopameyam | he jīva he ātman, yastava bhavataḥ keśapāśaḥ kuntalakalāpaḥ | kathaṃbhūtaḥ keśapāśaḥ | kāmacāmararuciḥ kāmasya kandarpanarendrasya cāmararuciḥ cāmaravat prakīrṇavat ruciḥ śobhā yasyeti sa kāmacāmararuciḥ | kṛṣṇavarṇa ityarthaḥ | kathaṃbhūtaḥ keśapāśaḥ | yoṣidbhirgṛhukaṇakamalābhiḥ strībhiḥ kṛtamaṇḍanaśrīḥ jātīcampakakusumabandhanādipuṣpavāsitatailena kṛtā maṇḍanaśrī. śobhā lakṣmīryasya saḥ | katham | ādṛtakaraṃ ādṛtau ādaraparau karau hastau yasmin maṇḍanakaraṇakarmaṇi tat ādṛtakaram yathā bhavatyevam | sa pūrvoktalakṣaṇaḥ keśapāśaḥ ayaṃ pratyakṣībhūtaḥ tvayi ātmani śravaṇagocaratāṃ prayāte maraṇaṃ prāpte sati pretāvanīṣu śmaśānabhūmiṣu vanavāyasavāsagaḥ sarvāniṣṭatṛṣṇakākagalabaprapto'bhūdbabhūva | upamālaṃkāraḥ ||
antastityādi | he jīva, antaḥ śarīre antargataṃ śarīraṃ yadi cet vapuṣaḥ śarīrāt bahirdānte bhavet daivāt daivayogāt tadā tasminkāle śarīrasya anubhavanaṃ nanu aho

3.131

dūraṃ viprakṛṣṭaṃ āstāṃ tiṣṭhatu | tasmin kāle kautūhalādapi kutūhalamātrādapi yadiekṣituṃ draṣṭuṃ utsaheta tadā atra śarīre abhiratiṃ saṃmukhībhūya maraṇaṃ kuryāt vidadhyāt | jātyalaṃkāraḥ ||
tasmādityādi | tasmātkāraṇāt ataḥ etasmāt kāyāt kimapi anirvacanīyaṃ tat yogināṃ prasiddhaṃ labdhatattvāḥ puruṣāḥ heyopādeyavivekavantaḥ puruṣāḥ phalaṃ lābhaṃ acirāya arjayantu gṛhṇantu | yasmāt phalāt eṣā anantasukhasasyavibhūtiḥ ātyantikasaukhyaphalavibhūtiraiśvaryaṃ bhavati | kathaṃbhūtāt | ataḥ etasmāt kāyāt | nisargamalinādapi svabhāvena kaśmalībhūtādapi | kathaṃbhūtāḥ labdhatattvāḥ | kīnāśakeliṃ yamakrīḍāṃ prati anavāptadhiyaḥ aprāptabuddhayaḥ | yāvanmaraṇaṃ nāyāntītyarthaḥ | rūpakālaṃkāraḥ | tathā coktam'vyāpatparyamayaṃ virāmavirasaṃ mūle'pyabhogonvitaṃ vivvak śukkṣatapātakubdha(?)kuṇitagrāmyāmayairindritam | mātuṣyaṃ guṇamakṣitekṣusadṛśaṃ nānaikaramyaṃ paraṃ niḥsāraṃ paralokabījamacirātkṛtveha sārīkuru ||' iti | etaiścaturbhirvṛttaraśucitvānuprekṣā samāptā ||
antarityādi | he jīva, tvaṃ antarmanasi kaṣāyakaluṣaḥ krodhamānamāyālobhairmalinaḥ san aśubhayogasaṅgāt aśubhayogāśrayaṇatkāraṇāt karmāṇi prakṛtisthityanubhāgapradeśalakṣaṇāni bandhānāṃ nibandhanāni kāraṇāni karmāṇi āśravāṇyupārjayasi svīkaroṣi | yathā yena prakāreṇa kareṇuvaśagaḥ karaṭī hastinīlampaṭaḥ karī etāḥ rājamandirapratyakṣībhūtā rajjurbandhanāni upārjayati | tattasmāt kāraṇāt he jīva, tvaṃ bhavān imāni pratyakṣībhūtāni durīhitāni duśceṣṭitāni muñca tyaja | upamālaṃkāraḥ ||

3.133

saṃkalpetyādi | he jīveti saṃbodhanapadaṃ pūrvoktameva grāhyam | tenāyamarthaḥ | he jīva, saṃkalpakalpatarusaṃśrayaṇādāśrayaṇāt tvadīyaṃ tava ceto manaḥ ātmā asmin pratyakṣībhūte manorathasāgare dohadasamudre nimajjati buḍati saṃkalpaścittonnatiḥ sa eva kalpatarurvāñchitaphalapradāyakatvāt tasya saṃśrayaṇamavalambanaṃ tasmāt | tatra saṃkalpatarusaṃśrayaṇe arthataḥ paramārthatastava bhavataḥ kiṃcanāpi kiṃcidapi na cakāsti iṣṭasyādyanubhavanaṃ cakāsti bhavati | paraṃ kevalaṃ niścayena vā kalmaṣasaṃśrayasya pāpāśrayasya pakṣe bhavasi svīkāravān bhavasi | rūpakālaṃkāraḥ | tathā coktam—'daḍhḍhūṇa parakalattaṃ rāmaṃ mā vahasi hiyaya majjammi | pāveṇa pāva lippasi pāvaṃ māvahasi tvaṃ ca suddho hi ||' serṣyamityādi | he jīva, tava cakṣuḥ tava dṛṣṭiḥ | tvadīyaṃ mana ityarthaḥ | nijārtiṣu ārteṣu gharasvākāṅkṣāsu bhavatsaṃjāyamānaṃ vartate | kathaṃbhūtaṃ cakṣuḥ | moghavāñchaṃ viphaleccham | manīṣitasaṃśrayāṇā vibhūtiṣu svargādisaukhyasaṃbandhināṃ vastūnāṃ vibhūtiṣu aiśvaryeṣu serṣyaṃ dveṣasahitaṃ vartate | paraṃ kevalaṃ pāpāgamāya pāpopārjanāya eveti niścitaṃ bhavetsaṃjāyeta | re vimūḍha heyopādeyavikalātman, kāmāt vāñchāmātrāt manorathamātrāt sukṛtadūravatāṃ puṇyakarmarahitānāṃ hitāni saukhyāni kutaḥ | na kuto'pītyarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || daurvidhyetyādi | he ātman, te tava cittaṃ manaḥ yathā yena prakāreṇa antarupāttabhukteḥ saṃkalpena gṛhītabhojanasya tato muktigrahaṇārthamiti bhāvaḥ | ullasati pravartate | kathaṃbhūtaṃ cittam | sphuritottaraṅgaṃ sphuritā utpannā uttaraṅgā utkaṭā ullolā manorathā yasyeti sphuritottaraṅgam | kathaṃbhūtasya te | daurvidhyadagdhamanasaḥ daurvidhyena nirdhanatvena

3.136

dagdha masīkṛta mano yasya | he jīva, tathā tena prakāreṇa paramātmasajñe dhāmni bahistattvāntastattvanāmni dhāmni sthāne tejasi vā yadi cetsphuret kuryāt | ceṣṭayet ityatha | tāha tana prasūtirbhavata utpattirjanma viphalā niṣphalā kautaskutī bhavet | kuto bhavā kautaskutī | na kutaścidbhavedityatha | tava janma saphalameva bhavet | ākṣepālakāra || iti caturbhirvṛttairāsravānuprekṣā samāptā ||
āgacchata ityādi | santa satpuruṣā iha asmin sasāre ta savara vidurjānanti | kathayantītyartha | kathabhūta savaram | ātmanīna ātmahitam | ta kam | āgacchata ḍhaukamānasya abhinavakārmmaṇareṇurāśe navīnakarmasabandhipudgalaparamāṇusamūhasya jīva ātmā vitandra apramatta san yat avaskhalana niṣedha karoti | kai kṛtvā avaskhalana karoti | praṇidhānahastai śubhadhyānapāṇibhi | kathabhūtai praṇidhānahastai | svatattvacāmaradharai ātmatattvaprakīrṇakadhāribhi | rūpakālakāra ||
ya ityādi | he kṣetranātha ātman, sa tva kṛtī puṇyavān san rajāsi pāpā śravān niruṇaddhi pratibadhnīhi | sa ka | sa tvameva ātmaiva | tathāpi sa ka | yastvāṃ ātmāna vicintayati dhyāyati | ya ātmā vicārairvivekairbhedajñānairātmani sacarate praveśa karoti | 'udaścara sakarmaka' ityadhikāre 'samastṛtīyāyuktāt' ityanena sūtreṇa 'cara' dhātoratmanepaditvam | ya ātmā cārvī buddhi jñānasvarūpā cinoti vistāra nayati | ya ātmā caṇḍabhāva krodha parimuñcati tyajati | ya ātmā ceto mano nikuñcati viṣayakaṣāyeṣu gacchatsaṅkocayati | ya ātmā uccairatiśayena vṛtta cāritra samañcati samāgacchati pratipādayati sa tva ātmā vartase | anuyamānālakāra ||

3.138

nīrandhrasaṃdhirityādi | potaḥ pravahaṇaṃ yathā yena prakāreṇa anapāyo nirvighnaḥ durvātavārdalādirahitaḥ san saritpatiṃ samudraṃ upaiti tīrtvā pāraṃ gacchati | kathaṃbhūtaḥ potaḥ | nīrandhrasaṃdhiḥ niśchidraḥ saṃdhirahitaśca | punaḥ kathaṃbhūtaḥ potaḥ | avadhīritanīrapūraḥ dūrīkṛtamadhyāgatajalasamūhaḥ | tathā tenaiva prakāreṇa jīva ātmā kṣapitapūrvatapaḥpratānaḥ nirjīrṇapūrvakarmasamūhaḥ kṣīṇāśravaśca abhinavakarmāndhravarahitaḥ paramaṃ padaṃ mokṣaṃ āśrayeta svīkaroti | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || iti tribhirvṛttaiḥ saṃvarānuprekṣā samāptā || madhyetyādi | he jīva, eṣa pratyakṣībhūto lokastrailokyaṃ tava niketanaṃ tava gṛhaṃ vartate | kathaṃbhūto lokaḥ | madhyādharordhvaracanaḥ madhyo martyalokaḥ, adharo'dholokaḥ, ūrdhva ūrdhvalokaḥ, etaistribhirlokai racanā niṣpattiryasya sa madhyādharordhvaracanaḥ | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | pavanatrayāntaḥ pavanānāṃ ghanavātaghanodadhitanuvātavātānāṃ trayaṃ ante avasāne vṛkṣāsya tvaksamānākāraṃ yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | puṃsā puruṣeṇa tulyaḥ sadṛśaḥ | kathaṃbhūtena puṃsā | sthitena prasāritapādodbhedena | aparaṃ kathaṃbhūtena puṃsā | jaghanasthakareṇa jaghanaṃ kaṭyaprabhāgastasmin tiṣṭhata iti jaghanasthau kaṭītaṭasthau karau hastau yasya sa jaghanasthakarastena tathā | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | ekasthitiḥ eko mahāskandhaḥ sthitiryasya sa ekasthitiḥ | īdṛgvidho'nyaḥ ko'pi skandhe nāsti | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | trasyatprakīrṇajaṭharaḥ trasyadbhiḥ jīvairnikīrṇo bhṛto jaṭhara udaro yasya sa trasyatprakīrṇajaṭharaḥ | trasajīvasadbhāvarajjuvistāraḥ trayodaśarajjūrdhvamadhyasadbhāvaḥ saptarajvādhaḥsthitaikarajjuprāgajīvasadbhāvatvād vā caturdaśīrajjurityarthaḥ | eṣāṃ ṣaṇṇāmapi narakāṇāṃ adhobhāge ekaikā rajjuḥ trasajīvarahitā vartate | lokapūrṇasamudghātāpekṣayā caturdaśasvapi rajjuṣu trasasadbhāvo varteta evetyāgamarahasyaṃ jñātavyam | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | agraniṣaṇṇamokṣaḥ agre uparitanabhāge niṣaṇṇamokṣaḥ sthitamokṣaḥ pañcacatvāriṃśallakṣayojanavistāra āyāmo yasya lokasya saḥ agraniṣaṇṇamokṣaḥ | upamālaṃkāraḥ ||

3.140

kartetyādi | he ātman, iha asmin saṃsāre ko'pi rudrādissvābhāvakartā na vartate | kayā | dhiyā buddhyā kṛtvā, athavā icchayā vāñchayā kṛtvā, kartā na vartate nāsti | bhavati cet tarhi satyapi tṛṇādike buddhau icchāyāṃ ca satyāṃ kaṭo niṣpadyate, na ca tathā dṛśyate, ata eva dhiyā icchayā vā ko'pi kartā na dṛṣṭaḥ | anyathā dṛṣṭaścet, kaṭakṛtāvapi dvāraniṣpattāvapi sa kartṛprasaṅgo dṛṣṭaḥ | evaṃ sati atra asmin jagati takṣakādyaiḥ sūtradhāradṛṣadvedakādibhiḥ sadanādiṣu gṛhādiniṣpādaneṣu kiṃ kāryam | api tu na kimapi kāryam | āhṛtya vastūina paramāṇvādīni melayitvā kaścitpuruṣaḥ tribhuvanaṃ karoti urvīparvatatartvādīvaṃ sarvaṃ vidadhāti | ya evaṃ tribhuvanaṃ vidadhāti tasya gṛhādikaraṇe kiṃ duṣkaraṃ tena kartṛvādaḥ sarvo'pi mithyaiva vartate | ākṣepālaṃkāraḥ || tvamityādi | he ātman, itthaṃ amunā prakāreṇa tvaṃ bhavān asmin jagattrayamandire trailokyaveśmani niṣīdasi tiṣṭhasi | utpadyasa(?) ityarthaḥ | tvaṃ kutra kutra tiṣṭhasi kalmaṣāvṛtamatiḥ niṣkevalapāpaveṣṭitabuddhirniraye narake niradhi tiryaggatau ca tiṣṭhasi, puṇyena ucito yogyaḥ san divi svarge sarvārthasiddhiparyante niṣīdasi | dvayakarmayogāt pāpapuṇyakarmasāmagrīyogāt nṛṣu manuṣyagatiṣu niṣīdasi | eṣa pratyakṣībhūto lokaḥ tava bhavataḥ svairaṃ svecchānusāreṇa pracāravidhaye paryaṭanavidhāne vartate | rūpakālaṃkāraḥ || atretyādi | he jīva, atra asmin loke kiṃcitsthānaṃ tvayā abhuktamuktaṃ pūrvaṃ bhuktaṃ paścānmuktaṃ na nevāsti vartate | kutaḥ | nikhilataḥ samastabhāvena | lokasaṃbandhi sthānaṃ tvayā nikhilaṃ samastaṃ bhuktaṃ muktaṃ cetyarthaḥ | kena kṛtvā abhuktamuktaṃ na vartate | pariśīlanena

3.143

samantādabhyāsena | anantavārān puna punarabhyāsena bhukta mukta cetyartha | tarhi kimarthaṃ bhuktamukta vartate kivā sarvamevānubhuktamuktam, tannagataprasiddha kevalameka dhāma sthāna jātu kadācidapi kutūhaladhiyā vinodenāpi spṛṣṭa na vartate | kathabhūta taddhāma | vigali tākhilakarmajālam vigalitāni naṣṭāni akhilāni samastāni mūlottaraprakṛtibhedabhi nnāni karmajālāni karmasamūhāni yasmin yasmādvā tathā | jātyalakāra || iti lo kānuprekṣā samāptā ||
āpātaramyaracanairityādi | he hatajīva hato naṣṭaścāsau jīva hatajīva, athavā hatā jīvā prāṇino yena sa hatajīvastasya sabodhana kriyate he hatajīva, tat tva navaprayāta pratyagramāyātta karmavipāka sahasva kṣamasva anubhava | tatkim | yat ena pāpa marjitavān | kathabhūtenena | du khānuṣaṅgakaraṃ śārīramānasāgantukadu khotpādakam | kathabhūtastvam | sukhalavairvranitādibhogasukhaleśai skhalitāntaraṅga calitacitta | kathabhūtai sukhalavai | āpātaramyaracanai anubhavakāle manoharavidhānai | puna kathabhūtai mukhalavai | virasāvasānai virasa kaṭutara nīrasaṃ avasāna paryanto yeṣā tāni tathā tai | puna kathabhūtai sukhalavai | janmodbhavai sasārotpannai iṣṭaśramavanitāvandanādibhi athavā janma sasāra tasyodbhava utpattiryeṣā sukhalavānāṃ te tathā tai | jātyalakāra ||
kāluṣyamityādi | he jīva, yattva iha asmin sasāre kāluṣya pariṇāmasyā nirmalatvameṣi gacchasi | katham | svayamātmanaiva | kathabhūtastvam | ātmakāma ātmani kāmo viṣayābhilāṣo yasya sa ātmakāma | tatra ātmakāme nanu niścayena te tava

3.145

purātana pūrvopārjita karma puṇya pāpa vā jāgarti vidyate | amumevārthaṃ ākṣepeṇa draḍhayati-ya ko'pi ya kaścitpumān vimugdhabuddhi ajñāninā cakravartī ahi sarpa vivardha yati dugdhādinā poṣayati | kimartham | svasya ātmana udayāya kalyāṇārtham | sa nara sa pumān pravara śreṣṭha katha syāt kena prakāreṇa bhavet | api tu na kathamapi syādi tyartha | ākṣepālakāra || ātaṅketyādi | he jīva, ātaṅkapāvakaśikhā rogavaiśvānarajvālāste tava manasi cetasi manāk īṣatsvasthe sukhini sati laghu śīghra vismaranti smṛti nāyāti hṛdaye na camatkurvanti | kathabhūtā ātaṅkapāvakaśikhā | sarasāvalekhā sarasa pratyagro ava lekho anubhavo yāsā tā | he jīva, tatkālajātamativisphuritāni tatkāle roga kāle jātā yutpannāni materbuddheryāni visphuritāni camatkṛtāni aha rogamukto yadā bhaviṣyāmi tadā paścānniścayena dharma kariṣyāmīti vicāraṇāni yadi anyathā bhavanti na vismaranti tarhi jīva, te tava apriya pāpāpājana kuta | na kuto'pītyartha | rūpakākṣe pālakāra | iti nirjarānuprekṣā samāptā || śraddhetyādi | ātmā jīvo ya dharma amṛta ātmani tanoti vistārayati ta dharma arjyanti | ke te | āptā sarvajñā | kathabhūta dharmam | amṛtopamasasya amṛtopamaphalam | kathabhūta ātmā | śraddhābhisadhi śraddhāyā samyagdarśane abhisadhirabhiprāyo yasya sa tathā | puna kathabhūta ātmā | avadhūtabahi samīha avadhūtā dūrīkṛtā bahi samīhā pañcendriyaviṣayavāñchā yena sa tathā | pārakyiāviramaṇalakṣaṇacāritrasayukta ityartha | puna kathabhūta ātmā | tattvāvasāyasalilāhitamūlabadha tattvānā jīvādī vāśravabandhasavaranirjarāmokṣalakṣaṇānā saptānā tattvānā puṇyapāpadvayasayuktanavapadārthānā jīvapudgaladharmādharmakālākāśānā ṣaḍadravyāṇā kālarahitapañcāstikāyānā avasāya

3.147

samyagjñānaṃ sa eva salilaṃ pānīyaṃ saṃsāratṛṣṇānivārakatvātannāhita āropito mūlabandho yenātmanā sa tathoktaḥ | śrīdigambarācāryapratītisaṃyuktasamyagjñāna ityarthaḥ | puna kathaṃbhūta ātmā | phaladvayārthī | svargamokṣaphaladvayākāṅkṣī ityarthaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
maitrītyādi | narāṇāṃ manuṣyāṇāṃ dharmaḥ sulabhaḥ sugraho bhavati | kathaṃbhūto dharmaḥ | parāparaphalaḥ paraṃ phala mokṣaḥ aparaṃ phala abhyudayalakṣaṇaṃ sāṃsārikaṃ sukhaṃ yasmāditi parāparaphalaḥ | kathaṃbhūtānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavatītyāha-maitrīdayādamaśamāgama nirvṛtānām maitrī ca adveṣaḥ, dayā ca parahitapravṛttiḥ, damaśca pañcendriyajitendriyatvam śamaśca uttamakṣamā, āgamaśca jinasūtram, athavā maitrīdayādamaśamānāṃ āgamena prāptyā nirvṛtā ānandaṃ prāptā sukhībhūtā ye te maitrīdayādamaśamāgamanirvṛtāsteṣāṃ tathoktānām | punaḥ kīdṛśānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavati | bāhyendriyaprasaravarjitamānasānām bāhyeṣu sparśarasagandhavarṇaśabdarūpeṣu pañcendriyaviṣayeṣu indriyāṇāṃ prasaraḥ pravṛttistena varjitaṃ rahitaṃ mānasaṃ cittaṃ yeṣāṃ te tathā teṣām | puna kīdṛśānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavati | vidyāprabhāprahatamohamahāgrahāṇām vidyā sarvajñapraṇītaśāstraṃ tasyā prabhā prā hasthyaṃ tayā prahato vidhvaṃsito mohaḥ ajñānaṃ sa eva mahāgraho mahāpiśācaḥ prathi ttya(1)kārakatvāt yaiste tathā teṣām | rūpakālaṃkāraḥ ||
icchā ityādi | sa jagatprasiddho dharmaḥ satāṃ vidvajjanānāṃ hitāya mokṣāyāstu bhavatu | sa kaḥ yo dharmaḥ phalaiḥ kṛtvā punaścalatradhanadhānyārogyādibhiḥ kṛtvā icchāḥ manorathān kalayati pūrayati | yo dharme bādhāḥ śarīramānasarāgantukādīni duḥkhāni praruṇaddhi niyacchati | yo dharmaḥ abhyudayādibhiḥ kṛtvā rājyādibhiḥ kṛtvā asāmyaḥ vibhuḥ anupamasamarthaḥ | yo dharmaḥ jyotīṃṣi śrutāvadhimanaḥ paryāyādīni dūtayati mokṣa dūtān prerayati prahiṇoti | keṣu dūtānprahiṇoti | ātmasamīhiteṣu anantajñānādi catuṣṭayeṣu | kathaṃbhūto dharmaḥ | yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ śarmanidhiḥ śarmaṇāṃ saukhyānāṃ nidhirnidhānaṃ śarmanidhiḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ ||

3.150

dehopeti | iha asmin saṃsāre ye kecana māndyabhājo jaḍasvabhāvāḥ karmacāṇḍālā adhvareśvaramiṣaṃ kṛtvā adhvarasya yāgasya īśvarasya rudrapūjāyā miṣaṃ chadma kṛtvā vidhāya dharmaiṣiṇo dharmavāñchakā bhavanti | kaiḥ kṛtvā adhvareśvaramipaṃ kurvanti | dehopahārakutapaiḥ dehānāṃ narastrīpaśūnāṃ a(u)pahāraḥ śarīravidhvaṃsanamasijalādibhiḥ kutapāstūryāṇi vedavacanāni ityarthataiḥ | kathaṃbhūtairdehopahārakutapaiḥ | svaparopatāpaiḥ kathaṃkāparaduḥkhahetubhūtaiḥ | te puruṣāḥ jñātajīvitadhiyaḥ jīvitāthaibuddhayaḥ viṣaṃ halāhalaṃ āpibanti āsvādayanti | kathaṃbhūtāste puruṣāḥ | vidalanmanīṣāḥ | durbuddhaya ityarthaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ, dṛṣṭānto vā || ye ityādi | ye puruṣā anyatra sarvajñaṃ vītarāgaṃ dṛṣṭvā matāntare mantramahimekṣaṇamugdhabodhāḥ santaḥ mantrāṇāṃ mahimā māhātmyaṃ tasya īkṣaṇena avalokanena mugdhabodhāḥ acaturabuddhayo manuṣyāḥ śarvaiṣiṇo rudramatānusāriṇaḥ puruṣāḥ punaḥ paścāt ārādhanādanantaraṃ ataḥ asmāt rudrāt śivatāṃ muktatvaṃ vayaṃ muktā bhaviṣyāma iti gṛṇanti jānanti te puruṣāḥ nāvitāraṇadṛśaḥ naukāyāṃ tāraṇabuddhayaḥ dṛṣadaḥ pāṣāṇān avalambya gṛhītvā āśritya duṣpāraṃ pārarahitaṃ ambudhijalaṃ samudratoyaṃ parilaṅghayanti uttaranti | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || dharmaśrutetyādi | dharmaśruterdharmaśravaṇāt iha asmin ārhatamate paratra ca vedoktārthe ye puruṣā avicārāḥ saṃdigdha saṃdehaṃ kṛtvā paśca jainābhāsātha tāmasadṛśo mithyādṛṣṭayaḥ satataṃ nirantaraṃ yatante dharmārtha ceṣṭante te puruṣāḥ dugdhābhidhānasamatāvilabu-

3.154

kāmā santa āsannabhavyajīvā śrayāvagamanītiparā samyagdarśanajñānacāritraparijñānayatatparā bhavantu sajāyantām | dṛṣṭāntālakāra || iti dharmānuprekṣā samāptā || saṃsārasāgaramityādi | saṃsārasāgara samudra ima pratyakṣībhūta caturgatilakṣaṇa bhramatā paryaṭatā nitāntamatiśayena jīvenātmanā kartṛbhūtena mānavabhava karmatāpanno daivāt puṇyakarmodayāt samavāpi saṃprāpta, tatrāpi mānavabhave'pi sati yadbhuvanamānyakule prasūtirbhavati dvijanṛpativaṇigvarṇakule janma bhavati satsaṃgatiśca bhavati mahāmunīnā sagamaśca bhavati tat iha asmin saṃsāre andhakavartakīya andhakavartakīyo dṛṣṭānta yathā kaścidandhaka pumān karatalena karaṃ tāḍayan vartate tasya karadvayamadhyavartaka pakṣi viśeṣa samāyāti sa tu durlabhastathā mānavabhave satsaṃgatirdurlabhā vartate | upamālakāra || kṛcchrādityādi | eṣa svānubhūtipratyakṣībhūto jīva ātmā kṛcchrāt kaṣṭāt anantakāladu khānubhavitvāt vanaspatigate nirgatavān cyuto nirgama san kalmaṣavaśena pāpavaśena puna punarapi vāraṃvāraṃ śvabhreṣu saptamaddānarakeṣu prayāti nārakaparyāyān gṛhṇāti tebhya śvabhrebhya sakāśāt cyuta san parasparavirodhimṛgaprasūtau anyonyavairimṛgajanmani prayāti gacchati siṃhagajamṛgavyāghramūṣakamājīrārahinakulasarpamayūraśyenavartakāditiryakṣu utpadyate | asyā mṛgaprasūte sakāśāt cyuta san paśupatinibheṣu tiryaksadṛśeṣu kumānaveṣu kutsitamanuṣyeṣu śaśakarṇaśaṅkhalīkarṇalambakarṇakālamukhaśūkaramukhasiṃha mukhavyāghramukhavidyunmukhaekohalāṅgūlikṣarāṅgukogabhogabhūmimanuṣyeṣu utpadyate mleccheṣu jā yate | upamālakāra || saṃsārayantramityādi | eṣa jīva iti pūrvoktameva grāhyam | itya amunā prakāreṇa saṃsārayantra saṃsāraghaṭaṃ āvāhayet cālayet | kathabhūta saṃsārayantram | udayāstaghaṭīparīta

3.156

udayāśca sūryodayā astāśca sūryāstamanāni udayāstāsta eva ghaṭyo jalaghaṭikāstābhiḥ parītaṃ veṣṭitam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ saṃsārayantram | sātānatāmasaguṇaṃ sātānaḥ savistarastāmasaḥ pāpasamūhaḥ sa eva guṇo varalokabhāṣayā varatrā yasmin saṃsārayantre tat sātānatāmasaguṇam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ saṃsārayantram | ādhitoyairbhṛtaṃ ādhitoyairmānasīpīḍājalairbhṛtaṃ pūritam | punarapi kathaṃbhūtam | caturgatisaritparivartamadhyaṃ catasraśca tā gatayo nārakatiryaṅmanuṣyadevagatayastā eva sarito nadyastāsāṃ tāsu vā parivartakārī cakravatparibhramaṇakārī madhyo yasya saṃsārayantrasya tattathoktam | īdṛgvidhaṃ saṃsārayantraṃ kimarthamāvāhayet svakṛtakarmaphalāni bhoktuṃ nijopārjitapuṇyapāpaphalāni sukhaduḥkharūpāṇi bhoktumanubhavitum | rūpakālaṃkāraḥ ||
ātaṅketyādi | ātaṅkaśca rogaśca, śokaḥ paścāttāpaḥ, bhayaṃ ca sattvādibhītiḥ, bhogāśca karpūrakastūrīcandanapuṣpavasanādayaḥ, kalatrāṇi iṣṭastriyaḥ, putrāśca apatyāni, ātaṅkaśokabhayabhogakalatraputrāstaiḥ karaṇatāmāpannaiḥ kṛtvā yaḥ pumān kartṛbhūto manujajanma manuṣyabhavaṃ karmatāpannaṃ khedayet nirgamayet | kathaṃbhūtaṃ manujajanma | manorathāptaṃ manorathairanekadohadairrāptaṃ labdhaṃ sa pumān nūnaṃ niścayena bhasmakṛtadhīḥ bhasmanimittaṃ iha asmin saṃsāre ratnarāśiṃ anarghyamāṇikyapuñjaṃ uddīpayet prajvālayet | sa pumān kathaṃbhūtaḥ | atanumohamalīmasātmā atanurmahān yo'sau moho ajñānaṃ lakṣmīvitarko vā icchā tena malīmaso malakaḷuṣitapāpenātikadamalīkṛta ātmā cetano yasya sa atanumohamalīmasātmā | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||
bāhyetyādi | iyaṃ pratyakṣībhūtā bodhiḥ ratnatrayaprāptirbhavyasya ratnatrayayogyasya puṃsyasya tasmai jagatprasiddhāya padāya mokṣasthānāya astu bhavatu saṃjāyatām | kathaṃbhūtasya bhavyasya | bāhyaprapañcavimukhasya bāhyaprapañco viṣayakaṣāyavistārastasmād vimukhasya parāṅmukhasya | punaḥ kathaṃbhūtasya bhavyasya | śamonmukhasya praśamonmukhasya | punaḥ kathaṃbhūtasya

3.158

bhavyasya | bhūtānukampanarucaḥ bhūtānāṃ sarvaprāṇināṃ anukampane kāruṇyakaraṇe dayāvidhāne ruciḥ śraddhā yasya sa bhūtānukampanaruk tasya bhūtānukampanarucaḥ | aparaṃ kathaṃbhūtasya bhavyasya | priyatattvavācaḥ priyāḥ karṇāmṛtaprāyāḥ tattvaṃ paramārthabhūtā vāco vākyo yasya sa priyatattvavāk tasya priyatattvavācaḥ | bhūyo'pi kathaṃbhūtasya bhavyasya | pratyakpravṛttahṛdayasya pratīci paścājjyotiṣi paramātmasvarūpe pravṛttaṃ adhikṛtaṃ niyuktaṃ hṛdayaṃ mano yasya sa pratyakpravṛttahṛdayastasya | punaḥ kathaṃbhūtasya bhavyasya | jitendriyasya jitāni svavaśīkṛtāni indriyāṇi sparśanādīni yena sa jitendriyastasya | jātyalaṃkāraḥ, atiśayālaṃkāraḥ iti || etaiḥ pañcabhirvṛttairbodhyanuprekṣā samāptā || tathā sa rājā rahasi ekānte teṣāṃ acirāya vegena samāhūya ākārya eva vakṣyamāṇalakṣaṇopalakṣitaprakāreṇa avūbudhadbodhayāmāsa | kathaṃbhūte rahasi | nivāritanikhilajanasadasi nivāritaṃ niṣiddhaṃ nikhilānāṃ samastānāṃ janānāṃ mantripurohitasenāpatiprabhṛtīnā lokānā sadaḥ samūho yatra rahasi tattathokta tasmin | sa kathaṃbhūto rājā | vidūritasaṃsārasukhasaṃkalpaḥ vidūrito dūrīkṛtaḥ parityaktaḥ saṃsārasukhasya sragvanitācandanādikasya saṃkalpaścittotpratiryena sa tathoktaḥ | sa rājā punaḥ kathaṃbhūtaḥ | cetoviniścitatapodharaṇakalpaḥ cetasi manasi viniścito nirṇītastapodharaṇasya dīkṣāyāḥ kalpo racanā yena sa tathā | kiṃ kṛtvā pūrvamabūvudhat | iti evaṃ vicintya samyak vicārya | itīti kim | kṛta ityādi | kīrtijyotsnāprasaradamṛtāsārasalilaiḥ kṛtvā ayaṃ pratyakṣībhūto brahmastambastrailokyaṃ dhavalabhavanābhogasubhagaḥ kṛtaḥ dhavalāni ujjvalāni bhavanāni gṛhāṇi teṣāmābhogaḥ paripūrṇatā tena subhago manoharaḥ sarvalokaprītijanakaḥ kīrtireva jyotsnā candrikā tayā prasaran vyāpnuvan amṛtāsāro amṛtavṛṣṭiratasya salilaiḥ rasaiḥ kṛtvā ujjvalaḥ kṛta ityarthaḥ | tathā mṛdhavane saṃgrāmāṅgaṇe dṛptadvipadagamabhaṅgaiḥ dṛptā garvitā ye dvipantaḥ śatravasta eva agamā vṛkṣāḥ duḥsaphaladāyakatvātteṣāṃ bhaṅgaiḥ śatasaṇḍa-

3.159

karaṇaiḥ | bhujastambhālānāt dordaṇḍastambhavandhanāt iyaṃ pratyakṣībhūtā ramāsindhuravadhūrapi lakṣmīkareṇurapi vaśaṃ nītā svavaśe kṛtā | rūpakālaṃkāraḥ ||
latetyādi | idaṃ pratyakṣībhūtaṃ māmakaṃ madīyaṃ hṛdayaṃ manaḥ araṇyānīrmahāntyaraṇyāni upāśritya parasthānāvāptermokṣasthānaprāptervijayi jayavad bhavatādbhūyādbhavatu | araṇyānīḥ kathaṃbhūtāḥ| latākāntāramyāḥ latā vallyastā eva kāntāḥ striyaḥ komalaśarīralatābhī ramya atimanoharāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā araṇyānīḥ | taruparijanākīrṇavasudhāḥ taravaḥ vṛkṣāsta eva parijanāḥ kuṭumbavargāḥ duḥsahaparitāpanivārakatvāttairākīrṇā vyāptā vasudhā bhūmiryāsu tāstathoktāḥ | araṇyānīḥ punaḥ kathaṃbhūtāḥ | taṭīprāsādāḥ parvatā eva mandirāḥ yāsu tāstathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ araṇyānīḥ | kamalasuhṛdānanditabhuvaḥ kamalā mṛgāsta eva suhṛdo mitrāṇi purastādāśritatvāttairānanditāḥ ānandaṃ prāpitā śobhitā bhūmiryāsāmaraṇyānīnāṃ tāstathoktāḥ | araṇyānīḥ punaḥ kathaṃbhūtāḥ | lakṣmīriva rājyalakṣmīsadṛśāḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ ||

3.160

karoti | yeṣu | sanmārgadarśaneṣu dharmabhāgavilokeneṣu | rājyaramā punaśca kiṃ karoti | śravaṇayo badhirayati badhiraṃ karoti mūka vidadhāti | keṣu | hitopadeśeṣu pa thyavacaneṣu | rājyaramā punaśca kiṃ karoti | nipātayati niścita pātayati | cakāra uktasamuccayārthaṃ | kāsu | niyamena niścayena durantāsu niravasānā tāsu (?) jagatprasiddhāsu vyasanasaṃtatiṣu du samūheṣu | kṣātraputrāṇā rājaputrāṇā yauvanāvirbhāva puna tāruṇyavayaśca ātmaviḍambanasya jīvakadarthanasya hetu kāraṇa vartate | ka iva | bhūtāvatāra iva maṇḍale piśācapraveśa iva | puna kathabhūto yauvanāvirbhāva | madasya darpasya kāraṇa hetu | ka iva | prasavāgama iva madyapānamiva | yauvanāvirbhāva puna kathabhūta | ajñānavilasitasya mūrkhatvaceṣṭe prasavabhūmi utpattisthānam | ka iva | unmādayoga iva vātalatāprasāra iva | yauvanāvirbhāva puna kathabhūta | anarthaparamparāyā kāryamaṅgaśreṇyā nidānam | ka iva | madanakārakopayoga iva madanakārakāṇāṃ madanotpādakakodravāṇāṃ upayoga iva bhojanamiva | cakāra uktasamuccayārthaṃ | tasmāt he putra, ubhayasyāpi rājyalakṣmīyauvanāvirbhāvadvayasyāpi upasthitasya āgatasya aṅga aho putraka, aho vikramatuṅga parākramonnata, samāgamasukha ubhayanema rājyaramāyauvanāgamasukha dharmasahita tathā tena prakāreṇa tva anubhava āsvādaya | tathā katham | yathā tva na bhavasi pareṣāṃ śatrūṇā tadantarāyaviṣaya rājyaramāyauvanāvirbhāvavighnagocara ||
yato yasmāt kāraṇāt | [ tāta ityādi | ] tasyā lakṣmyā ka pumān kṛtadhīrdhai ryabuddhi premāndho bhavatu | api tu na kaścit | tasyā kasyā lakṣmyā | tāvattāta pitā jaḍanidhi pakṣe mūrkhatvanidhirabhūdbabhūva | sodaro laghubhrātā kālakūṭa viṣa vartate mṛtyuheturvartate | yasyā lakṣmyā kṛṣṇe śrīrāmepi nārāyaṇe malinahṛdaye ca praṇayaparatā pre-

3.161.1

hatātparyaṃ vartate | yasyāḥ lakṣmyāḥ paṅkajāte kamale pāpotpanne puruṣe ratirvartate | cakāro doṣāṇāmuktasamuccayārthaḥ | kathaṃbhūtāyāḥ lakṣmyāḥ | sakalanṛpatisvairiṇīvṛttibhājaḥ sakalaiḥ samastairnṛpatibhī rājabhiḥ svairiṇīvṛttaṃ puṃścalyācāro bhajate sevate āśrayati yā sā sakalanṛpatisvairiṇīvṛttibhāk tasyāḥ | aparaṃ kathaṃbhūtāyāḥ lakṣmyāḥ | lokaviplāvikāyāḥ vighnakāriṇyāḥ | hetvalaṃkāraḥ || yasminnityādi | he putra, tadyauvanaṃ tattārhaṇyaṃ sajjanasaṃgamena sādhulokasaṃgatyā vinaya nirgamaya | tvaṃ yatkiṃcit yasmin yauvane sati rajaḥ prasarati apavādo bhavati | kasmādiva | skhalitādiva pāpe ācārādiva katham | uccairatiśayena yasmin yauvane tamasaḥ ajñānasya prabalatā prauḍhatvaṃ cakāsti bhavati | kasmādiva | āndhyādiva cakṣurvihīnatvādiva | yasmin yauvane sattvaṃ prachannatāguṇaḥ tirobhavati naśyati | kimiva | aṅgajāmeḥ kāmāgnerbhītamiva cakitamiva | upamālaṃkāraḥ || [ nayetyādi | ] he nayavinayacāturīruciracaritrapavitra nayaśca nītimārgaḥ anyāyavarjanam, vinayaśca gurupādapatanam, tayoḥ cāturī vicakṣaṇatvaṃ tayā ruciramatimanoharaṃ yaccaritraṃ sadācāraṃ kriyā tena pavitraḥ pāvanaḥ sa tathā tasya saṃbodhana he tathokta | he putra vatsala, tvayi bhavati viṣaye svabhāvādeva prakṛtyaiva viddaritāgasi vivarjitāparādhe mahābhāgamanasi puṇyavanmānase kiṃcitkimapi upadeṣṭavyaṃ śikṣaṇīyaṃ nāsti na vidyate | kasmāt śikṣaṇīyaṃ nāsti | yasmātkāraṇāt tava pravṛttayo bhavataśceṣṭitāni bālakālakeliṣvapi āstāṃ tāvadyauvane śiśukālakrīḍāsvapi | kathaṃbhūtāḥ pravṛttayo vartante |

3.161.2

parākramākrāntavairikarivihārabhūmayaḥ parākrameṇa nijabalena ākrāntā vyāpitā vairikariṇāṃ śatrugajānāṃ vihārabhūmayaḥ karidhāvanadharaṇayaḥ paryaṭanabhūmayo yāsu pravṛttiṣu tāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya kesarikiśorakasyeva pañcānanabālakasyeva | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | śarāsāraprasarasūtritasapatnapuraprāsādamedinīdūrvāṅkuraprarohāḥ śarāsāraprasarasūtritā āropitāḥ sapannānāṃ śatrūṇāṃ purāṇāṃ nagarāṇāṃ prāsādānāṃ mandirāṇāṃ medinīṣu bhūmiṣu dūrvāṅkurāṇāṃ prarohāḥ prādurbhāvāstāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | payodharasamayasyeva jaladakālasyeva yathā payodharasamayasya pravṛttayaḥ sarāṇāṃ jalānām | tathā coktam-'vavayorrla yoścaiva ralayoḥ śaṣayostathā | abhedameva vāñchanti maṇḍalāravido budhāḥ ||' āsārasya vegavadapasya prasareṇa vyāpyā nūnitā sapatnapuraprāsādamedinīṣu dūrvāṅkuraprarohāḥ śatapa rvāṅkuraprarohā bhavanti | puna kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | nikhilajagaddhāmadhavalanārabdhayaśa prakāśāmṛtavṛṣṭaya nikhilaṃ samagraṃ yajjagat trailokyaṃ tadeva dhāma gṛhaṃ tasya dhava lane ujjvalīkaraṇe ārabdhā racitā yaśa prakāśa eva amṛtavṛṣṭiryābhiḥ pravṛttibhistāsta thoktā | tava kathaṃbhūtasya | śaraccandrasyeva yathā śaraccandrasya pravṛttayaḥ sarvajagadgṛhadhavalane ārabdhāmṛtavṛṣṭayo bhavanti | puna kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | satarpitārthijanahṛdayamanorathāḥ satarpitāḥ samyakprīṇitāḥ arthijanānāṃ yācakānāṃ hṛdayamanorathāḥ cittavāñchāḥ yābhiḥ pravṛttibhistāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya |

3.161.3

suraphalagrahekhi kalpavṛkṣasyeva yathā kalpavṛkṣasya pravṛttayo arthijanahṛdayamanorathān tarpayanti | puna kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | satyaśucivacanaracanāprapañcitayaḥ sati satpuruṣe bhavaṃ satyaṃ anṛtavarjitaṃ vacanaṃ tena śucīni pavitrāṇi yāni vacanāni teṣāṃ racanānāṃ kalpanānāṃ prapañcitirvistāro yāsu pravṛttiṣu tāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | pratipannadīkṣitasyeva aṅgīkṛtamahāvratasya muneryathā satyaśucivacanaracanāprapañcitayo bhavanti | puna kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | dharmamahotsavaparāyaṇā dharmamahotsaveṣu pūjādānādilakṣaṇeṣu parāyaṇāstatparāstā | tava kathaṃbhūtasya | prathamayugāvatārasyeva kṛtayugaprathamapraveśasyeva | puna kathaṃbhūtāstava pravṛttaya | pramoditasakalabhuvanabhāgabhuva pramoditā harṣe prāpitā sakalabhuvanabhāgasya trailokyapradeśasya martyalokasya vā bhuvo bhūmayo yābhiḥ pravṛttibhistāḥ pramoditasakalabhuvana bhāgabhuva | tava kathaṃbhūtasya | sudhāpayodharasyeva amṛtameghasyeva | yadyapi tava kimapyupadeṣṭavyaṃ nāsti tattasmāt kāraṇāt paraṃ kevalaṃ etadeva idameva vayaṃ āśāsmahe āśīrvādān dadāmahe-bhavantu sajāyantāṃ śrīsarasvatīsamāgamānubandhīni lakṣmīsarasvatīsamāgamāvartīni ciraṃ dīrghakāla tava āyūṃṣi jīvitakālā bhavantu | kānīva | sindhusalilānīva samudrajalānīva | idaṃ pratyakṣībhūtaṃ aśeṣaṃ samagraṃ ilāvalayaṃ bhūmimaṇḍala bhavān paripālayatu tva rakṣa | ka iva | prajāpatiriva vṛṣabhanātha iva | kathaṃbhūta ilāvalayam |

3.161.4

pūrvāvanīśvaraparamparāyātaparipālanopadeśam pūrva prathame bharatādaya avanīśvarāḥ pṛthivīpatayasteṣāṃ paramparayā pravāheṇa āyātāḥ āgatāḥ paripālanasya rakṣaṇasya upadeśaḥ śikṣā yasya ilāvalayasya tattathoktam | imaṃ pratyakṣībhūtaṃ asmākaṃ yugaṃdharapradeśaṃ skandhaṃ bhavān viśrāmayatu viśrāmaṃ prāpayatu | kathaṃbhūtaṃ yugaṃdharapradeśam | arālakālapracurakālaparyantaṃ avanibhāroddharaṇaglapitaṃ avaneḥ pṛthivyāḥ bhāroddharaṇena bhārodvahanena glapitaṃ śrāntam | vayaṃ tu ete vayaṃ tapovanāśramaramāyāḥ tapovanalakṣmyāḥ samāgamāvasaravartmānamiva samāgamasya avasarastasya vartma mārgoṃ yasmintaḥ samāgamāvasaravartmānamiva tathoktam ātmānaṃ nijacetanasvabhāvaṃ kartuṃ vidhātuṃ sāṃpratamidānīṃ īhāmahe icchāma | ivaśabda evameva | kathaṃbhūtā vayam | bhavadbhujagajāropitasamastasāmrājyabhārāḥ bhavatastava bhujo dordaṇḍaḥ sa eva gajo gajendraḥ sarvabhārakṣamatvāt tasmin āropito niveśitaḥ samastasāmrājyasya sakalapṛthvīrājyasya bhāro bharo yaiste tathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā vayam | cirāya dīrghakālena prārthitaḥ yācitaḥ caturthaḥ puruṣārtho mokṣastasya samarthanasya paripūrṇakaraṇasya ye manorathā dohadāni taiḥ sārāḥ sārībhūtā balavattarāḥ | kathaṃbhūtāyāstapovanāśramaramāyāḥ | paraṃvayaḥpariṇatidūtīniveditanisargapraṇayāyāḥ paravayaso vārdhakasya pariṇatiḥ paryāyaḥ saiva dūtī saṃdeśahāriṇī tayā niveditaḥ kathito nisargapraṇayaḥ svabhāvaprema yasyāḥ sā tathā tasyāḥ ||

3.161.5

yaśodharo brūte-he samastabhuvanabhūpālastūyamānakīrtikuladaivata samastabhuvanasya pṛthvīmaṇḍalasya bhūpālai rājabhiḥ stūyamānā kīrtiḥ kuladevatā yasya sa tathā tasya saṃbodhana he samastabhuvanabhūpālastūyamānakīrtikuladaivata he tathokta | he tāta he pitaḥ | yuktamevaitat etāvatā yuktaṃ na bhavati | kiṃtu kṣitipatisutānāṃ rājaputrāṇāṃ akhilamanoratheṣu samastāśayeṣu kāmadhenurapi divyagaurapi iyaṃ rājalakṣmīreṣā nārpatyasaṃpad he sakaladikpālakulaślāghyamānapādaseva sakalaiḥ samastaiḥ dikpālakulai rājyavṛndaiḥ ślādhyamānā stūyamānā pādasevā

3.163

yasya sa tathā tasya saṃbodhana he tathokta| he deva he rājan ! tātamantareṇa vitaramantareṇa vinā kimapi kiṃcidapi sukhaṃ śamaṃ utpādayati janayatyapi | apīti saṃbhāvanāyām | punaḥ kāryavyāsaṅgaparamparābhiḥ kāryasya yo'sau vyāsaṅgaḥ prasaṅgastasya paramparāḥ tābhiḥ kṛtyā madanaphalaprayuktiriva rājaphalabhakṣaṇamiva bhuktamāhāramāsāditamaviprahṛdayarodam atipracuraṃ yasya bhavatyevaṃ udgamayati bahirniṣkāsayati ||
svacchandavṛtterityādi | tātaṃ pitaraṃ vinā eṣā iyaṃ dhīrlakṣmī ranarthaheturduḥkhakāraṇaṃ syādbhavet | kathaṃbhūtā eṣā śrīḥ | svacchandavṛtteḥ svādhīnapravartanasya śanivṛṣṭiḥ śanaiścaradṛṣṭiḥ | tathā coktam - 'daśamatṛtīye navapañcame caturthāṣṭame kalatre ca | paśyanti pādadṛṣṭyā phalāni caiva prayacchanti ||' punaḥ kathaṃbhūtā iyaṃ dhīḥ | sukhotsaṣopāyavidhau ca viṣṭiḥ sukhasya utsavopāyavidhāne viṣṭiḥ | saptamaṃ karaṇaṃ sukhakāryaṃ bhuktapītyarthaḥ | tathā coktam-'kṛṣṇe ca tridaśārātrau divā saptacaturdaśī | caturthyekādaśīrātrau aṣṭamī pūrṇimā divā ||' kāni tāni saptakaraṇāni- 'bavaṃ ca bālavaṃ caiva kaulavaṃ taitilaṃ tathā | gaṇijaṃ gare ca viṣṭica evaṃ karaṇasaptakam ||' catvāri sthirakaraṇāni | tathācoktam- 'caturdaśī yā śaśibhiḥ pradīptā tasyā vibhāge śakunirdvitīye | daṇḍadvayorādyaturaṅgināge siddhyapramāye pratipadgate ca ||' kathaṃbhūtā dhīḥ | kelimanorathānāṃ ketūdgatiḥ krīḍādohadārnā navamagrahodayaḥ krīḍā bhanaktītyartharūpakam ||
vinetyādi | yathā yena prakāreṇa gajānāṃ hastināṃ vinayopadeśaḥ śikṣopadeśo vinetāraṃ vinā hastipakaṃ vinā vṛthā syānnirarthako bhavet | tathā rājakumārakāṇāṃ rājaputrāṇāṃ idaṃ rājyaṃ vinetāraṃ pitaraṃ vinā vṛthā syāt | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||

3.165

gurāvityādi | ye rājaputrāḥ gurau, pitari arpitabhūbhārāḥ samāropitabhūmibhārāḥ sukhena yathā bhavatyevaṃ na samāsate na samyak tiṣṭhanti | teṣāṃ rājaputrāṇāṃ divāpi divase'pi | apiśabdādrātrāvapi | dhīvyomni buddhyākāśe cintādhvāntaṃ atyandhakāraṃ vijṛmbhatā prasaratu | rūpakālaṃkāraḥ || kiṃ ca | īṣadviśeṣaṃ varṇayatītyarthaḥ | putrā ityādi | te putrā nanu niścayena puṇyakīrtanapadaṃ pavitrakīrteḥ sthānaṃ bhavanti | te putrā anarghyajanmotsavāḥ durlabhajanmamahotsavāḥ bhavanti | ve putrāḥ putrārthijanasya putrārthilokasya vaṃśatilakā kulamaṇḍanaṃ bhavanti | te putrāḥ śriyo lakṣmyāḥ ketanaṃ gṛhaṃ ca bhavanti | te ke | ye putrāḥ guroḥ piturādeśāvasare ādeśakāle anucarāḥ kiṃkarā bhavanti | śrutārādhane śāstrābhyāsakāle śiṣyāḥ antevāsino bhavanti | guroḥ kope sapraṇayāḥ sasnehā bhavanti | guroḥ prasādasamaye kāṣṭaṇyakāle prasannodayāḥ prasannahṛdayā nirmalacetasaśca bhavanti | rūpakālaṃkāraḥ | samuccayālaṃkāraśca || nijapratāpetyādi | he nijapratāpaprabhāvasabhāvibhūtarbhūrbhuvaḥsvatrayīmahotsava nijapratāpasya svakīyatejasaḥ prabhāvena māhātmyena sabhāvito hṛdayamānīto bhūrbhuvaḥsvastrayyā adhomadhyordhvaloke mahotsava utsavo yena sa tathā tasya saṃbodhana he tathokta | he deva he rājādhirāja paramārādhya | 'ātmā vai putraḥ' iti vede vākyamasti | putro vai niścayena ātmā vartate itīdṛśaṃ gṛhamedhīyānāṃ gṛhasthānāṃ aitihyamanādivātī vartate | kathaṃbhūtamaitihyam | purāṇapuruṣāvagāhyam purāṇapuruṣeṇa śrīnārāyaṇena avagāhyaṃ mānanīyam | kathaṃbhūtānāṃ gṛhamedhīyānām | viditaśāstrahṛdayānāṃ vijñātavedaśāstramarmaṇām | uktaṃ ca upaniṣatkāṇḍe--'atha trayo vā lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka' iti | so'yaṃ

3.166.1

manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena | karmaṇā pitṛlokaḥ, vidyayā devalokastrailokyānā śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti | he tāta, idānīmadhunā tamantareṇa putraṃ vinā ko nāma | nāmeti saṃbhāvanāyām | para anyastapaḥprārambhāvasaraḥ| kathaṃbhūtastapaḥprārambhāvasaraḥ | niḥśreyasadhāma nirvāṇasthānam | he tāta, putrādaparo dharmo'pi na samasti na samyagvarttate | kathaṃbhūtātputrāt | svakīyavaṃśābhivṛddhikṣetrāt nijānvayavaṃśavṛkṣābhivardhanabhūmisthānāt | yato yasmātkāraṇāt śāstrakṛto vyāsavālmīkiprāśavatkyapārāśarādayo vidvāṃso janmāntarasaṃgamātpunarbhavasaṃgateryaḥ pumāṃsaṃ trāyate rakṣati taṃ putraṃ nirvarṇayanti | kathaṃbhūtaṃ pumāṃsam | prasādhitāramīyānvayodayamīmāṃsam | prasādhitā samyagjñātā ātmīyasya nijasya anvayasya kulasya udayasya mīmāṃsā vicāraṇā yena puṃsā sa tayā tam | kathaṃbhūtājjanmāntarasaṃgamāt | durīhitāgamāt durīhitasya duśceṣṭitasya pāpakarmaṇa āgamo yasmin janmāntarasaṃgame sa tathā tasmāt || tatastasmāt kāraṇāt | [ rājyasyeti | ] rājyasya śriyaṃ tapaso vāpi śriyaṃ deve tvayi śritavati āśritavati sati ahaṃ devasya tava sahavṛttiparāyaṇaḥ sahagamanatatparo bhaviṣyāmi | keva | chāyeva tava śarīrasya chāyā samānaḥ || itīti | iti amunā prakāreṇa ekatānacittasaṃtānasya ekāgramanaḥpravṛtteḥ pratijijñāsamānasya pratijñāṃ kurvāṇasya bhrūkṣepeṇa netroparisthitaromarājyā kṛtvā vyāhāravyavahāraṃ vacanapravartanaṃ pratyādiśya niṣidhya kaṇṭhadeśāt ekāvalīṃ ādāya hāraviśeṣaṃ gṛhītvā me mama vabandha me grīvāṃ nikṣipya | kathaṃbhūtena bhrūkṣepeṇa |

3.166.2

tridaśairapi āstāṃ tāvanmanuṣyāḥ devairapi anullaṅghanīyavyāpāreṇa anatikramaṇīyaceṣṭitena | kaṇṭhadeśāt kathaṃbhūtāt | svakīyādātmīyāt | punaḥ kathaṃbhūtāt kaṇṭhadeśāt | muktilakṣmīsamāliṅganābhyāsāt muktilakṣmyāḥ muktiśriyaḥ saṃbandhi yatsamāliṅganamupagūhanaṃ tadabhyāse samīpe yasya kaṇṭhadeśasya sa tayā tasmāt | kathaṃbhūtāmekāvalīm | akhilamahīvalayavaśyatādeśamālāmiva akhilasya samastasya mahīvalayasya bhūmaṇḍalasya vaśyatādeśaḥ vaśīkaraṇanimittaṃ tasya mālāmiva srajamiva | punaḥ kathaṃbhūtāmekāvalīm | tārataralamuktāphalāṃ tārāṇi ujjvalāni taraḷānyapi nāyakībhūtāni muktāphalāni yasyāṃ sā tayā tām | sa rājā yaśodhaḥ saṃyamadharasya maharṣeḥ saṃnikarṣe samīpe abhilaṣitamanvatiṣṭhat dīkṣāṃ jagrāha | kiṃ kṛtvā | pūrva sāmantavargaṃ nṛpatisamūhaṃ parijanaṃ ca kuṭumbavargaṃ ca yauvarājyāya yuvarājasthāpanārthaṃ paṭṭabandhavivāhamahotsavāya vā rājyapaṭṭabandhamahotsavāya vivāhamahotsavāya ca samādiśya ādeśaṃ datvā | kathaṃbhūtaṃ sāmantavargam | khedamodamandāyamānasargam khedasya duḥkhasya modasya harṣasya ca mandāyamāno vardhamānaḥ sargaḥ sṛṣṭairyasya sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ parijanam | vihitabahusabhājanam | vihitamācaritaṃ bahu pracuraṃ sabhājanaṃ prītiryena parijanena sa tathā tam| kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | bhagavataḥ indrādisevitasya | uktaṃ ca—'aiśvaryasya samagrasya tapaso niyamaḥ dhiyaḥ | vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ ||' evaṃ ṣaḍardhaviśeṣaṇaviśiṣṭo bhago vidyate yasya sa bhavati bhagavān tasya bhagavataḥ |

3.166.3

punaḥ kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | samastaśrutaskandhoddharaṇasamarthamatiprasarasya samastaśrutaskandhasya dvādaśāṅgaśāstrasya uddharaṇena granthato'rthataśca jñānena samarthaḥ prauḍhataro balavattaro matiprasara ābhinibodhikajñānaṃ yasya sa tathā tasya | kiṃ kṛtvā pūrvamabhilaṣitamanvatiṣṭhat | kacanicayaṃ keśakalāpaṃ apahāya luñcitvā pañcamuṣṭibhirlocaṃ kṛtvā | kathaṃbhūtaṃ kacanicayam | manojasāmajamadamahodadhitaraṅgasaṃcayamiva manojaḥ kandarpaḥ sa eva sāmajo gajastasya mado darpaḥ sa eva mahodadhirmahāsamudraḥ | apāratigambhīratvāt | tasya taraṅgasaṃcayamiva kallolānāṃ samūhamiva || tadanvityādi | tadanu yaśodharmahārājasya dīkṣāṇādanantaraṃ aparedyuranyasminnahani mama yaśodharasya mahādevya amṛmamateryāganāgasya paṭṭahastinasturagasya ca yadāsya anu- nṛpātmani hitastārūpe ahani divase nihitagaṇakāhvānaḥ kṛtajyotirtikāmantraṇaḥ pratāpavardhano nāma senāpatirityācarat iti kāryaṃ cakāra | kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | sasyapatirvāsuvidyācāryasaṃyuktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | parikalpitasakalapaṭṭabandhotsavopakaraṇasaṃbhāraḥ parikalpito yojitaḥ sakalaḥ samagraḥ paṭṭabandhotsavasaṃbandhī upakaraṇasaṃbhāra upaskarasamūho yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ pratāpavardhanasenāpatiḥ | śubhasaṃrambhasāraḥ maṅgaleṣu dheyaskareṣu saṃrambheṣu sāraḥ aticaturaḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ śiprāyāḥ saritaḥ śiprānāma nadyāḥ kūle taṭe prākpravaṇāyāṃ pūrvadiṅmukhāra

3.166.4

diśi niveśitāśeṣanareśvaraśiviraḥ diśi diśi sarvāsu dikṣu niveśitāni upaveśitāni aśeṣāṇāṃ sarveṣāṃ nareśvarāṇāṃ rājñāṃ śibirāṇi sainyāni yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | saparivāraḥ nijaparivārasahitaḥ | kiṃ kṛtvā pūrvamityācacat | uddhatāṅkuśamahāmātraṃ uddhatāṅkuśaṃ nāma mahāmātraṃ gajasenāmukhyaṃ śālihotraṃ ca aśvasādhakaṃ samāhūya ākārya | kathaṃbhūtamuddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | gajavājibalayoradhikṛtavaṃśam gajavale aśvabale ca adhikārī vaṃśaḥ kulaṃ yasya yathāsaṃkhyaṃ sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ uddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | mahāsādhakaṃ ca pradhānakarmāṇaṃ senāpatirityācacat | itīti kim | bho uddhatāṅkuśa, bho śālihotra, bhavadbhyāṃ yuvābhyāṃ ubhābhyāmapi dvābhyāmapi atitvaritamattiśīghraṃ ubhayanayanediṣṭhaiḥ gajavājiśāstravicakṣaṇaiḥ sādhubhiḥ purūṣaiḥ svāmihitamatiṣṭhaiḥ nijasvāmihitaratiṣṭhaiḥ satpuruṣaiḥ saha sārdhaṃ utrīya parīkṣya dve api gajavājilakṣaṇe ādye prathame senāṅge devasya yaśodharasya vijñāpanīye nirūpaṇīye ||

3.166.5

sūripariṣat | ibhacāriyājñavalkyavādalinaranāradarājaputragautamādimahāmunipraṇītamataṅgajetihyāvagāhasamīhamānamanaḥpracārā ibhacārī ca yājñavalkyavādaliśva naraśca nāradaśca rājaputraśca gautamaśca ibhacāriyājñavalkyavādalinaranāradarājaputragautamāḥ te ādiryeṣāṃ gārgādīnāṃ mahāmunīnāṃ taiḥ praṇītāni yāni mataṅgajetihāsāni gajaparīkṣāśāstrāṇi teṣāmavagāhena paṭhitapāṭhitābhyāsena samīhamānaḥ pravartamāno manaḥpracāraścittavyāpāro yasyāḥ sūripariṣadaḥ sā tathoktā | sūripariṣatpunaḥ kathaṃbhūtā | atītaparameśvaraprasādāsāditavīrā atītaparameśvarasya yaśodharmamahārājasya prasādena āsāditāḥ prāptāḥ vīrā vīragaṇā hastiśikṣādāyino yayā sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | amṛtagaṇādhipatyasatkārā amṛtagaṇādhipatyasya hastivaidyasya satkāraḥ sammāno yasyāḥ sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | viditaniravadyopaniṣat viditā vijñātā niravadyā nirdoṣā upaniṣadadhikaraṇaṃ kṛtaṃ yayā sā tathoktā ||

3.166.6

tathāhi | uddhatānuśastadeva vijñāpayati-kaliṅgajetyādi | kaliṅgajaṃ vanena | vanena kṛtvā kaliṅgajaṃ sindhuraṃ vijñāpayati | viśeṣaṇatṛtīyā | uktaṃ ca-'utkalānāṃ ca deśasya dakṣiṇasyārṇavasya ca | sahyasya caiva vindhyasya madhye kāliṅgajaṃ vanam ||' tathā ca-'kulajātivayo rūpaṃ cāruvarṣmabalaṃ vapuḥ | sattvapracāra saṃsthānaṃ deśalakṣaṇaraṃhasā || eṣāṃ caturdaśānāṃ tu yo guṇānāṃ samāśrayaḥ | sa rājño yāganāgaḥ syādbhūribhūtisamṛddhaye ||' tathā ca-'kāliṅgā gajāḥ śreṣṭhāḥ' iti vacanāt | kathaṃbhūtaṃ sindhuram | kulena airāvaṇagajaḥ | śvetavarṇo bhavati sa airāvaṇagajakula ucyate | 'harirvā(drā) śyāmavarṇo vā kālo vā vyaktavarṇakaḥ | haritaḥ kumudābho vā kulavarṇaḥ samucyate ||' samaṃ pracāreṇa | girinadīnā pracāreṣu samapracārastasyaiva praśastatā | tadāha-'miśro vā giricārī vā kaliṅgākārajānikaḥ | sāttviko bhadrajātiśca sa tattvātvādibhiḥ śubhaḥ | ityetairlakṣaṇairyuktaṃ yāganāgaṃ pracakṣate ||' deśena sādhāraṇam | 'anūpajāṅgalaguṇaiḥ samaṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |' jala- prāye'pi deśe pravartate, nirjaladeśe'pi pravartate sa sādhāraṇa kathyate | bhadra janmanā | jātyā kṛtvā bhadra vijñāpayati | saṃsthānena samasabaddham | utsedhāyāmapariṇāhai samasuvibhaktasarvakāyam | samena saṃsthānena suṣṭu vibhakto vibhāgīkṛta sarvakāya śarīraṃ yasya sa tam | samacaturasrasasthānena sabaddhaśarīramityartha | utsedha ūrdhvatā, āyāmo dīrghatā, pariṇāho vṛttatā, etairguṇai samasabaddhaśarīram | āyuṣā dvādaśāpi daśā bhuñjānam | daśavārṣikī ekādaśā īdṛśī dvādaśāpi daśā bhuñjāna jīvantam |

3.166.7

aṅgena svāyatavyāyatacchavim | svāyatā ūrdhvavṛttirahitā vyāyatā tiryagvalirahitā chavitvacā yasya sa tayā ta vijñāpayati | āśasanīya varṇaprabhācchāyāsapattibhi | āśasanīya varṇa pūrvoktalakṣaṇa prabhā kāntiśchāyā pārthivī āpyā taijasī nānsā anyatamā vartate vijñāpayati | kalyāṇa śubha vijñāpayati | [kai |] ācāraśīlaśobhāveditai ācāra kāyagata śīla manogata śobhā śarīropacayaśobhā śarīropacayaviśeṣa | sā śobhā saptadhā bhavati | taduktam- 'syāllohitā praticchannā tṛtīyā pakṣalepanā | samavakṣā caturthī syātpañcamī samatatpatā | vyatikīrṇā ca ṣaṣṭhī syāt droṇikā saptamī smṛtā ||' saptaśobhāsu madhye śreyasī caturthī- 'caturthīśobhayā yukto madayuddhakṣamo gaja |' iti vacanāt | āvedita ardhaveditā tairācāraśīlaśobhāvaditai kṛtvā | praśasta lakṣaṇavyañjanābhyām | praśasta vijñāpayati | kābhyām | lakṣaṇavyañjanābhyām | taduktam- 'lakṣaṇa janmasaṃbandhyamājīvamiti niścitam | paścādapi bhavedyastu tadya ñjanamiti smṛtam ||' athavā kararadanādika lakṣaṇa bindukhastikādika vyañjanam | uttama vijñāpayati | kai | balavarṣmavayojavai kṛtvā | balamadhvagamanastambhabhramaṇabhārāropaṇakṣama ṇalakṣaṇam, varṣma śarīraṃ saptotsedhena vāyāmadaśapariṇāhalakṣaṇapramāṇam, vayastrayoviśatervarṣāṇāmūrdhvamāṣaṣṭim, javo bhadrasyāyamuttama daśadhanurvyavahita vīrapathāśadvanurmadhye yadi gṛhṇīyāt tairbalavarṣmavayojavai | taduktam- 'vīthyādau daśa sapta pañca puruṣa kṛtvā padāmyantare bhadrāmandamṛgānayeti gaminergarjivenocchritā (!) |

First 34 of 117 passages. Read on

Linked texts (1)