Kalpah 2.3: kṣudrakalpasūtram
Kalpaḥ 2.3
- Language
- Sanskrit
Contents
kṣudrakalpasūtram
2.3.1
kṣudrakalpasūtram
2.3.2
racayitā - māśaka gārgya
2.3.3
ṭīkā - śrī śrīnivāsa
2.3.4
adhyāyaḥ 1
2.3.5
adhyāyaḥ 2
2.3.6
adhyāyaḥ 3
2.3.7
adhyāyaḥ 4
2.3.8
adhyāyaḥ 5
2.3.9
adhyāyaḥ 6
2.3.4.p1
atha caturtho'dhyāyaḥ
dvitīye prapāṭhake daśamaḥ khaṇḍaḥ
2.3.4.1
śrīkalpasūtropagranthakṛto guruvarān bhaje .
śrīgārgyamaśakadrāhyāyaṇakātyāyanāhvayān ..
atra kṣudrakalpasūtre pūrvatrikeṇa pratipadādibhiḥ sarvaprakatibhūta jyotiṣṭomavicārānuktvā ataḥ paramuttaratrikeṇāhargaṇaprakatibhūta dvādaśāhavicārān vivakṣurbhagavān gārgyamaśakācāryo dvādaśāhāntargata pṛṣṭhyaṣaḍahasya dvāviṃśatidhā bhinnān vicārān śākhāntarīyabrāhmaṇānusāreṇa vaktumārabhate --
athātaḥ ṣaḍahasya pṛṣṭhato vicārāḥ ..1..
2.3.4.1_2
atha sarvaprakṛtibhūtajyotirvicārānantaram . ataḥ jyotirvicārasya vṛttatvāt hetoḥ ṣaḍahasya pṛṣṭhato vicārāḥ ārabhyanta iti śeṣaḥ . pṛṣṭheṣveva sāmabhedena vividhakalpanāvicāraḥ . taduktaṃ nidāne-atha pṛṣṭhānāmanukalpa (u0 gra0 sū0 2.9) iti brāhmaṇoktasya--pṛṣṭhyaṣaḍahānantaraṃ pravṛttatvādeteṣāmanukalpatvam. na tu vrīhinīvāravat pratinidhitvam . vicāraśabdenaiva vividhakalpasyoktatvāt tena prākṛtaṣaḍahena sahaite ṣaḍahavicārāḥ vrīhiyavavat vikalpante . te ca dvāviṃśatiḥ . ādyaḥ pṛṣṭhaystomaḥ. dvitīyo nānāpṛṣṭhyaḥ . prākṛtaḥ parokṣapṛṣṭhyastṛtīyaḥ. sarvaparokṣapṛṣyścaturthaḥ . ubhaya parokṣapṛṣṭhyaḥ pañcamaḥ. upāṅkyapṛṣṭhyaḥ ṣaṣṭhaḥ. anvāhāryapṛṣṭhyaḥ saptamaḥ. dharmabhedenopāṅkyapṛṣṭhānvāhāryapṛṣṭhāvaṣṭamanavamau. purastājjyotiḥṣaḍaho daśamaḥ . upariṣṭājjyotiḥṣaḍaha ekādaśaḥ . bṛhadrathantarapurastājjyotiḥṣaḍaho dvādaśāhaḥ. bṛhadrathantaropariṣṭājjyotiḥ ṣaḍahastrayodaśaḥ . parokṣāparkyapṛṣṭhyaścaturdaśaḥ . pratyakṣāparkyapṛṣṭhyaḥ pañcadaśaḥ . parokṣaprākyapṛṣṭhyaḥ ṣoḍaśaḥ . pratyakṣaprāṅkyapṛṣṭhyaḥ saptadaśaḥ . bṛhadrathantarapṛṣṭhyo'nugṛhītapṛṣṭhyo'ṣṭādaśaḥ . bṛhadrathantarapṛṣṭhyo'nu
gṛhītaparokṣapṛṣṭhya ekānnaviṃśaḥ. nānāpṛṣṭhyo'nugṛhītabṛhadrathantaro viṃśaḥ . nānāpṛṣṭhyo'nugṛhītabṛhadrantaraparokṣatara ekaviṃśaḥ . brahmasāmapṛṣṭhyo dvāviṃśaḥ ..1..
2.3.4.2
[pṛṣṭhayastomaḥ ]
tatra prathamasvarūpamāha--
bṛhadrathantarapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ samūḍhaḥ ..2.. iti . ṣaṭsvapyahaḥsu rathantarabṛhatī eva vyatyāsena pṛṣṭhe yasya ṣaḍahasya sa tathoktaḥ . brāhmaṇe vyūḍhasyaivoktatvāt tadvikṛtitvādetasyāpi vyūḍhatvaprāptāvāha samūḍha iti ..2..
2.3.4.3
pṛṣṭhyastomasaptarātravat klṛptimāha--
tasya kalpo yathā pṛṣṭhyastomasya yadyāhīnikaḥ ..3..
2.3.4.3_3
iti . gatam ..3..
2.3.4.3_4
dvādaśāhasyāhīnasatrobhayātmakatvāt tadaṅgatvāt pṛṣṭhyaṣaḍahasya tatra tatra bhūte viśeṣamāha--
2.3.4.3_5
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 10]
147
2.3.4.4
atha yadi sātrikaḥ sa eva san gaurīvitasvaraḥ ..4..
2.3.4.4_6
iti . spaṣṭam . atra caturthe'hani kalpakāramatānnānadastotrīye gaurīvitaṃ ṣoḍaśisāma kāryam . yadvā . indraṃ juṣasveti svarāṭsu gaurīvitaṃ ṣoḍaśisāma . taduktaṃ nidāne--atha bṛhadrathantarapṛṣṭhe dvādaśāha ityupakramya khaṇḍānte ete na manyante svarāja eveha pratyetavyāḥ . etā hi prākṛtāśca bhavanti . nyāyatarāścaitāścaivānādeśe sarvatra kratuṣu pratiyantyetenāvicchinnasya bṛhadrathantarapṛṣṭhaḥ ṣaḍahasya ṣoḍaśistotrīyo vyākhyāto yaścaiva ṣaḍahavicāreṣu yaśca saṃsatsviti yaśca saṃsatsviti (u0 gra0 sū0 3. 7) iti . spaṣṭam ..4..
2.3.4.5
[ nānāpṛṣṭhayaḥ ]
dvitīyasvarūpamāha--
athāto nānāpṛṣṭhyaḥ ṣaḍahaḥ ..5..
2.3.4.5_7
iti . nānāvidhāni nānāpṛṣṭhāni. teṣāṃ samūhaḥ nānāpṛṣṭhyaḥ . pṛṣṭhādupasaṃkhyānam ( pā0 vā0 4. 2. 42) iti yan pratyayaḥ . rathantarabṛhadvairūpavairājaśākvararaivatāni pṛṣṭhāni ..5..
2.3.4.6
samūḍho vā vyūḍho vā ..6..
2.3.4.6_8
iti . śākhāntarīyamatāt ..6..
2.3.4.7
asmadbrāhmaṇarītyā ca samūḍhavyūḍhayoḥ aniyamamudbhāvya niyamamāha--
samūḍhastveva ..7..
2.3.4.7_9
iti . tu-śabdaḥ pakṣāntaravyāvṛttyarthaḥ. evakāro'vadhāraṇārthaḥ . etasya ṣaḍahasya ṣaḍbhirahobhinirvartyamānatvāt navarātrāpūrtervicchinnatvāt triṣṭupacchandaso vyūḍhābhāvācca samūḍha eva jyāyān . yatra sachandomaḥ pṛṣṭhyaḥ ṣaḍahastatra vyūḍhasamūḍhayorvikalpaḥ . yatra vicchandomastatra samūḍha evetyācāryasyāśayaḥ . taduktaṃ nidāne-tadapyevamiva brāhmaṇaṃ bhavati . narte chandomebhyaḥ pṛṣṭhyo vyūhamānaśaḥ (ni0 sū0 5.6) iti ..7..
2.3.4.8
klṛptimāha--
tasya kalpo yathartūnāṃ ṣaḍahasya yadyāhīnikaḥ ..8..
2.3.4.8_10
iti . spaṣṭam ..8..
2.3.4.9
atha yadi sātrikaḥ sa eva san gaurīvitasvaraḥ ..9..
2.3.4.9_11
iti . gatam ..9..
2.3.4.10
[ parokṣapṛṣṭhayaḥ ]
tṛtīyasvarūpamāha--
athātaḥ parokṣapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..10..
2.3.4.10_12
iti . parokṣe bṛhadrathantare pṛṣṭhe yasya sa tathoktaḥ ..10..
2.3.4.10_13
klṛptimāha--
tasya kalpaḥ . prathamasyāhno'bhi tvā śūra nonuma (sā0 680-1) iti kaṇvarathantaraṃ pṛṣṭham . dvitīyasyāhnaḥ - tvāmiddhi havāmaha
2.3.4.10_14
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhayaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 10]
149
2.3.4.11
(sā0 809-10) iti bṛhannidhanaṃ vārkajambham . kaṇvabṛhadvā . ā tvā sahasramāśatam (sā0 1391-3) ityeteṣāṃ dvitīyam . prajñātapṛṣṭha uttaraścaturahaḥ ..11..
2.3.4.11_15
iti . ā tvā sahasra-(sā0 1391-3)miti vacanaṃ kaṇvabṛhato yonitvapradarśanārtham . na tvatra stotrīyārtham . prajñātapṛṣṭha iti vairūpavairājaśākvaravāravantīyāni prajñātāni pratyakṣāṇi yasmin tṛtīyādicaturahe sa tathoktaḥ ..11..
2.3.4.12
[ sarvaparokṣapṛṣṭhyaḥ ]
caturthasvarūpamāha--
athātaḥ sarvaparokṣapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..12..
2.3.4.12_16
iti . sarvāṇi rathantarabṛhadvairūpavairājaśākvararaivatāni parokṣāṇi pṛṣṭhāni yasya sa tathoktaḥ ..12..
2.3.4.13
ṣaṇṇāṃ pṛṣṭhānāṃ parokṣasāmānyāha--
tasya kalpaḥ . ete eva prathamadvitīyayorahnoḥ
pṛṣṭhe ..13..
2.3.4.13_17
iti . kaṇvarathantarakaṇvabṛhatī kaṇvarathantarabṛhannidhanavārkajambhe vā ..13..
2.3.4.14
tṛtīyasyāhno-yadyāva indra te śatam ( 862-3 ) iti hrasvābṛhadopaśā . antarikṣaṃ vā ..14..
2.3.4.14_18
iti . spaṣṭam ..14..
2.3.4.15
antarikṣasya loke'ñjovairūpamanu kalpayet ..15..
2.3.4.15_19
iti . mādhyaṃdinapavamāne abhi somāsa (sā0 856-8) iti tṛce'ntarikṣasya sthāne'ñjovairūpaṃ gāyedityarthaḥ ..15..
2.3.4.16
pṛṣṭhasthāne pakṣāntareṇa sāmāntaramāha
mahāvaiṣṭambhaṃ vā ..16..
2.3.4.16_20
iti . yad dyāva (sā0 862-3) iti tṛca eva ..16.. saṃcāradoṣaparihārārthaṃ brahmaṇaḥ pṛṣṭhe sāmāntaraṃ vidhatte--
2.3.4.17
mahāvaiṣṭambhasya loke'bhinidhanaṃ kāṇvam ..17.. .
2.3.4.17_21
iti . vayaṃ gha tveti tṛca eva ..17..
2.3.4.18
caturthasyāhnaḥ - pibā somamindra mandatu tve- ( sā0 927-6) tyṛṣabhovairājaḥ sahodairgha
tamasaṃ vā hāu pibetyetat ..18..
2.3.4.18_22
iti . yonau sahodairghatamasadvaye dvitīyaṃ geyamityarthaḥ ..18..
2.3.4.19
sāmāntaramāha--
vasiṣṭhasya vā vairājam-agniṃ nara (sā. 1373-5) ityetayoruttaram ..19..
2.3.4.19_23
iti . spaṣṭam ..16..
2.3.4.20
pañcamasyāhnas-trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiram (sā0 1486-8) iti nityavatsāḥ ..20..
2.3.4.20_24
iti . spaṣṭam . etāsu śakvarīsthapracetanapracetayayoḥ pratyakṣapadayonidhanāt nātyantaparokṣaṃ nityavatsānāmiti ..20..
2.3.4.20_25
caturthodhyāyaḥ-pṛṣṭhayaṣaḍahānukalpā: [pra. 2, kha. 10]
151
2.3.4.21
sāmāntaramāha
atīṣaṅgāṇāṃ vā prathamam - indrāyāhi citrabhāno (sā0 1146-8) yadindracitrama iha ne-(sā0 1172-4)tyetāsu gāyatrīṣu cānuṣṭupsu ca ..21..
2.3.4.21_26
iti . gatam . gāyatryanuṣṭubhormelanāt saptapadātvena śakvarītvāt simānāṃ pārokṣyameteṣāṃ susaṃgatam . vidā maghavanni-(sā0 941-949)tyetāsu pratyakṣāsvṛkṣu anyasya sāmno'bhāvāt ṛgantareṣu sāmāntaraṃ kalpitamācāryeṇa . taduktaṃ nidāne-na tu pañcame bhedānna hi mahānāmnīṣvanyad (u0gra0sū0 2. 10) iti . sūtre ca--na hyetāsvanyat sāmāpadyate'pi havā pṛṣṭhastotrīyeṣu parokṣāṇi kurvannaitāsu nityavatsāḥ karoti (lā0 śrau0 10. 2. 2-3) iti ..21..
2.3.4.22
ṣaṣṭhasyāhro vāravantīyaṃ pṛṣṭham ..22..
2.3.4.22_27
iti . gatam ..22..
2.3.4.23
nanu prākṛtaṣaḍahe vāravantīyasyaiva pratyakṣapṛṣṭhatvāt atra parokṣapṛṣṭhatvavidhānaṃ kathamiti cet . maivam . sarvatra revatīnāmeva pratyakṣatvāt . taittirīyādiśākhāsvapi ṣaṭpṛṣṭhagrahaṇe revatīnāmeva grahaṇāt vāravantīyasya revatīrṇa (sā0 1084-6) iti tṛce pārokṣyameva . ata eva mādhyaṃdinapavamāne revatīnāṃ pratyakṣatvāt tatsthāne parokṣaṃ sāmāntaramāha--
revatīnāṃ loke dārḍhacyutam ..23..
2.3.4.23_28
iti . gatam . dārḍhacyutasya nidhanatvāt prākṛtavat jāmidoṣābhāvāt ..23..
2.3.4.24
aiḍena bṛhatīmārabhante (tāṃ0 brā0 7.3.14) iti śrutyanugrahārthamaukṣṇorandhrayorvyatyāsamāha--
vipariharatyaukṣṇorandhre ..24..
2.3.4.24_29
iti ..24..
2.3.4.24_30
iti dvitīye prāpaṭhake daśamaḥ khaṇḍaḥ .. 0..
2.3.4.24_31
ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
[ ubhayaparokṣapṛṣṭhyaḥ ]
pañcamasvarūpamāha—
athāta ubhayataḥ parokṣapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..1..
2.3.4.24_32
iti ..1..
2.3.4.24_33
ubhayaśabdaṃ svayameva vyācaṣṭe--
ṛktaścaiva sāmataśca ..2..
2.3.4.24_34
iti ..2..
2.3.4.24_35
klṛptimāha--
tasya kalpaḥ . prathamasyāhno-'bhitvā pūrvapītaye (sā0 1573-4) iti kaṇvarathantaraṃ pṛṣṭham ..3..
2.3.4.24_36
dvitīyasyāhnas-- tvaṃ hyehi cerava (sā0 1581-2) iti bṛhannidhanaṃ vārkajambham . kaṇvabṛhadvā .
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpā: [pra. 2, kha. 11]
153
2.3.4.24_37
ā tvā sahasramāśatam (sā0 1391-3) ityeteṣāṃ dvitīyam ..4..
2.3.4.24_38
tṛtīyasyāhno-yadindra yāvatastvam (sā0 1796-7) iti hrasvā bṛhadopaśā . antarikṣaṃ vā ..5..
2.3.4.24_39
antarikṣasya loke'ñjovairūpamanukalpayet . . mahāvaiṣṭambhaṃ vā ..6..
2.3.4.24_40
mahāvaiṣṭambhasya loke'bhinidhanaṃ kāṇvam ..7..
2.3.4.24_41
caturthasyāhnaḥ - śrudhī havaṃ vipipānasyādrer (sā0 883-5) ityṛṣabhovairājaḥ sahodairghatamasaṃ vā hāu pibetyetat ..8..
2.3.4.24_42
vasiṣṭhasya vā vairājam-agniṃ nara (sā0 1373-5) ityetayoruttaram ..9.. pañcamasyāhnaḥ-proṣvasmai puroratham (sā0 1801-3) iti nityavatsāḥ ..10.. atīṣaṅgāṇāṃ vā prathamam-indrāyāhi citrabhāno (sā0 1146-8) yadindra citrama iha ne-(sā0 1172-4)tyetāsu gāyatrīṣvanuṣṭupsu ca ..11..
2.3.4.24_43
ṣaṣṭhasthāhno-revām̐ idrevata stote-(sā0 1804-6)ti vāravantīyaṃ pṛṣṭham ..12..
2.3.4.24_44
revatīnāṃ loke dārḍhacyutam ..13.. vipariharatyaukṣṇorandhre ..14..
2.3.4.24_45
iti . pūrvavad vyākhyeyam . proṣvasmā iti tṛcasya svata eva saptapadātvāt śakvarīpārokṣyaṃ saṃgatameva ..14..
2.3.4.24_46
iti dvitīye prapāṭhake ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ..15..
2.3.4.24_47
dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
[ upāṅyapṛṣṭhyānvāhāryapṛṣṭhyau ]
ṣaṣṭhasaptamayoḥ svarūpamāha----
athāta upāṅkyapṛṣṭhaścānvāhāryapṛṣṭhaśca ṣaḍahau ..1..
2.3.4.24_48
iti . aṅkaśabdaḥ sthānavācī . upa pṛṣṭhasya samīpe mādhyaṃdinapavamāne aṅkaṃ sthānamarhantīti upāṅkyāni . tāni pṛṣṭhāni yasmin sa tathoktaḥ . anu hotuḥ pṛṣṭhasya paścāt ārbhave āhāryāṇi kalpyāni pṛṣṭhāni yasmin sa tathoktaḥ ..1.. klṛptimāha--
2.3.4.24_49
tayoḥ kalpaḥ . pratyakṣāṇi pṛṣṭhāni pratyakṣeṣu pṛṣṭhastotrīyeṣu parokṣāṇi mādhyaṃdineṣu . bṛhatīṣu pañcānāmahnām . gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya. sa upāṅkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..2..
2.3.4.24_50
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ . atra nidānam--atha pṛṣṭhānāmanukalpaḥ. prathame'hani rathantaraparokṣe triṇidhanamadhyenidhanayoḥ sthāne tṛcasthe syātām . pratiṣṭhoktohagīti
2.3.4.24_51
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
155
2.3.4.24_52
brahmarahasyāpacitiṃ tasmāt bṛhadrathantara ekarcce na kurvanti (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . prathamasyāhnaḥ--pra somāso vipaścita iti gāyatrāśvasomasāmāni sāmatṛcaḥ . pra soma devavītaya iti kaṇvarathantaraṃ tisṛṣu . pra tu dravetyauśanamantyaṃ tisṛṣu . athavā atra nidānasūtram-nityairvā saha ekarccāḥ. yajñagauṅgavamadhyo vā bṛhatyāṃ sāmatṛcaḥ (u0gra0sū0 2.9) iti . pra somāso vipaścita iti gāyatrāśvasomasāmāni sāmatṛcaḥ. pra soma deva-iti kaṇvarathantarapajrayaudhājayāni sāmatṛcaḥ . kaṇvarathantaragauṅgavayaudhājayāni vā . auśanamantyaṃ tisṛṣu . samānamitarat prathamena . evaṃ satrāhīnabhūte dvādaśāhe gavāmayane ca. abhīvartakāleyānukalpe tu atra nidānam -prathame'hani rathantarābhīvartayaudhājayāni sāmatṛca: . arthājjāmivratagarbhivad (u0 gra0 sū0 2. 10) iti . mādhyaṃdine bṛhatyāṃ pra soma deveti kaṇvarathantarābhīvartayaudhājayāni sāmatṛca iti viśeṣaḥ . yadvā atra nidānam--sarve vaikarccāḥ . nava ca bṛhatyāṃ pajragauṅgavābhyāṃ vyavadhāya trīn prathamāyāmeve-(u0 gra0 sū0 2.10)ti . pra soma devavītaya (sā0 767-8) iti kaṇvarathantarapajre prathamāyām . abhīvartagauṅgavayaudhājayāni sāmatṛcaḥ . auśanamantyamekasyām . iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ. taduktaṃ nidāne-kartavyā ityācāryā: saṃprayogāddhyeṣāmete dharmā bhavantītyathāpi sthānādapetanāṃ kriyamāṇān paśyāmaḥ (u0 gra0 sū0 3. 5) iti ..
dvitīyasyāhnaḥ . atra nidānam-āgantūni pratyahaṃ dairghaśravasamaidhātithapūrvābhiśavahārāyaṇakaulmalabarhiṣāṇi (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . mādhyaṃdine bṛhatyāṃ punānaḥ someti
aiḍamāyāsyatriṇidhanamāyāsyadairghaśravasāni sāmatṛcaḥ . kaṇvabṛhattisṛṣu . bṛhannidhanavārkajambhaṃ vā . samānamitarat dvitīyena .
abhīvartakāleyānukalpe tu atra nidānam-dvitīye tadādibārhatādyādābhīvartakāleye. yathā jānāmi (u0 gra0 sū0 2. 10) iti . asyārthaḥ . dvitīye'hani tadādi āgantvādi bṛhadādi sāmatṛca ityarthaḥ . bārhatādyāditi . bṛhatyāmutpannaṃ sāma bārhatam . bārhatādyāt aiḍamāyāsyābhīvartakāleyāni sāmatṛca ityarthaḥ . yathā jānāmīti . gavāmayane prākṛtaṣaḍahe aiḍamāyāsyābhīvartakāleyāni sāmatṛco yathā kalpakāreṇa klṛptastathā jānāmīti . bṛhatyāṃ punānaḥ someti aiḍamāyāsyābhīvarta
kāleyāni sāmatṛcaḥ. kaṇvabṛhaddairghaśravasatriṇidhanamāyāsyāni sāmatṛcaḥ . bṛhannidhanavārkajambhadairghaśravasatriṇidhanamāyāsyāni vā . iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
tṛtīyāsyāhnaḥ . atra nidānam--āgantu pṛṣṭhaṃ cānta (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . abhi some-(sā0 856-8)ti paurumadgaṃ prathamāyām . gautamāñjovairūpamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . antarikṣaṃ tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām iti . yadvā bṛhatyāmabhi someti paurumadgaṃ prathamāyām . gautamāntarikṣamaidhātithāni sāmatṛcaḥ. hrasvā bṛhadopaśā tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyāmiti . yadvā atra nidānam-nidhanavaccetpṛṣṭhaṃ tṛtīye
2.3.4.24_53
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
157
2.3.4.24_54
bṛhatyāmādyādviparīte (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . abhi someti paurumadgaṃ prathamāyām . mahāvaiṣṭambhaṃ tisṛṣu . maidhātithāntarikṣagautamāni sāmatṛcaḥ . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . vayaṃ gha tve-(sā0 864-6 )ti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ. samānamitarat tṛtīyena . abhīvartakāleyānukalpe tu atra nidānam--tato anidhanavat pṛṣṭhaṃ tṛtīyapañcamayorgāyatramekasyām . dvitīya-tṛtīyayorahnor (u0 gra0 sū0 2.10) iti . asyārthaḥ . tṛtīyapañcamayorahnoranidhanavat nidhanarahitamaiḍaṃ sāma pṛṣṭhaṃ cet bṛhatyāṃ dvitīyatṛtīyayoḥ sāmnorekarcakaraṇaṃ kāryamiti . uccā ta iti gāyatramekasyām . kṣullakavaiṣṭambhaṃ tisṛṣu . abhi someti paurumadgagautamāntarikṣāṇi sāmatṛcaḥ. tasminneva tace abhīvartakāleyamaidhātithāni sāmatṛcaḥ. hrasvā ca bṛhadopaśā tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yadvā antarikṣasya sthāne añjovairūpam . hrasvābṛhadopaśāyāḥ sthāne antarikṣamiti viśeṣaḥ. yadvā uccā ta iti gāyatrakṣullakavaiṣṭambhe tṛcayoḥ. abhi someti paurumadgaṃ prathamāyām . mahāvaiṣṭambhamaidhātithāntarikṣāṇi sāmatṛcaḥ . tasminneva tṛce abhīvartakāleyagautamāni sāmatṛcaḥ. āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
caturthasyāhnaḥ . bṛhatyāṃ tavāhaṃ some-(sā0 922-3)ti āṣṭādaṃṣṭrābhīśavasvaḥpṛṣṭhāṅgirasāni sāmatṛcaḥ . ābhīśavādyaṃ tisṛṣu . ṛṣabhovairājastisṛṣu . sahodairghatamasaṃ vā . vasiṣṭhasya vairājaṃ vā. samānamitarat caturthena . abhīvartakāleyānukalpe tu bṛhatyāmāṣṭadaṃṣṭrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ . tasminneva tṛce ābhīśavottarasvaḥpṛṣṭhāṅgirasābhīśavādyāni sāmatṛcaḥ . ṛṣabho
vairājastisṛṣu . vasiṣṭhasya vairājaṃ vā sahodairghatamasaṃ vā . iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
pañcamasyāhnaḥ . atra nidānam-pañcame cāntye vyatihṛtya nyāyaḥ samāgantu (u0 gra0 sū0 2.9 ) iti . bṛhatyāṃ soma uṣve-(sā0 997-8)ti mānavānūpāgnestriṇidhanāni sāmatṛcaḥ. vāmrahārāyaṇanityavatsāstṛceṣu . atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . yadvā . some uṣveti mānavānūpavāmrāṇi sāmatṛcaḥ . agnestriṇidhanahārāyaṇe tṛcayoḥ . nityavatsāstisṛṣu . atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . samānamitarat pañcamena . abhīvartakāleyānukalpe tu arṣā some-(sā0 994-6)ti gāyatramekasyām . yaṇvaśākalavārśāni tṛceṣu . some uṣveti mānavaṃ tisṛṣu . ānūpaṃ prathamāyām . agnestriṇidhanaṃ tisṛṣu . vāmrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ . hārāyaṇamekasyām . nityavatsāstisṛṣu . atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . yadvā . arṣā someti gāyatra
mekasyām . yaṇvaśākalavārśāni tṛceṣu . soma uṣveti mānavaṃ tisṛṣu. ānūpamekasyām . vāmrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ .
2.3.4.24_55
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpā: [pra. 2, kha. 12]
159
2.3.4.24_56
agnestriṇidhanaṃ tisṛṣu . hārāyaṇamekasyām . nityavatsāstisṛṣu . atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā. iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
ṣaṣṭhasyāhnaḥ . atra nidānam-ṣaṣṭhe dvipṛṣṭhābhimānitvāt purastādupariṣṭādityubhayoḥ syāt . upāṅkyapṛṣṭhānvāhāryapṛṣṭhayoścaivam (u0 gra0 sū0 2. 10) iti . indrāyendaviti gāyatreṣovṛdhīyakrauñcavājadāvaryaraivatadārḍhacyutāni tṛceṣu . mṛjyamāna iti svāramaukṣṇorandhraiḍamaukṣṇorandhravaruṇasāmāni sāmatṛcaḥ. vājajitkaulmalabarhiṣagoṣṭhāstṛceṣu . samānamitarat ṣaṣṭhena . abhīvartakāleyānukalpe tu bṛhatyāṃ mṛjyamāna iti svāramaukṣṇorandhraṃ tisṛṣu . aiḍamaukṣṇorandhrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ . kaulmalabarhiṣaṃ tisṛṣu . vājajidvaruṇasāmagoṣṭhāḥ sāmatṛca iti viśeṣaḥ . atra mādhyaṃdinapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..2..
2.3.4.24_57
dvitīyamāha--
tānyevopariṣṭādārbhaveṣvanuṣṭupsu pañcānāmahnām . gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya . so'nvāhāryapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..3..
2.3.4.24_58
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ. atra nidānam--atha pṛṣṭhānāmanukalpaḥ . prathame'hani rathantaraparokṣe triṇidhanamadhyenidhanayoḥ sthāne tṛcasthe syātām . pratiṣṭhoktohagītibrahmarahasyāpacitiṃ tasmāt bṛhadrathantare ekarce na kurvanti (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . aiḍaṃ kāvamantyamekasyām . vaikhānasaṃ vā . iḍānugrahadṛṣṭāntāt stomāsaṃbhavān udbhidekatrikadarśanairiti . ārbhave pra somāso madacyuta iti gāyatrasaṃhite prathamāyām . ayā pavasva-pavate haryata iti saphākṣāre ekarccayoḥ . pra sunvāna iti gaurīvitamekasyām . kaṇvarathantaraṃ tisṛṣu . abhipriyāṇīti aiḍaṃ kāvamantyamekasyām . vaikhānasaṃ vā. yadvā . atra nidānam-nityairvā sahaikarccāḥ . nitye'ntarānuṣṭubhi pṛṣṭhaudalau prathamāyāṃ vā. sarvaṃ ekarccāḥ . triṇidhanamadhye nidhanānugrahavṛtteḥ svarāntaṃ nyāyadṛṣṭerviśālārthohagītir (u0 gra0 sū0 2.9) iti . pra somāso madacyuta iti gāyatrasaṃhite. ayā pavasva pavata iti saphākṣāre pra sunvāna iti gaurīvitakaṇvarathantaraudalagautamāni prathamāyāmeva . abhi priyāṇīti svāraṃkāvamantyamekasyām . samānamitarat prathamena . atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
dvitīyasyāhnaḥ. atra nidānam-ānuṣṭubhānyanurūpāgniṣṭomasāmna āhīnike svāre dvitīyapañcamayoḥ (u0 gra0 sū0 2.9) iti .
āgantusaṃyoge naikarccāḥ nityānugrahastomopapatteḥ tṛcāḥ kāryāḥ (u0gra0sū0 2.9) iti . yaste mada iti gāyatrahāviṣmate prathamāyām . pavasvendramaccheti śaṅkusujñāne ekarccayoḥ . ayaṃ pūṣeti gaurīvitamaiḍakrauñce prathamāyām . svāraṃ krauñcaṃ tisṛṣu . kaṇvabṛhattisṛṣu . bṛhannidhanavārkajambhaṃ vā. samānamitarat dvitīyena . atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
2.3.4.24_59
tṛtīyasyāhnaḥ. atra nidānam-tṛtīyasyārbhave gāyatramekasyām . arthādanuṣṭubhyāvāpasaṃkramo'bhiṣecanīyavat . tathottarayor
2.3.4.24_60
caturtho'dhyāya:-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
161
2.3.4.24_61
(u0 gra0 sū0 2.10) iti . ārbhave antarikṣapakṣe mādhyaṃdine uccā ta iti gāyatrakṣullakavaiṣṭambhe . abhi someti paurumadgaṃ prathamāyām . . ubhayatastobhagautamāañjovairūpe tṛcayoḥ . āṣkāraṇidhanamadhyāsyām .
ārbhave mahāvaiṣṭambhapakṣe vairūpavāmadevyābhinidhanakāṇvarauravāṇi pṛṣṭhāni . tisro vāca iti gāyatramekasyām . pāṣṭhauhaṃ tisṛṣu . āso-sakhāya iti vācaḥsāmaśaukte ekarccayoḥ. sutāso meti gaurīvitatriṇidhanatvāṣṭrīsāmanī prathamāyām . antarikṣasvāraṃvāṣṭrīsāmanī tṛcayoḥ . pavitraṃ ta ityariṣṭamantyam ..
yadvā. sutāso meti gaurīvitatriṇidhanatvāṣṭrīsāmanī prathamāyām . hrasvā ca bṛhadopaśā svāraṃ tvāṣṭrīsāmanī tṛcayoḥ . pavitraṃ ta ityariṣṭamantyam . yadvā . atra nidānam-tṛtīye'nuṣṭubantye vāgantu (u0 gra0 sū0 2.9) iti . sutāso meti gaurīvitatriṇidhanatvāṣṭrīsāmanī prathamāyām . svāraṃtvāṣṭrīsāmamahāvaiṣṭambhe tṛcayoḥ . samānamitarat tṛtīyena. atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
2.3.4.24_62
caturthasyāhnaḥ . atra nidānam -ārbhave gāyatramekasyām . arthādanuṣṭubhyāvāpasakramo'bhiṣecanīyavat . tathottarayorjāmi cedantye nityayoḥ . madhye viparīte vyatyāsamekacaṃ tṛca (u0 gra0 sū0 2.10) iti . tathottarayorityasyārthaḥ . caturthapañcamayorahnoriti . pari priyā divaḥ kaviriti gāyatramekasyām . aurṇāyavaṃ tisṛṣu . tvaṃ hyaṅga daivya-somaḥ putāna ūrmiṇā (sā. 938-40) iti bṛhatkātīṣādīye tṛcayoḥ. purojitīti nānadamekasyām . ṛṣabhavairājastisṛṣu . sahodairghatamasaṃ vā . vasiṣṭhasya vairājaṃ vā. śyāvāśvamekasyām . āndhīgavaṃ tisṛṣu . yadvā . atra nidānam-caturthe vā kakubādayastraya ekarccāḥ . tṛcasthānītarāṇi (u0 gra0 sū0 2.10) iti . pari priyā divaḥ kavi-(sā0 935-7)riti gāyatraurṇāyave tṛcayoḥ . tvaṃ hyaṅgadaivya-somaḥ punāna ūrmiṇe-(sā0 938-42)ti bṛhatkātīṣādīye ekarcayoḥ . purojitīti nānadamekasyām . vṛṣabhavairājastisṛṣu . sahodairghatamasaṃ vā. vasiṣṭhasya vairājaṃ vā . śyāvāśvāndhīgave tṛcayoḥ . samānamitarat caturthena . samūḍhe tu uṣṇikkakubhāvekarcayoḥ . purojitīti nānadamekasyām . andhīgavaśyāvāśve tṛcayoḥ . ṛṣabhavairājastisṛṣu . sahodairghatamasaṃ vā. vasiṣṭhasya vairājaṃ vā . pra ta āśvinī-(sā0 886-8)riti lauśamantyam iti viśeṣaḥ . atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
pañcamasyāhnaḥ . ārbhave asāvyaṃśurmadāye-(sā0 1008-10)ti gāyatramekasyām . santani tisṛṣu . abhi dyumnaṃ-prāṇā śiśu (sā0 1011-3)riti cyāvanakrośe ekarcayoḥ . pavasva vājasātaye (sā0 1016-8) iti gorīvitaṛṣabhaḥśākvarapārthāṣṭeḍapadastobhātreyāni tṛceṣu . nityavatsāstisṛṣu . atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . samūḍhe tu atra nidānam-śuddhāśuddhīyaṃ samūḍhe prāvṛṣābhinidhanavaccet ( u0 gra0 sū0 2.9 ) iti . pavasva vājasātaye (sā0 1016-8) iti gaurīvitanityavatsāśuddhāśuddhīyaṛṣabhaśākvarākūpārāṣṭeḍapadastobhāstṛceṣu . yadvā . nityavatsānāṃ sthāne atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . samānamitarat pañcamena . atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
2.3.4.24_63
caturtho'dhyāyaḥ- pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
163
2.3.4.24_64
atha ṣaṣṭhasyāhnaḥ . atra nidānam-ṣaṣṭhe dvipṛṣṭhābhimānitatvāt purastādupariṣṭādityubhayoḥ syādupāṅkyapṛṣṭhānvāhāryapṛṣṭhayoścaivam (u0 gra0 sū0 2.10) iti . āgantupṛṣṭhaṃ cānta (u0 gra0 sū0 2.9) iti ca ..
parisvāno giriṣṭhāḥ (sā0 1093-5) iti gāyatravaidanvatādya- vaidanvatacaturthavaidanvatadārḍhacyutāni . sa sutaṃ vaḥ sakhe-(sā0 1096-1100)ti dīrghakārṇaśravase tṛcayoḥ. somāḥ pavanta indava (sā0 1101-3) iti gaurīvitamadhuścunnidhanākūpārāṇi sāmatṛcaḥ . vāṅnidhanakrauñcaiḍaṃkrauñce tṛcayoḥ . yadvā . dīrghakārṇaśravase ekarcayoḥ. gaurīvitamekasyām . madhuścunnidhanavāṅnidhanaṃkrauñcā- kūpāraiḍaṃkrauñcāni tṛceṣu . samānamitarat ṣaṣṭhena . atra ārbhavapavamāne'pi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..3..
2.3.4.24_65
[ upāṅkyapṛṣṭhānvāhāryapṛṣṭhau ]
prakārabhedena upāṅkyapṛṣṭhānvāhāryapṛṣṭhyoraṣṭamanavamayoḥ svarūpamāha--
athāta upāṅkpṛṣṭhaścaivānvāhāryapṛṣṭhaśca ṣaḍahau ..4..
2.3.4.24_66
tayoḥ kalpo viparyāsaṃ bṛhadrathantare pṛṣṭhe ..5..
2.3.4.24_67
iti . ṣaṇṇāmapyahnāṃ pṛṣṭhyastomaṣaḍahavat rathantarabṛhatī eva vyatyaste kārye ityarthaḥ ..5..
2.3.4.24_68
uttarasya caturahasya ..6..
2.3.4.24_69
iti . tṛtīyādicaturahasyetyarthaḥ. ādyadvitīye prakṛtivat kārye ..6..
2.3.4.24_70
parokṣāṇi mādhyaṃdineṣu . bṛhatīṣu trayāṇāmahnām.
gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya . sa upāṅkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..7..
2.3.4.24_71
iti . gatam . asya klṛptiḥ ṣaṇṇāmahnāṃ pṛṣṭhyastomaṣaḍahavat kāryā . uttarasya caturahasya upāṅkyapṛṣṭhaṣaḍahavanmādhyaṃdinapavamānaḥ kāryaḥ . ṣaṣṭhe raivatasya sthāne vāravantīyamiti viśeṣaḥ ..7..
2.3.4.24_72
tānyevopariṣṭādārbhaveṣu . anuṣṭupsu trayāṇāmahnām . gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya . so'nvāhārya pṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..8..
2.3.4.24_73
iti . spaṣṭam . ṣaṇṇāmahnāṃ pṛṣṭhyastomaṣaḍahavat klṛptiḥ kāryā . uttarasya caturahasyānvāhāryapṛṣṭhaṣaḍahavadārbhavapavamānaḥ kāryaḥ . ṣaṣṭhe parisvāna iti gāyatratṛtīyavaidanvatādyavaidanvatacaturthavaidanvatānīti viśeṣaḥ ..8..
2.3.4.24_74
. [ purastājjyotirupariṣṭājjyotiṣau ]
daśamaikādaśayoḥ svarūpamāha--
athātaḥ . purastājjyotiścopariṣṭājjyotiśca ṣaḍahau ..6..
2.3.4.24_75
iti . ṣaṭsvapyahaḥsu pṛṣṭhānāṃ purastāt mādhyaṃdinapavamāneṣu jyotīṃṣi rathantarabṛhadvairūpavairājaśākvararaivatarūpāṇi yasya sa tathoktaḥ .
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, sa. 12]
165
2.3.4.24_76
pṛṣṭhānāmupariṣṭādārbhaveṣu rathantarabṛhadvairūpavairājaśākvararaivatarūpāṇi jyotīṃṣi yasya sa tathoktaḥ . ayaṃ vai loko jyotiḥ (ai0 brā0 4.15). iyaṃ vai rathantaram . (tāṃ0 brā0 16.10.8) iti śrutyā pṛthivīrathantarayorabhedāt rathantarasya jyotiṣṭvam . tatputratvāt vairūpaśākkarayośca . svargo vai loko jyotiḥ . (tai. brā0 1.2.2.2). asau vai bṛhat (tai0 saṃ0 7.1.4.3) iti śrutyā bṛhatsvargayorabhedāt bṛhato jyotiṣṭvam . tatputratvāt vairājaraivatayorapi . rathantarabṛhatoḥ asa has iti nidhanābhyāmahorūpatvāt ahnaḥ arcirādimārgāntargatatvāccobhayorjyotiṣṭvam . vairūpe diśaṃ viśaṃ has vairāje jyotirhā uddadhe iti śakvarīṇāṃ svata eva bṛhattvena paraṃjyotiṣṭvāt . svarṇāṃśaḥ aṃśurna śociḥ aṃśurmadāyeti jyotiḥparyāyaśabdasya vidyamānatvācca . revatīnāṃ gorūpatvāt gaurve jyotiriti gavāṃ jyotiḥsvarūpatvāt . ojo vai vīryaṃ pṛṣṭhānīti sarvapṛṣṭheṣṭiprakaraṇe . yadindrāya rāthantarāya nirvapati yadevāgnestejastadevāvarundhe yadindrāya bārhatāya yadevendrasya tejastadevāvarundhe . yadindrāya vairūpāya yadeva savitustejastadevāvarundhe . yadindrāya vairājāya yadeva dhātustejastadevāvarundhe . yadindrāya śākvarāya yadeva marutāṃ tejastadevāvarundhe. yadindrāya raivatāya yadeva bṛhaspatestejastadevāvarundhe (tai0 saṃ0 2.3. 7. 2-3) iti ca taittirīyaśruteḥ jyotiḥparyāyaujastejobhyāṃ saha pṛṣṭhānāmabhedopadeśācca eteṣāṃ ṣaṇṇāṃ pṛṣṭhānāṃ jyotiṣṭvam . api ca rathantaraṃ bhavati. brahma vai rathantaram (tāṃbrā0 11.4.6) iti śruteḥ. rathantaraṃ sāma bhavati. brahmavarcasaṃ vai rathantaram (tai0 brā0 2.7.1.1) iti taittirīyaśruteḥ . brahma jyotirbrahma patnīṣu garbham iti ca śruterbrahmaṇo jyotiṣṭvam . paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate (chāṃ0 u0 8.3.4). nārāyaṇaparo jyotiḥ (mahānā0 u0 11.4). omāpo jyotī raso'mṛtaṃ brahmeti . tad brahma tadāpa pāpo jyotī rasa: (mahānā0 u0 15.2 ). śukreṇa jyotīṃṣi samanupraviṣṭa: (mahānā0 u0 1.1) . atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate . idaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥpuruṣe jyotir (chāṃ0 u0 3.13.7) ityādibhirbrahmaṇo jyotiḥsvarūpatvāt rathantarasya jyotiṣṭvam . kiṃca . bhātyagnirbhāti candramā bhāti sūryo bhānti jyotīṃṣi bhāti rathantaram iti bhakārāṇāmeva dīptiṃ darśayati (saṃ0 u0 brā0 2.22 ) iti śrutyā svarūpata eva jyotiṣṭvaṃ siddham ..
bṛhattvāt bṛhmaṇatvācca tasmād brahmeti śabditaḥ .
bṛhad brahma mahacceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ ..
bṛhatsāma tathā sāmnām (gītā 10.35) abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat (mahānā0 u0 9.3) . aparimitaṃ bṛhat . namo brahmaṇe bṛhate karomi ityādi-śrutismṛtibhirnāmnaiva bṛhato brahmatvam . mano vai bṛhat (jai0 brā0 3.12). mana iva
hi prajāpatiḥ (jai0 brā0 2.77). mano brahma (bṛ0u0 4.1.6) iti vacanād mano brahmetyupāsīta (chāṃ0 u0 3. 18. 1) . sa kratuṃ kurvīta . manomayaḥ prāṇaśarīraḥ (chāṃ0 u0 3.14.1-2) manojyotirjuṣatāmājyam (ā0 śrau0 2.5.14) iti śrutibhiḥ manasaḥ paraṃ jyotiḥsvarūpatvāt tadrūpatvād bṛhato jyotiḥsvarūpatvam . kiṃ ca .
2.3.4.24_77
caturthodhyāya:- pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpā: [pra. 2, kha. 12]
167
2.3.4.24_78
mahastavāno adrivaḥ (sā0 810) maha iti . brahmaṇi brahmaṇe tvā mahasa omityātmānaṃ yuñjīta (mahānā0 u0 24.2). mahāvyāhṛtyāṃ ca . oṃ mahaḥ . ojaśceti mahaścetyupāsīta (chāṃ0 u0 3. 13.5) iti jyotiḥparyāyasya mahaḥśabdasya tvāmiddhīti tṛce pragāthe vidyamānatvāt svarūpata eva jyotiṣṭvam . vāgvai rūpam (tāṃ0 brā0 16.5.16). vāgvai brahma ca subrahma ca (ai0 brā0 6.3) iti . prajāpatirhi vāka (tai0 brā0 1.3.4.5) iti vāgrūpatvāt vairūpasya brahmatvam . na tvā vajrin sahasraṃ sūryā iti . etayaivāvṛtā sahasrasūryatayā iti vaiśampāyanaḥ. tasyaiṣā bhavati . yadyāva indra te .....anu na jātamaṣṭa rodasī (tai0 ā0 1.7.5) iti śrutyā sūryasya brahmasvarūpasya sarvopaniṣatsiddhatvāt sūryo jyotirjyotiḥ sūrya (sā0 1831) iti śruteḥ sūrya svarūpatvādeva vairūpasya svata eva jyotiṣṭvaṃ siddham . prajāpatervairājam (tāṃbrā0 16.5.17). brahma vai prajāpatiḥ (māśa0 13.6.2.8). imā brahma sadhamāde juṣasva (sā0 929) iti brahmasvarūpatvāt vairājasya virāṭsaṃbandhitvāt jyotirvirāṭa- chandasāṃ jyātirvirāḍvā ca iti . jyotirhā uddadhe iti śrutyā ca nāmnā svarūpataśca jyotiṣṭvaṃ siddham . brahma śakvaryaḥ kratucchanda ṛtaṃ bṛhat . indrāya sāma gāyata viprāya bṛhate bṛhat . brahmakṛte vipaścite panasyave (sā0 388) iti bṛhata indrasya kratucchandaṛtaṃbṛhadrūpatvād indro brahmendra ṛṣiḥ . tasmāt ...idandraṃ santam indra ityācakṣate parokṣaṇa (ai0 ā0 2. 4.3) iti brahmatvāt , pratardanavidyāyāṃ ca-prāṇastathānugamāt . na vakturātmopadeśāditi cedadhyātmasaṃbandhabhūmā hyasmin . śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat . jīvamukhyaprāṇaliṅgānneti cet . na . upāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt (bra0sū0 1.1.28-31) iti caturbhirbrahmasūtraiḥ brahmasvarūpasya siddhāntitatvāt . aindryo mahānāmnyaḥ prajāpatervā viṣṇorvā viśvāmitrasya vā simā vā maḍyā vā adhvaramā vā śakvaryo vā śakvaryo vā (ā0 brā0 6. 4. 2. 15) iti mahānāmnīnāmaindraprājāpatyavaiṣṇavādibhirnāmakaraṇāt prajāpativiṣṇusimādisāhacaryāt indrasyāpi brahmatvāt indro jyotirjyotirindraḥ (sā0 1831) . indro jyotirbhuvo jyotirindrom (ā0 śrau0 5.6.11) svarṇāṃśur (sā0 642) aśunaśociḥ (sā. 645) aṃśurmadāya (sā. 648) iti mahānāmnīnāṃ
nāmnā svarūpataśca jyotiṣṭvaṃ siddham . pāpo vai revatyaḥ (tāṃ0 brā0 7.9.20). apāṃ vā eṣa raso yadrevatyaḥ (tāṃ0 brā0 13.10.5). āpo revatīḥ kṣayathā hi vasvaḥ (ṛ0 10.30.12). āpo vai brahmetyācakṣate . āpo vā idaṃ sarvam . virāḍāpaḥ . amṛtaṃ vā āpaḥ (mahānā. u. 14.1) ityādibhiradbhiḥ stotropakaraṇācca revatīnāmnāmapāṃ bṛhattvāt chandāṃsyāpo jyotīṃṣyāpaḥ (mahānā. u. 14.1). apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam . jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ (tai0 u0 3. 8.1). hiraṇyajyotiḥ sarirasya madhye (tai 0ā0 3.11.8) ityādiśrutibhiḥ abrūparevatīnāṃ nāmnā svarūpataśca jyotiṣṭvaṃ siddham . evaṃ ṣaṇṇāṃ pṛṣṭhānāṃ brahmasvarūpatvāt brahmarahasyāpacitatvāt araṇyegeyatvācca jyotiṣṭvaṃ prasiddham ..9..
2.3.4.24_79
klṛptimāha—
tayoḥ kalpaḥ . parokṣāṇi pṛṣṭhāni pratyakṣeṣu
2.3.4.24_80
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
169
2.3.4.24_81
pṛṣṭhastotrīyeṣu pratyakṣāṇi mādhyaṃdineṣu. bṛhatīṣu pañcānāmahnām . gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya . sa purastājjyotiḥ ṣaḍahaḥ ..10..
2.3.4.24_82
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ . prathamadvitīyayorahnorupāṅkyapṛṣṭyaṣaḍahavat klṛptiḥ kāryā . prathamasyāhnaḥ mādhyaṃdine kaṇvarathantarasya sthāne rathantaram . kaṇvarathantaraṃ hotuḥ pṛṣṭham . atra ubhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..
dvitīyamādhyaṃdine kaṇvabṛhataḥ sthāne bṛhat . bṛhannidhanavārkajambhaṃ vā kaṇvabṛhadvā hotuḥ pṛṣṭham . atra ubhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ..
tṛtīyasyāhnaḥ mādhyaṃdine bṛhatyām abhi some-(sā0 856- 8)ti paurumadgaṃ prathamāyām . ubhayatastobhagautamāntarikṣamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . vairūpaṃ tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yaddyāva (sā0 862-3) iti hrasvābṛhadopaśā hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . abhi someti paurumadgaṃ prathamāyām . gautamāñjovairūpamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . vairūpaṃ tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yaddyāva iti antarikṣaṃ hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . yaddyāva iti mahāvaiṣṭambhaṃ hotuḥ pṛṣṭham . vayaṃ gha tve-(sā0 864-6)ti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ. samānamitarat tṛtīyena . abhīvartakāleyānukalpe tu uccā ta iti gāyatramekasyām . kṣullakavaiṣṭambhaṃ tisṛṣu . abhi someti paurumadgagautamāntarikṣāṇi sāmatṛcaḥ . tasminneva tṛce abhīvartakālayamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . vairūpaṃ tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yaddyāva iti hrasvābṛhadopaśā hotuḥ pṛṣṭham . mahāvaiṣṭambhaṃ vā . vayaṃ gha tveti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ. yadvā . uccā ta iti gāyatramekasyām . kṣullakavaiṣṭambhaṃ tisṛṣu . abhi someti paurumadgagautamāñjovairūpāṇi
sāmatṛcaḥ. abhīvartakāleyamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . vairūpaṃ tisṛṣu . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yaddyāva iti antarikṣaṃ hotuḥ
pṛṣṭham . iti viśeṣaḥ . atrobhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ . uttaratryahasya upāṅkyapṛṣṭhyaṣaḍahavat klṛptiḥ kāryā ..
caturthe'hani mādhyaṃdine ṛṣabhavairājasya sthāne mahāvairājam . ṛṣabhavairājaṃ hotuḥ pṛṣṭham . sahodairghatamasaṃ vā . vasiṣṭhasya vairājaṃ vā . atrobhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ..
pañcame'hani mādhyaṃdine nityavatsānāṃ sthāne simāḥ. trikadrukeṣviti nityavatsā hotuḥ pṛṣṭham . indrāyāhi (sā0 1146-8) yadindra citrame-(sā0 1172-4)ti atīṣaṅgāṇāṃ prathamaṃ vā . atrobhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ..
ṣaṣṭhe vājadāvaryaraivatayormadhye dārḍhacyutamiti viśeṣaḥ . atrobhayatra pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ ..10..
2.3.4.24_83
dvitīyamāha—
tānyevopariṣṭādārbhaveṣu . anuṣṭupsu pañcānāmahnām. gāyatrīṣu ṣaṣṭhasya . sa upariṣṭājjyotiḥ ṣaḍahaḥ..11..
2.3.4.24_84
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12)
171
2.3.4.24_85
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ. ṣaṇṇāmahnāṃ sarvaparokṣapṛṣṭhaṣaḍahavat kāryā . ṣaṇṇāmahnāmanvāhāryapṛṣṭhaṣaḍahavadārbhavapavamānaḥ kāryaḥ . ṣaṇṇāmahnāmārbhavapavamāneṣvapi pṛṣṭhadharmāḥ kāryāḥ . prathame'hani ārbhave kaṇvarathantarasya sthāne rathantaram . dvitīye kaṇvabṛhatsthāne bṛhat . tṛtīye hrasvābṛhadopaśāsthāne pañcanidhanaṃ vairūpam. caturthe ṛṣabhavairājasthāne mahāvairājam . pañcame'hani nityavatsānāṃ sthāne simāḥ. ṣaṣṭhe atra nidānam-purastādupariṣṭādityubhayo: syāt (u0 gra0 sū0 2.10) iti . parisvānāyāṃ ca prāgantyāditi triṣāmaṇi cedaiḍaṃ cedantyaṃ prāk sāma syāt (u0 gra0 sū0 2.9) iti ca . asyārthaḥ. sarvatrāgantupṛṣṭhasyānte niveśo nyāyaḥ . prakṛtau parisvāno giriṣṭhā (sā0 1093-5) iti gāyatratṛtīyādyacaturthavaidanvatānītyadhyayanakramaḥ. atra brāhmaṇe vaidanvatāni bhavanti (tāṃ0 brā0 13.11.6) ityaviśeṣokterajāmikrameṇa klṛptau kāryāyāṃ ṣaḍahavicāreṣvadhyayanakramaklṛptāvaiḍayoścaturthavaidanvataraivatyayoḥ saṃnipāte jāmi syādityata āha–prāgantyāditi . antyāt ādyavaidanvatāt prāk atitriṣāmaṇi caturthavaidanvate kṛte āgantupṛṣṭhasyaiḍasya raivatyasya vāravantīyasya ante niveśo yukta iti bhāvaḥ . adhyayanakramasya balavattvāt tadanusāreṇa pakṣāntaramāha--aiḍaṃ cedantyam iti . caturthavaidanvatamityarthaḥ. sāmabhyāmādyacaturthavaidanvatābhyāṃ prāk pūrvoktāgantupṛṣṭhasya niveśaḥ. parisvāna iti gāyatratṛtīyavaidanvataraivatādya- vaidanvatacaturthavaidanvatāni . yadvā . gāyatratṛtīyavaidanvatacaturthavaidanvatādyavaidanvataraivatāni iti viśeṣaḥ ..11..
2.3.4.24_86
[ bṛhadrathantarapurastāt-bṛhadrathantaropariṣṭāt-jyotiṣau ]
dvādaśatrayodaśayoḥ svarūpamāha—
athāto bṛhadrathantarapurastājjyotiśca bṛhadrathantaropariṣṭājjyotiśca ṣaḍahau ..12..
2.3.4.24_87
iti . bṛhadrathantarayoḥ jyotiṣṭvaṃ pūrvavadvyākhyeyam ..12..
2.3.4.24_88
klṛptimāha—
tayoḥ kalpaḥ. parokṣāṇi pṛṣṭhāni parokṣeṣu pṛṣṭhastotrīyeṣu bṛhadrathantare madhyaṃdineṣu bṛhatīṣu viparyāsam .
sa bṛhadrathantarapurastājjyotiḥ ṣaḍahaḥ ..13..
2.3.4.24_89
iti . spaṣṭam . ṣaṇṇāmahnāmubhayaparokṣapṛṣṭhaṣaḍahavat klṛptiḥ kāryā. prathamadvitīyayorahnoḥ purastājjyotiḥ ṣaḍahavat mādhyaṃdinaḥ pavamānaḥ kāryaḥ . tṛtīyasyāhnaḥ bṛhatyām abhi some-(sā0 856-8)ti paurumadgaṃ prathamāyām . rathantaraṃ tisṛṣu . gautamāntarikṣamaidhātithāni sāmatṛcaḥ . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yadindra yāvatastva-(sā0 1796-7)miti hrasvābṛhadopaśā hotuḥ
pṛṣṭham . yadvā . yadindra yāvatastvamiti mahāvaiṣṭambhaṃ hotuḥ pṛṣṭham . vayaṃ gha tve-(sā0 864-6)ti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ . yadvā . mādhyaṃdine antarikṣasya sthāne añjovairūpam . yadindra yāvatastvamiti antarikṣaṃ hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat tṛtīyena . abhīvartakāleyānukalpe tu bṛhatyām abhi someti paurumadgaṃ
prathamāyām . rathantaramaidhātithāntarikṣāṇi sāmatṛcaḥ. abhīvartakāleyagautamāni sāmatṛcaḥ . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yadindra yāvatastvamiti hrasvābṛhadopaśā hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . yadindra yāvatastvamiti mahāvaiṣṭambhaṃ hotuḥ pṛṣṭham . vayaṃ gha tveti
2.3.4.24_90
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 12]
173
2.3.4.24_91
abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ. yadvā . abhi some-(sā0 856-8)ti paurumadgaṃ prathamāyām . rathantaramaidhātithāñjovairūpāṇi sāmatṛcaḥ . abhīvartakāleyagautamāni sāmatṛcaḥ . āṣkāraṇidhanamadhyāsyāyām . yadindra yāvatastvamiti antarikṣaṃ hotuḥ pṛṣṭham . iti viśeṣaḥ ..
caturthasyāhnaḥ purastājjyotiḥṣaḍahavat madhyaṃdinaḥ pavamānaḥ kāryaḥ . madhyaṃdine vairājasya sthāne bṛhaditi viśeṣaḥ ..
pañcamasyāhnaḥ bṛhatyāṃ soma u ṣve-(sā0 997-8)ti ākūpārarathantare tṛcayoḥ. hārāyaṇamānavavāmrāṇi sāmatṛcaḥ . agnestriṇidhanaṃ tisṛṣu . iti viśeṣaḥ . abhīvartakāleye tu bṛhatyāṃ soma u ṣveti ānūpaṃ prathamāyām . rathantaraṃ tisṛṣu . hārāyaṇamānave prathamāyām . vāmrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ. agnestriṇidhanaṃ tisṛṣu iti viśeṣaḥ . ṣaṣṭhe bṛhatyāṃ mṛjyamāna iti svāramaukṣṇorandhraiḍamaukṣṇorandhravājijitaḥ sāmatṛcaḥ. varuṇasāmagoṣṭhakaulmalabarhiṣabṛhanti tṛceṣu . abhīvartakāleyānukalpe tu atra nidānam --ṣaṣṭhe tu bṛhaccet sa sāmatṛcaḥ (u0 gra0 sū0 2.10) iti . mṛjyamāna iti aiḍamaukṣṇorandhrābhīvartakāleyāni sāmatṛcaḥ . svāramaukṣṇorandhraṃ tisṛṣu . vājajitkaulmalabarhiṣabṛhanti sāmatṛcaḥ. varuṇasāmagoṣṭhau tṛcayoḥ . iti viśeṣaḥ ..13..
2.3.4.24_92
dvitīyasvarūpamāha—
ta evopariṣṭādārbhaveṣvanuṣṭupsu viparyāsam . sa bṛhadrathantaropariṣṭājjyotiḥ ṣaḍahaḥ ..14..
2.3.4.24_93
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ. ṣaṇṇāmahnāmubhayaparokṣapṛṣṭhaṣaḍahavat klṛptiḥ kāryā. āditaḥ pañcānāmahnāmupariṣṭājjyotiḥ-
ṣaḍahavadārbhavapavamānaḥ kāryaḥ . tṛtīye'hani ārbhave sutāso me(sā0 872-4)ti gaurī vitatriṇidhanatvāṣṭrīsāmanī prathamāyām . svāraṃtvāṣṭrīsāmarathantare tṛcayoḥ . caturthe'hani vairājasya sthāne bṛhatpañcame . gaurīvitaṛṣabhaśākvarapārthāṣṭeḍapadastobharathantarātreyāṇi . atra śakvarīvadāgantupṛṣṭhasyāntyaṃ ced dāśaspatyena saha jāmi syāt . tannivṛttyartham upāntyatvakalpanam . samūḍhe tu pavasva vājasātaya (sā0 1016-8) iti gaurīvitapadanidhanaśuddhāśuddhīyaṛṣabhaśākvarākūpārāṣṭeḍapadastobharathantarāṇīti viśeṣaḥ .
ṣaṣṭhasyāhnaḥ. atra nidānam--bṛhatīṣaṣṭhe gaurīvitāt viparīte vyūḍhe (u0 gra0 sū0 2. 9) iti . atra sūtraṃ ca--madhuścunnidhanādākūpāram (lā0 śrau0 4. 6. 3) iti . ṣaṣṭhe ca bṛhato vyūḍha iti ca bṛhata uttare traya ekarcāḥ ityarthaḥ . ārbhave anuṣṭubhi somāḥ pavanta (sā0 1101-3) iti gaurīvitabṛhatī tṛcayoḥ .
ākūpāramadhuścunnidhanavāṅnidhanakrauñcāni sāmatṛcaḥ . vāṅnidhana krauñcamadhuścunnidhanākūpārāṇi vā . aiḍaṃ krauñcaṃ tisṛṣu . iti viśeṣaḥ ..
samūḍhe tu atra sūtram--upottamaṃ samūḍha (lā0 śrau0 4.6. 4) iti . somāḥ pavanta iti gaurīvitamadhuścunnidhane tṛcayoḥ .
vāṅnidhanakrauñcaiḍaṃkrauñcākūpārāṇi sāmatṛcaḥ . bṛhattisṛṣu iti viśeṣaḥ ..14..
2.3.4.24_94
iti dvitīye prapāṭhake dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ..12..
2.3.4.24_95
caturtho'dhyāyaḥ- pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 13]
175
2.3.4.24_96
trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
[ parokṣāparkya pratyakṣāparkyapṛṣṭhau ]
caturdaśapañcadaśayoḥ svarūpamāha--
athāta āparkyapṛṣṭhau ṣaḍaho .
iti . āṅpurvāta pṛci saṃparka iti dhātośchāndaso ṇyatpratyayaḥ. īṣadarthe āṅ . ā īṣat parkyaḥ āparkyaḥ . madhyamaparyāye parokṣapratyakṣarūpeṇa īṣatsaṃbandhāt pṛṣṭhānāmāparkyatvam . āpavaryāṇi pṛṣṭhāni yayostau tathoktau .. . ubhayordharmabhedena saṃjñāmāha--
parokṣāparkyapṛṣṭhaśca pratyakṣāparkyapṛṣṭhaśca ..1..
2.3.4.24_97
iti ..1..
2.3.4.24_98
klṛptimāha—
tayoḥ kalpaḥ. pratyakṣasya prathamottamau paryāyau . parokṣasya madhyamaḥ . sa parokṣāparkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..2..
2.3.4.24_99
iti . spaṣṭam . prathamasyāhnaḥ abhi tvā śure-(sā0 680-1)ti rathantarasya prathamottamau paryāyau. tasminneva tṛce kaṇvarathantarasya madhyama iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat prathamena ..
dvitīyasyāhnaḥ. tvāmiddhi havāmahe (sā0 809-10) iti bṛhataḥ prathamottamau paryāyau. tasminneva tṛce bṛhanidhanasya vārkajambhasya vā kaṇvabṛhato vā madhyamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat dvitīyena ..
2.3.4.24_100
tṛtīyasyāhnaḥ-yad dyāva (sā0 862-3) iti vairūpasya prathamottamau paryāyau. tasminneva tṛce hrasvābṛhadopaśāyāḥ antarikṣasya vā mahāvaiṣṭambhasya vā madhyamaḥ paryāyaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham antarikṣapakṣe . madhyaṃdine antarikṣasya sthāne añjovai rūpaṃ mahāvaiṣṭambhapakṣe . vayaṃ gha tve-(sā0 864-6)ti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ. samānamitarat tṛtīyena ..
caturthasyāhnaḥ-pibā soma-(sā0 927-9)miti mahāvairājasya prathamottamau paryāyau. tasminneva tṛce ṛṣabhasya vairājasya vā sahodairghatamasasya vā vasiṣṭhasya vairājasya vā madhyamaḥ. iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat caturthena ..
pañcamasyāhnaḥ. atra nidānam - na tu pañcame bhedāt na mahānāmnīṣvanyat (u0 gra0 sū0 2.10) iti . vidā maghavanniti etāsu mahānāmnīnāṃ prathamottamau paryāyau. trikadrukeṣviti nityavatsānāṃ madhyamaḥ. atīṣaṅgāṇāṃ prathamasya vā. indrāyāhi-yadindra citrama-ityetāsu gāyatrīṣu cānuṣṭupsu ca . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat pañcamena ..
ṣaṣṭhasyāhnaḥ. atra nidānam -prāṅkyādiṣu dviṣāmatvāt chandasyaṃ vāravantīyaṃ syāt . ubhayoḥ pavamānānukalpaḥ pṛṣṭhānupūrveṇa . stotrīyanānātvādvā . pratyakṣaparokṣāptiḥ samānādeśācca . ubhe pāvamānike revatīsaṃyogādvāravantīyena pratyakṣārthe . dārḍhacyutena parokṣārthe . pratyakṣāṇīti prakṛtipṛṣṭhāt parokṣāṇītyubhayataḥ pārokṣyāt pratyakṣakārtsnyāt garbhidarśanācca . ekatṛce vā pratyakṣeṣu viṣṭutīnāṃ tṛcādhikāratvādubhayeṣāṃ ca darśanāt . na tu pañcame bhedāt . na mahānāmnīṣvanyat (u0 gra0 sū0 2.10) iti . atra
2.3.4.24_101
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 13]
177
2.3.4.24_102
prāṅkyādiṣvityārabhya pṛṣṭhānupūrveṇetyantamekaṃ sūtram . ādiśabdena pratyakṣaparokṣaprāṅkyapratyakṣaparokṣāparkyāṇāṃ grahaṇam . dviṣāmatvāditi . prāṅkyādiṣaḍaheṣu pratyahaṃ pṛṣṭhānāṃ kalpakāreṇa pratyakṣaparokṣasāmnāṃ nidhānāt dviṣāmatvam . ṣaṣṭhasyāhnaḥ dvipṛṣṭhatvena pūrvaṃ svenaivoktatvāt , atra pavamānapṛṣṭhayoḥ ubhayatra sāmadvayena stotavyatvāt . atra hotuḥ pṛṣṭhe sāmadvayaprāptāvekameva sāmetyāha--chandasyaṃ veti . vā-śabda evakārārthaḥ . revatīrṇeti tṛca eva pratyakṣaparokṣātmakatvam . vāravantīyamekameva sāmetyarthaḥ . uktaṃ ca svenaiva pūrvanidānasūtre--atha ṣaṣṭhe'hani revatīṣu vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati . tadeke pratyakṣaṃ bruvate (ni0 sū0 4.4 ) iti . vāravantīyasya pārokṣyaṃ tadetadrevatīparokṣameva bhavatīti ca. atra uttaranidānasūtre ca uttaratra vakṣyati-atha yatra parokṣāṇīti tatra vāravantīyam (u0 gra0 sū0 3.4) iti . etena manyante ubhe evaite pratyakṣe bhavata iti tayostvanyataraditareṣāṃ pṛṣṭhānāmanudharmaṃ karoti . atra na parokṣapṛṣṭhayoḥ revatīranudharmaṃ karotīti ca . kalpakāreṇāpi pratyakṣe prākṛte ṣaḍahe sarva- parokṣobhayaparokṣaṣaḍahayoranugṛhītaparokṣe ca vāravantīyasyaiva pratyakṣaparokṣākāratvena kalpitatvāt ubhayātmakatvaṃ siddham . tasmāt pañcāhavat ṣaṣṭhe'hni pratyakṣaparokṣasāmadvayārthe revatīrṇa iti tṛca eva vāravantīyamekameva sāma kāryamityāśayaḥ. pṛṣṭhavat pavamāne'pyekasyaiva raivatasyobhayātmakatvabhrāntyā kalpanaṃ syādityata āha--ubhayoḥ pavamānānukalpa iti . raivatadārḍhacyutayorityarthaḥ. pṛṣṭhānupūrveṇeti kalpakāraklṛptiḥ. pratyakṣaparokṣaparyāyānuguṇyena anayoḥ paurvāparyaṃ kalpyamityarthaḥ. pakṣāntaramāha--stotrīyanānātvādveti . revatīrṇorevām̐ indra iti tṛcabhedāt pūrvatṛce na pratyakṣatvam . uttaratṛce na parokṣatvamityarthaḥ . pṛṣṭhavat pavamāne stotrīyanānātvaprāptāvekatṛca eva sāmadvayaṃ kāryamityāha--samānādeśāccobhe pāvamānika iti . samāne ekasmiṃstṛce ādeśāt kalpakāreṇa vidhānāt ubhe pratyakṣaparokṣarūpe raivatadārḍhacyute pāvamānike eveti pṛṣṭhe stotrīyanānātvapakṣe'pi pūrvavat pratyakṣaparokṣārthe vāravantīyamekameva syādityata āha-revatīsaṃyogāditi . asmin pakṣe upapattimāha-pratyakṣāṇīti . prakṛtipṛṣṭhyāditi . prākṛtānāṃ pratyakṣāṇāṃ pārṣṭhikānāṃ sāmnāmevātra ṣaḍahe'pi pṛṣṭhyatvena kalpanāt pratyakṣāṇīti bahuvacananirdeśa iti bhāvaḥ . ubhayataḥ pārokṣyāditi . ṛktaḥ sāmataśca dārḍhacyutasyetyarthaḥ . pratyakṣakārtsnyāditi . vāravantīyasya ṛktaḥ sāmataśca sarvatra pratyakṣatvena vidhāvāt . garbhidarśanācceti . aptoryāme pṛṣṭhe tṛcadvaye sāmadvayadarśanāt aṣṭau garbhiṇa ityādiṣvapi tathā darśanāt . atra prāṅkyādiṣu pūrveṣvahaḥsu ekatṛca eva pratyakṣaparokṣasāmadvayadarśanāt . atra ṣaṣṭhe'hani tṛcadvaye sāmadvayakalpanamayuktamityasvarasāt . pakṣāntaramāha --ekatṛce veti . revatīrṇa iti tṛca eva vāravantīyadārḍhacyute kārye . tatra hetumāha--pratyakṣeṣviti . abhi tvā śūretyādipratyakṣeṣu tṛceṣu viṣṭutīnām āvṛttistotrāṇāṃ tṛcādhikārāt ekatṛca eva prakṛtatvāt ubhayeṣāṃ
2.3.4.24_103
caturtho'dhyāyaḥ- pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpāḥ [pra. 2, kha. 13]
179
2.3.4.24_104
rathantarakaṇvarathantarādīnāmekatṛca eva darśanāt . atrāpi revatīrṇa (sā0 1084-6) iti tṛca eva vāravantīyadārḍhacyute kalpye iti bhāvaḥ . evaṃ pañcame'hani api ekatṛce sāmadvayaprāptāvāha--na tu pañcama iti . bhedāditi . pūrvebhyo'hobhyo bhedādityarthaḥ. tamevopapādayati na mahānāmnīṣvanyaditi . mahānāmnīṣu vidāmaghavannityādiṣu anyasya sāmnaḥ śrutāvadarśanāt tṛcadvaye sāmadvayaṃ niyatamiti bhāvaḥ. asya klṛptiḥ. indrāyendaviti gāyatreṣovṛdhīyakrauñcavājadāvaryaraivatadārḍhacyutāni . mṛjyamāna (sā0 1079-80) iti svāramaukṣṇorandhraiḍamaukṣṇorandhre tṛcayoḥ. aiḍamaukṣṇorandhrasvāramaukṣṇorandhre vā . kaulmalabarhiṣavājajidvaruṇa sāmāni sāmatṛcaḥ . goṣṭhastisṛṣu . etamutyamiti ihavadvāmadevyamantyam . revatīrṇeti vāravantīyaṃ hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . revatīrṇa iti vāravantīyasya prathamottamau paryāyau. revām̐ indre veti dārḍhacyutasya madhyamaḥ . athavā revatīrṇeti vāravantīyasya prathamottamau paryāyau . tasminneva tṛce dārḍhacyutasya madhyamaḥ . samānamitarat ṣaṣṭhena ..2..
2.3.4.24_105
dvitīyamāha--
parokṣasya prathamottamau paryāyau . pratyakṣasya madhyamaḥ . sa pratyakṣāparkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..3..
2.3.4.24_106
iti . spaṣṭam . prathamasyāhnaḥ. abhi tvā śūreti kaṇvarathantarasya prathamottamau paryāyau . tasminneva tṛce rathantarasya madhyamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat prathamena ..
dvitīyasyāhnaḥ . tvāmiddhīti kaṇvabṛhato vā bṛhannidhanavārkajambhasya vā prathamottamau paryāyau. tasminneva tṛce bṛhato madhyama iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat dvitīyena ..
tṛtīyasyāhnaḥ. yaddyāva iti hrasvābṛhadopaśāyāḥ prathamottamau paryāyau. antarikṣasya mahāvaiṣṭambhasya vā. tasminneva tṛce vairūpasya madhyamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . antarikṣapakṣe madhyaṃdine antarikṣasya sthāne añjovairūpam . mahāvaiṣṭambhapakṣe vayaṃ gha tveti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ . iti viśeṣaḥ . samānamitarat tṛtīyena ..
caturthasyāhnaḥ. pibā soma-(sā0 927-9)miti ṛṣabhasya vairājasya vā sahodairghatamasasya vā vasiṣṭhasya vairājasya vā prathamottamau paryāyau . tasminneva tṛce mahāvairājasya madhyama iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat caturthena ..
pañcamasyāhnaḥ. trikadrukeṣviti nityavatsānāṃ prathamottamau paryāyau . indrāyāhi-yadindra citrama ityetāsu atīṣaṅgāṇāṃ prathamasya vā. vidāmaghavannityetāsu mahānāmnīnāṃ madhyamaḥ. iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat pañcamena ..
ṣaṣṭhasyāhnaḥ . indrāyendavi-(sā0 1076-8)ti gāyatreṣovṛdhīyakrauñcavājadāvaryadārḍhacyutaraivatāni . mṛjyamāna (sā0 1079-80) iti svāramaukṣṇorandhraiḍamaukṣṇorandhre tṛcayoḥ . kaulmalabarhiṣavājajidvaruṇasāmāni sāmatṛcaḥ . goṣṭhastisṛṣu . etamu tyami(sā0 1081-3)ti ihavadvāmadevyamantyam . revatīrṇe-(sā0 1084-6)ti vāravantīyaṃ hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . revām̐ idreve(sā0 1804-6)ti dārḍhacyutasya prathamottamau paryāyau. revatīrṇeti vāravantīyasya madhyamaḥ . athavā . revatīrṇeti dārḍhacyutasya prathamottamau paryāyau . tasminneva tṛce vāravantīyasya madhyamaḥ. samānamitarat ṣaṣṭhena ..3..
2.3.4.24_107
[ parokṣaprāṅkya-pratyakṣaprāṅkyapṛṣṭhau ]
ṣoḍaśasaptadaśayoḥ svarūpamāha--
athātaḥ prāṅkyapṛṣṭhau ṣaḍahau ..
2.3.4.24_108
caturtho'dhyāyaḥ-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpā: [pra. 1, kha. 13]
181
2.3.4.24_109
iti . aṅkaṃ sthānamarhatīti aṅkyam . pratyakṣāṇāṃ pṛṣṭhānām ubhayatra sthānāt kiṃcitpracyutatvāt prāṅkyatvam . prāṅkyāni pṛṣṭhāni yayosto tathoktau .. ubhayordharmabhedena saṃjñāmāha--
parokṣaprāṅkya pṛṣṭhaśca pratyakṣaprāṅkyapṛṣṭhaśca ..4..
2.3.4.24_110
iti ..4..
2.3.4.24_111
klṛptimāha--
tayoḥ kalpaḥ . parokṣasya prathamaḥ paryāyaḥ . pratyakṣasyottarau . sa parokṣaprāṅkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..5..
2.3.4.24_112
iti . spaṣṭam . prathamasyāhnaḥ abhi tvā śūre-(sā0 680-1)ti kaṇvarathantarasya prathamaḥ paryāyaḥ . tasminneva tṛce rathantarasyottarau . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat prathamena ..
dvitīyasyāhnaḥ. tvāmiddhī-(sā0 809-10)ti kaṇvabṛhataḥ prathamaḥ paryāyaḥ . bṛhannidhanasya vārkajambhasya vā. tasminneva tṛce bṛhata uttarau . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat dvitīyena ..
tṛtīyasyāhnaḥ. yaddyāva (sā0 862-3) iti hrasvābṛhadopaśāyāḥ antarikṣasya vā mahāvaiṣṭambhasya vā prathamaḥ paryāyaḥ . tasminneva tṛce vairūpasyottarau . iti hotuḥ pṛṣṭham . antarikṣapakṣe madhyaṃdine antarikṣasya sthāne añjovairūpam . mahāvaiṣṭambhapakṣe vayaṃ gha tveti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . anyat sarvaṃ tṛtīyāhavat ..
caturthasyāhnaḥ . pibā some-(sā0 927-9) ti ṛṣabhasya vairājasya vā sahodairghatamasasya vā vasiṣṭhasya vairājasya bā prathamaḥ paryāyaḥ. mahāvairājasyottarāviti hotuḥ pṛṣṭham. samānamitarat caturthena ..
pañcamasyāhnaḥ . trikadrukeṣvi-(sā0 1486-8)ti nityavatsānāṃ prathamaḥ paryāyaḥ . indrāyāhi-(sā0 1146-8)-yadindra citrame-( sā0 1172-4 )tyetāsu atīṣaṅgāṇāṃ prathamasya vā . vidāmaghavanniti etāsu mahānāmnīnāmuttarau iti . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat pañcamena ..
ṣaṣṭhasyāhnaḥ. revatīrṇa iti vāravantīyaṃ hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . revām̐ idreti dārḍhacyutasya prathamaḥ paryāyaḥ. revatīrṇeti vāravantīyasyottarau. athavā . revatīrṇeti dārḍhacyutasya prathamaḥ paryāyaḥ . tasminneva tṛce vāravantīyasyottarau. anyat sarvaṃ pratyakṣāparkyapṛṣṭhaṣaḍahaṣaṣṭhāhavat ..5..
2.3.4.24_113
dvitīyamāha—
pratyakṣasya prathamaḥ paryāyaḥ . parokṣasyottarau . sa pratyakṣaprāṅkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..6.. iti ..6..
2.3.4.24_114
caturtho'dhyāya:-pṛṣṭhyaṣaḍahānukalpā: [pra. 2, kha. 13]
183
2.3.4.24_115
[ parokṣāpāṅkya-pratyakṣopāṅyapṛṣṭhau ]
athāta upāṅkyapṛṣṭhau ṣaḍahau . parokṣopāṅkyapṛṣṭhaśca pratyakṣopāṅkyapṛṣṭhaśca ..7..
2.3.4.24_116
[ klṛptimāha] --
tayoḥ kalpaḥ . pratyakṣasya pūrvau paryāyau . parokṣasyottamaḥ . sa parokṣopāṅkyapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..8..
2.3.4.24_117
[dvitīyamāha]--
parokṣasya pūrvau paryāyau pratyakṣasyottamaḥ . sa pratyakṣopāṅkaṅkapṛṣṭhaḥ ṣaḍahaḥ ..9..
2.3.4.24_118
iti . spaṣṭam . prathamasyāhnaḥ. abhi tvā śūre-(sā0 680- 1)ti karavarathantarasya pūrvau paryāyau . tasminneva tṛce rathantarasyottamaḥ. iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat prathamena ..
dvitīyasyāhnaḥ . tvāmiddhīti bṛhannidhanavārkajambhasya vā kaṇvabṛhato vā pūrvau paryāyau . tasminneva tṛce bṛhata uttamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat dvitīyena ..
tṛtīyasyāhnaḥ -- yad dyāva ( sā0 862-3 ) iti hrasvābṛhadopaśāyāḥ antarikṣasya vā mahāvaiṣṭambhasya vā pūrvau paryāyau . vairūpasyottamaḥ. iti hotuḥ pṛṣṭham . antarikṣapakṣe madhyaṃdine antarikṣasya sthāne añjovairūpam . mahāvaiṣṭambhapakṣe vayaṃ gha tveti abhinidhanaṃ kāṇvaṃ brahmaṇaḥ . samānamitarat tṛtīyena ..
caturthasyāhnaḥ . pibā soma-( sā0 927-9 )miti ṛṣabhasya vairājasya vā sahodairghatamasasya vā vasiṣṭhasya vairājasya vā pūrvau paryāyau. mahāvairājasyottamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitaraccaturthena ..
pañcamasyāhnaḥ. trikadrukeṣvi(sā01486-8)ti nityavatsānāṃ pūrvau paryāyau . indrāyāhi-yadindracitrameti etāsu atīṣaṅgāṇāṃ prathamasya vā . vidāmaghavanniti etāsu mahānāmnīnāmuttamaḥ . iti hotuḥ pṛṣṭham . samānamitarat pañcamena ..
paṣṭhasyāhnaḥ- revatīrṇa iti vāravantīyaṃ hotuḥ pṛṣṭham . yadvā . revām̐ indre-(sā0 1804-6)ti dārḍhacyutasya pūrvau paryāyau . revatīrṇeti
vāravantīyasyottamaḥ . athavā . revatīrṇeti dārḍhacyutasya pūrvau paryāyau . tasminneva tṛce vāravantīyasyottamaḥ . anyat sarvaṃ parokṣaprāṅkyaṣaḍahaṣaṣṭhāhavat ..
nanu uttarapakṣadvaye mādhyaṃdinapavamānahotuḥpṛṣṭhyorubhayatra dārḍhacyutasya karaṇe saṃcāradoṣa iti cet . maivam . nidānakāreṇa vidhānāt na doṣaḥ. yathā āparkyādiviśvajitsu prathamoktayoḥ stotrīyayoḥ rathantarasya madhye kaṇvarathantarasya vidhāne'pi saṃcārasya doṣatvaṃ nāṅgīkṛtaṃ nidānakāreṇa . yathā vā anurūpāgniṣṭomasāma dvādaśāhe ṣaṣṭhe'hani vāravantīyasya hotuḥ pṛṣṭhe agniṣṭomasāmni ca vidhāne'pi kalpakāreṇa saṃcārasya doṣatvaṃ nāṅgīkṛtam . tadvadatrāpīti nidānakārasyāśayaḥ . yadvā . jaiminikalpasūtre saṃsadāmayanamadhyagatapṛṣṭhastomaṣaḍahe ṣaṣṭhe'hani revatīnāmāyatane āmahīyavaṃ vā dārḍhacyutaṃ vā iti vidhānāt atrāparkyādiṣu mādhyaṃdinapavamāne āmahīyavaraivatayoḥ hotuḥ pṛṣṭhe ca hotuḥ pṛṣṭhaparyāyānupūrveṇa
2.3.6.1
pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
daśarātrikastomānāśritya dvādaśāhānāha-
athāpare daśa bhavanti .. 1 ..
iti ..1 ..
2.3.6.2
ṣaṣṭhā'dhyāyaḥ-dvādaśāhavikalpāḥ pra, 3, kha. 15
289
[ trivṛtstomadvādaśāhaḥ prathamaḥ]
2.3.6.3
tatra prathamaṃ trivṛtstomadvādaśāhamāha-
yathāstomaṃ prathamamahastathāstomo'yaṃ sarvo daśarātraḥ syāt ..2..
iti . yacchabde yathāśabdaḥ . yatstomamityarthaḥ . evaṃ tathetyatrāpi sarvo daśarātrastrivṛtstomaḥ kārya ityarthaḥ ..2..
asminnadhikāriṇamāha-
tenaitena tejaskāmo brahmavarcasakāmo vā yajeta ...3 ..
iti . spaṣṭam . asya klṛptiḥ . ādityānāmayanīyavyūḍhāgniṣṭomadaśarātravat stomānuguṇyenāvāpodvāpau kāryau . prathamamahardvādaśāhavadavikṛtam ..
2.3.6.4
dvitīyasyāhnaḥ-pavasva vācaḥ-pavasvendo (sā- 775-80) pavamānasya te vayam ( sā0 787-9) iti bahiṣpavamānam . mādhyaṃdine vṛṣā pavasve-( sā0 803-5) ti gāyatrayauktāśvasvāraṃ- sauparṇāni sāmatṛcaḥ . punānaḥ some-(sā0 675-6) ti aiḍamāyāsya- dairghaśravasatriṇidhanāyāsyāni sāmatṛcaḥ . vṛṣā śoṇa iti vāsiṣṭha- mantyaṃ tisṛṣu . ārbhave yaste mado vareṇya ( sā- 815-7) iti gāyatrahāvipmate prathamāyām . pavasve-( sā0 692 )ndramacche- (sā- 694)ti śaṅkusujñāne ekarcayoḥ . ayaṃ pūṣe-(sā0 818-20) ti gaurīvitakrauñcottare prathamāyām . dvau tasyāmeve- (lā0 śrau0 6. 3. 13)ti vacanān . vṛṣā matīnā- (sā- 821-3) miti yāmamantyaṃ tisṛṣu . antyavarjamekarcāḥ . saṃbhavati stome'ntyaṃ sarvatra tṛca (lā0 śrau0 6.4.2) iti vacanāt . anyat sarvaṃ dvitīyāhavat . sarvaṃ trivṛt ..
First 155 of 289 passages. Read on
Linked texts (2)
- Ārṣeyakalpa — Maśaka Gārgya, Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit