Kalpah 2.6.2

Kalpaḥ 2.6.2

Language: Sanskrit

2.6.2.p1

atha dvitīyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
agnaye samidhyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati samidhyamānāyānubrūhīti cā'gnaye deve- bhyaḥ samidhyamānāya hotaranubrūhīti vā .
āsīnaḥ praṇave praṇave samidhamādadhāti .
samiddho agna āhutetyasyāmuttamāyāṃ vā'nūyājasamidhamavaśiṣya sarvamidhmamādadhāti .pratisāmidhenīrvā .
vedenā''havanīyaṃ trirupavājayati .
sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya vedenopayamyottaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya sruvaṃ prajāpataye manave svāheti manasā dhvāyandakṣiṇāprāñcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ jyotiṣmatyāghārayati tiryañcaṃ vā sarvāṇīdhmakāṣṭhāni sam̐sparśayati .
sruveṇā''jyasthālyā ājyamādāyā''pyā- yatāṃ dhruvā ghṛteneti dhruvāmāpyāyayati .
sarvatraivam .

2.6.2.p2

agnītparidhīm̐ ścāgniṃ ca tristriḥ samṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
idhmasaṃnahanāni sphya upasaṃgṛhyā''gnīdhraḥ pradakṣiṇamanuparikrāmanparidhīnsaṃmārṣṭi madhyamamudañcaṃ prāñcāvitarau .
agne vājajidvājaṃ tvā sariṣyantaṃ vājaṃ jeṣyantaṃ vājajitaṃ vājajityāyai saṃmārjmyagnimannādamannādyāyeti triragnim .
sarvāsvāhutiṣūpabhṛtā juhūmupadadhāti mukhato'bhihṛtyopabhṛti juhūmavadadhāti hoṣyam̐stenaiva
pratyavaharati na sam̐śiñjayati nābhiṃ prati srucau dhārayate .. 1 .. samaṃ prāṇairityekeṣām .
apareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇena dakṣiṇā'tikrāmati savyeno daṅṅapi vā savyena dakṣiṇā'tikrāmati dakṣiṇenodaṅ .
āghāramāghārayiṣyanbhuvanamasītyagreṇa juhūpabhṛtau devebhyaḥ prācīnamañjaliṃ karoti saprathā namo devebhya iti vā .
svadhā pitṛbhya iti dakṣiṇā .

2.6.2.p3

juhvehīti juhūmādatta upabhṛdehītyupabhṛtam .
suyame me'dya ghṛtācī bhūyāstam̐ svāvṛtau sūpāvṛtāvityupabhṛti juhūmavadadhāti .
agnāviṣṇū ityanavaklindanprastaraṃ dakṣiṇā'tikrāmati .
viṣṇoḥ sthānamasītyavatiṣṭhate .
yatrendrastiṣṭhanvīryamakarottattiṣṭhanvīryaṃ kriyāsamiti vā .
antarvedi dakṣiṇaṃ pādamavaghransavyaṃ kṛtvā .
dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya srucam .
samārabhyetyāghārayati .

2.6.2.p4

ucchuṣmo agna iti vā .
prāñcamudañcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ jyotiṣmatyāghārayati .
tiryañcaṃ vā .
sarvāṇīdhmakāṣṭhāni sam̐sparśayati .
hutvā'nuprāṇiti .
ūrdhvamāghārayetsvargakāmasya nyañca vṛṣṭikāmasya .
dveṣyasya nyañcaṃ vicchinatti vā .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi jihmaṃ tasyā''ghārayet .

2.6.2.p5

bṛhadbhā iti srucamudgṛhṇāti .
pāhi mā'gna ityasam̐sparśayansrucāvatyākrāmati .
samaktamagninā ghṛtam̐ samaktam̐ haviṣā haviḥ . samantarikṣamarciṣeti juhvā dhruvāṃ triḥ samanakti .
makhasya śiro'sīti vā .
unnītam̐ rāya iti sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya suvīrāya svāheti judahūṃ pratyabhighārayati .
yajñena yajñaḥ saṃtata iti juhvā dhruvām .
sādayitvā srucau .
pravaraṃ pravṛṇīte .

2.6.2.p6

idhmasaṃnahanāni sphya upasaṃgṛhya vedeśca tṛṇamavyantamadhvaryuḥ pravarāyāvatiṣṭhate .. 2 ..
ka idamadhvaryurbhaviṣyati sa idamadhvaryurbhaviṣyati yajño yajñasya viṣṇoḥ sthāne tiṣṭhāmi vāgārtvijyaṃ karotu mana ārtvijyaṃ karotu vācaṃ prapadye bhūrbhuvaḥ suvarityadhvaryurjapati .
tānyāgnīdhro'nvārabhpa paścādavatiṣṭhate .
ka idamagnīdbhaviṣyati sa idamagnīdbhaviṣyatīti mantram̐ saṃnamati .
brahmanpravarāyā''śrāvayiṣyāmītyāmantrayate .
āśrāvayośrāvayeti vā''śrāvayati .
astu śrauṣaḍityāgnīdhraḥ pratyāśrāvayati .
evamāśrutapratyāśrute bhavataḥ .

2.6.2.p7

utkare dakṣiṇāmukhastiṣṭhannāgnīdhraḥ sphyaṃ dhārayanpratyāśrāvayatyanyeṣvāśrāvaṇeṣu pravarāt .
pratyāśrāvite pravaraṃ pravṛṇīte .
agnirdevo hotā devānyakṣadvidvām̐ścikitvanmanuṣvadbharatavadamuvadamu vaditi yathā yajamānasyā''rṣeyam̐ saha pareṇa trīnanantarān .
ita ūrdhvānmantrakṛto'dhvaryurvṛṇīte yatharṣi mantrakṛto vṛṇīta iti vijñāyate .
amuto'rvāñco hoteti vijñāyate .
purohitasya pravareṇa rājā pravṛṇīte .
purohitasyā''rṣeyeṇā''vedayediti rājño vijñāyate niṣādarathakārāśca yamṛṣimanubruvate tena teṣāṃ pravaraṃ pravṛṇīte .
tathā brāhmaṇānāṃ rājārpitānāṃ rājñāṃ vā brāhmaṇārpitānām .

2.6.2.p8

dvigograsya trīm̐strīnekaikasmādgotrāvupalakṣayet 1
tathā'saṃprajñātabandhoḥ purohitapravareṇā''cāryapravareṇa vā .
kṛtsnamekeṣāṃ pravaraṃ pratiṣidhya manuvadityeva vidadhāti .
brahmaṇvadā ca vakṣadbrāhmaṇā asya yajñasya prāvitāra iti pravaraśeṣaḥ .
asāviti hoturupām̐śu nāma gṛhṇāti .
mānuṣa ityuccaiḥ .
sīdati hotā .
vedyāṃ tṛṇamapisṛjati .. 3 ..

2.6.2.p9

2.2 atha dvitīyaḥ paṭalaḥ .
ājyabhāgayorāvāpe sviṣṭakṛti patnīsayāājeṣu ca yājyāpuronuvākye yājyaiva prayājānūyājeṣu .
ubhayīṣvāśrutapratyāśrute yājyāsaṃpraiṣaśca .
anapavyāharantaḥ pracaranti .
so'dhvaryurnāpavyāharetpurā''śrāvaṇādāśrāvite'gnīnnāpavyāharetpurā pratyāśrāvaṇātpratyāśrāvite'dhvaryurnāpavyāharetpurā yajeti vacanādyajetyukte hotā nāpavyāharetpurā vaṣaṭkārāt .
uttarataḥ puronuvākyāmavadāsyannavadyannavatte vā saṃpreṣyati .
amuṣmā anubrūhīti yathādevatam .
dakṣiṇato yājyāmatyākramyā''āvya pratyā- śrāvite'muṃ yajeti yathādevatam̐ saṃpreṣyati .

2.6.2.p10

vaṣaṭkāre vaṣaṭkṛte vā juhoti yājyā puronuvākyāvatīṣu caturavattaṃ pañcāvattaṃ vā .
pañcāvattaṃ jamadagnīnāṃ caturavattamitareṣāṃ gotrāṇām .
apyajāmadagnyo jāmadagnyamāmantrya pañcāvattaṃ kurvīta .
aṅguṣṭhaparvamātrāṇi daivatānyavadānāni bhavanti .
uttarāṇyuttarāṇi sthavīyām̐si .
daivatebhyaḥ sauviṣṭakṛtāni sauviṣṭakṛtebhya aiḍāni tathā cāturdhākaraṇikāni .
mām̐sasam̐hitābhyāmaṅgulībhyāmaṅguṣṭhena ca puroḍāśasyāvadyati sruveṇā''jyasāṃnāyyayormekṣaṇena carūṇām .
madhyātpuroḍāśasyāvadāya pūrvārdhādavadyati paścārdhāttṛtīyaṃ pañcāvattinaḥ .

2.6.2.p11

ānujāvarasya jaghanyamavadānaṃ prathamam .
avadāya pūrvārdhe sruco nidadhyātprathamaṃ jaghanyaṃ paścārdhe .
pūrvapūrvāṇyavadyejjyeṣṭhasya jyaiṣṭhineyasya .. 4 .. purodhākāmasya vā .
aparapūrvāṇi kaniṣṭhasya kāniṣṭhineyasyā''nujāvarasya vā .
puroḍāśasāṃnāyyayorupastaraṇābhidhāraṇe ājyenopastīrya haviṣo'vadāyā''jyenābhighārayet .
srucyupastīrya mā bhermā saṃvikthā mā tvā him̐siṣaṃ mā te tejo'pakramīt . bharatamuddhare manuṣiñcāvadānāni te pratyavadāsyāmi namaste astu mā mā him̐sīrityavadāsyanhavirabhimṛśati .
avadāyābhighārya yadavadānāni te'vadyanvilomākārṣamātmanaḥ . ājyena pratyanajmyenattatta āppāyatāṃ punariti haviḥ pratyabhighārayati .
avadāyāvadāya prastarabarhiḥ samanaktīti vijñāyate .

2.6.2.p12

apidadhadivāprakṣṇanpuroḍāśāhutiṃ juhotyājyam̐ hutvā'vadānaṃ juhotyājyenāntato'nvavasrāvayati .
mukhenetarāḥ srāvayati .
pūrvāṃ pūrvām̐ sam̐hitāmāvāpāhutiṃ juhoti .
srucyamāghāramanujuhoti .
pravaraṃ pravṛtya ghṛtavatīmadhvaryo srucamāsyasvetyu- cyamāne juhūpabhṛtāvādāya sakṛdatikrāntaḥ pañca prayājānyajatyabhikrāmaṃ samānatra vā tiṣṭhan .
dveṣyasyāvakrāman (m) .
samidho yajeti prathamaṃ prayājam̐ saṃpreṣyati yaja yajetyuttarān .
samidhaḥ purastādyajati tanūnapātaṃ dakṣiṇata iḍaḥ paścādardhamaupabhṛtasya juhvāmānīya barhiruttarato yajati svāhākāraṃ madhye'pareṇa vā''ghārasaṃbhedaṃ pūrvaṃ pūrvam̐sam̐hitam̐ samānatra vā sarvān .

2.6.2.p13

pratyākramya prayājaśeṣeṇa havīm̐ṣyabhighārayati .
yadanupūrvāṇi pradīyante .
dhruvāmabhighāryā''gneyamabhighārayatyupabhṛtamantataḥ .
ājyabhāgābhyāmājyahavirbhyāṃ pracarati .
tau prabāhugjyotiṣmatyu'ttarārdhe'gnaye juhoti dakṣiṇārdhe somāya .
tāvantareṇetarā juhoti .. 5 ..
ājyabhāgau prati srucāvādatte na nidadhātyā sviṣṭakṛtaḥ .
pracaryā''gneyena puroḍāśenā''jyahaviṣopām̐śuyājena pracarati .

2.6.2.p14

tasyoccairāśrutapratyāśrute yājyāpuronuvākyāsaṃpraiṣo vaṣaṭkāraśca .
upāṃśu devatādeśanam .
yathādevatamuttareṇa puroḍāśena pracarati .
samavadāya sāṃnāyyābhyāṃ pracarati dviḥ
śṛtasyāvadyati dvirdadhnāstriḥ pañcāvattinaḥ .
samavadāya sviṣṭakṛtā pracarati .
yadanupūrvāṇi pradīyante sarvebhpa uttarārdhebhyaḥ sakṛtsakṛdavadyati .
dviḥ pañcāvattinaḥ .

2.6.2.p15

dvirabhighārayati na haviḥśeṣānpratyabhighārayati .
uttarārdhapūrvārdhe'sam̐saktāmitarābhirāhutibhirjuhoti .
pratyākramya srucamadbhiḥ pūrayitvā vaiśvānare haviridaṃ juhomi sāhasramutsam̐ śatadhārametam . tasminneṣa pitaraṃ pitāmahaṃ prapitāmaham̐ svarge lokevibharatpinvamāna iti madhyamaṃ paridhiṃ pradakṣiṇamanu pariṣiñcati ..6..

2.6.2.p16

2.3 atha dvitīyapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
sādayitvā srucāvāgneyaṃ prāñcaṃ virujyāṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā'jyāyo yavamātrādāvyādhātkṛtyatāmidam . mā rūrupāma yajñasya śuddham̐ sviṣṭamidam̐ haviri tyanumṛśya yavamātraṃ pippalamātraṃ vā prāśitramavadyati .
avirujyottarasmāt .
prāśitraharaṇamupastīryāvadāyābhighārayati .
upastṛṇīyādabhi ca ghārayedityekeṣām .
āgneyātprāśitramavadyatītyekeṣām .
tannidhāya .
iḍāpātramupastīryeḍām̐ samavadyati caturavattāṃ pañcāvattāṃ vā sviṣṭakṛtā''nupūrvyaṃ vyākhyātam .

2.6.2.p17

manunā dṛṣṭāṃ ghṛtapadīṃ mitrāvaruṇasamīritām . dakṣi ṇārdhādasaṃbhindannavadyāmyekatomukhāmiti dakṣiṇārdhātpuroḍāśasya pūrvamiḍāvadānamavadyati .
pūrvārdhādaṇumiva dīrghaṃ uttaram .
tamājyena saṃtarpya dhruvāyā upohya .
saṃbhedamavadyati .
paścārdhātṛtīyaṃ pañcāvattāyāḥ .
abhighārya hotra iḍāmādadhāti .
prācīṃ vā prohati .
anutsṛjanneva hoteḍayā'dhvaryuṃ parigṛhṇāti yadi hotre prattā bhavati .

2.6.2.p18

agreṇa hotāraṃ dakṣiṇā'tikramya paścātprāṅā sīno hoturaṅguliparvaṇī anakti .
pūrvamagre'thāparam .
tatso'vaghrāyāpa upaspṛśati .
yathetaṃ pratyetya purastātpratyaṅṅāsīno dakṣiṇe hotuḥ pāṇāviḍāyā avāntareḍāmavadyati .
lepādupastṛṇāti .
svayam̐ hotā madhyato dvirādatte'dhvaryurvā'nyatarat .
lepenābhighārayati 1
upahvayate hotā .

2.6.2.p19

iḍāmupahūyamānāmadhvaryurāgnīdhraḥ .. 7 .. yajamānaścānvārabhante .
daivyā adhvaryava upahūtā ityucyamāna upahūtaḥ paśumānasānīti japati .
upahūtāyāmagreṇā''havanīyaṃ brahmaṇe prāśitraṃ pariharati .
tasminprāśite .
iḍhā'si syonā'si syonakṛtsā no rāyaspoṣe supra- jāstvedhāḥ. mukhasya tvā dyumnāya surabhyāsyatvāya tvā'- śnāmītyupahūtāmṛtvijaḥ prāśnanti yajamānapañcamāḥ .
vāgyatā bhavantyāmārjanāt
mano jyotirjruṣatāmityantarvedi pavitravati mārjayante .
āgneyaṃ caturdhā virujya barhiṣadaṃ karoti .

2.6.2.p20

tasminnādiśyamāna idaṃ yajamānasyeti yajamānabhāgamādiśati .
ādiṣṭasya sthaviṣṭhamagrīdhe ṣaḍavattam̐ saṃpādayati .
upastīryāvadāyābhighārayatyevaṃ punaravadyati .
divo bhāgo'syagnerāgnīdhramasyagneḥ śāmitramasyagnestvā''syena prāśnāmi namaste astu mā mā him̐sīrityāgnīdhraḥ prāśnāti .
vedena vrahmayajamānabhāgau pariharati .
anyena pātreṇa hotre'nyenādhvaryave .
pṛthivyai bhāgo'sīti hotā prāśnātyantarikṣasya bhāgo'sītyadhvaryurdiṃvo bhāgo'sīti brahmā .
mahānaparimito'nvāhāryo dakṣiṇāgnāvodanaḥ pakvastamabhighāryānabhighārya vā'ntarvedyāsādayati .

2.6.2.p21

dakṣiṇasadbhya upahartavā iti saṃpreṣyati .
dakṣiṇata eteti yajamānenocyamāne yathāsaṃpraiṣaṃ kurvanti .
anvāhāryaṃ pratigṛhya pratyāyanti .
haviḥśeṣānudvāsya .
anūyājārthe ulmuke apisṛjya .
vrahmanprasthāsyāmaḥ samidhamādhāyāgnītparidhīm̐ścāgniṃ ca sakṛtsakṛtsaṃmṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
eṣā te agne samittayā vardhasva cā'' ca pyāyasva . vardhatāṃ ca te yajñapatirā ca
pyāyatām̐ svāhetyāgnīdhraḥ samidhamādhāyāsphyairidhmasaṃnahanairaparikrāmanparidhīnsaṃ- mārṣṭi madhyamamudañcaṃ prāñcāvitarau .

2.6.2.p22

agne vājajidvājaṃ tvā sasṛvām̐samiti mantram̐ saṃnamati .
yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro yuvā . paśūnasmākaṃ mā him̐sīre- tadastu hutaṃ tava svāheti saṃmārgānabhyukṣyā''havanīye praharati .
utkare śālāyāṃ balajāyāṃ vodasyet .
parogoṣṭhaṃ vā haretparogavyūtiṃ vā . . 8 . .
iti hiraṇyakeśisūtre dvitīyapraśre tṛtīyaḥ paṭalaḥ . . 3 . .

2.6.2.p23

2.4 atha dvitīyapraśre caturthaḥ paṭalaḥ .
yadupabhṛtyājyaṃ tajjuhvāmānīya tena sakṛdatikrāntastrīnanūyājānyajati .
devānyajeti prathamamanūyājam̐ saṃpreṣyati yaja yajetyuttarau .
agreṇā''ghārasaṃbhedaṃ paścātpaścātsamidhi juhoti .
prāñcamuttamaṃ dīrgham̐ saṃtataṃ tenetarānanusaṃbhinatti .
pratyākramya yathāyatanam̐ sucau sādayitvā .
vājavatībhyāṃ vyūhati .
vājasya mā prasaveneti dakṣiṇenottānena saprastarāṃ juhūmudgṛhṇātyathā sapatnām̐ indro ma iti nīcā savye- nopabhṛtaṃ nigṛhṇātyudgrābhaṃ ceti juhūmudgṛhṇāti nigrābhaṃ cetyupabhṛtaṃ nigṛhṇāti brahma devā avīvṛdhanniti dakṣiṇeno- ttānena prācīṃ juhūṃ prohatyathā sapatnānindrāgnī ma iti nīcā savyenopabhṛtaṃ pratīcīṃ bahirvedi nirasyati .

2.6.2.p24

devastam̐ savitā pratinudatu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti vā .
abhyukṣyopabhṛtamāhṛtya juhvā paridhīnanakti .
vasubhyastveti madhyamam̐ rudrebhyastveti dakṣiṇārdhyamādityebhyastvetyuttarārdhyaṃ vasuvanirasi vasudheyo'sīti vā .
anyatra prastarājjuhūm̐ sādayitvā saṃjānāthāṃ dyāvā pṛthivī mitrāvaruṇau tvā vṛṣṭyā'vatāmiti vidhṛtībhyāṃ prastaram̐ samullipya barhiṣi vidhṛtī apisṛjya .
srukṣu prastaramanaktyaktam̐ rihāṇā iti juhvāmagrāṇi viyantu vaya ityupabhṛti madhyāni prajāṃ yonimiti dhruvāyāṃ mūlāni .
evaṃ punaranakti .
tṛtīye dhruvāyāmādito mūlānyupabhṛti madhyāni juhvāmantato'grāṇi .
divyaṅkṣvāntarikṣe'ṅkṣva pṛthivyāmaṅkṣveti vā .

2.6.2.p25

āyuṣe tvetyaktasya tṛṇamapādāya prajñātaṃ nidhāya .
prastaram̐ śākhāṃ cā''dāya .
uttaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya .
āśrāvya pratyāśrāvite .. 9..
iṣitā daivyā hotāro bhadravācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāya sūktā brūhīti saṃpreṣyati sūktavākam̐ hotā pratipadyate .
āpyāyantāmāpa oṣadhaya ityadhvaryuḥ prastaram̐ śākhāṃ cānu praharati .
aktaṃ devānām̐ rihantu rihāvyantu vayām̐si vaśā pṛśnirbhūtvā divaṃ gaccheti vā .
nātyagramanudagramapratiśṛṇannagramajihmamiva hastaṃ dhārayan .

2.6.2.p26

karṣanniva nyañcamantataḥ paryāvartayati .
āśāste'yaṃ yajamāno'sāvityucyamāne'pisṛjya prastaramagnīdgamayeti saṃpreṣyati.
trirañjalinā''gnīdhraḥ prastaramūrdhvam̐ samudyauti .
anuprahareti saṃpreṣyati svagātanubhyaḥ svāheti prastarasya tṛṇamapāttamāgnīdhro'nupraharati .
etadetaditi triraṅgulyā'nvavadiśati.
āyuṣpā agne'syāyurme pāhīti yathā rūpaṃ prāṇāyatanāni saṃmṛśati .
dhruvā'sītīmāmabhimṛśati .
saṃvadasvetyāgnīdhraḥ saṃpreṣyati .

2.6.2.p27

agā3nagnīdityadhvaryurāha .
agannityāgnīdhraḥ .
śrāvayetyadhvaryuḥ śrauṣaḍityāgnīdhraḥ .
madhyamaṃ paridhimanvārabhya svagādaivyā hotṛbhyaḥ svastirmānuṣebhyaḥ śaṃyorbrūhīti saṃpreṣyati .
śaṃyuvākm̐ hotā pratipadyate .
adhvaryuḥ paridhīnanupraharati .
yaṃ paridhimiti madhyamam .
yajñasya pātha upasamitamitītarau .

2.6.2.p28

avāñcamuttarasyāgramaṅgāreṣūpohati .
yajamānaṃ prathateti sarvānanumantrayate .
juhvā bila upabhṛto'gramabadhāya sam̐srāvabhāgāḥ stheti srucau prasrāvayati .
ukte śaṃyuvāke haviḥśeṣānprāśnanti .
ājyalepānprakṣālya .. 10 ..

2.6.2.p29

2.5 atha dvitīyapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
juhūpabhṛtāvadhvaryurādatte vedam̐ hotā sasruvāmājyasthālīmāgnīdhraḥ pratyañco yanti patnīḥ saṃyājayiṣyantaḥ .
dakṣiṇena gārhapatyapatyamadhvaryuratikrāmatyuttareṇetarau .
agnervāmapannagṛhasya sadasi sādayā- mīti kastambhyām̐ srucau sādayati .
dhuri dhuryau pātamiti dhuroḥ prohati prohaṇameke pūrvam̐ samāmananti .
sphye vā nirvapati sphye vimucya .
vimuktābhyāmapareṇa gārhapatyamupaviśya dhvānenaiva srugbhyāṃ patnīḥ saṃyājayanti .
vedaṃ copabhṛtya patnyāmanvārabdhāyāmuttarārdhe somaṃ yajati dakṣiṇārdhe tvaṣṭāraṃ tāvantareṇetarā yajati .

2.6.2.p30

pariśrite'pariśrite vā devānāṃ patnīryajati .
apariśrite rākāṃ putrakāmo yajeta sinī vālīṃ paśukāmaḥ kuhūṃ puṣṭikāmaḥ .
purastāddevānāṃ patnībhyo rākā- sinīvālyāveke samāmananti .
agniṃ gṛhapatimiṣṭvā saṃpatnī patyā sukṛtena gacchatāṃ yajñasya yuktau dhuryāvabhūtām . saṃjānānau vijahatāma- rātīrdivi jyotirajaramārabhetāmiti sruveṇa gārha- patye saṃpatnīyaṃ juhoti patnyāṃ samanvārabdhāyām .
hoturaṅguliparvaṇī anaktyaparamaṅktvā'tha pūrvamitarathā vā .
tatso'vaghrāya . apa upaspṛśati .
dakṣiṇe hotuḥ pāṇau catura ājyabindūniḍāmavadyati .
ṣaḍagnīdhaḥ .

2.6.2.p31

upahvayate hotā .
iḍāmupahūyamānāmadhvaryurāgnīdhraḥ .. 11 .. patnī cānvārabhante .
upahūteyaṃ yajamānetyucyamāna upahūtā paśumatyasānīti japati .
upahūtāṃ prāśnāti hotā .
upahūto dyauḥ pitopa māṃ dyauḥ pitā hvayatāmagnirāgnīdhrādāyuṣe varcase jīvātvai puṇyāyetyāgnīdhraḥ prāśnātyupa hūtā pṛthivī mātopa māṃ mātā pṛthivī hvayatāmagni- rāgnīdhrādāyuṣe varcase jīvātvai puṇyāyeti vā .
prāśya tūṣṇīṃ mārjayate .
iḍāntam̐ śaṃyvantaṃ vā .
śaṃyvante vedāttṛṇamapādāya tasya juhvāmagrama- ñjyātsruve madhyamupabhṛtyājyasthālyāṃ mūlam .

2.6.2.p32

tasya kalpo yaḥ prastarasya .
dakṣiṇāgnāvidhmapravraścanānyabhyādhāya piṣṭalepaphalīkaraṇahomau juhoti .
caturgṛhītājye phalīkaraṇānopyāgne'dabdhāyo iti juhoti .
aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā piṣṭalepamopyolūkhale musale yacca śūrpa āśiśleṣa dṛṣadi yatkapāle .
avapruṣo vipruṣaḥ saṃyajāmi viśve devā haviridaṃ juṣantāṃ yajñe yā vipruṣaḥ santi bahvīragnau tāḥ sarvāḥ sviṣṭāḥ suhutā juhomīti piṣṭalepaṃ juhoti .
piṣṭalepaṃ pūrvameke samāmananti vedo'si vittirasīti vedam̐ hotā patnyai prayacchati .
vedo'si vedase tvā vedo me vindeti vā .
ghṛtavantaṃ kulāyinamiti tam̐ sopasthe kṛtvā .

2.6.2.p33

asyate .
hotā'syati .
triravasyatītyekeṣām .
nirdviṣantaṃ nirarātiṃ nudeti vedaṃ patnī nirasyate .
imaṃ viṣyāmīti yoktrapāśaṃ viṣyate .
tasyāḥ sayoktre'ñjalau pūrṇapātramānayati .
samāyuṣetyānīyamāne japati .
tatsā ninīya mukhaṃ vimṛjya yathārthaṃ gacchati .

2.6.2.p34

ghṛtavantaṃ kulāyinamiti vedam̐ hotā stṛṇanneti gārhapatyātsaṃtatamāhavanīyāt .. 12 ..
yathetamadhvaryuretya .
yā sarasvatī yaśobhagīnā tasyai te svāhā yā sarasvatī veśabhagīnā tasyai te svāheti sārasvatau homau hutvā .
indro'pānasya keha manaso veśānkuru sumanasaḥ sajātānsvāhā .
ṛṣabhaṃ vājinaṃ vayaṃ pūrṇamāsaṃ yajāmahe . sa no dohatām̐ suvīryam̐ rāyaspoṣam̐ sahasriṇaṃ prāṇāya surādhase pūrṇa- māsāya svāheti paurṇamāsyām . amāvāsyā subhagā suśevā dhenuriva bhūya āpyāyamānā . sā no dohatām̐ suvīryam̐ rāyaspoṣam̐ sahasriṇamapānāya surādhase'māvāsyāyai svāhetyamāvāsyāyām̐ sruveṇa pārvaṇau homau juhoti .
purastātsviṣṭakṛta eke samāmananti .
daśa te tanuvo yajña yajñiyāstāḥ prīṇātu yajamāno ghṛtena . nāriṣṭhayoḥ praśiṣamīḍamāno devānāṃ daim̐vye'pi yajamāno'- mṛto'bhūt . yaṃ vāṃ devā akalpayannūrjo bhāgam̐ śatakratū . etadvāṃ tena prīṇāni tena tṛpyatamam̐ ihau . ahaṃ devānām̐ sukṛtāmasmi loke mamedamiṣṭaṃ na mithurbhavāti . ahaṃ nāri- ṣṭhāvanuyajāmi vidvānyadābhyāmindro adadhādbhāgadheyam . adārasṛdbhavata deva somāsyinyajñe maruto mṛḍatā naḥ . mā no vidadabhibhāmo aśastirmā no vidadvṛjanā dveṣyā yā . brahma pratiṣṭhā manaso brahma vāco brahma yajñānām̐ haviṣāmājyasya . atiriktaṃ karmaṇo yacca hīnaṃ yajñaḥ parvāṇi pratiranneti kalpayansvāhākṛtāhutiretu devān . saṃ te manasā manaḥ saṃ prāṇe prāṇaṃ dadhāmi te saṃ vyāne samapānaṃ dadhāmi te . parigṛhya yajamāno'mṛto'bhūcchaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade svāheti nāriṣṭhāñjuhoti .. 1 3..

2.6.2.p35

2.6 atha dvitīyapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
iṣṭebhyaḥ svāhā vaṣaḍaniṣṭebhyaḥ svāhā bheṣajaṃ duriṣṭyai svāhā niṣkṛtyai svāhā nirṛtyai svāhā daurārdhyai svāhā daivī- bhyastanūbhyaḥ svāhardhyai svāhā samṛddhyai svāhā .
ayāścāgne'syanabhiśastīśca satyamittvamayā asi . ayasā manasā dhṛto'yasā havyamūhiṣe'yā no dhehi bheṣajam̐ svāhemaṃ me varuṇa tattvā yāpi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayā'si prajāpate bhūrbhuvaḥ muvariti vyāhṛtibhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca .
āśrāvitamatyāśrāvitaṃ vaṣaṭkṛtamatyanūktaṃ ca yajñe . atiriktaṃ karmaṇo yacca hīnaṃ yajñaḥ parvāṇi pratiranneti kalpayansvāhākṛtāhutiretu devān .
anājñātaṃ yadājñātaṃ yajñasya kriyate mithu . agne tadasya kalpaya tvam̐ hi vettha yathātatham̐ svāhākṛtāhutiretu devān .
atiriktaṃ nyūne juhomi nyūnamatirikte juhomi . samam̐ same juhomi svāhākṛtāhutiretu devān.
yadakarma yannākarma yadatyagāma yannātyagāma yadatyarī- ricāma yannātyarīricāma . tattvaṃ viṣṇo yajñe yajñaṃ pratiṣṭhāpaya svāhākṛtāhutiretu devān .
yatpramattāntaragāma kiṃcidasminyajñe mantrataḥ karmato bā . anayā''hutyā tacchamayāmi sarvaṃ tṛpyantu devā haviṣo ghṛtasya svāhākṛtāhutiretu devān .

2.6.2.p36

brahma pratiṣṭhā manasa ityeṣā .
tataṃ ma āpastadu tāyate punaḥ svādiṣṭhā dhītirucathāya śasyate . ayam̐ samudra uta viśvabheṣajaḥ svāhā kṛtasya samu tṛpṇutarbhuvaḥ .
udvayaṃ tamasasparyudu tyaṃ citram .
yadvo devā atipādayāni vācā citprayataṃ devaheḍanam . arāyo asmām̐ abhi- ducchunāyate'nyatrāsmanmarutastaṃ nidhetana .
yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi . maghava- ñchagdhi tava tanna ūtaye vidviṣo vimṛdho jahi .
svastidā viśaspatirvṛtrahā vimṛdho vaśī . vṛṣendraḥ pura etu naḥ svastidā abhayaṃkaraḥ .
ābhirgīrbhiryadato na ūnamāpyāyaya harivo vardhamānaḥ . yadā stotṛbhyo mahi gotrā rujāsi bhūyiṣṭhabhājo adha te syāma .
ava te heḍa uduttamam .

2.6.2.p37

puruṣasaṃmito yajño yajñaḥ puruṣasaṃmitaḥ . agne tadasya kalpaya tvam̐ hi vettha yathātatham̐ svāhākṛtāhutiretu devān.
yatpākatrā manasā dīnadakṣā na yajñasya manvate marttāsaḥ . agniṣṭa- ddhotā kratuvidvijānanyajiṣṭho devām̐ ṛtuśo yajāti .
svāheti juhvā''havanīye'dhvaryuḥ .. 14 ..
sarvaprāyaścittāni juhoti .
dhruvāmāpyāyya .
devā gātuvida ityantarvedyūrdhvastiṣṭhandhruvayā''havanīye trīṇi samiṣṭayajūm̐ṣi juhoti .
ekaṃ dve trīṇi vā saṃtatam .
vigrāhaṃ vā .

2.6.2.p38

dveṣyasya nyañcaṃ vicchinatti vā .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi jihmastiṣṭhañjuhuyāt .
madhyame svāhākāre barhiranupraharati .
barhirmuṣṭiṃ vā .
hute vā'nupraharati .
prahṛtya vā'bhijuhuyāt .
yadi yajamānaḥ pravasetprajāpatervibhānnāma loka iti dhruvāyāṃ yajamānabhāgamavadhāya saha samiṣṭayajuṣā juhuyāt .
abhistṛṇīhi paridhehi vediṃ jāmiṃ mā him̐sīramuyā śayānā . hotṛṣadanā haritāḥ suvarṇā niṣkā ime yajamānasya bradhna iti hotṛṣadanairvedimabhistṛṇāti .

2.6.2.p39

poṣāya va ityagreṇā''havanīyaṃ praṇītāḥ paryāhṛtya yo va'yaukṣītsa vo vimuñcatvityantarvedi vimuñcati .
yaṃ devā manuṣyeṣūpaveṣamadhārayan . ye asmadapacetasastānasma bhyamihā kuru . upaveṣopa viḍḍhi naḥ prajāṃ puṣṭimatho dhanam . dvipado naścatuṣpado dhruvānanapagānkurvityupaveṣamādāya .
yopaveṣe śuksā'mumṛcchatu yaṃ dviṣma ityutkare nikhanennirasyedvā .
niramuṃ nuda okasaḥ sapatno yaḥ pṛtanyati . nirbādhyena haviṣendra eṇaṃ parāśarīt . ihi tisraḥ parāvata ihi pañcajanām̐ ati . ihi tisro'tirocanā yāvatsūryo asaddivi . paramāṃ tvā parāvatamindro nayatu vṛtrahā . yato na punarāyasi śaśvatībhyaḥ samābhyaḥ . hato'sā- vavadhiṣmāmumiti yaṃ dveṣṭi tasya vadhaṃ manasā dhyāyatyava- sṛṣṭaḥ parāpata śaro brahmasam̐śita iti vā'pa upaspṛśya .
kastvā yunakti sa tvā vimuñcatviti yajñaṃ vimuñcati .
sarvamanuvīkṣate .
yāni gharme kapālānīti kapālāni .
sam̐sthitāyāṃ paurṇamāsyām .. 15 ..

2.6.2.p40

vaimṛdhasya tantraṃ prakramayati .
tasyaindrāgnena kalpo vyākhyātaḥ .
pañcadaśa sāmidhenyaḥ saptadaśa vā .
nirvapaṇakāla indrāya vaimṛdhāya prabhūtānvrīhīnnirvapati .
dakṣiṇākāle yathāśakti dakṣiṇāṃ dadāti .
tatra yāthākāmī prakrame .
prakramāttu niyamyate .
darśapūrṇamāsayoḥ kāmyānkalpānvyākhyāsyāmaḥ .

2.6.2.p41

anena darśapūrṇamāsābhyāmṛddhikāmo yajeta .
dve paurṇamāsyau yajeta dve amāvāsye .
yaḥ kāmayetardhnuyāmityekeṣāṃ paurṇamāsīmeva yajeta .
bhrātṛvyavānnāmāvāsyāṃ dvyavarārdhyaṃ tryavarārdhyaṃ vā yajeta saṃkrāme saṃkrāme vajraṃ bhrātṛvyāya praharati .
agnīṣomīyāṇi pradhānāni syurbhrātṛvyavato'bhicaratastitīriṣato vā .
sākaṃprasthāyīyena paśukāmo yajeta .
bahavaḥ sāyaṃ dohā bhavanti bahavaḥ prātardohāstairanantaraṃ dohādyajate .
api vā yathā'māvāsyāyām̐ havirduhantyevaṃ dugdhvā''taṃcya nidadhyādyatprātaḥ syāttacchṛtaṃ kuryātpātrasam̐ sādanakāle yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti juhum̐ścaudu- mbarānmahataścamasām̐steṣāṃ juhvā kalpo vyākhyātaḥ .

2.6.2.p42

pracaryā''gneyena puroḍāśenā''gnīdhre srucau nidhāya saha kumbhībhiratikrāmanmāhendrāyānubrūyāśrāvayendraṃ yajeti yāvatyaḥ kumbhyaḥ syustāvanto brāhmaṇā dakṣiṇata upavītina upottiṣṭheyurdārupātrāṇyādāya teṣu kumbhīrānīya sarve yugapajjuhvatyadhvaryorāhutimanujuhvati .
dākṣāyaṇayajñena suvargakāmo yajeta .
dve paurṇamāsyau bhavato dve amāvāsye .
āgneyo'ṣṭākapālo'gnīṣomīya ekādaśakapālaḥ pūrvasyāṃ paurṇamāsyāmāgneyo'ṣṭākapāla aindraṃ dadhyuttarasyāmāgneyo'- ṣṭākapāla aindrāgna ekādaśakapālaḥ pūrvasyāyamamāvāsyā- yāmāgneyo'ṣṭākapālo maitrāvaruṇyāmikṣottarasyām .
tasyaitadvrataṃ nānṛtaṃ vadenna mām̐samaśnīyānna striyamupeyānnāsya palpūlanena vāsaḥ palpū- layeyurnāñjīta nābhyañjītartau jāyāmupeyāt .
so'yaṃ darśapūrṇamāsayorādito vikalpo'nena darśapūrṇamāsābhyāṃ vā yajeta .
.tena pañcadaśa varṣāṇīṣṭvotsṛjati darśapūrṇamāsau .. 16 .. iti hiraṇyakeśisūtrasya dvitīyapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .. 6 ..

2.6.2.p43

2.7 atha dvitīyapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
amāvāsyāyāmaparāhṇe piṇḍapitṛyajñena yajate .
adhivṛkṣasūrye vā .
yadahaḥ purastāccandramasaṃ na paśyanti .
dṛśyamāne tūpoṣya śvobhūte yajate .
apāṃ medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam̐ śivamastu me . ācchettā vo mā riṣaṃ jīvāni śaradaḥ śatamiti sakṛdācchinnam̐ samūlaṃ barhirācchinatti .
dakṣiṇāprāgagrairdarbhairdakṣiṇāgniṃ paristīrya .
uttareṇāgniṃ darbhānsam̐stīrya .

2.6.2.p44

ekaikaśaḥ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi prayunakti .
sphyam̐ sthālīṃ mekṣaṇaṃ śūrpaṃ kṛṣṇājinamulūkhalaṃ musalam .
apareṇāgniṃ vrīhimacchakaṭamavasthāpyaikapavitrāntarhitām̐ sthālīṃ vrīhibhiḥ pūrayitvā nimṛjya pitṛbhyastvā juṣṭaṃ nirvapāmīti sakṛdeva śūrpe nirvapati .
dakṣiṇena dakṣiṇāgniṃ dakṣiṇāpūrveṇa dakṣiṇāpareṇa vā pratyagudaggrīvaṃ kṛṣṇājinamāstīryolūkhalamadhivartya .
dakṣiṇāprācī patnī tiṣṭhantyavahanti .
parāpāvamavivekam̐ sakṛtphalīkaroti dakṣiṇāgnau jīvataṇḍulamiva carum̐ śrapayitvotpūtena navanītenānutpūtenā''jyena vā''bhighāryodvāsya .
adhvaryurupavītī dakṣiṇaṃ jānvācya
mekṣaṇena sthālīpākasyopahatya .

2.6.2.p45

somāya pitṛpītāya svaghā nama iti prathamāmāhutiṃ juhoti yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā nama iti dvitīyāmagnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā nama iti ye mekṣaṇe taṇḍulāstāñjuhoti .. 17 ..
tūṣṇīṃ mekṣaṇamādadhāti .
ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti . parāpuro nipuro ye bharantyagniṣṭānasmātpraṇunoktu lokāditi dakṣiṇāgnerekolmukaṃ dhūpāyatparā- cīnam̐ hṛtvā dakṣiṇenaikasphyādeśe nidadhāti .
apahatā asurā rakṣāṃsi vediṣada ityavahananadeśe dakṣiṇāṃ dakṣiṇāprācīṃ vā sphyenaikasphyāṃ vedimullikhya .
udīratāmavara ityadbhiravokṣati .
sakṛdācchinnaṃ barhirurṇā mṛdu syonaṃ pitṛbhyastvā bharāmyaham . asminsīdantu me pitaraḥ somyāḥ pitāmahāḥ prapitāmahāścānugaiḥ saheti sakṛdācchinnena barhiṣaikasphyāstṛṇāti .
tasyām̐ sthālīpākaṃ nidadhāti .
dakṣiṇata āñjanamabhyañjanaṃ kaśīpūpabarhaṇamudakumbhaṃ ca pratiṣṭhāpayati .

2.6.2.p46

yajamānaḥ prācīnāvītī savyaṃ jānvācya sakṛdācchinne'- vācīnapāṇirdakṣiṇāpavargām̐strīnudakāñjalīnninayati .
mārjayantāṃ pitaraḥ somyāso mārjayantāṃ pitā mahāḥ somyāso mārjayantāṃ prapitāmahāḥ so- myāsa ityasāvavaneniṅkṣvāsāvavaneniṅkṣveti vā .
teṣvavācīnapāṇirdakṣiṇāpavargām̐strīnpiṃḍāndadāti .
etatte tatāsāviti pitre piṇḍaṃ dadāti .
etatte pitāmahāsāviti pitāmahāyai- tattai prapitāmahāsāviti prapitāmahāya.
tūṣṇīṃ caturtham .
sa kṛtākṛtaḥ .
atha yadi nāmadheyāni na vindyātsvadhā pitṛbhyaḥ pṛthiviṣadbhya iti pitre piṇḍaṃ dadyātsvadhā pitṛ- bhyo'ntarikṣasadbhya iti pitāmahāya svadhā pitṛbhyo diviṣadbhya iti prapitāmahāya .

2.6.2.p47

yadi dvipitaikaikasminpiṇḍe dvau dvāvupalakṣayet .
jīvapitā pitāmahāya prapitāmahāyeti dadyāt .
na jīvantamati dadātītyekeṣām .
homāntameva kuryāt .
jīvapituḥ piṇḍadānaprabhṛtyuttaraṃ lupyate .
nidhāya piṇḍān
āpo devīḥ svadhayā vandamānāstā vo gacchantu pitaraḥ syonāḥ . ūrjaṃ vahantī satamakṣitodakāḥ kṣīramudakaṃ ghṛtaṃ madhu payaḥ kīlālaṃ parisrutam̐ svadhā stha tarpayata me pitṝniti trīnudapātānninayati .
atra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvamanusvadhamāvṛṣāyadhvamityuktvā vā parāṅāvartate .

2.6.2.p48

oṣmaṇo vyāvṛtta upāste svāhoṣmaṇo vyathiṣyā ityūṣmāṇamudyantamanumantrayate .
vyāvṛtta ūṣmaṇyavyāvṛtte vā'mīmadanta pitaro'nusvadhamāvṛṣāyīṣatetyuktvopaparyāvartate .
yaḥ sthālyām̐ śeṣastamavaghreṇa bhakṣayati .
upaspṛśati vā .
āmayāvyannādyakāmo vā prāśnīyādyo vā'lamannādyāya sannānnamadyāttena prāśya .
atrā''ñjanābhyañjane vāsaścānupiṇḍaṃ dadāti .
āṅkṣvāsāvāṅkṣvāsāviti trirāñjanamabhyaṅkṣvāsāvabhyaṅkṣvāsāviti trirabhyañjanam .
etāni vaḥ pitaro vāsām̐syato no'nyatpitaro mā yūḍhva- miti daśāmūrṇāstukāṃ vā chittvā nyasyati pūrve vayasi .

2.6.2.p49

svaṃ loma cchittvottare .
namo vaḥ pitaro rasāyeti namaskārairupatiṣṭhate .
ūrjasvatīḥ svadhayā vandamānāstā vo gacchantu pitaraḥ syonāḥ . ūrjaṃ vahantīḥ satamakṣitodakāḥ kṣīramudakaṃ ghṛtaṃ madhu payaḥ kīlālaṃ parisrutam̐ svadhā stha tarpayata me pitṝniti trīnudapātānninayati yathā purastāt .. 19 ..
uttiṣṭhata pitaraḥ pretapūrve yamasya panthāmanuyātā purāṇam . dhattādasmāsu draviṇaṃ yacca bhadraṃ pra ṇo brūtādbhāgadhāndevatāsviti pitṝnutthāpayati .
pareta pitara iti pravāhayati .
yantu pitaro manasā javeneti pitṝnsamprasādhayati .
mano nvā huvāmaha iti tisṛbhirmanasvatībhirupatiṣṭhate .
akṣannamīmadanta prajāpata iti paṅktiprājāpatyābhyāṃ pratyeti .

2.6.2.p50

yadantarikṣamiti paṅktyā gārhapatyamupatiṣṭhate .
abhūnno dūto haviṣo jātavedā avāḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā . prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣanprajāna- nnagne punarapyeti devānityekolmukaṃ pratyapisṛjya .
abhyukṣya dvaṃdvaṃ pātrāṇi pratyāharati .
sthālyāṃ piṇḍānpratyavadadhāti .
apāṃ tvauṣadhīnām̐ rasaṃ prāśayāmi bhūtakṛtaṃ garbhaṃ dhatsveti madhyamaṃ piṇḍaṃ patnyai prayacchati .
ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam . yatheha puruṣo'saditi patnī prāśnāti .
pumām̐saṃ janayati .
ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye . teṣāṃ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām . ye sajātāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ . teṣām śrīrmayi kalpatāmasmim̐lloke śatam̐ samā iti sakṛdācchinnānabhyukṣyāgnāvādadhāti .

2.6.2.p51

apaḥ piṇḍānabhyavaharati brāhmaṇaṃ vā bhojayati .
so'yamevaṃ vihita evānāhitāgneḥ .
tatra yāni śrapaṇasaṃyuktāni tānyaupāsane kriyante .
atipraṇīta āhutīrjuhoti .
yasmiñjuhoti tamupatiṣṭhate .
atra gārhapatyapravādaḥ parilupyate .. 20 ..
iti hiraṇyakeśisūtrasya dvitīyapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .. 7 ..

2.6.2.p52

2.8 atha dvitīyapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
ahaṃ bhūpatirahaṃ bhuvanapatirahaṃ mahato bhūtasya patirdevena savitrā prasūta ārtvijyaṃ kariṣyāmi deva savitaretaṃ tvā vṛṇate bṛhaspatiṃ daivyaṃ brahmāṇaṃ tadahaṃ manase prabravīmi mano gāyatriyai gāyatrī triṣṭubhe triṣṭubjagatyai jagatyanuṣṭu- bhe'nuṣṭugbṛhatyai bṛhatī paṅktyai paṅktiḥ prajāpataye prajāpati- rviśvebhyo devebhyo viśve devā bṛhaspataye bṛhaspatirdevānāṃ brahmā'haṃ manuṣyāṇāṃ bhūrbhuvaḥ suvariti vṛto brahmā japati .
vācaspate yajñaṃ gopāyetyapareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tikramya .
ahe daidhiṣavyeti brahmasadanāttṛṇaṃ nirasyāpa upaspṛśya .
unnivata ududvataśca geṣamityupaviśati .
idamahamarvāgvasoḥ sadane sīdāmi prasūto devena savitrā bṛhaspateḥ sadane sīdāmi tadagnaye prabravīmi tadvāyave tatsūryāya tatpṛthivyā ityāhavanīyamabhimukha upaviśati .
āsam̐sthānādanvāste .
karmaṇi karmaṇi vācaṃ yacchati .

2.6.2.p53

mantravatsu vā karmasu tūṣṇīkeṣu ca yāthākāmī .
api vā sāmidhenīṣu prayājānūyājepu ca vācaṃ yacchati .
yadi pramatto vyāharedvaiṣṇavīmṛcaṃ japi- tvā vyāhṛtīśca punarvācaṃ yacchati .
brahmannapaḥ praṇeṣyāmītyucyamāne praṇaya yajñaṃ devatā vardhayaitā nākasya pṛṣṭhe yajamāno
astu . saptarṣīṇām̐ sukṛtāṃ yatra lokastatremaṃ yajñaṃ yajamānaṃ ca dhehyoṃ praṇayeti prasauti .
sarveṣvāmantraṇeṣvoṃkāreṇa prasauti .
yena yena karmaṇā''mantrayate sarvatra tena tena prasauti .
brahmanprokṣiṣyāmītyucyamāne prokṣa yajñamiti haviṣa idhmābarhiṣaśca prokṣe .

2.6.2.p54

brahmannuttaraṃ parigrāhaṃ parigrahīṣyāmītyucyamāne bṛhaspate parigṛhāṇa vedim̐ svagāvo devāḥ sadanāni santu . tasyāṃ barhiḥ prathatām̐ sādhvantarahim̐ srāṇaḥ pṛthivī devyastvityuttarasminparigrāhe .
brahmansāmidhenīranuvakṣyāmītyucyamāne prajāpataye'nubrūhi yajñamiti sāmidhenīṣu .
brahmanpravarāyā''śrāvayiṣyāmītyucyamāne .. 21 .. vācaspate vācamāśrāvayaitāmā- śrāvaya yajñaṃ deveṣu māṃ manuṣyeṣviti pravare .
devatā vardhayeti sarvatrānuṣajatyomāśrāvayeti prasauti .
mitrasya tvā cakṣuṣā prekṣa iti prāśitramavadīyamānaṃ prekṣate .
ṛtasya pathā paryehīti paryāhriyamāṇam .
sūryasya tvā cakṣuṣā pratipaśyāmītyāhriyamāṇaṃ pratīkṣate .
devasya tveti pratigṛhya .

2.6.2.p55

pūthivyāstvā nābhau sādayāmīḍāyāḥ pada ityapareṇā'' havanīyaṃ vyū(vyu)hya tṛṇāni prāgdaṇḍam̐ sādayati .
suparṇasya tvā garutmataścakṣuṣā'vapaśyāmītyavekṣya .
devasya tvetyaṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā''dāya .
agnestvā''syena prāśnāmīti prāśnāti .
brāhmaṇasyodareṇetyasaṃmletyāvagirati .
na dato gamayati .
yā apsvantardevatāstā idam̐ śamayantu svāhākṛtaṃ jaṭharamindrasya gacchetyadbhirabhyavaharati .
ācamya .

2.6.2.p56

ghasinā me mā saṃpṛkthā ūrdhvaṃ me nābheḥ sīdendrasya tvā jaṭhare sādayāmīti nābhideśamabhimṛśati .
vāṅma āsannasoḥ prāṇa iti yathārūpaṃ prāṇāyatanāni saṃmṛśati .
ariṣṭā viśvānyaṅgānīti sarvāṇyaṅgāni .
pātraṃ prakṣālya pūrayitvā diśo jinveti parāñcaṃ ninayati .
aparaṃ pūrayitvā māṃ jinvetyabhyātmaṃ ninayati .
brahmabhāgaṃ parihṛtaṃ na purā sam̐sthānātprāśnāti .

2.6.2.87

brahmanbrahmā'si brahmaṇe tvāhutādya mā mā him̐sīrahuto mahyam̐ śivo bhavetyantarvedyanvāhāryamāsannamabhimṛśati prajāpaterbhāgo'sīti ca .
brahmanprasthāsyāma ityucyamāne deva savitaretatte prāha tatpra ca suva pra ca yaja bṛhaspatirbrahmā sa yajñaṃ pāhi sa yajñapatiṃ pāhi sa māṃ pāhyoṃ pratiṣṭhetyanūyājasamidhi .
bhūmirbhūmimagānmātāmātaramapyagāt . ṛdhyāsma putraiḥ paśubhiryo no dveṣṭi sa bhidyatāmiti yatkiṃca yajñe mṛnmayaṃ bhidyeta tadabhimantrayeta .
sārvatrikameke samāmananti .
brahmabhāgaṃ prāśya .
ayāḍagnirjātavedā adabdho'ntaraḥ pūrvo asminniṣadya . sunvansanim̐ sa vimucāno vimuñca dhehyasmāsu draviṇaṃ jātavedo yacca bhadraṃ pra ṇo yacchābhivasyo asmānsannaḥ sṛja sumatyā vājavatyeti samidhamādhāya hutvopasthāya vā .
yathetaṃ pratiniṣkrāmati .
evaṃ vihitamiṣṭipaśubandhānāṃ brahmatvaṃ brahmatvam .. 22 ..
iti hiraṇyakeśisūtre dvitīyapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .. 87

2.6.2.87_57

iti hiraṇyakeśisūtre dvitīyaḥ praśnaḥ .. 2 ..

2.6.2.179

(a0paṭalaḥ mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 179

2.6.2.179_58

brāhmaṇasya tṛtīyasya haviṣo lopaḥ . tadanurūpamānupūryamuccairupāṃśutvaṃ ca . amāvāsyāyā-
magnirindraśca devate agnirmahendraśceti vā . agnirindrānī ca devate tya(a)saṃnayata iti .
iti satyāpādahiraṇyakeśisūtrasya vyākhyāyāṃ prayogavaijayantyāṃ
mahādevakṛtāyāṃ prathamamaśre'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .. 8 ..
satyāpāḍhīyasūtrasya vyākhyāyāṃ prathamo'dhunā .
praśnaḥ samālo gūḍhārthaḥ paribhāṣāsamanvitaḥ..1..

2.6.2.179_59

iti hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ prathamaḥ praśnaḥ ..1..

2.6.2.179_60

2.1 atha dvitīyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
agnaye samidhyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati samidhyamānāyānubrūhīti cā'gnaye devebhyaḥ samidhyamānāya hotaranubrūhīti vā .
tritayānyatamena praiṣamantreṇa hotāraṃ saṃpreṣyati . nātrā''tmasaṃskārārthaḥ śreṣo'nuvaca-
nasya hotṛkartṛkatvāt . hotari praviśya sthite vedioṇyāṃ saṃpreṣakālaḥ . ekā samidha.
mādāya saṃpreṣa iti sūtrāntare darśitamiti mādhyakṛtoktam . uktaṃ ca kātyāyanenemā-
samidhamādāya saṃpreṣyatīti . sarvathā tathaiva yuttāmetadanyathā samidhyamānāyeti vartamānatā
vyapadeśaḥ kathaṃ syāt . atra cittiḥ mugityādi yājamānam .

2.6.2.179_61

āsīnaḥ praṇave praṇave samidhamādadhāti .
atrā''sīnagrahaṇādanyatrāniyamo darśapūrṇamāptakarmasviti siddham .hotrā sāmidhenī-
nāmante praṇava uccārthamāṇa evaikaikāṃ samidhamādadhāti . āhavanīyānāviti sāmā.
dagnaye samidhyamānāyeti preṣe'nerāhavanīyasya grahaṇaṃ mukhyatvācca paridhipradhimanvava-
hṛtyeti sarvāṇīdhamakāṣṭhāni sasparśayatīti liṅgācca .
evaṃ caikādaśasu samitsu nihitāsu-

2.6.2.179_62

samiddho agna āhutetyasyāmuttamāyāṃ vā'nūyājasamidhamavaśiṣya sarvamidhmamādadhāti .
atraikāṃ samidhamanyānārtha prajñātāṃ nidhāya samiddho agna ityasyāmancyamānāyā.
mṛcyeva na praṇave sarvamavaśiṣṭam . ata evoktamāpastambena sarvamidhmaśeṣamādadhātīti .
sarvamidhmaṃ samiccatuṣṭayam . athavottamāyāmatrāpi pūrvavatsamiñcatuṣṭayam . iti dvau pakṣau .
-
1 kha. cha. da. darśanami' . 2 kha. ṭa. yetyādi. 3 ka. ga. ca. cha. ṭa. cha. ti ca liṃ'.
4 gha, ṅa, ja. śa. ma. da.tekhetasthā.
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra-
[2dvitīyapra
tṛtīyaṃ pakṣamāha-

2.6.2.179_63

pratisāmidhenīrvā .
dvādaśyāṃ pañcadaśyāṃ vā na sarvamidhyamādadhāti kiṃ tu tathā praṇavacatuṣṭaye'pyekai.
kāmevā''dadhātīti vaktumuktaṃ sāminīṃ sāmidhemī prati pūrvavadevoktaṃ praṇave praṇava
ityabhiprāyeṇa kāchavṛddhiṃ vakṣyati tatrāpyavameva prakāraḥ . agnaye samidhyamānāyeti
saṃskāro'to na ca samindhanaṃ devatārthaṃ tena noheśatyāgau devatāsaṃpradānāpratītaśca khāhā-
kāravaṣaṭkārayorabhāvāt . samiddho amirāhuta iti devā iti ca yājamānam .

2.6.2.179_64

vedenā''havanīyaṃ trirupavājayati .
upavājayati saṃdhūnoti . dharmamātrametannanvaneḥ prajvālanaṃ trivūnanena bhavati .
tasmādavabhṛthe'pi bhavati . etadoḍhāsu devatāsu kārya vikṛtāvanuvadiṣyatyoḍhāsu devatā-
sviti . tato jñāyate'tra kāḻe prakṛtāvapi prāptamiti . avabhṛthe codake'pi vakṣyatyato
jñāyate dharmamātramadṛṣṭārthamiti .

2.6.2.181

sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya vedenopayamyottaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya sruvaṃ prajāpataye manave svāheti manasā dhvāyandakṣiṇāprāñcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ jyotiṣmatyāghārayati tiryañcaṃ vā sarvāṇīdhmakāṣṭhāni sam̐sparśayati .
āsīna ityanuvartanīyam . ātīno'nyamāvāramiti śruteḥ. āhavanīye juhveti pari.
bhāṣitatvāttadartha suveṇetyuktam . dhuvāyā iti . suveṇa homa ājyasthālyā iti pari-
bhāṣayā prāptau tu dhuvāyā ityaktam . ādāya gṛhītvā vedenopayamyopabhṛtsthānīyena .
uttaraṃ vāyavyakoṇasthaṃ pariyoḥ saṃdhideśenā''yatane praveśya yuvameva na vedaṃ tato manaptā
bhantramuccārayastadarthaṃ dhyāyannādhārayati dhārāmāyatane muñcati . kathaṃ, dakṣiṇāprāñcaṃ
dakṣiṇāprācyorantarālamāgneyī prati samāptamṛnumakuṭilaṃ dīpaṃ na kevaḻa samitpradeśe'nanta-
ramapi dhārāṃ muñcadityarthaḥ . saṃtatamavicchinnaṃ jyotiṣmati jvālāyukte'sau . tiryañcaṃ vā .
kiṃcidāyatane praveśyottaradigāramya tiryagāyatane dakṣiṇāṃ diśaṃ pratyaścati samāpnoti
tādṛśamāghāramiti nāmadheyaṃ puṃliṅgaṃ viśeṣyamanusaṃdheyaṃ, veṇā''dhāramādhārayatīti
brāhmaṇe darśanāt . sarvāṇi kāṣṭhāni saṃsparśayatyādhāramiti śeṣaḥ .
ka. ga. ca. cha. ṭa, ṭha, dhanī vā . yā . 2 kha. bhāṣitājyasthālīnivṛttvartham .
150paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 181

2.6.2.181_65

sruveṇā''jyasthālyā ājyamādāyā''pyā- yatāṃ dhruvā ghṛteneti dhruvāmāpyāyayati .
pūrva gṛhītenā''jyena nyūnāṃ jātāṃ punaḥ samī karotyāpyāyatāmiti mantreṇa
nikṣiptenā''jyena truvagatena .
sarvatraivam .

2.6.2.181_66

yatra yatra dhruvāyā ājyaṃ gṛhyate tatra tatra pratigrahaṇaṃ samantramanantaramevā''pyāyana.
mevameva kārya yāvannā''pyāyita tāvadanyatra grāhyamityarthaḥ .
agnītparidhīm̐ ścāgniṃ ca tristriḥ samṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
agnimagnītristriḥ saṃmṛḍḍhīti brāhmaṇoktena vikalpaḥ . agniśabdena samīpalakṣaṇayā
paridhayo gṛhyante . ajahallakṣaṇayā cāgnirapi gṛhyate . vīpsā'gnimātre yuktā . tato
brāhmaṇaśeṣe paridhānasamāṣṭīti darśanācchākhāntarīyavadevārthoṃ vyākhyeyaḥ .

2.6.2.181_67

idhmasaṃnahanāni sphya upasaṃgṛhyā''gnīdhraḥ pradakṣiṇamanuparikrāmanparidhīnsaṃmārṣṭi madhyamamudañcaṃ prāñcāvitarau .
idhmasya sanahanāni bandhanaśulvāni bahuvacanaṃ tasya dhātavo'neke tānuthyakatra kṛtvā
sphyena saha dhṛtvā militaḥ saṃmārgaḥ kārya ityarthaḥ . pradakṣiṇamanuparikāmannityuttarataḥ
sthitaḥ prāṅmukha eva, madhyamamuścamiti prācīnatvavyāvṛttyartha, saṃmṛjya tato'ṇāss.
havanīyaṃ gatvā dakṣiṇata udaṅmukho dakṣiṇāya saṃmṛjyāpareṇā''gatyottarārdhya saṃmṛjya
yathetaṃ pratyeti .

2.6.2.181_68

agne vājajidvājaṃ tvā sariṣyantaṃ vājaṃ jeṣyantaṃ vājajitaṃ vājajityāyai saṃmārjmyagnimannādamannādyāyeti triragnim .
saṃpreṣe vīpsayaiva paridhiviṣayo'bhyāsaḥ sidhyatīti paridhyarthe sūtrakṛtā noktaḥ .
agnimityanena vīpsāsaṃbandhāyogyatāmāśaṅkya svabrāhmaṇe yā''ghāre śabdena lakṣi-
tasamuditapadārthānāṃ tristririti vīpsā saṃbadhyata evamatra śākhāntarīye'pi paridhya-
gnisamudāye vīpsāsaṃbandho vyākhyātuṃ śakyata ityabhiprāyeṇāgnisamārga eva trirityu-
ktam . mantreṇa sakṛttūṣṇī dviḥ paridhīstūṣṇīmeva triniriti .
uttaravidhyarthaṃ paribhāṣāmāracayati-

2.6.2.181_69

sarvāsvāhutiṣūpabhṛtā juhūmupadadhāti mukhato'bhihṛtyopabhṛti juhūmavadadhāti hoṣyam̐stenaiva

2.6.2.181_70

1 kha. ato . 2 kha. 'thā'miśa' . 3 ka. ga. ca. cha. ṭa, ṭha, bhṛjju . gha. ja. jha. na.
bhṛti ju. ra ka. ga. ṅa. ca. cha ja. meṃ.ma. ṭa. ṭha. ḍha, 'padhārayati ! 5 ka. ga. ca. ṭa. "humupadhā.
cha. u. “dūmupada.
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [2dvitīyapane-

2.6.2.181_71

pratyavaharati na sam̐śiñjayati nābhiṃ prati srucau dhārayate .. 1 .. samaṃ prāṇairityekeṣām .
sarvāsu dārśaporṇamāsikadarvihomatadanyāsu āhutiṣu kartavyāsu gṛhītāṃ juhūmupa.
bhṛtā sādhanabhūtayogadadhāti saṃvṛṇoti tenopa samīpe saṃvaraṇārtha bhiyata ityupabhūditya.
rtho'pi darśitaḥ . tatra viśeṣamāha-mukhato na pārśvata upabhṛto'grabhāgena(ṇa) juhūmupa.
bhūmimukhī nītvāpabhṛtyadhikaraṇe'vadadhāti sthāpayati yāvadāhutiprakṣepāyodgṛhyata
āyatanopari nayanātpūrvamiti yāvat . tato hoṣyanhomārthamāyatanopari neṣyaṃstenaiva
mukhabhāgenaiva pratyavaharati homārthamāyatanapradeśaṃ pratyakharati nayāte na tu mukhabhāgāda.
nyena pradeśenopabhūto juhūṃ viśleṣayatītyarthaḥ . śijati śabdaṃ karoti śiñjayati
śabdaṃ kārayati tathau na . parasparakarṣaṇena śabdaṃ notpādayedityarthaḥ . yāvadubhayormelana
tāvannāmisamite muddapabhṛtau dhārayate prāṇaḥ śvāsairvā saṃmite'dhvaryoreva .

2.6.2.181_72

apareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇena dakṣiṇā'tikrāmati savyeno daṅṅapi vā savyena dakṣiṇā'tikrāmati dakṣiṇenodaṅ .
homārtha dakṣiṇā'tikramaṇe prāpte yena pādena dakṣiṇā'ti prakrāmati tadanyenodaṅ-
ḍilyetāvatphalata āhavanīyasya paścāddeśe'tikrama etanniyamyate .
evaṃ paribhāṣyā''dhāraṃ prakṛtamāha-

2.6.2.181_73

āghāramāghārayiṣyanbhuvanamasītyagreṇa juhūpabhṛtau devebhyaḥ prācīnamañjaliṃ karoti saprathā namo devebhya iti vā .
nama iti pūrvasyāntaḥ . devebhya iti mantrasyāgniprakāśakatvālakṣaṇayā devaparatā
vyākhye yetyarthaḥ agneḥ sarvadevātmatvāllakṣaṇā yathopadiṣṭamiti parimāktitvāt .
spaṣṭam .

2.6.2.181_74

svadhā pitṛbhya iti dakṣiṇā .
añjalimiti pūrvatanam . apāmupasparśanaṃ smārtam . ādhāramādhārayiṣyanniti vaca.
nādālidvayakaraṇamāghārasyāṅgamuktam . ādhāra iti karmanāma dvayoracyāghāraṇayo-
nyāyavidbhiḥ sādhitam . upasatsvāghārābhāvānnāalikaraṇam .

2.6.2.183

juhvehīti juhūmādatta upabhṛdehītyupabhṛtam .
ādasa iti pūrvavat . devayajyāyā iti mantrayorantaḥ .
1 ka. "su darśa" . 2 kha.śaṃpūrṇa . 3 ka. ga. ya. 'yā capakhadiṣṭaṃ brāhmaṇavanta iti .
5 ka. ga, gha, i. ca, cha, ja. sa. sa. 8, ḍha. dakṣiṇām .
150 paṭalaḥ] mahādevakṛtabaijayantīvyākhyāsametam . 183

2.6.2.183_75

suyame me'dya ghṛtācī bhūyāstam̐ svāvṛtau sūpāvṛtāvityupabhṛti juhūmavadadhāti .
pūrvokte juhvaprāvadhāne pāribhāṣike mantramāpravidhiratrocyate .
agnāviṣṇū ityanavaklindanprastaraṃ dakṣiṇā'tikrāmati .
atyākramaṇasamaye pajhyā prastaraṃ nāvaklindayenna mardayetsparśamātre na doṣaḥ .

2.6.2.183_76

viṣṇoḥ sthānamasītyavatiṣṭhate .
bhāhavanīyābhimukho dakṣiṇato'vasthāne mantreṇa kuryāt . vīryāṇīti mantrāntaḥ .
yatrendrastiṣṭhanvīryamakarottattiṣṭhanvīryaṃ kriyāsamiti vā .
vikalpaḥ pūrveṇa .

2.6.2.183_77

antarvedi dakṣiṇaṃ pādamavaghransavyaṃ kṛtvā .
ansarvadyā dakṣiṇaṃ pāī kṛtvā sthāpayittā *tamavajighrati spṛśati savyo vāmaḥ
pādaḥ, dakṣiṇaṃ pādaṃ samavasthāpya dakṣiṇasya pāṇi savyasya prapadena spṛṣṭvaiti yāvat .
tathaivoktaṃ vaikhānasena .

2.6.2.183_78

dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya srucam .
juhūmatra pūrvavatpraveśya dvau paridhisaṃdhī . tayoruttaradakṣiṇabhāvāikṣiṇamāyatanata-
māmastham .
samārabhyetyāghārayati .

2.6.2.183_79

mantreṇa sahamāvavidhānanirākaraṇamanena kriyate .
ucchuṣmo agna iti vā .
svāhāntaḥ pūrvo mantraḥ . uttarastu suvīryāyetyantaḥ . atra homatvenā vādātsvāhā-
.
kārāntatā'pi, pūrvādhāre prajāpatirdevatā mano'sīti yājamānam . dvitīya indro
devatā prathamamantrasya vaikhānasa aindramāghāramityāha . dvitīyasthāgniranumantraṇaṃ vāgatīti
pūrvādhāro mānaso'yaṃ tu vācika iti vāstutirendro vai vāgiti na devatāstutiḥ .

2.6.2.183_80

prāñcamudañcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ jyotiṣmatyāghārayati .
prāścamudañcamīśānyabhimukham . ṛmityādipunarvacanaṃ pūrvavadityetāvatā siddhe
kriyate tajjñāpayatyācāryo'tra matāntara ādhāro neṣṭo homa eveṣṭaḥ sa pakṣo mā mūrtika
tvāghāramevātrāpyūjutvādiguṇaviśiṣṭaṃ kuryāditi . tathoktamāpastambena-' api vā
sarvapustakeṣu avajighratīti vidyate paraṃtu avahantīsapekṣitamiti pratibhāti .
1 ka. ga. ca. cha.ṭa, yatra . 1 ka. ga, ca. cha. 2. 3. 'nuvādeṣyati tasmātsvā . ka.

2.6.2.183_81

ga.ca.cha...samā .
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [2dvitīyapraśne-
nā''dhārayetpūrvārdhe madhye paścā) vā juhuyāt ' iti . tathā yajamānenānvārambho'pi
dharmaḥ pratyākhyātaḥ . nanu kathaṃ brāhmaṇe dṛṣṭvā sūtrāntare vyākhyātaḥ pratyākhyāta iti
cet . ucyate-ādhāramādhāryamāṇamanu samārabhyetasminkāle devāḥ suvagai lokamāyansā-
kṣādeva yajamānaḥ suvagai lokametīti brāhmaṇe mantragatasya samāramyetyasya padasyāyaṃ
vyākhyayā'rthavādo na tu yajamānenānvārammaḥ kārya ityarthoṃ bhavati . tasmādatrā''cārya-
syānvārammavidhirneṣṭa iti bhāṣyakāreṇa prapaścitam .

2.6.2.183_82

tiryañcaṃ vā .
etadapi pūrvavadyākhyeya, dakṣiṇamārabhyottaraparyantaṃ kuryādityarthaḥ .
sarvāṇīdhmakāṣṭhāni sam̐sparśayati .
gatārtham .

2.6.2.183_83

hutvā'nuprāṇiti .
atra hutvetyanuvāde'pi nāyaṃ darvihomaḥ saṃskārakarmatvātpradhānakarma hi dahioma
iti sthāpayiṣyate, tathā'pi svāhākāreṇa dānarūpatā'pyasti, tenādṛṣṭārthatvena
homo'yaṃ bhavansaṃskāro'pītyarthaḥ . yajjuhvāṃ prayājebhyastaditi prayājārthatvenāvagatasya
cā''vārakaraṇe'pādānabhūtasya saṃskāraḥ prayānārtha iti nyāyaḥ . prathamādhāraḥ pradhāna-
kamaiva jñeyam . tasmādyatra prayānā na santi nāsti tatra dvitīyāghāra iti siddham .
anuprāṇiti homāvasare śvāsamanurudhya hutvā muñcedityarthaḥ .

2.6.2.183_84

ūrdhvamāghārayetsvargakāmasya nyañca vṛṣṭikāmasya .
kāmaviśiṣṭasya yajamānasyordhvamāghārayetprārambhe srucaṃ juhūṃ nimnatvena dhṛtvā samāpti-
paryantamuccoccataratveneti svargakāmasyo tvamuktam . vṛṣṭikāmasya nyaścamādāvūrva samāptā-
adhastānnayanena draṣṭavyam . aviśeṣādumayatrā''ghārayoḥ .

2.6.2.183_85

dveṣyasya nyañcaṃ vicchinatti vā .
nindārthavādo'yaṃ pratiṣedhārthoṃ vinā kāmaṃ kadācidapi nyaśca nā''ghārayedviccheda
sarvadā na kuryādityarthaḥ .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi jihmaṃ tasyā''ghārayet .

2.6.2.183_86

ayamapi nindārthavādaḥ pūrvavatpratiṣedhārthaḥ .
bṛhadbhā iti srucamudgṛhṇāti .
juhūmuhahnāti dhārāsamāptyanantaramuccāṃ nayati .
1ca. "yā yā jamāne'nvā" . 2 ka. ga. ca. cha. ṭa. ṭha. 3 ka. sva. ga. . ba. -
ja. jha. a. da. 3. da. 'ti hutvā .
150 paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīcyākhyāsametam .

2.6.2.183_87

pāhi mā'gna ityasam̐sparśayansrucāvatyākrāmati .
juhūpabhūtoḥ parasparamasaṃsarga saṃpādayannuttarato'tikāmati . sucarite moti
mantrāntaḥ.
samaktamagninā ghṛtam̐ samaktam̐ haviṣā haviḥ . samantarikṣamarciṣeti juhvā dhruvāṃ triḥ samanakti .

2.6.2.183_88

jugatānyena tayaiva dhruvāṃ samanakti sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīm . atra karmatvena dhuvā-
yāstadājyasya saṃskṛtiḥ.
makhasya śiro'sīti vā .
vikarūpaḥ pūrvamantreṇa . jyotirāmityantaḥ .

2.6.2.183_89

unnītam̐ rāya iti sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya suvīrāya svāheti juhūṃ pratyabhighārayati .
nuṣagasenā''jyena juhūsaṃskāraḥ.
yajñena yajñaḥ saṃtata iti juhvā dhruvām .
pratyamidhārayatīti pūrvānuvṛttiḥ . dhruvāsaṃskāraḥ . samañjanaṃ vindumātraprakṣepeṇa,
pratyabhidhāraṇa tu kiṃciddhārākaraṇeneti bhedenopādānaṃ dhātvoḥ .

2.6.2.183_90

sādayitvā srucau .
pathāsthānam .
pravaraṃ pravṛṇīte .
pratijñāmātramadhikārārtham . bhavaro nāmarṣināmnā vaṃśaniṣṭhaṃ sāmānya taskīrtanaṃ pravaraṇam
saditikartavyatā tāpadāha-

2.6.2.183_91

idhmasaṃnahanāni sphya upasaṃgṛhya vedeśca tṛṇamavyantamadhvaryuḥ pravarāyāvatiṣṭhate .. 2 ..

2.6.2.183_92

idhmasaṃnahanāni śulvamudrthya kṛtāni tṛṇāni tāni sphye śleṣayisvā vedestṛṇaṃ ca
śleṣayitvā . tatkīdṛśam -anyantaṃ vederanto madhyastasmādapagataṃ viśliṣṭa tādṛśaṃ na
bhavati tadavyantaṃ sasya bahiṣa ekaṃ tṛṇaṃ mūchadeśena vedyā lagnameva sāye ślepayitveti
yāvat . adhvaryugrahaṇaṃ viśiṣṭācārambhakartṛtvārtham . adhvaryureva nā''gnīdha upasaṃgṛhṇā-
sītyarthaḥ . atha vā hoturapyagre vakṣyate satra naite dharmā iti . pravarāya pravaraṃ vaktumava-
tiṣṭhate'vasthito bhavennā''sta ityarthaḥ . vedisamīpe'thavottarata utkara iti bhāradvānabaudhā.
yanau . tenotkarasyottaradeśa vedevā sthitau dakṣiṇāmukhāvityapi gamyate . prāṅmukhapratya-
1ka. ga. ca. cha. 4.3, maiṃ tu vi'12 ka. pa. pa. cha. ṭa. 8. pravaraṃ . 3 sa.te'nate.
186 satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra-
[radvitīyapane-
mukhabhāvenāvasthitayoradhvagniīdhayo)tuḥ sahānvārambhaṇaṃ hautroktaṃ virudhyeta . dakṣiṇā-
mukhā bhūtvā sphyamūrdhā saṃnahātṝṇena ca ślepayitvopasaṃgṛhyeti upasaṃgṛhṇanavati-
pate'dhvayudakṣiṇāmukhaḥ .
pravaraṇājhaṃjapamāha-

2.6.2.183_93

ka idamadhvaryurbhaviṣyati sa idamadhvaryurbhaviṣyati yajño yajñasya viṣṇoḥ sthāne tiṣṭhāmi vāgārtvijyaṃ karotu mana ārtvijyaṃ karotu vācaṃ prapadye bhūrbhuvaḥ suvarityadhvaryurjapati .
saṣṭam .
tānyāgnīdhro'nvārabhpa paścādavatiṣṭhate .
tānīti skyedhyasanahanaveditṛṇāni . napuṃsakamanapuṃsakaneti napuṃsakatvam . paścāda-
dhvaryoḥ . ' paścādavasthāyā''gnīghraḥ' iti vaikhānasaḥ .

2.6.2.183_94

ka idamagnīdbhaviṣyati sa idamagnīdbhaviṣyatīti mantram̐ saṃnamati .
nāyamūho mantre'pi tu lāghavena samāno mantro'sītpadavānadhvaryupadasthāne paṭhita iti
darśitam .
ubhayoḥ pravaraṇāṅge sahaiva jape satyāha-

2.6.2.183_95

brahmanpravarāyā''śrāvayiṣyāmītyāmantrayate .
brahmāṇamityarthāt . pravaraṃ yajamānasya vaktumathavā pravaraṇaṃ praverakriyā tasyai tāṃ
pravaraṇakriyāṃ kartumāśrāvayiṣyāmi ānīprama modayituṃ prerayiṣyāmīti tadarthaśrāvaṇeneti
yāvat .
brahmaṇā cau(co)māśrāvayeti prasūte satyāha-

2.6.2.183_96

āśrāvayośrāvayeti vā''śrāvayati .
ośrāvayeti padacchedaḥ pararūpamokārasya . dvayoranyatareṇaivānumodayituṃ prerayati,
āgnīdhamityarthāt .
nau''tmasaṃskāramātraṃ tadevā''ha-

2.6.2.183_97

astu śrauṣaḍityāgnīdhraḥ pratyāśrāvayati .
pratimodana śrāvayatītyarthaḥ . kathaṃ, śrauṣaḍanumatirastviti . atra pāṇinismṛtyā

2.6.2.187

1kha, "yitvā'nopa. 2 ka. ga. ca. cha.ṭha. caraṇaki . 3 ka ga, ca, cha,8,ṭha.
'modina . 4 gha. i. ja. śa. ma. da. vayomāśrāvaya . 5 va. 'ti . trayāṇāmanyatamenānu .
6 ka.ca.ṭha. nātra saṃ".
150 paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 187

2.6.2.187_98

plutaḥ . 'vahipreṣyaśrauṣaḍvoṣaḍāvahānāmādeḥ' . pluta ityanuvartate . ādervarṇasya bū pre śrī
vau ā ityeverūpasya pluto bhavati . tathā ' agnītpreṣaṇe parasya ca' iti, āśrāvayeti
cāgnītpreṣaṇaṃ tatrā''devarṇasya parasya ca varṇasya plutiḥ . tenā''kārasya lutiḥ, śrā,
ityasya ceti jñeyam . agnīgrahaṇādbrahmaṇā prasave kriyamāṇa omāśrāvayetyatra plutina
4
bhavet .

2.6.2.187_99

evamāśrutapratyāśrute bhavataḥ .
sarvatreti śeṣaḥ . yatra yatrā''śrāvaṇapratyāśrāvaṇe darśapūrṇamāsayorucyete tatra sarva-
trai prakṛte pravaraprakaraṇa ukte api ye sarvadarśapūrṇamāsārthatvena yājamāna ukte te
eva
pravarārthamukte api sarvārthe jñeye iti bhāvaḥ .
viśeṣamāha-

2.6.2.187_100

utkare dakṣiṇāmukhastiṣṭhannāgnīdhraḥ sphyaṃ dhārayanpratyāśrāvayatyanyeṣvāśrāvaṇeṣu pravarāt .
pravaraviṣayādanyeṣvāśrāvaṇeṣu adhvaryuṇā kṛteṣu sattu utkara ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭa
ānīdhaḥ pratyāśrāvayatīti saṃbandhaḥ . atremasaṃnahanasahitasyaiva spaṣasya grahaṇam .
ata evoktamāpastambena- samāgām̐śca dhārayanniti . idhmasanahanāni paridhyagnitamā-
janārthatayoktāni .
prakṛtamāha-

2.6.2.187_101

pratyāśrāvite pravaraṃ pravṛṇīte .
gatam .
kathaṃ tatrā''ha-

2.6.2.187_102

agnirdevo hotā devānyakṣadvidvām̐ścikitvanmanuṣvadbharatavadamuvadamu vaditi yathā yajamānasyā''rṣeyam̐ saha pareṇa trīnanantarān .
pravṛṇīta ityanuvartate . atra pravare'muvaditi vīpsayā pravariṇāmṛṣīṇāṃ nāmadheyāni
vaidati . trīniti paricchidya grāhyāṇyuktāni . brahmavadā ca vakṣaditi vakṣyate, tena
vahūnpareṇa saha trīneva vṛṇīte'nantarānavyavahitān .
tatra viśvāsāya śruti pramāṇayati-

2.6.2.187_103

ita ūrdhvānmantrakṛto'dhvaryurvṛṇīte yatharṣi mantrakṛto vṛṇīta iti vijñāyate .
yajamānasya praparagaṇe ye mantrakṛta apayaḥ śrūyante tānū/nitaḥ prathamotpannapravari.
ṇamṛṣimārabhyetyarthaḥ . tathāhi kauśike yajamāne manuṣvadbharatavadityuktvā kuśikavada-
ka.ga. ca. cha. ṭa. ṭha, "hanaiḥ 5. 2 ka. ga. ca. cha. ṭa. u. vadanti . 3 ka, ga, ca.
3. inapa .
,
188 satyāpāḍhaviracitaṃ śrautaska- [dvitīyaprabha-
ghamarṣaṇavadviśvāmitrapaditi vadet . tato brahmaṇvadā ca vakṣadityādi . adhvaryugrahaṇamajhī-
nivṛttyartham .
hotupravare prasaṅgāha-

2.6.2.187_104

amuto'rvāñco hoteti vijñāyate .
amutastṛtīyādaściḥ, avāṃgañcantītyarvāñcastānarvāñco viparīmānpaścādutpannaprabhṛtī.
pūrvapūrvān .
purohitasya pravareṇa rājā pravṛṇīte .

2.6.2.187_105

rājño'dhvahotā vā svasyā''yābhāvāt .
tatrāpi śruti pramāṇayati-

2.6.2.187_106

purohitasyā''rṣeyeṇā''vedayediti rājño vijñāyate niṣādarathakārāśca yamṛṣimanubruvate tena teṣāṃ pravaraṃ pravṛṇīte .
seṣāmapyādhānamagnihotraṃ darśapūrṇamāsī ca vakṣyatyācāryaḥ, tadarthamidamuktam . teṣā
purohito'pi nāsti yamṛṣimanubruvate vaṃśotpādakatvena .
tathā brāhmaṇānāṃ rājārpitānāṃ rājñāṃ vā brāhmaṇārpitānām .

Linked texts (8)

Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit
Taittirīyabrāhmaṇa — Sanskrit
Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta) — Sanskrit
Khādiragṛhyasūtra — Khādira, Sanskrit
Chāndogyabrāhmaṇa — Sanskrit
Mantrabrāhmaṇa — Sanskrit
Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit
Kāṇva — Sanskrit