Pramāṇa · Search · About · API

Udayasundarikatha (Udayasundarīkathā)

उदयसुन्दरीकथा

Soḍḍhala's campū romance, with a long autobiographical account of the poet and his patrons among the Śilāhāras of Koṅkaṇa.

Language
Sanskrit
Date
1020–1050 CE
Author
Soḍḍhala
Extent
274 passages, 22,420 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Udayasundarikatha Of Soddhala 1920; ed. E. Krishnamacharya; Gaekwad's Oriental Series; Central Library,… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p13

soḍḍalaviracitā udayasundarī kathā

p14

viśvābhidhe mahati dhāmani mūlahetuḥ stambhastribhūmisubhaga jayati trinetraḥ | devī girīndraduhitā ghaṭitā yadaṅgabhāge varīyasi virājati śālabhañjī || devasya paṅkajabhuvo vadanātprasūtā vācāmpatirbhagavatī jagatīṃ punātu | yā vāṅmayaṃ sapadi viśvamudīkṣayantī tāreva tiṣṭhati manonayane kavīnām || dīpaiḥ kimalparucibhiḥ śaśinā jaḍena kiṃ kiṃ ca tena raviṇā'pi dinoditena | yatraiṣa sūktakaradarśitaviśvasṛṣṭirāste navaḥ kaviriti pravaṇo maṇīndraḥ || arthairasāramaparisphuṭavarṇajātaṃ ye śabdamātra·······vipañcayanti | svenāmunaiva jagati prathitā guṇena satyaṃ nisargatarālāḥ kavayo vayaste || te yānti hanta kavayaḥ········ ·········raparaṃ dvirasanairanirastadarpāḥ | nīrandhrasaṃdhighaṭitairacalairvacobhirye vistṛtaṃ viracayanti rasaprabandham || rājñāṃ sabhāsu pariṣatsu····ṇāṃ goṣṭhīṣu vākhilasubhāṣitabhāvakānām

p15.1

sarvādhipatyaviṣayī sa khalu prabandhaḥ syādyasya sādhujanacetasi paṭṭabandhaḥ || daivai.........dehavatāmaśeṣaiḥ sampiṇḍya puṇyaparamāṇubhireṣa sṛṣṭaḥ | tenāsya nūnamaniśaṃ sakalo'pi kālasteṣāṃ hitāni paricintayataḥ prayāti || yadyapyasau viśati durjanatanturantassūtraṃ sutīkṣṇavadano'tidṛḍhastathāpi | śuddhādalabdhavivaro vinivartya vaktramutprerito'pyapasariṣyati kāvyaratnāt || lakṣmībhujo bhuvi sabhāpatayaḥ ka nāma santīha samprati guṇeṣvanurāgavantaḥ | ye hi pralīnakhalarolabharāḥ sukhena śṛṇvanti saṃsadi kavīndrasubhāṣitāni || śrīvikramo nṛpatiratra patiḥ sabhānāmāsītsa ko'pyasadṛśaḥ kavimitranāmā | yo vārthamātramuditaḥ kṛtināṃ gṛheṣu datvā cakāra karaṭīndughaṭāndhakāram || hāle gate guṇini śokabharādbabhūvurucchannavāṅmayajaḍāḥ kṛtinastathā'mī | yattasya nāma nṛpateraniśaṃ smaranto hetyakṣaraṃ prathamameva paraṃ vidanti || śrīharṣa ityavanivartiṣu pārthiveṣu nāmnaiva kevalamajāyata vastutastu | gīrharṣa eṣa nijasaṃsadi yena rājñā sampūjitaḥ kanakakoṭiśatena bāṇaḥ || sṛṣṭaṃ tadatra yuvarājanareśvareṇa yadduṣkaraṃ kimapi yena giraḥ śriyaśca | pratyāyanaṃ sphuṭamakāri nije kavīndramekāsane samupaveśayatā'bhinandam || devyā''''valadhāmani haṃsapṛṣṭhe līlāyitaṃ caraṇayordvitayena yasyāḥ | sā kiṃ ramāmiśraniṣaṇṇavilocaneṣu cillāviṣeṣu ''''''daṃ karoti || yo'pyasti lokatilakaḥ kṣitiṣeṣu kaścidekaḥ kṛtī svayamasāvanupāsito'pi | nirmathya pannarathanātha iva dvijihvān kṣpitvāmṛtaṃ nabhasi neṣyati kāvyakumbham ||

p15.2

ye nāma kecidamunā kavitārasena vyāsādayaḥ kṛtadhiyo bhuvaneṣu siddhāḥ | teṣāmuprāsitapadāḥ kavayaḥ kimanyadāsādayanti paramatra suvarṇasiddhim || bāṇasya harṣacarite niśitāmudīkṣya śaktiṃ na ke'tra kavitāsramadaṃ tyajanti | mānyaṃ na kasya ca kaveriha kālidāsavācāṃ rasena rasitasya bhavatyadhṛṣyam || mūḍhena paśyata mayā nu yaśaḥkṛte'dya kṣodeṣvanīśvaramaho sṛjatā prabandham | ratnaṃ nikāmadṛḍharohaṇaśailamagnamuddhartumeṣa sa mṛṇālanalo gṛhītaḥ || tadimamatādṛgguṇamapi yaḥ kila bhuvanaikabandhuramalātmā | sukṛtī sa khalu kavistaṃ saṃgṛhyatayā sādhurādattām || sā jayati bhaṇitiraho rasavakrā kuñcikeva yā sarvam | udghāṭayati kavīnāṃ rasanāsārasvataṃ kośam || pūrvamiha martyaloke sakalabhūvalayabhūṣaṇībhūtabhavanamaṇikiraṇakuṇḍala valabhītiprasiddhanāmaramyāyāmasīmaguṇabhāji rājadhānyāmanantanamitasāmanta stakābharaṇamaṇihaṃsakopasevyamānacaraṇaśatapatraḥ prathitapṛthukīrttikallolinīka pavaladhopagūḍhasaptārṇavo mānavinayanaśapharasampātamīnadhvajastejaso rāśi sīdavanīśvaraḥ śilādityo nāma | yasyodyaddīpravajrānalasaralaśikhābhogabhāsi pratāpe sphūrjatyuccairna keṣāṃ jhagiti vigalito bhūbhṛtāṃ stabdhabhāvaḥ | sā nu vyaktaiva tasminnasamaguṇavatī kāpi divyauṣadhīnāṃ śaktiryanno vilīnastuhinadalamayo'pyeṣa manye himādriḥ ||

p15.3

tasya ca sadaivārṅgalagnaḥ puraḥsaraḥ kāryeṣu, parimala iva pārijātasya, taraṅgābhoga iva sāgarasya, kiraṇakalāpa iva divasarājasya, śikhābhara iva kṛśānoreka evānujanmā tīvrataravāridhārājalamārjitārināmākṣaraśreṇiḥ, āsamudramedinīkelilurlalitavikramo, nidhānamaśeṣaviṣayavartino jñānasya, sarasvatībhavanaṃ, nāmnā kalāditya iti puruṣabhūṣaṇaṃ babhūva | yaḥ samantādupāntanihitanūtanendranīlamaṇimayūkhavalayamālābhiralaghulohaśṛṅkhalābhirivopasajjitaṃ nijāgrajarājyasiṃhāsanamanārataṃ haṭhādākṛṣyamāṇanarendrasampadāṃ bandiśālīcakāra | sa hi mahībhṛtāmuttamastenānujanmanā saha samastamaniśaṃ saṃsārasukhamakhaṇḍitavilāsamāsevamānaḥ kadācidasahmāno'nyatejasviṣu prathamamasamasaṃrabhasaśvaradapāraharikarivarūthinīrajobhirākramya divasarājasya maṇḍalamuccacāla diśo vaśīkarttum | yasminnuccalite vijetumabhito dikṣakramruccakramakrāmatkuñjaradaṇḍacaṇḍacaraṇanyāsairnamantyā bhuvaḥ | manye nirbharapātamuṅguramahābhāreṇa bhagnastadā tenaivaṃ calati prakāmakuṭilībhūto bhujaṅgādhipaḥ || atha tasya sudūramārūḍhimatā vikramaguṇena vipakṣavaṃśamavanamya kodaṇḍavatkarapraṇayinaṃ kurvataḥ krameṇa kramatalānītanikhilanarapālacakrasya kathañcana balīyasā sasāṅgasamagreṇottarāpathasvāminā māndhātṛvaṃśaprabhaveṇa bhūbhṛtā dharmapālena saha vigraho dīrghatāmavāpa | tāṃ tathā vilokya vigrahasyāyatimekasminnahani nanu kathamasādhyo'yamarātirasmadbalānāmiti krodhataralitena cetasā samaropakaraṇasajjitamāruhya kuñjarapravaramurvīśvaraḥ svayaṃ gatvā durgarodhayuddhāntike babhūva |

p15.4

tatra ca pracurayantropalāgnitailaraṇamaṇḍapādyupakaraṇadāruṇe prasaramāgacchati mahāraṇye, raṇarasāviṣṭasubhaṭasaṅghaṭitāsiraṇitavāditreṣu pravarttamāneṣu kabandhatāṇḍaveṣu, taratkarikaraṅkanaukāsu prasarantīṣu śoṇitanadīṣu, dīpyamānajigīṣunarapālakopānaleṣu vijṛmbhamāṇeṣu ca bhramadṛdhrapakṣaprabhañjaneṣu, sahasaiva durgādāgatya sindhuragatasya rājñaścaraṇayoragre papāta parameko vividhavarṇaramaṇīyakāyaḥ sāyakaḥ | dṛṣṭvā ca nikaṭamadhirūḍho bhrātā kalādityaḥ svāminnāścaryamakṣaraśreṇīsanāthaḥ kimapyasau śara iti gṛhītvā rājño'numatyā manasi tānyakṣarāṇi sphukṛtya nanvārthāyugalametaditi prakāśaṃ vācayāmāsa | karṇe niveśitapadaḥ prahito vidveṣiṇaḥ praviśyāṅge | ko'pi patatripravaraḥ kāryaṃ vidhyāti vijigīṣoḥ || api ca | pūrvāparayoḥ śuddhiṃ vimucya kuṭilakrameṇa vicarantaḥ | jayamicchanti niyuktāḥ sarve viśikhā riporeva || rājā ṭvīdṛśamidamāryāyugalamākarṇya manasyeva bhāvitārtho jhagityākṛdurgamūlāṅgalāni saṃvṛtākhilasamīkasaṃrambho nivattyai nijasenānivāsamāgāma | tasminnucitakrameṇa karaṇīyamahno nirvartya rajanyāmāhūya rahasyakālamuktasamarasambhāroḍḍayamānāmitavitarkaṃ bhrātaramuvāca | nanu vatsena śarasthamāyātamavadhāritamidamāryayoryugalam | atra hi śarapraṇutinindācchalacchanno nūnamanya 'yamarthātmā | tathā ca jānāti vatso yatkila mamā'sti dhanvināmagraṇīrajanmā guṇāḍhya ityāptaḥ sevakaḥ | sa khalu mayātra dviṣadantike pūrvameva praṇidhirūpeṇa nirūpito vartate |

p15.5

tenādya śleṣokticatureṇaitadāryayā prathamayā karṇe niśitapadaḥ patatripravara iti padadvayena karṇe saṃsiddhaprahitiḥ praṇidhiḥ patatribhipravaro dhanvī kilā'hamiti pratyabhijñāpya paripanthino'ṅge praviśya kāryakāri tvamātmano jñāpitam | dvitīyayā ca nivedya prahitaṃ yatkhalu ye hi karmaniyuktāḥ viśikhā iti vigataśikhāḥ mūḍhajātayaste sarve'pyujjhitapūrvāparakramavakrabhāveṇa vicarantaḥ śatrumeva jayantamicchantīti vācyārthe niścitamanena nītinipuṇena ripuṇā kathañcana prabheditāḥ sarve'pyasmākamamī karituragakośādiṣvadhikāriṇaḥ | evaṃ ca yadyathaiva kimapyupakramyate tat tathaiva tairevamakarmabhirākhyāyamānamabhitaḥ pratisamādhatte sāvadhāno ripuḥ | itthamasāvāyāti vigraho vṛddhiṃ, tadadya rātrāveva pratigṛhaṃ sañcāritacaratvena jānīhi kinnrāma satyametadityamandamādiṣṭena tena yathānirūpitamaśeṣataścakre | prātarāgatya ca deva ! yathā guṇāḍhyenā''khyātaṃ vyākhyātaṃ ca devena tathaiva tatsarvamityukte nikāmakupito nṛpendraḥ sapadi sañcaratkopalakṣmīpadakṣepalagnena yāvakaraseneva lāñchitāṃ lohitāṃ dṛśaṃ mādadhānaḥ krodhinyāṃ dṛśi sthitena ca kṛtāntena valitodañcitāmasamaśmaśruvaṃṣṭrikāmiva bhrukuṭimābhogabhīṣaṇāṃ ghaṭayannuddhaṭena pathā vaktumārebhe | bhavatu vatsa kimebhirahitaprabhedavighaṭitairasadhubhiḥ sahāyairaiṣa cejalairabhedito'sti madīyo bāhuravaśyaṃ mandaramahīdhra iva lakṣmīṃ payodhimadhyamagnāmapyuddhariṣyati | tathāhi— śrīḥ svayaṃ cāpaṭaṅkārasvanavyāhāradhāvitā | senevāgatya dhīrāṇāṃ dordaṇḍamadhirohati ||

p15.6

api ca— lakṣmīpārāvatyā vasatikṛte pāṇipañjarapravaraḥ | vihitaḥ sa eva vidhinā subhaṭānāmiha bhujastambhaḥ || tadeṣa cirādbhavatu me saṃprati kṛpāṇapraṇayī pāṇirityasidaṇḍamādātukāmaṃ rājānamālokya kalādityaḥ sādaramavādīt | nanu jagattrayākramaṇakarmaṭhoruvikramaḥ kimityevametāvatyaṇīyasi ripāvāryaḥ svayamenaṃ kṛpāṇamādatte | kiṃ nāma vismṛtaḥ svāmī ? | deva ! kṣatriyādutpannaḥ snehenopalālitaḥ pālitaśca kośena madhyagato muṣṭeraniṣṭanaranigrahopakaraṇamahaṃ te maṇḍalāgraḥ | tadādiśa kṣaṇādavaśyamadyaiva tvadīyena tejasā dalitadarpāndhatamasaṃ dharmapālamavanau vinatilulitakāyaṃ tvaccaraṇatalavartino lakṣmarekhāmayasya cakrasyākṣadaṇḍaṃ karomīti sānubandhamabhidhāya balādanicchato'pyagrajasya gṛhītabhaṇḍanārambhaparikaraḥ svīkṛtya sakalamalikuḍumbaḍambaritagaṇḍaphalakasamuddāmaraṃ mattakarivarūthinīvṛndamudagravegaṃ svīyaṃ sainyamanindyaṃ ca sāmantacakramekahelayeva viśvamāsphālitājitūryanirghoṣanirbharaṃ kurvan praṇamyāgrajaṃ nirjagāma | jhagiti cāgre svayamavaṣṭabhya subhaṭasandohadurgamaṃ durgamakarodanantanaraharikarīndrasaṃhāradāruṇaṃ mahāra ṇam | tathāhi— nirmūnaṃ subhaṭasya kaṅkaṇamaṇiśreṇīśikhāḍambaro— ddīpraprāntamudasya dasyupatagatrāsena gṛdhro bhujam | yasmiṃstastamupāgatairnṛpatibhistatkālamūrdhvaṃ jagadrūcchadbhiḥ saha dīpavarttaka iva vyomāndhakāre yayau || kiṃ bahunā | tāmāsādya sudūramastrapatanaprakṣuṇṇavīratruṭa— ccūryadvāra kapālajaṅgalacayacchannāmanīkakṣitim |

p15.7

jātaṃ gṛdhragaṇojjhitaṃ drumakulaṃ bhallūkaśūnyaṃ vanaṃ niṣkāpālikamambikāgrahamapetaṃ ca laṅkāparam || tathāvidhe ca vyatikare tattādṛśamacintyamapratividheyamapūrvamiva durgagrahokramasvarūpamupalabhya balavatā vigṛhītasya tadanupraveśakāritvamapi nītanirṇītamastīti nayavicakṣaṇaḥ kṣaṇenaiva sarvārpaṇapuraḥsaro dharmapālaḥ pratipadya saṃvāmupanato babhūva | kalādityastu taṃ samarpitopacārasarvasvamekāgramagre vidhādurdharāsipatravyāpāraṇapariśramārṇasā militaiḥ samarapāṃsubhiḥ kardamilena vapuṣā pātālapaṅkādutthito mahāvarāha iva samuddhṛtya medinīmāgato dvāra eva bhūpṛṣṭhasaṅgaṭitakirīṭakoṭinā mastakena kṛtapraṇāmaḥ sarabhasamāhūya samāliṅgito'graje savinayamupāviśat | dharmapālo'pi deva ! sa eṣa dharmapālaḥ praṇamatīti vijñāpyamānaḥ pratīhāreṇa caraṇayoḥ papāta | praṇāmavinate ca tasminnupakaṇṭhavarttī sulalito nāma pradhāno bandināmucitamavasare papāṭha | deva ! tvatpadapīṭhamecakamaṇiiyāmāṃśumālāmayaṃ ye sannāhamalaṅghyalohaghaṭitaṃ gṛhṇanti natvā narāḥ | teṣāmatra khalu kṣitīndratilaka! trailokyacūḍāmaṇe ! svāminna prabhavatyasau vijayinī kālasya daṇḍāhatiḥ || atha pārthivapravarastena tasya stutipadāviṣkṛtakṛpārthanāvākyena sudūramārdrīkṛtasvāntaḥ sapadi sandarśitānelpaprasādamutkhātapratiropaṇena punastaṃ tatraiva svarājye niveśya prasādhitāśeṣadikkakravālopārjitāṃ jayaśriyamādāya nijāmājagāma rājadhānīm |

p15.8

āgataśca tatra krameṇa nivarttitāsu sarvataḥ sarvadigvijayasiddhisaṃvarddhitāḍambaravatīṣu mahotsavaprakriyāsu, prakāmaśuklaiḥ palitairiva yaśobhiḥ śobhitayā'tivṛddhayā rājyaśriyā'dhiṣṭhite pratiṣṭhite sāmrājyaśālini siṃhāsane, samantāducchannacchatratayā prakaṭībhavantamekasvāmini jagati dyumaṇḍalasvāminaṃ tirodhātumiva prasārite sakalabhuvanāvaraṇavistāravatyekātapatre, pratidivasamulluṇṭhitāritaruṇīnetranirmuktarañjanamalīmasairaśrubhirlasaṃ kṣālayitumivātmānamambhodhimanuprāpte pratāpe, vilasati kakṣīkṛtāśeṣabhūvalayabhārādiva rājacakreṇa śirodhiruhyamānavaśāsane, nirvyūḍhatīvravīravrataḥ kadācidavasaniśāyāḥ śayanasadmanyasamakomalatalpamadhyāsito duradhigamyamagretanaṃ kṛtyajātamāsūtrayannirākulayituṃ cittamadattāvakāśaḥ preyasīpraveśasyāpyekākī sambhramecintayitumārebhe | nanvidamanena caturambhodhirodhovaruddhaviśvambharābhogena prabhūtapathāgatena sampadāṃ vṛndena dvārapraviṣṭena ca bhūpālamaṇḍalīparigraheṇa paramaṃ vistāraṃ māyayau rājyam | rājyaṃ hi na nāma niramātyamasūtradhāraṃ nāṭakamiva pāryate pravarttayituṃ yasmādamātyamukhyaḥ sakalo'pi kalāpaḥ kāryāṇām | sa cāsmākamamātyaḥ kanakayāno nāma nikāmamīśvaro mānito'pi kathañcana sārddhamadhikāranirūpitaiḥ svajātibhiravasare vyabhicāramupadarśayāmāsa | tadiha saṃprati kaḥ kila varṇacatuṣṭayādviśuddhaścatasṛbhirupadhābhirucito'dhikāreṣu | dvijanmāno hi brahmatejaso vandanīyāḥ pūjyā eva mantripurohitapade sthāpayitumucitā bhavanti, nārthacintādhikāreṇātmanaḥ prahīyante |

p15.9

taijasīṃ vṛttimapahāya pāśupālyakṛṣivāṇijyopajīvināṃ ca viśāṃ hīnatayā hṛdayavṛtterihāvakāśo'pi na śreyān | śūdrāstu samayadarśitenāmunā vyabhicāreṇa ca niveditā na tāvadarhanti | ataḥ ko nūnamavekṣaṇīyaguṇakṣetraṃ kṣatriyādaparaḥ samprāpyate | sa tu svadharmādhīnapuruṣavrataḥ sahajasya tejasaḥ pātraṃ, na khalu manuṣyajanmanā mādṛśenānyatra karmaṇi pāryate pravarttayitum | ko nāma bhagavantamambaratalāvagāminaṃ marīcimālinamavanipathena pracārayitumalaṃ, kasyāsti śaktirūrddhamullāsinamanalaśikhākalāpamadhomukhaṃ pravarttayituṃ, kena ca śakyate taḍiddaṇḍasya visphuraṇalāghavaṃ mandatāṃ netum | athāsti śrūyate ca kṣatriyāṇāṃ pravṛttiradhikāreṣu | yadā hi pitṛvadhāmarṣaroṣito bhārgavaḥ samagrameva rājanyakamakuṇṭhatarasāradhāropadarśitānalasamucchaladvisphuliṅgadalabhāsureṇa paraśunā sarvatastruṭitakaṇṭhapīṭhakamārabdhavān kartuṃ tadā tena kiyatā'pi kṣatriyajanena kiyatkālamātmano rakṣārthaṃ kṣātramapahāya panthānaṃ vṛttiriyamādṛtā niyogasya | yadyapyevaṃ tathā'pi cānyapārthivakulaputrako na kvacitkaścidātmanaḥ śriyamadhipraveśayituṃ viśrambhavaṣayīkṛto bhītyā | tathā ca dinendurādityasya dhāmanyantaranupraviṣṭo jhaṭityavasaramavāpya militayā rajanisāmagryā tamapi pratāpavantabhinaṃ samucchedya svayamaśeṣaṃ bhuvanamākrāntavān |

p15.10

asmatkule tu na kaścittathāvidho buddhimānasti yaḥ kila saṃvargayannaśeṣataḥ svāmino bandhūn gotrabhido mantriṇaṃ dhiṣaṇamapi durbuddhiṃ manyate, nandayannanekaṃśaḥ kovidvakulāni vibudhavidviṣāmanugataṃ śukramapi mūrkhaṃ gaṇayati, milatkoṭiśorathavarūthinīdaśarathameva svāminaṃ kurvāṇaṃ vasiṣṭhamapyalpadhiyaṃ kalpayati, jagato'pi bandhutayā vyavaharan viśvāmitraṃ rāmasyāpyamātyamasatpakṣe kalayati, yena tasminnasamalakṣmīvikāsavisphuritakīrttibale rājyabhāramāropya nirākulo vilāsadarśitāni sukhānyanuśīlayāmyevaṃ ca kimiha saṃpratyucitānuṣṭhānamūḍho'hamācarāmi | kalādityo'pi nijabuddhīnāmasādhye kāryavastuni kimeva kila mantrayiṣyati | yataḥ— upāyasyollekhaṃ kamapi na yadā paśyati narastadānīṃ kinnāma sphurati matipuñje'pi kurute | sahasraṃ pādānāmapi rathamanālambapathagaṃ vinā vyomanyarkaścalatu yadi śaknoti calitum || athavā kimanena prayojanaviniścayākṣameṇa mudhaivamālocavistareṇa kleśayāmyātmānam | yena devatāviśeṣeṇa mamaitadrājyamāgatametāvatīṃ vṛddhiṃ pālako'pi tasya tenaiva kaścana vidhinirmito vyaktimavaśyameṣyatīti manasā saṃpradhārayanneva nidrāṃ jagāma | atha tathā nidropabhogasukhamanubhavataḥ kṣitīndrasya parigalati yāmatraye rajanyāstasya śayanagṛhasyāntarekahelayaiva jhagiti maṇinūpuraprastutaḥ sundaro dhvanirudabhūt |

p15.11

tena ca dhvaninā jhaṭityasāvuḍḍīnanidro vimudrayati cakṣuṣī yāvat tāvadagre jhagityāmṛ़tānusāriṇā darśanenā''pyāyitavilocanāṃ kāntibahalairavayavairekabhūtātmakaśivatejomayaṃ gātramudvahantīṃ nirmalasya lāvaṇyavāriṇastaratā taraṅgavalayeneva svacchrāṃśukena janitamatimanoharaṃ nepathyamādadhānāmaviralakuralopaśobhinā bhālena timiramūloditena khaṇḍendunā bhāsamānāmadhidevatāmiva niśāyāḥ karṇayorbhūṣaṇamayena vilāstāma rasakarṇikādvayena sevyamānāṃ sagotrāmiva pāthasāṃ sāmyena muktābharaṇasya dāyādāmudadhivelāyāḥ sādṛśyena vadanasya sodarāmindorāspadtayā kānteḥ sajātiṃ ratnajātasya kanakanūpurayugādadhaḥ prasarpatā dyutibhareṇa piñjaritacaraṇāṃ kapiśakiñjalkapāṃsulena sarojavanādhvanevāgatāṃ gauratareṇāṅgalāvaṇyena candrikābhūtidhavale candramasīva sudhāsamutthitāṃ madhurayā mūrtyā dugdhasindhāviva niṣpannāmasāmānyadarśanāmacintyarūpavatīṃ yoṣitaṃ dadarśa | savismayātirekamālokya ca tāmapi yenā'hamudbuddhaḥ sa nūnamasyāścaraṇasañcārajanmā nūpuradhvaniḥ | bhavatu pṛcchāmi kā punarasau | na tāvadahamanena prasaratā nirantarametadaṅgasya tejasā nirasyamānadṛṣṭiḥ spṛṣṭabhūtaleyamaspṛṣṭabhūtalā veti nirṇetuṃ pārayāmi| yadi vā dvārapālāṅgayāmikairajñāpitānāmanudghāṭitakavāṭasaṃpuṭe śayanasadmani praveśo'tra manujasīmantinīnāṃ, na cāmartyajanocitenāmunā kāntikalāpena mānuṣīyamavaśyaṃ divyaiva kācit |

p15.12

divyajano hi sāmānyo'pi mānyo manuṣyāṇāṃ kiṃ punaravikāravatā dṛśorvibhrameṇāpanītacāphalaṃ mahanīyamiva dadhānā svarūpamasāvīdṛśīti niścitya cetasi sasaṃbhramaṃ cotthāya talpatalāt samayasamucitopajanitena praśrayeṇa darśitādarastāmavādīt | kathaya puṇyadarśane ! kā nāma bhavatī, kutaḥ, kimarthamajñātastrījanaviruddhamekapuruṣādhyāsitametadāgatā'si rahaḥsthānamiti proktā nṛpeṇa sā pratoṣaśālinā smitena sudhāśītalena cakṣuṣā cāhlādayantī pratyuvāca | bhoḥ śrīmatāmīśa ! jānāsi yāmiha vaśīkartumamī samantādrājānaḥ prasaradasamāśupāditānalpanarakarituraṅgamāśra kuṅkumavipañcitaṃ vidyācakramiva samaramāsūtrayanti, yasya kṛte brahmāṇḍavivarasañcārī vīralokaḥ kalpamiva darśitaphalaṃ kṛpāṇamāvahati, yā khalu nikāmavatsalatayā paśujātyāpi kāmadhenvā stanāntarniveśya paripālitā, vicetanenāpi kalpadrumeṇa skandhamadhiropya saṃvāhitā, dṛṣadāpi cintāmaṇinā hṛdaye vinyasya dhṛtā, kiṃ bahunā, yayā virahiteyamitthaṃ prasaramāgatāpi trilokīlatā muhūrtenaiva śokamāyāti, sā'haṃ salilasodarā mahodadherātmajā lakṣmīḥ prasādhitāraśeṣadiṅmukhasya vaśībhūtā tavaiva maṇḍalāgre vasāmi | tvayā ca rājyacintakapaddhayatā niveśiteṇa devatāsu cintābhareṇādya sūcitā vibhāvayantīva prayojanamātmano'pi sapadi pratyakṣībhūya prastutaupadeśadānārthamāgatā | tadetaducyase bhūpālatilaka ! matpālanāya kimityanyamanyatra puruṣapuṅgavaṃ gaveṣayasi| śrūyatām |

p15.13

yadā kila sakalo'pi saśeṣamandaropakaraṇaḥ svargaukasāṃ janaḥ sindhunāthamathanavyāpāramārabhata tadā'haṃ śaśadharasurabhikaustubhādivastṛnmeṣakameṇa nirgatya jhagiti dṛṣṭimārgamāgatā'pi kathañcinmandaraparibhramodbhūtadustarāvartasanniveśena punaratigabhīre payasi pāthonidheramajjam | vighaṭitādhyavasāyavidhureṇa ca viṣaṇṇena sarvato'pi śatamakhapramukhyeṇa vibudhavagaiṇa madarthamavilambasahamupāyamāpṛṣṭo bṛhaspatiruvāca | niyatameko'sti śrūyatāmupāyaḥ | prāyaśo vidita eva bhavatāmatiprasiddhaḥ kāyastho nāma gaṇaḥ śrīkaṇṭhasannidhāvāste | sa cāṣṭamūrterbhagavato jalamayīṃ mūrtimadhiṣṭhitasyāsannasahacaratvena kāye sthitatvātkāyastha iti jalairanāhataśakteḥ praṇayāspadamambudherāsīt | evaṃ ca tena kṛtvā nikāmaviṣamārṇavodarakuṭīrakoṇaṃ gatā'pyasau haṭhādānīyata ityamaramantriṇā prokte tvaritamāhūya pravartitaḥ so'tyarthamarthanayā surasamūhasya jhaṭiti tatrāntardattajhampo māṃ mandaraparikṣobhitaiḥ payobhiritastato'ntarbhrāmyamāṇāmādāya nirjagāma samarpayāmāsa ca divaukasām | idānīṃ tu tridaśalokoparuddhasya bhagavato bhavasyādeśādurvvīpatirājyavarttinīṃ māmanupālayitumavatīrṇo martyalokaṃ, sthāsyati ca vaṃśāvatāraṃ yāvadatraiva | sa khalveṣa tasyāvatārastāvako bhrātā kalādityastadaṅga !

p15.14

madīyamidaṃ vacaḥ pramāṇīkṛtya samarpaya sarvādhikārasvāminīṃ prātaramātyamudrāmetasya, yenāhamanena paripālitā nirapāyamāpyāyanasukhānyunbhavāmītyabhidhāya dhṛtvā karapallavena sā caiṣā madaṅgarakṣākṛte suraripuprahitā svayamuparikeṇa garuḍenādhiṣṭhitā suvṛttaśālinī suvarṇasaṃbhūtirmahattarā mudrā, grahīṣyati ca bhavānubhāvādapagatānyabhāvāpagrahaḥ kalāditya iti rājñaḥ kare mudrāṃ samarpya jhagittheva śayyāsannavarttini kṛpāṇe tadeva nijaṃ marttyajanavilocanāgocaraṃ svarūpamādhāya viśaśrāma | rājā tu mudrālābhasubhagena tena vyatikareṇa sarabhasamullasitamānasastamalpaśeṣamapi kalpapramāṇaṃ manyamāno'ñcalaṃ rātreḥ kathaṃkathamapi jāgradeva bandināṃ varṇāvalīvacobhirākhyāyamānamāsādya prabhātamutthito nirvartya nikhilamavasarocitaṃ kriyākalāpamārātrikādimaṅgalopacāraśālini viśālamaṇivedikācatuṣke viracitāsthānamupaviṣṭaḥ | puro niviṣṭeṣu praṇayilokeṣu kuvalayadalāyatena cakṣuṣā saṃbhāvya sannihitamāsīnaṃ puṇḍarīkanāmānamasāmānyagauravaṃ purodhasamaśeṣato'pi taṃ śarvarīvṛttāntaṃ karṇa eva nibhṛtamāvedayāñcakre, darśayāmāsa ca tāṃ kalyāṇamayīṃ mudrām | atha pratuṣṭena purodhasā śravaṇādeva mahārāja ! niyatamavitathānyeva devatāvacāṃsi | paśya śubhasūcakamidameva maṅgalavatāṃ karmaṇāmupasthitaṃ muhūrttam |

p15.15

atra hi kamalayā pradatto vinā vilambamādeśaḥ kriyata iti prokte rājā tvaritamāhūya bahumatena premopacārabandhunā vaconirvandhena prabodhya sajjīkṛtamanalpasamucitena prakriyākrameṇa mudrāmarpayitvā taṃ niṣkaṇṭakībhūtasakalabhūvalayanirākulatayā viratavikramavyāpāramātmano bhrātaraṃ kalādityamamātyapade nirūpayāmāsa | anantaramasau kāyasthanāmno maheśvaragaṇasyāvatāraḥ kṣatriyavibhūṣaṇaṃ kalādityastena bhavasya bhagavato'nubhāvena tāmeva nijāgrajarājyalakṣmīpālanaparāmadhikārapadavīmādṛtya vyāpāritasvāntaḥ santatyā prasaramāsasāda | pūritāvadhiśca tamātmano gaṇamayaṃ svarūpamāsādya svāmino harasya caraṇāntikamagacchat | tasmātkālapravṛttiparamparotpadyamānānantapuruṣaparipāṭīkrameṇa prakāmatuṅgaḥ śākhābhirvistṛto varddhitacchāyaḥ kṣmābhṛtāṃ kaṭakeṣu svāṅgabhuvā dharmeṇa vijayahetuḥ kṣatriyāṇāṃ, vṛddhyarthamālambanaṃ rājalakṣmīlatāyāḥ, abhrataḥ samantādādhāradaṇḍo vṛddhasya yaśasaḥ, kāśyapīsīmantabhūṣaṇamabhūdvallabhīvinirgata iti vālabho nāma kāyasthānāṃ vaṃśaḥ || vaṃśasya saccaritasāravataḥ kimaṅga ! saṅgīyate sulalitākuṭilasya tasya | yenāntarārdhṛtabhareṇa dharādhipatye rājñāṃ jayatyahṛtavistaramātapatram || kiṃ bahunā | tṛtīyamakṛtonmeṣaṃ kāyastha iti locanam | rājavargo vahanneṣa bhavedatra maheśvaraḥ || tasminnaśeṣabhuvanavikhyātanāmani mahāvaṃśe dalitakalikalaṅkasaṃhatiramṛtamayākārakamanīyo narmadāpravāha iva bhūtilakamadhiṣṭhito lāṭadeśamāsīddrumeśavaṃśāvatīrṇasya mahātmanaścaṇḍapateraṅgajanmā sollapeyo nāma |

p15.16

tasya ca bahūnāmanyatamaḥ sutānāmīśvaravibhūṣaṇaṃ śaśīva grahāṇāmanantamukhoddaśvitapraghoṣaḥ pāñcajanya iva śaṅkhānāṃ sumanasāmabhīṣṭaḥ pārijāta iva tarūṇāmasīmavatā guṇagrāmeṇa niruddhanikhilamedinīvibhāgaḥ suvṛttatayā tilako gotrasya sugṛhītanāmā sūra iti sūnurbabhūva | tasmādamalamuktāvadātakīrtteḥ puruṣapuṅgavādjāyata prathamaḥ putreṣu pampāvatīsūnuḥ soḍḍalo nāma | sa khalu svarlokaśobhāviluṇṭanaṃ lāṭadeśamadhyāsito vidyābhyāsasamakālamunmeṣamāgate kavipathopadarśini sārasvate jyotiṣi nisargasusthitastenaiva kavitārasena mānasamanuśīlayāmāsa | kālaparivarttitāvasthitikrameṇa ca mṛgamadapatrabhaṅgamayaṃ koṅkaṇabhuvo maṇḍanamivodyānavanavinīlaparisaraṃ sthānakaṃ nāma rājadhānīnagaramāgatyāvasthitaḥ koṅkaṇamahībhujo jāhnavīyamunayoriva sarasvatīśriyorveṇīsaṅgamena saṃvargitaḥ chittarājena saṃbhūṣito nāgārjunanena saṃmānito mummuṇinareśvareṇeti sodareṇa kramopabhuktarājyasaṃpadā rājatrayeṇa pratipadyamānaḥ kavīndrasadasi pratiṣṭhāmamāsasāda |

p15.17

atha kadācidasāvudayagiriśikharayantrollālitavimukte timirakarighaṭāghātini gaṇḍopalagola ivāmbaramanusarati bhagavatastīvratviṣo maṇḍale caṇḍakarakiraṇakuñcikodghāṭyamāneṣviva vighaṭitadalakavāṭasampuṭeṣu vyaktībhavatsu tāmarasakośeṣu divasaluṇṭākolluṇṭitaśriyaḥ kuvalayavanādākrandamukharāsu prabhāsviva samīpamambujagrāmamanupradhāvatīṣu guñjatāmindindirāṇāṃ śreṇiṣu pradoṣapavanapaṭapallavāpamārjyamāneṣviva nirmalībhūteṣu kakubhāṃ mukheṣu vāsaravidheyakarmaṇi kramaśaḥ pravṛtteṣu janapadeṣu jāte ca locanāvakāśadāyini prabhātasamaye sabhāmadhiṣṭhitaṃ kīrtticandrikāvistārasitapakṣmanākṛṣṭacāpakandarpamalaṅkāramāṇikyaṃ caulukyavaṃśasya kavīśamīśvaraṃ lāṭadeśaśriyaḥ koṅkaṇendrasuhṛdamurvīpatiṃ vatsarājamanu praṇayapariṇatānantasaṅgatisukhopabhogārthamāhūya nīto jagāma| tatra ca pravarttamānāsu caturakavikadambakodṛśyamānānekarasavipaścanapaṭīyasīṣu svairagoṣṭhīvibhūtiṣvantara eva ratnavikrayavatā vaṇikputreṇā''nīya darśitaṃ muktāphalaprakaramālokya sahasaiva maṇitattvavidāṃ narendraḥ prastutārthadalaśālinīmāryā papāṭha | ekaikaśaḥ prakīrṇairmuktāmaṇibhiḥ kimebhirebhistu | yaṃ sṛjasi hanta hāraṃ tasyānyaḥ ko'pi paribhogaḥ || śrutvā ca tayā''ryayā jhagityevāsau vāsitātmā kaviścintayāmāsa maunamavatiṣṭhamāno muhūrttamucitakrameṇa ca visarjito bhūpujā mandiramājagāma vikalpayāmāsa ca |

p15.18

nanu vividhavaidagdhyavatā pārthivenetthamanayā svābhiprāyakalpitayāryayā kevalāni viphalāni muktāphalānīti taireva sūtritābhogavato hārasya gauravamāropayantyā vaṇikputropadeśavyājena samyagupadiṣṭamiha mamaiva jāne | yataḥ— muktakavṛttaiḥ kavitā kaiva kilā'sau vinā prabandhena | tārābhirna virājati śūnyā candreṇa gaganaśrīḥ || tatsādhu saṃvṛttamananena vatsarājapaṭhitāryāvadhāraṇena me yogāñjaneneva mohatimirāvṛteyamudghātitā mānasī dṛṣṭiḥ śabdeneva nidrāntaḥ prabodhitā buddhirudakapāteneva mūrcchitaścetanāṃ lambhito vivekaśca | tataśca kimahamitthamananenaikaprakīrṇavṛttakavitāmātreṇa kṛtārthaḥ pramādī tiṣṭhāmi | karomi svaśaktivistaraparīkṣaṇaṃ vinā kutūhalena bhūriṇā ca kīrterabhilāṣeṇa sādbhutāpūrvasaṃvidhānakamanekarasānubandhaparaṃ prabandham | prakrame tu ramaṇīyaṃ na nāma kevalaṃ gadyaṃ nāpi kevalaṃ padyamubhayānubandhinī campūreva śreyasī, yasmādanyaiva ratnairvipañcitasya śobhā kanakabhūṣaṇasya, anyadeva pāṭalāmiśritasya saurabhaṃ vicakilagulucchasya, anya eva vaṃśadhvanigarbhitasya manohārimā gītasya, anyadeva karpūramilitasya śaityaṃ malayajadravasya, anyaiva ca hṛdyatā padyānuṣaṅgiṇo gadyasyeti cetasi vicintya campūmeva kathāṃ karttumupajanitaniścayastaddinamativāhayāñcakre | dvitīye'hanyutthāya kṛtāgrahamavyagramanasaḥ kavayaḥ kṣamante kāvyakalpanāsvityucitamekāntavasaterhetuṃ vyāsaṅgānāṃ nimittamātmanaḥ prasatterabādhakaṃ mano'vadhānasya nijaṃ karmāntārāmaparikarāspadaṃ grāmamayāsīt |

p15.19

tatra sthitvā niratiśayamanavadyena cetasā viśrutodāttanāyakavatīṃ kathāṃ karttuumārebhe nirmāṃṇayāmāsa ca katipayairahobhiḥ | anantaramanyasminnahani nirvarttitavidheyaḥ prātareva taṃ prabandhapustakamādāya nirgatastato grāmāt pratoṣasatvarasamudśvitakrameṇa samāgacchannekatra giriparisarāraṇyadustaroddeśe dakṣiṇena mārgāccāndramasaṃ jyotsnāpukṣamiva prabalāndhakārapeṭikayā bandigṛhītaṃ rohaṇaikagotrajaṃ śaśikāntaśilākūṭamivendranīlasaṃhatyā dāyādyavigraheṇārabdhaṃ śucībhūya sthitaṃ dugdhārṇavormistambamiva vāḍavadhūmaśreṇyā'labhyāyavidhṛtaṃ sphaṭikasubhagaṃ kailāsamivāñjanamahībhramekhalayā gāḍhāliṅgitaṃ mathyamānābdhiphenapāṇḍuritaṃ mandaramiva murāribhujagāveṣṭitaṃ piṇḍitākārapariṇataṃ harāṭṭahāsarāśimiva dakṣiṇamukhatviṣā maṇḍalitamativiśadasudhāpiṇḍapāṇḍuramaviralavinīlavanarājimālayā valayitopāntaṃ prāsādamadrākṣīt | tadṛṣṭvā ca sānusmaraṇamaye ! so'yamaraṇyavartī bhagavato bhārgavasya sārasvataḥ prāsādaḥ | tadidānīṃ kathamapaśyannapūjayanneva ca devīṃ vrajāmi | kintvayamabhyavahārakaraṇādatacchaṅkībhūya gato vāsaraḥ praharamātrāvaśiṣṭaśca vartate, sannihitapaścimadiksaṅgamāśayeva devasyāpi kharāṃśoruttīrṇavānuttāpastāvadato'dyatanamenaṃ vāsaramihaiva gamayāmi | prātaruṣasyeva nirjharajalāmalasnapanapūrvamapūrvāraṇyatarulatākusumairabhyarcya bhāratīṃ yāsyāmīti saṃpradhārya jhaṭityeva calitastasyābhimukhamutkṣiptagatikramo deśāntaṃ tāvantamalpāntarālasugamaṃ panthānamatikramya jhagiti prāptavān |

p15.20

athāgre tadaṅgaṇakavarttinyāmatibahalabakulakaṅkolatilakatālītamālavalyālaṅkaraṇabhāji puṣkariṇyāṃ dhautacaraṇo nirmalena payasā prakṣālya satatasañcāraśrodabindubhiḥ kaluṣitakapolabhālasthalaṃ vaktramācāntaśucijalapavitraḥ praviśya tasminnasamaśilākarmanirmitābhogaśobhini praśāntābhyantaramanohare nirjanatayā ca rahaḥ śrīsadasi prāsāde pratiṣṭhitāṃ caturmukhavadanacatuḥśālādhivāsaparameśvarīmaṃśudharacaitanyaratnottejanakuruvindaśaktiṃ kavijanarasanāvimānagāminīmakhilavāṅmayasvāminīṃ sarasvatīmapaśyat | ālokya ca devīṃ jhagiti spṛṣṭa iva paṅkajaprakarairāśliṣṭa iva candrikayā sikta iva candanacchaṭābhiḥ snapita ivāmṛtarasena satatamadhikādhikodbhūtanirvṛtirānanditena manasā nanu saṃprati sarvakālīno vākyakusumopahāraḥ śreyāniti kṛtaśraddhānubandhamābaddhakarakamalasaṃpuṭamanuṣṭubhā ślokayugalena stutimakarot | vāgīśvari ! jayantyetāstava dhyānāmṛtormayaḥ | yajjanmā mānasakṣetre bodhabījāṅkurodayaḥ || jayanti tava bhāsinyo bhārati ! jyotiṣañchaṭāḥ | sphuranti yatra tatraiva jñānaratnamayo nidhiḥ || iti kṛtastutiḥ kṣititalamalitālakena śirasā praṇamyotthāya ca salīviśrāntamutkīrṇalikhitalepitānalparūpakopaśobhāvatyantarmaṇḍapa eva masṛṇaśilāphalakanirmāṇaśucini mattavāraṇake samupāviśat | sukhakṛte ca vāmāṅgena tasthau |

p15.21

kautukena ca nirūpitākṣipatraḥ samantādvipaścitānekasvarūpāṇi rūpakāṇi paśyannapaśyadubhayato dvāraśākhāvalagnaṃ rūpānyatvamiva himādrikailāsayoḥ pūrvasvarūpamiva pāñcajanyaśaśinoḥ pariṇatisāphalyamiva pāṣāṇajāterādhāragauravamiva dhavalavarṇasya ḍiṇḍīradevatājātakamiba candralokapuruṣadṛṣṭāntamiva śvetadvīpajanavarṇikopadarśanamiva śaśikāntasṛṣṭaṃ nisargadhavalamupalaputrakayordvandvam | taddarśanotpannavismayaśca cintitavān | nanvetadīdṛśamapūrvākārakamanīyaṃ dṛṣatputrakadvitayamatra kuto niṣpannaṃ, kena sukṛtasaṃsargaśālinā janena kāritaṃ, kena vā'nanyasāmānyakauśalena śilpinā vinirmitaṃ, kiṃ dvārapālāvāmāvāhosviddevatāviśeṣaḥ kaścit, uta dvāraśākhopaśobhārūpakamātramevedamiti vimarśapuraḥsaramadbhutamaṇiputrakālokanakutūhalena vyāsaṅgitātmanastasya bhagavānuṣṇarocirastaṃ jagāma | astamite ca deve mayūkhamālini pativilayaśokātkrāntayeva pūrvayā diśā sudūramāsphālya bhagnāñjanakūpikocchalitā kajjalarājirivodayamahīdharādullalāsa garīyasī chaṭā timirasya | paścimayā tu jhaṭityunmathya bhājanamapāstasya prasādhanālaktakarasasya viluṭhitaḥ pravāha ivāstagiriśṛṅgasaṅgatyāvirāsa sandhyānubandhī subandhuro rāgaḥ | sahasā nabhaḥśriyāpyācchodya kaṇṭhato nirastāni truṭitavarahāradaṇḍādvigalitāni muktāphalānīva praviralasanniveśamadṛśyanta nakṣatrāṇi | atha yathāgatamāgatya militeṣu sahacāriṣvasāvutthāya gatvā ca puṣkariṇyāmavaśyakaraṇīyaṃ karma sāyantanamakārṣīt |

p15.22

āyatane ca sandhyāpradīpadānāya nirjanāyāmaraṇyabhūmau kutaścidāvamathamanyaṃ vā vahnimanviṣya samānetumanucarān preṣitavān | svayaṃ punaḥ praviśya ghanatimiradurālokaṃ tadeva paṭatalpācchāditamuparivinyastapustakaṃ mattavāraṇakamadhyāsitaḥ pradīpacintayā tasthau | atrāntare ca jhagityeva tayordṛṣatputrayorantarāle garuḍamaṇiśalākeva timirasarpamutsārayantī suvṛttasaralākṛtiratailavarttiparikarā nirāśrayavatī jvalantī śikheva paramullalāsa dīpasya | tadīyapṛthuprabhāsaṃparkasamakālameva ca dvāvapi tau tāṃ tathā śilāmayīṃ mūrttimapahāya divyaśarīravantāvacintyena tejasā prajvalantau vahantau ca yajñopavītamatiprasannaramyākṛtī dvijanmānau bhūtvā devīṃ praṇematuścakraturastokayā ca bhaktyā mahākavipraṇītena pariṇatārthaśālinā vācāṃ gumphena sulalitaṃ stotram | devi brāhmi ! jayatyeṣa mantroṣmā saṃbhṛtastava | yadaṃśena kavīndrāṇāṃ vāci pākaḥ pravartate || jayanti tvatkarāmrabhoje makarandakaṇaśriyaḥ | jātāḥ śravyagiro vāṇi ! yatsevābhirivālayaḥ || stutvā ca punaḥpunarbhālaphalakāhatamahīNavigationtalaṃ praṇamya nirākulībhūtāvāgatya dvitīyaṃ mattavāraṇakamadhyāsyopaviṣṭau | athā'sau tattathā tādṛśamadṛṣṭapūrvaṃ kutūhalātiśayamālokya yāvattadabhimukhamasaṅkhyavismayākṣisalocano vīkṣate tāvadekastayoḥ sādhujanā''varjanocitena vacasā taṃ kavimālāpayāñcakre papraccha ca | sakhe ! ka eṣa talpopariṣṭātpustakaḥ ? | kimiti baddha evā''ste ? | kiṃ kila nonmucya vācyate ? | kathyatām | kimiha pramāṇaśāstropāṅgaprakāraḥ ? | kisuta sāhityabhāgaḥ ? | kimāgamaviśeṣaḥ ? |

p15.23

kiṃ paurāṇiko bhedaḥ ? | kimaṅga ! dhanurvedavaidyakādividyāvibhūtiyogeṣu grantheṣvanyatamaḥ ko'pi ? | kiṃ vā kaverādhunikasya kasyāpi kāvyakathānāṭakādikavitāprapañcaḥ kaścit ? ityādi bahudhā nibandhasambandhino vāṅmayasyāntaḥ kimetadāsta iti pragalbhayā girā tenokte kaviraho ! āścaryaṃ kathamasāvanayoḥ śilārūpayormanuṣyabhāvaḥ kathaṃ cātra dṛṣṭāvapūrvikāyāmavasthāyāmīdṛśīyamasaṃbhāvyaviṣayā viśiṣṭaivākṣarakathāvikāsinī prauḍhistatkimatrocitam ! | athavā, bhavatu pṛcchāmi tāvaditi vicintya bho dvijakulābharaṇa ! niyatamāvedyate yuṣmābhirāpṛṣṭam | kintvantarāla eva stokamucyase | mama hi mahatā vismayena taralitasya sakhe ! pūraya kutūhalam | kathaya kāvativirūḍhamativiśeṣitālāpaśālinau yuvāṃ, prakṛtiśca nāma mukhyatayā 'bhavatoriyaṃ mānavī kimādyā dṛṣadrūpiṇī, kimabhidhānaṃ yuvayoḥ, kathaṃ cāyamevaṃ granthanāmagrahānumānasaṃsūcitaḥ prabodho vāṅmayasyeti sādaraṃ pratyavocat | tenāpi sapraśrayamaho yathā dṛṣṭau tathā bhūtāveva bhrātarāvāvāmīdṛśyeva sṛṣṭirrāvayoḥ | asya hi mahātmanaḥ tilaka iti nāma | tālakanāmā cāham | yatpunarasāvakṣarakathopakramaḥ tanna kiṃ na jānāsi ye hi sudūravarttino'pi manasaiva devīṃ sarasvatīṃ smaranti teṣāmaśeṣaśāstrāvabodhanirmalaṃ jñānaṃ kavitvaṃ ca saṃpadyate | sadaivasannasevakayoḥ punarāvayorastu tāvadanyadetāvanmātreke'pi sandehaḥ, tadāstāṃ kimanena mudhā praśnapariśrameṇa |

p15.24

yaduktastadeva jñāpaya kautukādityabhihitastālakena sa khalu paribhāvya cetasi kimāścaryaṃ yathaitadrūpitamanena itarathaiva kiṃ na saṃbhāvyate, yasmādvividhakarmapariṇāmā hi saṃsāre'smimatimadāmagragaṇya ! madīya evaiṣa kavitāpariśramo, mayā hi mahatā manaḥsaṃrambheṇa sṛṣṭaḥ prabandho'yamidānīṃ ka nu kila śrāvayāmi, kasyāgre svīyamabhyasyamānamimaṃ guṇollekhaṃ pratipādayāmi, ko nāma samākarṇya yathārthavāditayā saujanyaṃ nāṭayiṣyati, yasmātsakalaguṇavicāracarcāvipaścitāṃ dhurandharo dharandrabhūṣāmaṇiḥ vatsarājanāmā nareśvaraḥ paramaṃ mitramiti me pakṣīkṛtā lokaiḥ, kṣitibhṛtaścānye sarve'pyekaikena kaṅkaravotphullagalanālināvudhavyāghreṇāghātasannidhayaḥ sudūramujjhitā gojātibhiḥ guṇino'pi svaguṇābhimānamahābharagrastā nocchvasitumapi pārayanti, lokaśca paraguṇonnatimasahamāno nīcatāṃ prapannaḥ, nīcāśca nisargadveṣiṇaḥ pareṣu | tathāhinīcajātirbhavatyeva lokasthitivirodhinī | aśivā'pi satī yeyaṃ jvālāstuṇḍena muñcati || kiñcasūnāgṛhaghaṭasyeva piśunasya kujanmanaḥ | āsphālitamukhasyāpi jhāṅkāraḥ kena vāryate || ye hi vyāsādimahākavīnāmapi prabandheṣvapavadanti te kiṃ na mādṛśāmapavadiṣyanti | sādhavo hi kalikālatamaḥpaṭalapihite'smin jagati ka nāma dṛśyante, tenāyamaho na kevalamidānīmeva yāvatkamapi suhṛjjanaṃ satkavimarthinaṃ ca śrotāramāsādayāmi tāvadevamasau baddha eva sthāsyatītyādi svāntaḥparipiṇḍitamaśeṣamāvedayāñcakre | so'tha dvijanmā tālakaḥ sasaṃbhramamāḥ kavipravara ! tvamevamasajjanāt trāsavidhuro viṣīdasi, mā viṣīd |

p15.25

no jīvikeyamidamanyaguṇāpahārakarma prakāmasukhadaṃ vyasanaṃ khalasya | ākhoḥ suvarṇamapahṛtya kṛtaṃ nivārasandhre karoti kila kāmiha dehavṛttim || tathāpikurvataḥ kavitāmbhothau prabandhena vijṛmbhaṇam | kaveḥ prauḍhasya kasyāsti jalamānuṣato bhayam || sādhustu yadevamabhilaṣito draṣṭuṃ tadapyucitameva stutaḥ | tāpamutsārayannṛnamātapatrasya saprabhaḥ | tenaiṣa dhriyate lokairmastakopari sajjanaḥ || tadatraivaṃ so'pi karmaṇā sukṛtena tavānītaḥ samāgataḥ sādhurataḥ kimadyāpyucitaśrotṛjanānastitvanirvviṇṇaḥ khedamāvahasi ? | śrāvaya prakāśaya kavipradīpaprabandhametasya sahajasajjanasya sukaveḥ sūktāmṛtarasārthinaḥ paraguṇapramodino nikhilavāṅmayavidaḥ kovidacūḍāmaṇestilakanāmno madīyamitrasya, mama ca kiñcijjñasya, saphalaya kavitāgataṃ kleśamātmanaḥ, kuru kṛtārthamāvayoḥ śrutīndriyam | paśyāmaḥ kīdṛgupakramaḥ kathāyāḥ, kīdṛśāḥ saṃbandhasandhayaḥ saṃvidhānakasya, kīdṛśo rasaḥ prastutopakrāntasya vastunaḥ, kīdṛśī racanā padanyāsasya, kīdṛśaḥ svaguṇo bhaṇitibhaṅgīnām | anyacca | varṇānāmavisaṃṣṭhulanyāso masṛṇatā paripuṣṭirmāṃsalatā kāṭhinyaviparyayaḥ komalatā snigdhabhāvo lālityamiti masṛṇatā māṃsalatā komalatā lālityaṃ ceti vāṇīguṇaiścaturbhiranuṣaṅgavatyaḥ saprāṇaghanaprāṇālpaprāṇaistribhirbhedairvibhinnāḥ krameṇa kaukilī māyūrī mārālī ceti tisra eva kila jātayaḥ satkavīnām | tathā caitāṃścaturo'pi guṇānāvarjayantaḥ kavayaḥ kecana sasauṣṭhavairakṣaraiḥ saprāṇāṃ vācamullāsayantaḥ kokilamanukurvanti |

p15.26

kecidnalpasauṣṭhavavatā ghanaprāṇena varṇagumphena śabdamārādhayanto mayūratāmāśrayanti | kecicca mitasauṣṭhavaṃ bandhamāśrityālpaprāṇena vacasā marālatāmanuharanti | apare punaramīṣāṃ caturṇāṃ guṇānāmekatra samavāyaśūnyena mahāprāṇena niṣprāṇena vā padanyāsena janayanto vācametatpathottīrṇā bhinnajātayaḥ kavayastadevaṃ vicitrakrameṇa samudañcitabhāratīkeṣu katamajātirasmi kavīndreṣvetyetadapyavagataṃ bhavedityādi sapremadarśitādaramudīrya tūṣṇīmabhūt | athāsau saviśeṣavismayaṃ kaviraho vijñatā janavyavahāravartmani, aho prauḍhirālāpakalpanāsu, aho vyutpattikauśalaṃ kavitāguṇeṣvanayoryathā ceyamīdṛśī prabandhavilokine dṛṣṭirryathedamīdṛśamananyasādhāraṇaṃ ca sādhutvaṃ tathā niyataṃ pariśramaḥ saphalatāmeṣyati madīyastatkimiti nāhamupadarśayāmīti sañcintya sutuṣṭena cetasā jagād | hanta ! dvijanmaikapuṅgava ! kutūhalena saṃbhṛtagarbhāyāṃ suguṇadaridrāyāṃ madvāci jāteyamātmajā campūstarhīyamapuṣṭā sarvato'pyaṅgeṣu durvarṇā ca saṃvṛttā na nāma yathāvaddarśino janasya darśayituṃ pārayatyevamapyarthitā ceddarśayāmi, sā punarasuṣyāṃ bhadraṃ kimapi vidhinā likhitaṃ bhavettadiyamādṛtā yuṣmābhirabhinandanīyāṃ daśāmāsādayati | kintu na nāma yadi prastutarasarabhasavicchedīti khedasya heturbhavāmi | tadimaṃ dīpakodyotanakṛte vahnimānetuṃ mayā preṣitamāyāntamanucāriṇaṃ lokamaṅgaṇādeva nivārayāmi parataḥ kṣetrapāladevakulikāyāṃ praveśya ca śayanāya nirūpayāmi |

p15.27

evaṃ kṛte rahasi niścintena cetasā niravadyamārabhyate katheyamiti tāvadāśayo me paratastu bhavadicchā pramāṇamityabhidhāya bhavatvevamiti tilakānumoditena tena dvijanmanā tālakena sapraayamanujñātaḥ samutthāya tasmāddevībhavanāntarmaṇḍapāṅkaṇe babhūva | sthitvā tatra yathā yatsamucitamālocasūtritaṃ kṛtyaṃ tvaritaṃ tathaiva tadakhilamaviralarabhasānvitaścakre | sa kaviratha yathāvatsūtritaikāntaramye sadasi vacanadevyāścetasā susthitena | aviśadasamasūktyā sevituṃ tau dvijātī nivasati hi samagrā yatra sārasvataśrīḥ || iti kāyasthakavisoḍhḍhalavinirmitāyāmudayasundarīkathāyāṃ kavivaṃśaniveda‌no nāma sārasvataśrīpadāṅkaḥ prathama ucchvāsakaḥ | dvitīyocchvāsakaḥ

p16.1

tataścāsau tadeva mattavāraṇakamanusṛtyopaviṣṭaḥ sarabhasamaho yadā''locitaṃ kṛtaṃ kiṃ nāma tattathā sarvamabhūcca te nirākulaṃ hṛdayaṃ ?, evaṃ cettvaritamārabhyatāṃ kathayametadākarṇanarasotsukībhūtamanaso hi vayaṃ pratipālayanto bhavantameva hi tiṣṭhāma iti paricayaanurodhasnigdhayā dṛśā'bhinandya bhaṇitaḥ subhāṣitarasārthinā tālakena sollāsamevaṃ kriyata ityabhidhāya bandhādunmucya pustakamucitakrameṇa śrāvitābhīṣṭadevatojjhalokanādikavīśvaraprakriyaḥ kathāmārebhe |

p16.2

śrūyatāṃ prasiddhamiha payodhicalayavaprāyāmavanyāṃ kanakamica dhātuṣu, māṇikyamiva ratneṣu, tilakavartanamiva maṇḍaneṣu, mukhamivāṅgāvayaveṣu, tridivamiva bhuvaneṣu, nandanamivodyānavipineṣu, prakṛṣṭaṃ pattaneṣu, sarvāṅgasādṛśyena sodaraṃ purandarapurasya, uparivāsena talavarttinaḥ phaṇipatinivāsanagarasya śirasi ca datvā padamiva tiṣṭhamānaṃ, sudūramasañjanacchāyaṃ, gaganamanuprāptaistatkāntisaṅgameṇeva śyāmalitairamalamarakatopalaphalakasaṅghaṭadṛṣṭairadṛālaṃkairaṅkṛtena sitamaṇinirmāṇavatā prākāracakreṇa kuṇḍalitam, uttuṅgadurgādṛālakaparipāṭibhittibhiḥ skhalitādaśrataṭinīpravāhādadhaḥpatitairiva nirjitārṇavabharaṇavistarairvāribhirāpūrṇagarbhayā parikhayā prapañcitopāntaramaṇīyaṃ, parikhātaṭīṣvanilasanniveśavalayitena yajñānaladhūmasamudayena samantādasitakāṇḍapaṭeneva vinivāritapraveśaṃ kalikāladṛṣṭeḥ, śaśikarānuṣaṅganiṣyandināmindukāntadalaviracitacchādakānāṃ nimnādhvayāyinā raseneva nirmalatamenāmbhasā pūritagarbha gambhīrairaṅgaṇakavāpīviśeṣairbhūṣitābhiramaramandiraśreṇibhirabhirāmacatvaroddeśam, uparitiryakpatitapṛthutarakiraṇacchaṭāprakaitavādātapatrāṇāya śirasi dattenottarīyavasanāñcalena satatamarthijanāgamanaṃ pratipālayantībhiriva bahiḥsthitābhiḥ satraśālāmaṇimaṇḍapaśrībhirudbhāsamānaṃ, maṇibhittisaṅkrāntābhiḥ prasārakaniviṣṭānāṃ tundilaśarīriṇāṃ vaṇijāṃ pratimūrttibhirantarddaśyamānaviśrāntadhanadairiva nirantaramāpaṇaiḥ sārīkṛtakroḍaṃ, kṛtakanakaprasārakaiḥ sauvarṇikairapārśvataṃ rūpamiva sumeroḥ, patimukhavalokanānimeṣaramyābhiḥ kulapurandhibhiranūrdhvagataṃ khaṇḍamiva svargasya, gṛhītasitaratnādarśamaṇḍalābhiḥ paṇyaramaṇībhiḥ svargasaṅgataṃ saṃsthānamiva candralokasya, sakalaśāstrānukūlavāṇinā nivāsijanena sākṣāt sthānamiva sarasvatyāḥ, sunepathyabhūṣaṇavatā prakṛtivargeṇa varayātrāḍambaramiva kuberasya, sphuratkiraṇālokaśālinā prāsādapuṣpakabhareṇa kaṭakabhiva divasarājasya, prākāravalayavartulaṃ sukhamiva jambūdvīpasya, lasaddhopurapatākāṃśukaṃ nepathyamiva bhāratavarṣasya, pīvarāyatakalaśastanaṃ yauvanamiva vasundharāyāḥ, maṇibhavanabhānūjjvalaṃ lāvaṇyamiva bhuvanaśriyo, martyalokanaṭena nijānanaprotaṃ pratimukhamivākhaṇḍalapurasya, dakṣiṇāpathena liṅginā parigṛhītaṃ vrataveṣacihnamiva vidyādharalokasya, talabhūmikuṭṭimabhiva tridivaharmyasya, mukutamaṇḍalamiva phaṇibhuvanabhūpālasya, jagattrayābhogabhūṣaṇaṃ nikāmaramaṇīyamasti malayamudritāyāṃ diśi kuntaleṣu taṭe godāvarītimahāsaritaḥ pratiṣṭhānaṃ nāma nagaram |

p16.3

līlāmaṇḍaparatnabhittiṣu sitasvacchāsu bhūrikramaṃ saṅkrāntākhilasañcaratparijanapratyākṛtīnāṃ chalāt | yasminnīśvaramandireṣu paritaḥ sandaśayantī sadā cchāyākhelanakaṃ na kasya harate saundaryalakṣmīrmanaḥ || api ca— vilasadamalamuktāstambalagrendranīladyutidalasarikālīkarburaiḥ kuntalīnām | saralatarakaṭākṣaiḥ śvetakṛṣṇekakarttā prabhurasamaśaro'bhūdyatra yūnāṃ janeṣu || yatra ca kavāṭavartinā vilasadamalamāṇikyamaṇimarīcipaṭalena satata mantaḥprasūtalakṣmonimittamāhitena kausumbheneva vāsasā cihnitaṃ dvāramādadhānairanavaratamupasthitātithipadaprakṣālanajalaplaveneva candropalakasopānakadyutibhareṇa plāvitāṅgaṇakavasubhiḥ suvarṇabhavanairābharaṇapadakabandheriva niviṣṭanāyakairaḍalaṅkṛtā śobhate samantādābhogalakṣmīḥ | yatra ca suvarṇaikasṛṣṭinā dhātuvyavahāreṇa kathībhūto vātigendravidyāgamaḥ, saṅkrāntanidhānakoṭibhirbhavanaiḥ pralīnaḥ khanyavādaḥ, prabhūta bhavyagaṇikāṅgānopabhogalīlābhiḥ vyaśīryanta vivarapraveśavārtāḥ, mandiradalīkṛtāśeṣaviṣaharopaleśilāprabhāveṇa bhagnāhirūpapracāratayā samucchanno gāruḍavyatikaraḥ | yatra ca pratipathamatiprāṃśuharamandiraśikharaśūlāgrapāṭitānniśāsu nabhastalacāriṇaścandramaso maṇḍalādgalitairanalpasaṃpātibhiramṛtarasairiva susvāduśītalavinirmalaiḥ payobhirbharitagartīḥ kamalakuvalayāmodasaṅgino hṛdayamānandayanti koṭiśo jalāśayaviśeṣāḥ |

p16.4

yatra ca pratiharmyaśikharamakhilagaralāpahāramaṇiśikhāsaṅgamasamākulairavanahanaphaṇibhirunmuktavājividhuraṃ pravarttayati sārathau rathaṃ kathamapyantarikṣamabhi sarojinībandhurinduśca nirantarasamuttuṅgata ravihāraśṛṅgāralāskhalitavartmā gaganapathena gantumakṣama iva maṇimayavimalabhūtalasaṅkrāntayā pratimūrtyā talagartaṃ panthānamanusṛtya sadaiva taṃ tāvantaṃ pradeśamullaṅghayati | yasmiṃśca dṛśyamānabahupadārtharamaṇīyāḥ sakarṇakāḥ skandhaśākhāśarīraniḥsāribhiḥ prarohairīkārāntāḥ sulalitābhiradholalantībhirmañjarībhiḥ pradattamātrāstiryagviptāriṇībhiḥ śikharaśākhābhirvisargānusvāravatyaḥ suvṛttaśālibhiḥ phalairadhirūḍharephāḥ śirogatavihaṅgamaudañcitābhiścuñcubhirviracitavākyaparisamāptiphullikāścāntarāntarāgataiḥ puṣpagucchairucitaracanāsanniveśapeśalāḥ kusumacāpapraśasterakṣarāṇāṃ paṅktaya iva svāntahāriṇyo vibhānti parisareṣu saṅkrūhapradhānā vanarājayaḥ | yatra ca susvāmiparipālite sudṛśayā vibhūtivibhramābhogasārayā śriyā sarvo'pi nṛpāyate puruṣavargaḥ, sarvo'pyavarodhavanitāyate strījanaḥ, sarvo'pi rājabhavanāyate gṛhābandhaḥ, sarvo'pi rājyāyate pratibhavanamācāraprapañcaḥ, kevalamaśeṣato'pi sausthityādanāttitayā lokasya babhūva tadantarvāsinīnāṃ devatānāṃ dausthyamupayācitaprāpteḥ | kiṃ bahunā | yatrā''yānti vibhūtimindranagaranyakkāramātanvatīṃ draṣṭuṃ merugireḥ sthalātsumanaso nityaṃ tathā hyambare | dṛśyante surasadmahemakalaśatviddṛṣṭikānāṃ miṣāt teṣāṃ kāñcanadhūlipāṃsulapadairāpiñjarā vīthayaḥ ||

p16.5

tasminnasamaśobhāvibhūtimati śrībhāji nagare nṛgasagarabhagīrathādibhūpālakulakīrtivittāpaharaṇarājopadhirāpayodhipulinasaṅkrāntavikramaḥ, kramāgatāṃ śrāntāmiva kṛpāṇapatrāropeṇa saṃvāhya rājyaśriyamādadāno gṛhītārātimūrdhabhirgulikābhiḥ siddha iva vidyādharo raṇeṣu, tāruṇyabharataraṅgitānāmanaṅgavidhuritāṅganādṛṅkadīnāmāśvayapayorāśiḥ, asidaṇḍasaṅghaṭitārivaṃśānikaṣaṇollāsitapratāpasaptārciḥ, saptāciriva tejasāmadhīśaścaṇḍarociriva cūḍāmaṇiḥ bhūbhṛtāmaniṣṭhuranarakaṇṭhakhaṇḍanakhaḍatkāranibiḍāravasūcyamānalayakṣaṇaḥ, pariṇetā jayaśriyaḥ, sahacārisubhaṭabhujabhīṣaṇakṛpāṇakiraṇāndhakārakaraḥ, taskaro vipakṣabhūpālasampadāṃ, calitāsipatralocano yauvanārambha iva vīralakṣmāḥ, samukṣitārjibijayāravo devatādeśa iva pratāpasādhakasya, siddho brahmāṇḍavivarasya, kṛṣīvalo bhāratakṣetrasya, satatamavanativilolanarapālamukuṭamaṇidīpakaprakarairavatāryamāṇārātrakaḥ yayagrāṇāmagraṇīḥ śrīmatāṃ babhūva bhūmaṇḍalābharaṇaṃ rājā malayavāhno nāma | digyātrāprasthitāsu pratipathamabhito yasya senāsu manye no rājñāmeva lakṣmīrjhaṭiti vighaṭitā vakṣasaḥ śārṅgiṇo'pi | krāmatkumbhīndracakrakramaṇamitamahīgoladolāyitāndhikṣubdhormistomaphālaprasaravaśaviparyyastaśayyoragasya || api ca | śyāmā samīkabhuvi yasya suvṛttasṛṣṭirmūlenduratnaphalakopari khaḍgayaṣṭiḥ | dṛṣṭā paraiḥ pralayaśaṅkibhirullasantī śītāṃśubimbavilayādiva dhūmavartiḥ ||

p16.6

yasya ca nijāvasaravarttinaṃ nīrājanopahāramātanvatastatkālamilitasakalabalabharanamitamedinīpīṭhapṛṣṭhasya kamaṭhapatervalgadviralavilolāvājivinyastakhuraniṣṭhurakhaṭatkāraniviḍāravacchalena bhajyamānapṛthukaṭāhakarparadhvanirabhūtapūrvo bhāratasamarasaṅghaṭṭe'pi visaṅkaṭābhogamullalāsa | yasya ca samarasaṃhatārātikulakuṭumbinībhyaḥ kuṅkumālepamādāya śaktimān pādalepasiddha iva manuṣyajanāgocareṣu sañcacāra paritaḥ pradeśeṣu pratāpaḥ | yasya ca nikāmavṛddhā vṛddhocitaṃ caritamādṛtya tripathagāminyā gīrvāṇasaritaḥ srotasāṃ traye'pi snātumabhilaṣantīva babhrāma bhuvanatrayaṃ kīrtiḥ | yasya ca mahāpaṅkamagnā''dikūrmapṛṣṭhāvasthānalagnamambhasā dhārāgatena kṣālayitumivātmanaḥ paṅkamāvāsitā kṛpāṇe kāśyapī | yasya ca svarbhānubhayasthānaṃ candramaso maṇḍalamapahāya tadanukārahāriṇi hāraprabhāvalayamaṇḍalite vakṣasi babhūva susthitā lakṣmīḥ | kiñcavakṣasi niveśya lakṣmīmupari ca kavijīvitena mukhakamale | vinyasyāsanamucitaṃ gauravitā bhāratī yena || yaḥ khalu nikhilanarapālacūḍāmaṇiścāpalaparityāganiścayārthamiva kṛtakośayā prasādito lakṣmyā, nijocitācaraṇavyabhicāranirāsārthamivotkṣiptaphalayā pratyāyitaḥ kīrtyā, trinayanavināśitānaṅgasaṅgamanivṛttyarthamiva kṛtaśarīrasparśo rūpeṇa, jalādhipatyaparipālanārthamiva gṛhīto vātsalyena, samaraviṣayādhikārāsthirīkārārthamiva janitadakṣiṇakaragraho vijayena, nisargānamanadurnayāpanuttipratītyarthamiva spṛṣṭacaraṇaḥ praṇatāripārthivaśiraḥśriyā |

p16.7

yo hi tejasāmāśrayo na sūra iva sahasraśaḥ karairmaṇḍalamuttāpayāmāsa, na śītāṃśuśivāparodaye vakratāmadhatta, na satārciriva dāhakṛtā vyāpāreṇa bhūtimutpādayāñcakre, na pradīpa iva pātropari jvalitavān, na māṇikyamaṇiriva suvarṇabandhedhu nāyakatvamālambate sma| kiṃ bahunā| grīṣmastīvratamaiḥ pratāpavihṛtairvarṣā ripustrīdṛśāmāsāraiḥ śiśiraśca sāndratuhinacchāyairyaśorāśibhiḥ| ityevaṃ vihitakrameṇa bharite kālaistribhirbhārate varṣe yo vyasṛjatkṛpāṇamavaneḥ svāmī bhujā mecakam || sa rājā śiśureva sukṛtasenāsamagre viśeṣajigīṣayeva gate lokāntaraṃ pitari svayaṃ bhujabalenā''hṛtya digvijayaṃ, vijayaniśitenāsinā vidūya mūlataḥ śātravaṃ vaṃśam, ājñayā praveśya dvāreṇa rājanyakaṃ, pratāpenākramya samastānyāśāmukhāni,yaśobhirāvṛtya trīṇyapi bhuvanāni, dharmeṇa nirasya prabalaṃ kalikālaṃ, guṇairanurañjya sakalaṃ sādhulokaṃ, vinayena sanmānya gurujanaṃ, satkāreṇa saṃvardhya bandhujātaṃ, hṛdayenāvarjya paritaḥ praṇayivargaṃ, prasādenā'bhinandya kramāgatamanujīvisāmantacakram,anuraktaprakṛtikamanīyāmanekaṃśaḥ prajāvatīṃ kakupkarikumbhasindūrabharitasīmantarekhopaśobhitāmavaidhavyacihnamiva caturambhodhikalpālaṅkāramādadhānāṃ vaṃśapatnīmivānanyabhogyāṃ vidhāya vasumatīmekātapatraśekharaṃ sāmrājyasiṃhāsanaṃ bheje |

p16.8

bhuvaḥ sambandheṣu ca svāmikṛtyeṣu caritārthatayā susthitāntaḥkaraṇavṛttiranubhavitumaśeṣāṇi saṃsārasukhāni, kartuṃ yauvanocitānvilāsān, vidhātumabhimatābhilāṣaparipūrttibhiḥ kṛtārthajanma, samagragṛhaparigrahādicintāparaṃ rājyamabhito'pi dhīmatāṃ dhurandhare mantriṇi samastamāropayāmāsa| mantrī ca tasya kaṭakāśrayo dakṣiṇa iva bhujastambhaḥ, svamatisaṃhatārātiramaṇīśṛṅgārarasapraśoṣako mūrtta iva pratāpaḥ, parigato mantravikramābhyāmakhilavidyāvatārapātraṃ, khanyavādī vairivaṃśamūlasya, vaśīkaraṇakovido lakṣmyāḥ, kṛtajalastambho vyavahāreṣu, darśitāgnistambhaḥ prajopatāpeṣu, satatamavanatānekarājakalalāṭatilakapaṅkalepādiva bhartṛbhikṣāgatārikulakuṭumbinībāṣpajaladhārādhautacaraṇaḥ, śaraṇamāsaptasāgarāyā bhuvo, bhūṣaṇaṃ dvijātivaṃśasya, puṅgavaḥ puṃsāṃ vibhūtivarddhano nāma| yo nūnamanirmathitasamudramanirastasattvamapīḍitabhogīśvaramakṣapitavibudhalokamamandarāgaprapañcamekenaiva prajñāguṇenākṛṣya lakṣmīṃ nijasvāminaḥ satatamuraḥsthalanivāsasusthitāmakarot | yaśca mahībhṛtāmāñjaneya ivonmūlane, nala iva pratiṣṭhāpane, payodhirivāṅgīkaraṇe, rāma ivopayogavidhāne prabhurabhūt | kiṃ bahunā | yaḥ śītalairmṛdutaraiśca karaiḥ prajānāṃ lokaṃ niśākaramaṇipratimāmamacchaiḥ | prāptakramaṃ tuhinarocirivānipīḍya niṣpandayanna vanitāpaharo babhūva || api ca | sa eva mantriṇāmādyo yasya mantrabalāttadā | nanartta jalatā bhartuścalitaṃ tu padaṃ dviṣām ||

p16.9

sa tena mantriṇā parigṛhītasakalarājyacintābharo nirākulaḥ kadācidāsthānamaṇḍapagataḥ praṇāmadolāyitānekanarapālamukuṭamuktāphalakiraṇanikurumbaiścāmarairiva vījyamānaḥ śriyā, kadācitkavisabhāmadhiṣṭhito vicārayankāvyajātamullasantībhiramaladaśanāṃśurājibhirutsavādiva dīyamānaraṅgāvalībhirābhūṣyamāṇavadanāṅgaṇaḥ sarasvatyā, kadācit turagavāhanavilāsamanusaran vāhyamānavividhaharikhurakhaṭatkārakaitavena kaṭitivarṇanākṣaraiḥ pade pade praśasyamānaḥ pṛthivyā, kadācinmṛgayānupeto mṛgavadhākṛtacakitena rajanimāsādya taṃ hariṇamātmano mitramurasi dhṛtvā divi palāyamānena parārpaṇenātmīyarakṣaṇamitiva darśayamānaskaraścandreṇa, kadācidvibhramodyānavartī surabhimukhaśvāsadarśanāya bandhupremāgateneva śiśireṇānugamyamānaḥ samīraṇena, kadācijjalakrīḍāmācarannubhayapārśvāgatena caturasīmantinīkalitakanakabhṛṅgakośojjhitasyāmbhasañchaṭāyugena sarabhasamabhyāgatābhīṣṭavatsalatayā prasāriteneva bhujalatādvayena parirabhyamāṇo varuṇena, kadācit śṛṅgārasarasāṃ goṣṭhīmanutiṣṭhan samantātpatadbhiramalagaṅgāmbudhavalairvilāsinīkaṭākṣai rūpeṇa sagotra iti svarājya ivābhiṣicyamāno manobhavena, kadācidacintyapathaṃ prekṣaṇakamālokayannuparimaṇḍapatulāphalakasaṅkrāntayā pratimūrttyā tridivanagarāgataneva dṛśyamānavilāsotsavaḥ purandareṇetyādi, sadaiva devairanukūlyamānābhikamanīyakeliḥ kālamativāhayāñcakre |

p16.10

evamasya bahuśo vipaśyamānairdhanaikasvāminā kubereṇāprārthitaiḥ śriyo nāthena viṣṇunāpyadṛṣṭaistribhuvanādhipatyaparameśvareṇa maghavatā'pyananubhūtairabhinavodbhūtaprabhūtabhaṅgibhirvilāsaiḥ sārīkṛtya sakalaṃ saṃsārasukhacakravālamanubhavataḥ kadācitkrameṇa kālaparipāṭerudayapakṣaḥ proṣitavadhūvadanacandrasya, bandhayogaḥ pāmarīsammadarasasya, kavāṭodghāṭaḥ pathikanirgamasya, pañjarakabhaṅgaścaṇḍabhānupañcānanasya, kusumitasaptacchadoruparimalena madāgama iva navarttuvāraṇasya, vibuddhabandhūkavanālohitadyutibhiḥ sindūramudrāviṣkāra iva puṣpeṣurājasya, prasāryamāṇajigīṣubhūpātapatraiḥ kusumakāla iva narendracaryāṇām, uttejyamānavividhāyudhālokairdivasa iva vīracakradvandvaghaṭanāyāḥ, sphuṭitanīlotpalaprabhāndhakārito'pi prasanno digmukhaiḥ, daladaravindoḍḍīyamānakiñjalkadhūlibhiḥ pāṃsulo'pi nirmalo nabhastalena, madakalamarālamaṇḍalībhirvācālo'pi maunavāk kekibhirdigjayodyatāvanīndracāpavāpinirmuktahetirindrāyudhena grīṣmānubhāvapāvakenottāpya varṣāmbhasā pāyitajalairivātiparuṣairaṃśuṇārācaistīvreṇa bhānunā durddinaikabhūmigṛhādullasatkānti divyaṃ vapuravāpya nirgatena rasāyanasiddheneva khecarībhūtena candramasā nirmalaṃ gaganamādadhānaḥ prabalajaladhārāśaranipātavraṇitāṃ pāliśriyamivānveṣṭumāgataiḥ kūjitakṛtocitālāpairmarālapatribhiḥ śobhitasarovaraḥ pākapiṅgatopasāritayā kalamakaṇiśānāmādinīlatayeva taṭasthayā saṃcarattaruṇaśukakulaprabhayā maṇḍalitakedāraḥ kedārodaravisarpiṇībhistuṣapuṭādbahirnirgatābhirniṣpattipariṇatakaṇiśataṇḍulaprabhābhiriva kalamapālikojjvalavilocanāñcaladīdhitibhirdhavalitadharātalaḥ, samantādunmiṣitakāśacchaṭākaṭākṣyaṣṭibhirālokyamāna iva saritpulinalakṣmībhirullasaddahalakahlāraparimalavilāsinā samīreṇa parivṛtaḥ pavitraśca prabodhena viṣṇorājagāma jagatāmāpyāyanaviśāradaḥ śāradaḥ kālaḥ

First 39 of 301 passages. Read on

See also: more in Romantic, fictional and courtly campūs

Discussed in 10 studies in Pramāṇa (listed on the page).