Gita Govinda 1
Śaśilekhā 1
- Language
- Sanskrit
1.1
śivapakṣāvagāhinī śaśilekhā ṭīkā
rādhā-mādhavayoḥ=śakti-śivayoḥ, gaurī-śaṅkarayoriti yāvat| rādhayati=sādhayati viśvasṛṣṭyādikamiti| rādhnoti=svayaṃ saṃsiddhyatīti¹| ²rādhyati = jananītvājjagataḥ śubhāśubhaṃ paryālocayatīti| rādhyate=prāpyate kāṅkṣitamanayeti, rāḥ=śabdaḥ, taṃ dhyati=dadhāti, ādadhāti veti|
'rākāro devamātā' devānāṃ brahmāditrayāṇāṃ kāraṇatvāda jñānecchākriyāśaktitrayam, tadādhānabhūteti vā, rādhā=ādyāśaktiḥ, mā niṣedhārthakamavyayam| dhavanaṃ dhavaḥ=kampaḥ| sthāṇutvātriṣkampo mādhavaḥ=sadāśivaḥ| ³yadvā ⁴rādhayata iti rādhau=sādhakau ārādhakāviti yāvat, amau=viṣṇu-brahmāṇau yasyāḥ sā rādhāmā=devī|
'devyāḥ upāsakāḥ devāḥ brahma-viṣṇu-maheśvarāḥ|' itidevīpurāṇavacanam|
'akāro vāsudevaḥ syāditi'| 'maśivaḥ candramā vedhā' iti ca kośaḥ|
athavā ambaraṃ meghairmeduraṃ vanabhuvaḥ tamāladrumaiḥ śyāmāḥ, ūrdhvādha uddīpakaprābalyamiti| ataḥ ayaṃ ūḥ=śivaḥ, naktaṃ bhīḥ= rātribhītaḥ, līlāvaśād rātribhayābhinayāditibhāvaḥ| he rādhe! rādhāyāḥ vidyuta iva ī=śobhā yasyāḥ tādṛśi he gauri! tvameva imaṃ ūṃ=tatprasiddhamanubhūtaṃ vā, gṛhaṃ prāpaya, tvadaṅgavisphuraṇena timiranirākaraṇātsukhena gṛhaprāptiritibhāvaḥ| itthaṃ nandanideśataḥ= sakhyupadeśe sati, 'saptamyantāttasi'| tayoḥ= tatpadavācyayoḥ³, śaktiśivayoḥ, pratyadhvakuñjadrumam, adhvā=saṃsthānam, sudhāsindhumadhye cintāmaṇigṛham, tatra ye kuñjībhūtāḥ drumāḥ=kalpavṛkṣāḥ, nīpāśca, tatra=sthalaviśeṣe, kelayaḥ=sāmarasyavilāsāḥ, rādhāmādhavayoḥ gopīviśeṣakṛṣṇayoḥ, yamunākūlādhikaraṇakaṃ rahaḥ=⁴suratakarmma, jayanti=abhibhavanti| rahaḥ kīdṛśam? cali=calaḥ, kampaḥ tadyuktam, ⁵kadācidbhaṅgu, mathurāgamanādinā'vyavahitamityarthaḥ| 'rahastatve rate guhye iti|' kelaya iti bahuvacanena anavacchinnatā vicitritā ca sūcitā|
'calā lakṣmyāṃ pumān kampe kampayukte'bhidheyavaditi' medinī|
7||
1 adhikaḥ pāṭhaḥ, I.O. 2 puñjībhūtadrumasadṛśaśobhairmeghairambaraṃ meduramasti, G.J., iii & I.O. 3 adhikaḥ pāṭhaḥ, M & I.O. 4 rataṃ karmma, G.J., iii & I.O. 5 adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J. i
śaśilekhā aṣṭamūrtitvena=brahma-viṣṇumūrtikatvena śivaṃ stotumīhamānaḥ prathamato'gnimūrtiṃ stauti -
bahneḥ ³jalādhīnaparābhavatayā bhagavadrūpasyāpakarṣa ityato jalamapi śivarūpameveti darśayan jagadādhāratāṃ stauti⁴-kṣitirita, pṛthvīrūpasya tava ativipulatare pṛṣṭhe=upari, kṣitirasti, jalarūpasya tavopari bhūrvasatītyarthaḥ| tasyopari jalaughasya mahatī, nauriva sthitā, vitatatvād dehasya 'na mahī yāti saṃplavamiti' jalopari bhuvo'vasthitiriti| jagadrūpajalādhāratayā tvadrūpasya bhūmaṇḍalasya nānyādhārāpekṣeti, tiṣṭhatītyanena sūcitam| cakrāṇi=āvarttāḥ, dhṛtakacchapam, jalaṃ kacchapeti yādomātraparam| athavā tava ⁵dharāmūrterityarthāt 'kṣitirnivāso gatirvā' asti tiṣṭhatīti saptamyantaṃ sthira ityarthakaṃ ⁶pṛṣṭhaviśeṣaṇam| 'kṣinivāsagatyo'riti dhātuḥ| dharaṇidharaṇāḥ bhūdharāsta eva kiṇacakrāṇīti tairgariṣṭhe, kiṇaḥ dhāva iti prasiddhaḥ| pṛthvīrūpasya tava pṛṣṭhe jagadudvahanakiṇacakrāyante bhūdharā iti bhāvārthaḥ⁷|
1.2
śaśilekhā
śriyaṃ vāti=gacchatīti śrīvā=sarvottamalakṣmīkā gaurī, sudevaḥ=śobhano devaḥ, vāmadevatvānmahādevatvācca śivaḥ| asūn dyatīti asūdo=yamaḥ, iḥ=kāmaḥ, tau vāti=gandhayate, hinastīti vā, tayoḥ ratītyādiprāgvat|
athavā vāsuḥ=nārāyaṇaḥ| 'punarvasurvāsudevaḥ vā' iti trikāṇḍaśeṣakośāt| vāsuḥ=kṛṣṇaḥ, devo=mahādevaḥ, saṃjñāyāṃ pūrvapadasya uttarapadasya ca lopadarśanāt| tathā ca śrīvāsū=rādhākṛṣṇau, ekaśeṣabalena devau, mahādevī mahādevaśca teṣāṃ ratītyādi| etena gaurīśaṅkaravilāsavarṇanamapi kaverabhipretamityuktam³| ekena prabandhena⁴hariharakelivarṇanayogyatvārthaṃ vāgdevateti⁵ viśeṣaṇam| padmāṃ=(lakṣmīṃ), āpnotīti padmāpaḥ= kṛṣṇaḥ, īṃ=atikrāntaḥ, atīḥ=śivaḥ, tayoḥ caraṇacāḥ=padapūjakaḥ, ⁶padāpekṣī, padaprekṣī vā| 'cay-pūjā-niśāmanayoritidhātoḥ kvipi'| 'vyorvalīti ya lopaḥ'|
raṇo raṇanaṃ=⁷gāna-tālasthānaprabhṛti, taccakraṃ varttayituṃ=pravarttayituṃ śīlamasya, gāndharvakalākuśala ityarthaḥ| ⁸yadvā ekapadam| tathā ca⁹ hariharacaraṇacāraṇānāṃ bhaktānāṃ cakravartī=mahābhakta ityarthaḥ| tadbhaktacakraṃ varttayati=bhaktānuvartīti vā| athavā kimidaṃ karoṣi? ko'sya vā pariśramasya jñāteti śakkīnīṃ svapatnīṃ sambodhya=āha-'vāgiti' he
1 parāpekṣyaśūnyaḥ, G.J.,iii 2 śaktimattā, M. 3 kavipratijñātamityuktam, G.J., iii & I.O. 4 dvayorvilāsayogyatārthaṃ, G.J., i 5 vāgityādi0, G.J., iii & I.O. 6 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. 7 gānatālādi, G.J., iii & I.O. 8 ekapadaṃ vā, G.J., iii & I.O. 9 adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J.,i
śrīvāsu!=śrīmati| bāle padmāvati! jayadevakaviretaṃ prabandhaṃ karoti| vāgdevatā=sarasvatī, avati=prīṇāti, padmā=(lakṣmī) ca avati=(prīṇāti), ī-caraṇe yasya sa viṣṇuḥ, taccaraṇacakravartī=(śivaśca) avati| caritetyādi trayāṇāṃ viśeṣaṇam| vidyāvanto dhanavanto bhagavadbhaktāśca etadādaraṃ kariṣyantītibhāvaḥ| devayoḥ=vāsudeva-mahādevayoḥ, devyāḥ¹=śrī-gauryāśceti,
'ambā mātā'tha bālā syād vāsurāryastu māriṣa'ityamaraḥ|
'ślokena gītakotko'rthaḥ ślokotko gītakena ca| yatrābhidhīyate tattu prabandhaṃ paricakṣata'itivṛddhāḥ|
²atra jagaduttamaprakṛtikarādhākṛṣṇa-gaurīśaṅkarativarṇanaṃ bhaktidārḍhyānuguṇatayā, nānucitatvamāvahati pratyut puṣṇātyutkarṣaṃ kumārasambhavānuguṇatayā, kumārasambhavakāvyamiva| tadanaucityakhaṇḍanantu kevalaṃ sambhogavarṇanamātratātparyeṇeti bodhyam|
yadi harismaraṇe sarasaṃ mano yadi vilāsakalāsu kutūhalam| madhurakomalakāntapadāvalīṃ śṛṇu tadā jayadevasarasvatīm|
śaśilekhā hariḥ=haraḥ, madhurā=śrutisukhadā, komalā=sukhoccāryā, śrutirasanākaṭutvadoṣahīnā, kāntā'vabodhe manohāriṇī padāvalī yatreti| ‘hariścandrārkavātāśva-śukabhekayamāhiṣu| kapau siṃhe hare'jeṃśe śakre lokāntare pumān’|| iti medinī| iḥ=kāmaḥ, tasya ³ariḥ=yamaḥ, nāśakaḥ śivaḥ, tasya smaraṇe yat icchata=yadi mano'stīti vā vyākhyeyam| ubhayapakṣasādhāraṇī vyākhyā| athavā harismaraṇe=yamasmaraṇe, sarasaṃ=sadravam, satrāsaṃ trāsena savidhaṃ vā yadi mano'sti, am=rasam, asarasaṃ=sarasabhinnam,virasaṃ vicchāyamiti yāvat| saraṃ=gatiḥ, jñānam, syati tādṛśaṃ vā| vilāsakalāsu, vinaśyacchidrasya=vighnasya, āso=nirāsaḥ, tatkalām| vilasya=uccaiḥśravo'śvasya, āsa=ārohaṇam, tatkalāsu vā, aindrasukheṣviti yāvat, kautukamasti tadā jayadevalakṣaṇe=sarasvatisamudre, īmiva=lakṣmīmiva, varttamānāt tata uddhūtatvād, madhurakomalakāntāṃ padāvalīṃ śṛṇu| etacchravaṇādapi ⁵yamabhayanivṛttiḥ aindrasukhānubhavo vighnarahitasāṃsārikasukhalābhaścetibhāvaḥ| yadvā jayatyanena saṃsāramiti| jayastādṛśo devo vāsudevaḥ mahādevaśca⁶, tadrūpe samudre varttamānāṃ ī=śobhāṃ, līlāsampadaṃ śṛṇu| etatkāvyaśravaṇāttacchravaṇamitiyāvat⁷| kīdṛśīm? madhurāṇāṃ=komalānāṃ, kāntānāṃ padānāṃ=sthānānāṃ, vyavasāyānāṃ vā, āvalīṃ=ekādhārabhūtāmityarthaḥ| arddhaṃ prāgvat|
1.3
śaśilekhā śivapakṣe candrarūpaṃ stauti - vasateḥ=rātreḥ, daśana!=tanu eva rakṣakatvāt he candrarūpa! yadvā rātrirūpasya dasya=kalatrasya, sasukharūpavasati īṃ yasya, tādṛśasasukhadeti vā| atra pakṣadvayena kaveḥ kākau, tava śikhare=agre, śaśini=śaśavatvena pratīyamāne nimagnā tattvenānabhijñāyamānā, lagneva=lajjiteva dharaṇī, kalaṅkasya kalā yasyāstādṛśī asti| niṣkalakaṅkasya tava rūpasya candrasya kuto'ṅka? kintu na tatra prativimbitā vasudhā tiṣṭhatīti| dhṛtaśūkaṃ=²auṣadhijātam, ³śūkadhānyaṃ yavādiḥ, taddaṃ=taddāyakam, śasyasampādakaṃ rūpaṃ yasya, candrasyauṣadhīśatvāt| 'ādityājjāyate vṛṣṭi rityanusārāt vā candrarūpa! sūryarūpeti vā| 'vasatī rātriveśmanoriti'| 'daśanaḥ śikhare dante kavace ca napuṃsakamiti'| athavā tava=tvatsambandhini, ⁴aṣṭamūrtestava rūpaikadeśe śiromaṇirūpe vā śaśini,
1.4
śaśilekhā atra sarvatra hetugarbhaviśeṣaṇaṃ 'umāpatidhara'iti| u:=śivo, māpatirviṣṇustayo rdhara:=dhārakaḥ bhakta ityarthaḥ| ⁸hariharādvaitabhaktasya tasya kimalabhyamitibhāvaḥ| ⁹yadvā u sambodhane pādapūraṇe vā, māpatidharaḥ=vaiṣṇavaḥ, pakṣe-umāpatidharaḥ=śaiva iti yojyam| athavā e smṛtau samaguṇānāmasaṃkhyeyatvād yathā smṛtīdamucyata ityarthaḥ| jayadevo vācaḥ pallavayatītyādi, śaraṇaḥ=vaśīkṛtagānavidyaḥ|
śaśilekhā śivapakṣe sūryarūpaṃ stauti - he in!=sūryarūpa! karadhṛtakamalavara! tava khaṃ=tvatparicitaṃ kṣetraṃ ākāśaṃ vā, adbhutaśṛṅgaṃ=udayādriśikharañca prakāśavirodhitvād hiraṇyakaśipuḥ = andhakāraḥ, he dhṛtanara! he harirūpa!=sūryarūpa! tvadanugṛhītaṃ timirābhibhūtaṃ na bhavatītibhāvaḥ| yadvā tava karakamalavare nakhaṃ=aśūnyam, paripūrṇam, adbhutaśṛṅgaṃ=āścaryaprabhutvamasti| ¹kīdṛśam? dalitahiraṇyakaśipuḥ=viṣṇuḥ, sa eva tanubhṛṅgaḥ=svalpabhramaro yatra, ²idameva prabhutvaṃ yadacyuto'tra bhramarāyata iti| ³bāṇatāmupagatasya ⁴vinayasaṅkucitāṅgasya viṣṇoḥ ⁵parilālane vā idaṃ bodhyam| ⁶dhṛtaviṣṇo he! ⁷yadvā bhṛṅgāyitaviṣṇūkaṃ tava nakhaṃ adbhutaṃ śṛṅgaṃ=nīlotpalaṃ yatra, tādṛśamasti| ⁸yadvā tava śarabharūpasya, tava karakamalavare nakhaṃ=karuho'sti, adbhutaśṛṅgaṃ = atitīkṣṇamityarthaḥ| dalitahiraṇyakaśipuḥ=narasiṃhaḥ, sa ca śarabharūpeṇa kare dāraṇāya samuttolita iti kālikāpurāṇe kathā| 'śṛṅgaṃ viṣāṇe nīlābje prabhutve ca nigadyate'| itikośaḥ| śṛṅgaṃ prabhutve ca śikhare cihne krīḍāmbuyantrake|| 'viṣāṇotkarṣayoścāgre śṛṅgaṃ syāt kūrcchaśīrṣake' iti ca||
athavā karakamale varo yeṣāṃ te varadā=anye devāḥ, teṣāṃ ina=prabho, he varadarāja! tava khaṃ=puram, kāśīnāmakam, ¹adbhutotkarṣavadasti| kāśīśabdārthaṃ bhaṅkyā pratipādayan utkarṣahetumāha- daliteti, 'hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham' tiśrutyā hiraṇyapadena pratipāditamajñānaṃ atrāpi gṛhyate| hiraṇyaṃ=ajñānam, tadeva kaśipuḥ=ācchādanam, āvaraṇam, tadeva tanubhṛṅgo=śarīrabhramaraḥ, dalito yena, yatra vā, jñānaprakāśanānnirmūlitamalinadehabandhamityarthaḥ| ²athavā adbhutaśṛṅgaṃ=śitāgratvāt triśūlam, nakhaṃ=aśūnyam, nakhasadṛśaṃ vā dāraṇasādhanatvāt, karaśobhākaratvācca karo'sti| hiraṇyasya=hiraṇyākṣasya, kaśipoḥ, hiraṇyakaśipoḥ putratvād bhrātṛtvācca tanuriva prītipātramandhakāsuraḥ, ³sa eva bhṛṅgo dalito=grathito yatra, andhakaḥ śivena triśūlena grathitaḥ, sūryāgnau tāpitaśca tato bhṛṅgarīṭi nāma gaṇaḥ kṛta iti purāṇam| ⁴bhṛṅgapadena sa eva bhṛṅgarīṭirabhūditi sūcitam, karāḥ=kiraṇāḥ, ta eva kamalānāṃ prakāśakatvādvarā īnāsteṣāṃ khaṃ=ādhārabhūtamiti| dhṛtaṃ narasya=yajamānasya, ⁵ātmano, nārāyaṇasya vā, hareḥ=indrasya vā tādṛśādīnāṃ vā rūpaṃ yena| 'naro'je manuje'rjune iti'⁶ |
1.5
śaśilekhā śivapakṣe ākāśarūpaṃ stauti - 'chalayasīti' ¹vīnāṃ=pakṣiṇāṃ, pādavikṣepe, baliṃ=cāmaradaṇḍam, chalayasi| cāmarāyamāṇānāṃ=uḍḍīyamānānāṃ pakṣiṇāṃ padāni cāmaradaṇḍānīva darśayasītyarthaḥ| adbhutāni=bṛhatparimāṇāni, pṛthivyādīni vāmanāni yasmāt paramamahatparimāṇaviśiṣṭa he!| padyata iti padanaṃ=gamanaśīlam, khaṃ=sūryo yatra, nīraiḥ=gaganasthasamudrajalaiḥ, ghanadvārā niḥsṛtaiḥ, janapānāṃ=rājñām, avanaṃ=(rakṣaṇaṃ, prīṇanaṃ vā) yena, dhṛtavāma=dhṛtamegha, idaṃ lokadṛṣṭyā'nurūparūpaharat| athavā viṣṇāvapi² mahatsāmarthyaṃ śivaprasādādeveti darśayati, vikramastvatiśakteti| vikramaṇaṃ vikramaḥ, tannimittaṃ avalim, asya=viṣṇoḥ sambandhinam, baliṃ=pūjāṃ, ³tatkṛtasahasrakamalopahārarūpāṃ, chalayasi=vañcayase, ekakamalāpahāreṇetiśeṣaḥ| adbhutaṃ vāmanayati=nīcīkarotīti, tādśa he! sarvāścaryanidhe!| yadvā he adbhutavāman!=adbhutayuktaścamatkṛto viṣṇuryasmin, kena kamalamapahṛtamiti? nijanayananalinamutpāṭitamiti vā camatkāraḥ| karaṇavyutpattyā padyate gamyate anena iti padana=caraṇaḥ, sa eva khanī=ākāraḥ, tasya reṇa=bahninā⁴, tattulyena tīkṣṇasudarśanacakreṇa, janitaṃ janapasya=jagatpālakasya, viṣṇoḥ avanaṃ=rakṣaṇam, prīṇanaṃ vā yena, ⁵sudarśanadānena jagadrakṣaṇasāmarthyaṃ viṣṇau tvatkṛtamitibhāvaḥ| 'hariste sāhasraṃ kamalabali' mityādi mahimnastavapadyārtho'trābhihita iti| yadvā svacchatayā tāpanivarttakatvena ca padanakhānyeva nīrāṇi tairjanitaṃ janānāṃ pāvanaṃ=pāvitryaṃ yena| dhṛtavāma, dhṛtā⁶ vāmā=gaurī yena, rūpanirūpaṇāśakya ākāśarūpeti vā| yadvā he adbhuta! āścaryamaya!, vāma!=vāmadeva! ekapadaṃ vā| adbhutavāma=āścaryasundara! āścaryaghana! adbhutānāṃ megha!, āścaryamegha! vātāpahāritvāt adbhutavarṣinnityarthaḥ| baliṃ avaliṃ vā na chalayasi=na skhalayasi?, viṣṇukṛtāṃ pūjāṃ saphalīkaroṣītyarthaḥ| tava ⁷kimanuvarti rna phalatīti? caraṇāmṛtakṛtajagatpāvitrya - ayanetastava pūjāyāṃ pāvitryaṃ phalaṃ bhavatyeveti bhāvaḥ|
¹'vīnā'mityārabhya 'anurūparūpaharat' paryantamadhikaḥ pāṭhaḥ, M. ²viṣṇorapi, G.J., ii & I.O. ³sahasrakamaladānarūpāṃ, G.J., ii, A & I.O. ⁴bahnineva tīkṣṇena sudarśana0 I.O. ⁵'sudarśanadānena' ityārabhya tvatkṛtamitibhāvaḥ paryantamadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. ⁶dhṛtagaurī kanakarūpa avyakta ityadhikaḥpāṭhaḥ I.O. ⁷kimanuvṛttirna, I.O.
'chalaṃ skhalitaśāṭhyayoriti' 'vāmaṃ ghane puṃsi hare kāmadeve payodhare| valgupratīpasakhyeṣu triṣu nāryāṃ striyāmatheti 'medinī'| vāmano diggaje'kharve harāvākte ca pādapa iti'|
1.6
śaśilekhā
²śivapakṣe yajamānarūpaṃ stauti - kṣatrī=kṣatriyavān, jñānayukto vā yo nilayaḥ, yajñamaṇḍapaḥ tasya rudhi=āvaraṇe sati rakṣoghnamantraiḥ sarṣapādivikiraṇena kṣatriyādiyuktayajñasthānasya veṣṭane sati, aye=śubhāvahavidhiviṣaye, raṃ=bahnim, snapayasi=juhoṣi, śamitabhavatāpaṃ apagatapāpaśca yathā syāttathā jagat payasi=gacchasi, 'payū gatau dhātuḥ'| samyak yajñaṃ vidhāya nirviśaṅkaṃ vyavaharasi, viharasi cetyarthaḥ| yadvā payasīti, vivakṣāvaśātkaraṇe saptamī| payaḥpadaṃ havirmātropalakṣakam| bhṛgūṇāṃ=uttamabrāhmaṇānām, patīnāṃ=rājñāñca rūpaṃ dhūtaṃ yena, prāyaśo brāhmaṇa-kṣatriyāveva yajamānāviti dvayorgrahaṇam| 'aye gati viṣāde' iti| yajñādiphaladātustava phalākāṅkṣitayā havanamiti viṣādaḥ| 'aye krodhe viṣāde ceti'|
athavā kṛtāvatāre'pi viṣṇāvupakāritāmāha- kṣatriyarudhi=kṣatriyāntake, rame rāme=paraśurāmāvatāre, e=viṣṇau, varttamānaṃ tāpam, pitṛvirodhinaḥ ³prabalāḥ kṣatriyāḥ kathaṃ hantavyā? iti śaṅkārūpaṃ mātṛkulajakṣatriyavadhajanyaṃ tāpaṃ pāpañca, payasi=jale, snapayasi=majjayasi, ⁴apanayasītyarthaḥ| kṣatriyarudhi=kṣatriyarodhaviṣayakaṃ ⁵tāpaṃ pāpañceti yojane spaṣṭa evārtha iti vā| ⁶śivaprasādādastrāṇyāsādya kṣatriyāḥ paraśurāmeṇa hatāḥ, punastadupadeśamantreṇa saparipūtāśceti purāṇakathā| he! jagadapagatavikārādvahirbhūta! yadvā aja he! gadaṃ=rogam|
pibati=nāśayati, tasmāt, pāti=(rakṣati) gadapotīti vā, tādṛśaṃ gataṃ=jñānaṃ yasya iti vā| he śamitabhava!=he muktiprada!, śamitaśāntakāra he bhava!, śamīno=yoginaḥ, stayati=rakṣatīti vā, stayati, 'taya-rakṣaṇa ityasya kvipi'| ¹dhūtaḥ=sthāpitaḥ, antarbhāvitaṇyarthaḥ, bhṛgupateḥ=paraśurāmasya, rūpaṃ=svarūpam, yena cintā-pāpābhyāṃ svarūpahānirāśīrbhirnivāriteti-bhāvaḥ²| yadvā bharjayati karmabījānīti bhṛguḥ=śivaḥ, patiḥ=prabhuḥ dhṛte bhṛgupati rūpe yena| ³rūpamiha śabdaḥ bhṛguśabdasya patiśabdasya ca viṣaya ityarthaḥ| athavā bhṛgupatiḥ=śukro, dhṛto yatra tādṛśaṃ dehaṃ yasyeti| andhakayuddhe śukro hareṇa jaṭhare praveśita iti purāṇakathā |
'bhṛguḥ śukre prapāte ca jagadagnau pinākinīti' viśvaḥ| 'patirbhavena triṣvīśe' iti medinī| 'rūpaṃ svabhāve saundarye nāṭake paśuśabdayoḥ| pranthāvṛttau nāṭakādāvākāraślokayorapīti'|
1.7
śaśilekhā śivapakṣe vāyumūrttiṃ stauti - ²he daśamukha!=prāṇādipañcaka! nāgādipañcaka! pradhānamūrte! he vāyo! diśāṃ tatpatīnāñca kamanīyaṃ=iṣṭam, aśokapuṣpabalim, vitarasi, vāyunā
kusumānāmupaharaṇādidaṃ maulītyupalakṣaṇam| ‘mauliḥ kirīṭe dhammille cūḍāyāmanapuṃsakam| aśoka-pādape puṃsīti’| dhṛto rasya=bahveḥ, amo=gatiḥ samindhanaṃ yena, tādṛśaṃ śarīraṃ yasyeti| yadvā ro=jāro'gniḥ, āmastadāśayaḥ, tau dhṛtau yena, prāṇyantaśca vetyarthaḥ| yadvā avaiṣamyādaiśvaryasāmyānmāha-dikṣu raṇe ca=svāsthye saṅkaṭe cetyarthaḥ| dikpatīnāṃ=devānām, kamanīyaṃ=iṣṭam, vitarasi=dadāsi| tadviruddhasyāpi bhajato daśamukhasya=rāvaṇasya, maulīnāṃ=śirasāṃ, mastakānām, baliṃ=pūjām, cchede'pi punaruddhavasāmarthyarūpāṃ ca, vitarasi=dadāsi| atra maulerbaliḥ, sa eva daśamukhapadena śirohomabhajanaṃ sūcitam| ramaṇīyaṃ=yathādhṛtam, rāmaṃ=cāru, sitāsitaṃ vā karpūragauratvānnīlakaṇṭhatvācca śarīraṃ yena| ‘rāmayoṣetyupakramyamiṣu cāpau’ site'sita’ iti medinyāmuktam|
śaśilekhā
śivapakṣe vidhātṛrūpatvena stauti- ¹he keśava!=he śiva!, he vidhe!= he brahmarūpa!, he yajña! iṃ aṃ ca jānāti, yajñapravṛttinivṛttimārgakuśala! rahastyāgaḥ jihate=gacchati, tādṛśa he!| tādṛśo'pi śrutijātaṃ nindasi? kāṃskān nindasītyarthaḥ| vidhe ityatra praśliṣṭoḥ akāraḥ amāno nāḥ pratiṣedharacanā iti niṣedhārthaka iti vā| svayaṃ mantranivṛttimārgaparo'pi pravarttakaṃ vedamādiya brahmarūpo'sītyarthaḥ| buddhaṃ=svapnāt prabuddhaṃ śarīraṃ brahmaśarīraṃ dhṛtaṃ yena| yadvā ha-pādapūraṇe, he hara! śrutijātaṃ anindasi=na nindasi, ādriyasa iti, anyat spaṣṭam²| athavā ha-pādapūraṇe ha-śaṅkara! śrutiṣu=śāstriṣu jātaṃ paśudaṃśanasya ghātamupaghātamāndyaṃ=³śivamavamatya yajñācaraṇarūpaṃ nindasi| ⁴ato yajñasya vidhā, vṛddhiṃ vidhiṃ vā īrayati tādṛśa he dakṣayajñavidhvaṃsana! yajñavidheriti kvivantaṃ vā, tatpakṣe ahaha khede adbhute vā| ata eva⁵ ajñānopahatānāṃ dakṣādīnāṃ dṛgunmīlanāya ⁶yajñavidhvaṃsanamitibhāvaḥ| sadayena=samāhitena hṛdayena darśitadhṛtabuddhaśarīra!=jñānamayarūpa! yadvā darśitaḥ paśunāṃ=śivaṃ binā, yajñabhāgabhujāṃ devānāṃ ghāto=dantotpāṭanādiryatra evaṃ yathā syāttathā śrutijātaṃ=dakṣādiśāstrisamūhaṃ nindasi| he yajñavidhe! adarśitapadena devānāṃ cchinnānyajñāni punarutthāpitānīti sūcitam, tadanuguṇaṃ sadayahṛdayeti padam|
'vidhā-gajānubandhau ca prakāre vetane vidhāviti'| paśumṛgādidevāje nāvyayaṃ darśane'pi ceti medinī'||
paśu samyagartha ityapi|
'hakāraḥ śaṅkaraḥ prokta' iti| ⁷gataṃ jātyo svajanmasviti| yadvā paramātmarūpaṃ prārthayamāna āha-yajñaḥ=jñānayajñaḥ, ātmajñānam, sa eva vidhiḥ=āvaśyakatvāt 'ātmā vā re draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaśceti' tasya ghātam -
1 'he keśava!' ityārabhya 'brahmaśarīraṃ dhṛtaṃ yena', iti yāvadadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 2 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 3 śivāpamānena, G.J., ii & A 4 'ato ha-yajñasya' ityārabhya 'khede adbhute vā' paryantamadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 5 adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J., ii & A 6 yajñavidhvaṃso bhavatā vihita itibhāvaḥ, G.J., ii & A 7 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O.
1.8
śaśilekhā śivapakṣe bhūmirūpaṃ stauti - viśade=dhavale, te vapuṣi jalaṃ dayate=rakṣatīti, jalendratvājjaladaḥ=samudraḥ, tadābhaṃ=tatsvarūpaṃ karicarmarūpaṃ nīlaṃ, vasanaṃ=ācchādanam vahasi, sāgareśvaratvāt śivamūrtitvād bhūmyavalambanam| yamunāyāḥ halapade tad vyāpāra ucyate| dhṛtahalaṃ dharaṃ=dhāraṇakṣamaṃ ca rūpaṃ yasya pṛthvīrūpetyarthaḥ| athavā vasanaṃ=karicarmarūpam, hali=halākarṣaṇe balabhadrabhītyā yamunāyāḥ śivāśrayaṇe, hetumāha-dhṛteti, haladharaḥ=śeṣanāgaḥ, tasya ⁴halaṃ=karṣaṇam tīkṣṇatvāttadaṃśasyāpi, haladharatvamiti| balabhadrahalākarṣaṇatrāsasammilitāṃ yamunāmiva karikṛttiṃ vahasītyarthaḥ|
yadvā avasanam, apāṃ asanaṃ nirasanaṃ ṣṭhīvanaṃ dīpakaṃ vā kālakūṭaviṣam vapuṣi=kaṇṭhe, anyat spaṣṭam |
1.10
śaśilekhā
śivapakṣe viṣṇurūpaṃ stauti - ²karavālaṃ=nandakakhaḍgam, karau=sūryāgnī anati=svavisphuraṇād vyarthīkaroti, tatkārālaṅkaraṇād bhīṣaṇatvācca karavālaṃ=sudarśanam, ke=sukhe, jagatsukhanimittaṃ kalayasi| he aśapa!=anindanīya! adhṛtāḥ=kalkino yena, sa sattvamūrtiviṣṇustaccharīra he!, kalkinaḥ=viṣṇoḥ śarīraṃ dhṛtaṃ yeneti| ³mlāyatīti mlā, tādṛśī icchā yeṣām, teṣāṃ malināśayānāṃ asurāṇāmityarthāt nivahasya nidhane=tannimittaṃ, karavālamiva kimapi karālaṃ dhūmaketuṃ=tṛtīyananāgnirūpaṃ kalayasi| yadvā yajñavirodhitvām̐t mlecchāḥ=vighnāḥ, tannivahanimittaṃ=tannidhananimittam, dhūmaketuṃ=gaṇeśam, bālaṃ=putram, kalayasi=janayasi|
'dhūmaketurgaṇādhyakṣa' iti gaṇeśanāmasu pāṭhāt| dhūmanāmā daityāṃśo rājā anena nāśita iti gaṇeśamāhātmye kathādarśanācca| dhūmaketurgaṇeśaḥ taṃ kimapi adbhutarītyā garbhasambandhaṃ binā bālaṃ=putram, janayasi| he karasukhadaprakāśada iva kāmadamanalokoktau vā iva śabdaḥ| karālaṃ=vikaṭam, śuṇḍābhūṣaṇaṃ vā, anena vighnavighātasāmarthyam, dhṛtā=dhṛtimantaḥ| kalkinaḥ pāpinaśca ubhayeṣāṃ yathākramaṃ śaṃ=sukham, rīḥ=hiṃsā, tayordāyaka he!| yadvā dhūmaketuṃ=dṛṣṭirūpam, karavālamiva karālaṃ bhairavarūpeṇa khaḍgaṃ vā kalayasīti| yadvā mlecchāḥ=mlecchitāni, arūpabhāṣitāni⁴ tadvandanivṛtyarthaṃ, ⁵karaṃ=prakāśadam, 'kaḥ prakāśaḥ smṛto budhairiti|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit