Pramāṇa · Search · About · API

Kundamala 3

Kundamālā 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

prathamā—halā vedavadi ! diṭṭhiā vaḍḍhasi, sīdāe tava piasahīe
rāmasāmā duve puttaā jāā | (ka)
vedavatī—piaṃ me piaṃ me | kiṃṇāmaheā ? (kha)
pra—jeṭṭho dāṇiṃ bhaavadā kusotti sadvāvido dudio lavotti | (ga)
ve—kiṃ samattā pahi paribbhamidum ? (gha)
pra—kiṃ samatthātti bhaṇiadi,
dhāvaṃti hariṇaehiṃ jahapaḍimallā kisorasīhāṇaṃ
taha a tapassiṇihiaaṃ haraṃti piadaṃsaṇā jualā

3.1.p1

muṇijaṇassa aṃkādo aṃkādo adi saṃcaraṃti | saṃpadaṃ vaṃmī
iviraidaṃ rāmāaṇaṃ paḍati | (ṅa)
ve-imaṃ uttaṃtaṃ suṇia edovatthaṃ sīdā kidapuṇṇetti takkemi | ahaṃ
iṃhavahaṃti sīdāsovoaṇṇivatyaṃ āśrī siṇiddhaṃ aṃṇoṇṇaṃ (?)|(ka)
pra-saṃbharaṇīaṃ khu edaṃ | ko ṇemisauttaṃto ? (kha)
bhāratīya dṛṣṭyā adṛṣṭacaramaśrutapūrvañca | sītā-damayantī-draupadīnāṃ paramasundarīṇāṃ
ramaṇīratnānāṃ rūparāśivarṇane śyāmaśabdaprayogo rāmāyaṇamahābhāratanaiṣadhacariteṣu
bahutra dṛśyate kṛṣṇavarṇāvattve'pi tāḥ sundarīśiroratnānīti naitanmanyāmahe | yadi
tāḥ sundaryo na kṛṣṇavarṇāḥ atha kṛṣṇavarṇā na sundaryaḥ | sundarītvaṃ kṛṣṇavarṇavatvañca
vipratiṣiddham | sundarītvaṃ tāsāmavyāhataṃ tasmānna tāḥ kṛṣṇavarṇāḥ iti siddham
etadeva cintāmaṇi-vināyakavaidyamahodayenāpi svīkṛtam | avaśyaṃ tu tāḥ śyāmā
abhūvan, tasmācchyāmaśabdasya kaścidanyo'rthaḥ svīkāryaḥ, sa cāyaṃ purātanairvijñaiḥ
pradarśitaḥ
' śīte sukhoṣṇasarvāṅgī grīṣme yā sukhaśītalā
taptakāñcanavarṇābhā sā strī śyāmeti kathyate ||'
taptakāñcanavarṇasāmyena kuśalavau śyāmāvityalaṃ prasaṅgenānena
kinnāmadheyau-kiṃ nāmadheyaṃ yayostau | kinnāmakau | ' ākhyāyāmabhidhānañca
nāmadheyañca nāma ca'- ityamaraḥ, śabdāpitaḥ āhūtaḥ, sambodhita iti yāvat
kiṃ samarthau pathi paribhramitum ? kavinā kuśalavau kiśoradaśāyāmālikhitau
na stanandhayau
dhāvata iti-yathā priyadarśanau yugalau hariṇakaiḥ ( saha ) dhāvataḥ tapasvinīhṛdayaṃ ca harataḥ
tathā kiśorasiṃhānāṃ pratimallau ( pratibhātaḥ ) iti yojanā
yathā yena prakāreṇa priyadarśanau priyaṃ darśanaṃ yayoḥ tau suśrīkau yugalau yamalau
kuśalavau hariṇakaiḥ mṛgaśāvakaiḥ saha dhāvataḥ dhāvanaṃ kurutaḥ, tapasvinīnāṃ tāpasīnāñca sarvāsāṃ hṛdayaṃ harataḥ ākarṣataḥ, tathā kiśorasiṃhānāṃ kiśorāśca te siṃhāśca
teṣāṃ siṃhapotānāṃ pratimallau = pratiyoginau sadṛśau ityarthaḥ pratibhātaḥ iti śeṣaḥ
tathā ca kuśalavayoḥ śarīre suśrīke sughaṭite balavatī svāsthyabhājane sphūrtimatī ceti sūcyate | 'yugmaṃ tu yugalaṃ yugam'-ityamaraḥ, yugmaṃ yamalayāmale'-iti ca rabhasaḥ
ve—saṃbharido evva jaṇṇasaṃbhāro mahārāassa, ṇimaṃtido sāṃtaravāsiṇīo tavodhaṇāṇaṃ saṃpādo | (ka)
pra—kiṃ ṇimaṃtido bhaavaṃ vaṃmīī ? (kha)
ve--sudaṃ vaṃmīitapovaṇaṃ vi āado rāmadūdotti | kahiṃ dāṇiṃ sīdā
pekkhidavvā ? (ga)
pra—ettha evva sālapāavacchāāe upavisadi kahaṃ adivāhemitti?(gha

3.1.p2

iti niṣkrānte

3.1.p3

praveśakaḥ

3.1.p4

tataḥ praviśati cintāṃ nāṭayantī bhūmyāsanoṃpaviṣṭā sītā

3.1.p5

sī-( niḥśvasya ) aho acivsasaṇīśradā paidisiṭhṭhurabhāvāṇaṃ
purusa hiatrāṇaṃ | jaṃ, taṃbhappalihidavvaṇeāṇaṃ daṃpadīṇaṃ pasaṃge
umāmahessārotti sagge puḍavīe sīdārāmotti addippasiddhiṃ
ārovica niravarādhā edaṃ gaī attatamaṇubhāvidomhi | atha
kīsa ahaṃ aṃdhrauttaṃ ṇiṃdāmi, evvaṃ purā aṃdhrautteṇa eassa
vaṇṇīagādhādhaṇaṃ suamettaeṇa addarīdasaraṇagutti saṃpadaṃ
aṇṇeajośraṇāṃtaride......saṇaṃ ākaraṇaṃ mārisi puṇaṇadukkakāriṇī jādā | teṇa saha diṭṭho caṃdodao, teṇa saha sudo
kokilakalappalāo, teṇa saha aṇubhūdo malaamārudappariṃso,
saṃpadaṃ mae eāiṇīe diṭṭho a sudośra aṇubhūdośra | pāṇaṃ
pariccāmitti savvahā aliaṃ mārisīhiṃ itthiāhiṃ
purā ahaṃ sāmivallahadāe saalamithilājaṇapatthaṇiaṃ bhamia
ajja uṇa edāvatthaṃ śoaṇīā saṃvṛttetti pariccāyadukkhādo
lajjā evva maṃ ahiśradaraṃ vāhedi | saṃpadaṃ uṇa jādā dārā
saṃvaḍḍhiā a, sādaro dāṇiṃ bhaavaṃ vaṃmīī; ṇa juttaṃ mama
ediṇā tapovaṇavāsaviruddheṇa dīhaṇissāseṇa kālaṃ adivāhiduṃ | etta evva maraṇavvavasāassa paḍibaṃdho jaṃ mae piasahī vedavadī ṇa saṃdiṭṭhā ṇavi uvaṇi maṃtidāmra | [ka]

3.1.p6

tataḥ praviśati vedavatī

3.1.p7

ve-kido evva tavodhaṇāṇaṃ vaṃdaṇuvvaāro, adihijaṇasamuido
samudāāro a | tā ido evva sālapādapaṃ gadua piasahiṃ
saṃbhāvaissaṃ ( parikramya vilokya ca ) esā videharājataṇaā
ṇidāhamāsalaā via paricchāmapāṃḍarāe avatthāe hiaaṃ
akkhivaṃtī sālamūlamalaṃkaredi | tā uvasappissaṃ ( upasṛtya )
esā ciṃtāparavasā via ahomuhī laṃbālaācchādaaṇaaṇā
dīṇapekkhidā | sahāvaissaṃ sahi vaidehi ( iti śabdāpayati )
kṛta eva tapodhanānāṃ vandanopacāraḥ atithijanasamucitaḥ
samudācāraśca | tadita eva sālapādapaṃ gatvā priyasakhīṃ
sambhāvayiṣyāmi || ( — ) eṣā videharājatanayā nidāghamāsaletava parimlānapāṇḍurayāvasthayā hṛdayamākṣipantī sālamūlamalaṅkaroti | tadupasarpāmi | ( — ) eṣā cintāparavaśevādhomukhī lambālakācchāditanayanā dīnaprekṣitā | śabdāpayiṣyāmi | sakhi vaidehi
sī—( sasambhramaṃ vilokya ) piaṃ me piaṃ me saṃpattā piasahī
vedavadī sāadaṃ piasahīe | ( pariṣvajyopaveśayati ) (ka)
ve—avi kusalaṃ kusalavāṇaṃ ? (kha)
samprati ca tapodhanavandanopacāro'tithijanocitaśca taiḥ kriyamāṇo vedavatyāḥ satkārabhāraḥ saṅgacchate | vedavatyāḥ munikanyakātve'pi kuśalavajanmataḥ prāgeva sītā sakhītvaṃ
punaśca cirāya mithilāvāsānantaraṃ punarupāgamanamiti gamyate
sī—jaha vaṇavāsiṇaṃ | [ka]
ve—kīdiso tumhāṇaṃ vuttaṃto ? [kha]
sī—(veṇīṃ nirdiśya) kīdiso so ? [ga]
ve—(ātmagatam) adimattaṃ saṃtavai esā varāī, rāmasaderassa
saṃkintaṇeṇa viṇidhāraissaṃ (prakāśam) ayi apaṃḍide | taha
nirapekkhassa ṇiraṇukkosassa kide kīsa tumaṃ asidapakkhacaṃdalehā via diṇe diṇe parihīasi | [gha]
sī—kahaṃ so ṇiraṇukkoso ? [ṅa]
ve—jeṇa pariccattāsi | [ca]
sī--kimahaṃ pariccattā ? [cha]
ve--(vihasya veṇīṃ parimārjayati)evaṃ loo bhaṇādi,saccaṃ pariccattā|[ja]
sī-aha sarīreṇa, ṇa uṇa hiaeṇa | (ka)
ve-kahaṃ parakeraṃ hiaaṃ jāṇāsi ? (kha)
sī-kahaṃ tassa hiaaṃ sīdāe paraeraṃ bhavissadi ? (ga)
ve-aho apariccattāṇurāśradā | (gha)
sī-kahaṃ so mama uvari pariccattāṇurāo jeṇa adippasitto evva
maṃ adhaṇṇaṃ uṃdisia aṃjautteṇa aṇubhūdo setubaṃdhādiparissamo ? (ṅa)
ve—attasilāhiṇi, khattiāṇaṃ samuido eso rāvaṇassa uvari
roso, ṇa sīdāe uvari aṇuro | ( ka )
sī—edaṃ avaraṃ ṇa pekhkhasi | ( kha )
ve—kiṃ edaṃ avaraṃ ? ( ga )
sī—edaṃ | ( gha )
ve—kiṃ edaṃ ? ( ṅa )
sī—( salajjam ) jaṃ savattījaṇaṇīsāsāṇupaviṭṭhe rāmavacchatthale
adiciraṃ saṃbhāvidamhi | ( ca )
ve-sahi mā uttamma samāsaraṇo rāmassa jaṇṇadikkhāsamao| (ka)
sī-tado kiṃ ? (kha)
ve-ṇaṃ tahiṃ assassa sahadhammaāriṇīe pāṇiggaho ṇivvatti
davvo | (ga)
sī-aauttassa hiae pahavāmi, ṇā uṇa hatthe | (gha)
ve-(ātmagatam) aho se diḍhāṇurāadā| [prakāśam] sahi
puttamahauṃsaṇeṇa vi de pavāsasoo ṇāvaṇīdo ? (ṅa)
sī-soapaḍiāreṇa vi soo vaḍḍhaadi | (ca)
ve-kahaṃ via | (cha)
sī—jaha jahā de dārakā īsasamubbhiṇṇadasaṇaṃkurakomaleṇa vadaṇeṇa
mamamuhaṃ āloyaṃtā pahasaṃti, accaṃtakomaleṇa ālāveṇa
tādisaṃ sadbhāveaṃti, taha jāṇāmi tassa muṃde ṇimajjāmitti
saṃpadaṃ uṇa kālavaseṇa pariṇadā pariccattabālabhāvā avālā
saṃvṛtteti maṃ ahiataraṃ vādheyadi | (ka)
ve-aho kiṃti tassa mahagghaṃ ṇisaṃsattaṇaṃ jaṃ sīdā ṇāma bālataṇaśrā
īrisaṃ avatthaṃ aṇubhavaditti | [ka]
sī-sahi vedavadi ! avi ṇāma- [kha]
ve-kīsa lajjideṇa ? bhaṇāhi aṃcauttaṃ pekkhāmitti | [ga]
sī-kiṃ lajjāveseṇa, evvaṃ bhaṇāmi | [ prakāśam ] avi kusalavāṇaṃ
tādassa daṃsaṇeṇa jammaṃ amohaṃ bhaveritti | [gha]
ve-ṇaṃ samāsaṇṇaṃ evva tumhāṇaṃ rāadaṃsaṇaṃ | [ka]
sī-kahaṃ via ? [kha]

3.1.p8

nepathye ṛṣiḥ

3.2

bho bho āśramavāsino janāḥ ! śṛṇvantu bhavantaḥito nātidūre mahākraturaśvamedhaḥ pravarttate, sambhṛtāni yajñopakaraṇāni, sannipatitāśca nānādeśāśramavāsino vasiṣṭhātreyaprabhṛtayo
mahāmunayaḥ | kevalaṃ bhagavato vālmīkerāgamanamudīkṣamāṇo nādyāpi
yajñadīkṣāṃ praviśati mahārājaḥ | āgataśca vālmīkitapovanavāsināmupanimantraṇārthaṃ rāmadūtaḥ | tasmānnaiva parilambitavyam
[ka] nanu samāsannameva yuṣmākaṃ rājadarśanam
[kha] kathamiva ?
tīrthodakāni samidhaḥ ( paripūrvarūpā )
darbhāṅkurānavihatān parigṛhya sadyaḥ
agre bhavantu munayo munikanyakāśca
kurvantu maṅgalavalīnuṭajāṅgaṇepu

3.2.p1

sī—tuvaremi, tuvaremi, esa rañja kassavo pattāṇaghosaṇāsamaṇantaraṃ
gahidajaṇṇovakaraṇo aggado patthido | ahaṃ vi kusalavāṇaṃ
patthāṇamaṃgalaṃ aṇuciṭṭhisaṃ | (ka)

3.2.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve

3.2.p3

dvitīyo'ṅkaḥ
atha tṛtīyo'ṅkaḥ

3.2.p4

tataḥ praviśati mārgapariśrānto gṛhītabhārastāpasaḥ

3.2.p5

tāpasaḥ- (śramamabhinīya ) bho suṭṭhu parissaṃtomhi ediṇā saṃdāpadīheṇa gimmasamaeṇa | ṇa ppahavāmi parissamagaśrāṇaṃ jaṃghāṇaṃ
vikkhevaṇikkhevaṃ kāduṃ | pādadalaṃ a me saṃpakkaṃ piaasaṃpoḍaehiṃ
saṃvṛttaṃ | araṇaṇacca, taha suumālā devī sīdā taha komalā a
kusalavā tāpasasaddheṇa saha aṇatthamide sūre nemiśaṃ pattā
ahaṃ ajja vi ṇāsādemi aḍaviṃdisāmuhe [ vicintya ] ko
dāṇi me ṇemisamaggaṃ ācakkhissadi [ vilokya ] ṇūeṃ eso
lakkhaṇasahāo rāmo ṇemisaṃ saṃpatto | tā ahaṃ vi dāṇaṃ gaiṃ
aṇusaremi | (ka)

3.2.p6

niṣkrāntaḥ

3.2.p7

praveśakaḥ

3.2.p8

tataḥ praviśati śokasantapto rāmo lakṣmaṇaścāgrataḥ

3.1-2

la—ārya ita itaḥ | ( parikramya )
prathamamanaparādhāṃ tāṃ samutkṛṣya devī—
magamamaha magādhe kānane tyaktukāmaḥ
punarapi kulaśeṣaṃ rāmamādāya devaṃ
svajanavipadi dakṣaḥ kvāpyadhanyaḥ prayāmi

3.2-2

hā ! suṣṭhu khalvidamucyate—
pramādaḥ sampadaṃ hanti praśrayaṃ hanti vismayaḥ
vyasanaṃ hanti vinayaṃ hanti śokaśca dhīratām

3.3

iti
tathāhi—eṣa mandaramahīdharasamānadhairyo bhagavato vālmīkerāgamanamupalabhya taddarśanārthaṃ gomatītīrāśramapadamūccalitaḥ | samprati
tāmeva diśaṃ parityajya śokāvegasamākṣiptahṛdayo mahāvanābhimukhaṃ prasthitaḥ | tataḥ kimenaṃ samyag jñāpayāmi ? athavā tat
kimanena pratihāreṇa dhāvitaṃ mārgamādeśayāmi, yathāyamacetayanneva vālmīkerāśramamanuprāpnoti | ita ita āryaḥ
rā—(niśvasya)
nītastāvanmakaravasatau vandhyatāṃ śailasetuḥ
devo vahnirnaca vigaṇitaḥ śuddhisākṣye niyuktaḥ
ikṣvākūṇāṃ bhuvanamahitā santatirnekṣitā me
kiṃ kiṃ mohādahamakaravaṃ maithilīṃ tāṃ nirasya

3.3.p1

parikramya

3.4

bho bhoḥ | kaṣṭam | atinirālambastapasvinyāḥ pravāsaḥ
pātayati sā kva dṛṣṭiṃ kasminnāsādya cittamāśvasiti
jīvati kathaṃ nirāśā śvāpadabhavane vane sītā

3.5

la—( ātmagatam ) āryāyā vipravāsaṃ tanayavaiśasañca samanucintya
sutarāmayaṃ santapyate, tataḥ prastāvāntareṇa devīvṛttāntamapasārayāmi | ( prakāśam ) itastāvadavalokayatvāryaḥ—
marakataharitānāmambhasāmekayoni—
rmadakala kalahaṃsīgītaramyopakaṇṭhā
nalinavanavikāsairvāsayantī digantān
naravara purataste dṛśyate gomatīyam

3.6

rā0- ( sparśamabhinīya )
muktāhārā malayamarutaścandanaṃ candrapādāḥ
sītātyāgātprabhṛti nitarāṃ tāpamevāvahanti
adyākasmādramayati mano gomatītīravāyurnūnaṃ tasyāṃ diśi nivasati proṣitā sā varākī

3.6.p1

la-ativiṣamo'yaṃ nimnagāvatāraḥ, tadapramattamavatīryatām

3.6.p2

ubhāvavataraṇamabhinīya ) [ nirvarṇya ]

3.7

yathaitānyaviralapadavyāsalāñchitāni saikatāni vṛntamātrāvaśeṣatayā saṃsūcyamānakusumāpacayā rodholatāḥ tadālūnākisalayatayā viralacchāyā vanaspatayaḥ, tathā jānāmi pratyāsannavartinā manuṣyādhivāsena bhavitavyam | tathāhiabhinavaracitāni devatānāṃ jalakusumairbalimanti saikatāni
iyamapi kurute taraṅgamadhye bhujagavadhūlalitāni kundamālā

3.7.p1

rā—na kevalaṃ pratyāsannavartinā pratisrotopagatenāpi manuṣyādhivāsena
bhavitavyam
la—āścaryamāścaryam ! eṣā hi kundamālā caraṇasaparyāmiva kartukāmayā samudragāminyā taraṅgaparamparayā krameṇa devasya pādāntikamupahṛtā | avahitaṃ prekṣaṇīyā viracanā, tadavalokayatvāryaḥ

3.7.p2

gṛhītvopanayati

3.8

rā—( nirvarṇya romāñcamabhanīya ) vatsa, dṛṣṭapūrvamidaṃ kusumaracanāvinyāmakauśalam
la—kva dṛṣṭam ?
rā—kva vānyatredṛśasyāvasthānam ?
la—kiṃ devyām ?
rā—atha kim ?
la—ko jānāti durvidagdhaḥ prajāpatiḥ kathaṃ kathaṃ krīḍatīti | gacchatvāryaḥ idameva gomatītīraṃ pratisroto'nusarāvo yāvadasyāḥ
kundamālāyāḥ prabhavamāsādayāvaḥ
rā—sulabhasādṛśyo lokasanniveśaḥ | navaitāvadasmākaṃ bhāgadheyam
itaścātyantaviprakṛṣṭe deśe parityaktāyāḥ sītāyāḥ āgamanaṃ na
sambhāvyate | tathāpyādeśaya mārgaṃ yenedaṃ salilāntaramamuñcantau
vasatimāsādayāvaḥ
la—eṣā nadībhūmiḥ kaṇṭakitaśarkarāśuktipuṭaduḥkhasañcārā, tadyathā
yathā mārgamādeśayāmi tathā tathā śanairāgantavyamāryeṇa
rā—evaṃ kriyatām | yadyapīyamabhimatā kundamālā tathāpi devatopahāraśaṅkayā nopabhogamupanīyate | ( iti vimuñcati )
etāṃ vetralatāṃ vilaṅghya, śuktayaḥ ( iti ) asmin padaṃ mā kṛthāḥ, puro
dūrāvanamraḥ taruḥ ( iti ) vyavadhāya mūrdhānaṃ nāmaya | imāṃ tiraścīṃ śākhāṃ cāpāgreṇa
vikṛṣya purataḥ vimuñca | purā śarārudayitā uttrasyanti dhīraṃ parikramyatām
la-etāṃ vetralatāṃ vilaṅghya, padaṃ māsmin kṛthāḥ, śuklayo,
mūrdhānaṃ vyavadhāya nāmaya puro dūrāvanamrastaruḥ
cāpāgreṇa vikṛṣya muñca purataḥ śākhāṃ tiraścīmimāmuttrasyanti purā śarārudayitā dhīraṃ parikramyatām

3.6-2

rā-( yathoktaṃ parikramya ) vatsa kimetasmin deśe bhagavato vālmīkerāśramasanniveśaḥ ?
la-kiṃ dṛṣṭamāryeṇa ?
rā-asau tanutvādavadhānadṛśyā diśaḥ samākrāmati dhūmalekhā
ākṛṣyamāṇo mṛdunānilena śrotreṣu sammūrcchati sāmanādaḥ

3.10

la-samyagupalakṣitamāryeṇa | ahamapyagrato gatvā nirūpayāmi
(parikrāmaṃstarustambhamabhinīya) kathametasmin padoddhāre sasādhvasamiva me hṛdayam; stambhitāvūrū, utkṣipyamāṇau caraṇau
nāgrato bhūmiṃ gantumutsahete | tat kimidam | (vicintya )
suvyaktaṃ gurujanasamākrāntena pradeśena bhavitavyam | atha padānīva lakṣyante | ( bhūmiṃ nirvarṇayati )
rā-kiṅkṛto'yaṃ vatsasya bhūminirūpaṇāyāmādaraḥ ?
la-etāni nitāntamanoharatayā saṅkrāntacaraṇatalasaukumāryāṇi
lalitanibhṛtavinyāsareadtayā vijñāyamānastrīpadabhāvāni pulinatalasanniveśapadāni dṛśyante | paśyatvāryaḥvilāsayogena pariśrameṇa vā
svabhāvato vā nibhṛtāni mantharam
padāni kasyāścidimāni saikate
prayānti tulyaṃ kalahaṃsavibhramaiḥ

3.11

rā—(nirvarṇya saharṣam ) vatsa, kimucyate kasyāściditi | nanu
vaktavyam—sītāyāḥ padāni—iti | paśya—
samānaṃ saṃsthānaṃ nibhṛtalalitā saiva racanā
tadevaitadrekhākamalaracitaṃ cāru tilakam
yathā ceyaṃ dṛṣṭā harati hṛdayaṃ śokavidhuraṃ
tathā hyasmin devyā sapadi padapaṅktirvinihitā

3.11.p1

la-( saharṣam ) yāvadetāmeva padapaṅktimanusarantau vālmīkerāśramapadamranusarāvaḥ | yathā ceyaṃ pratyagranihitā padapaṅktistathā
jānāmi pratyāsannavartinyā devyā bhavitavyamiti

3.11.p2

tataḥ praviśati sītā

3.11.p3

sī—ṇivvattidaṃ savaṇaṃ, uvāsidā saṃjhā, hudo hudavaho, ogāhidā
bhagavaī bhāīrahī, bhagavaīṃ bhāīrahīṃ uddisia mahapadiṇṇā
sahatthagaddhā kundamālā samappidā | dāṇiṃ ahaṃ uṇṇadagaṃbhīrasīdalaṃ ladājālaṃ pavisia adihijaṇopatthāṇajoggaīṃ kusumāiṃ ociṇomi | (ka)

3.11.p4

praviṣṭakenāpacayaṃ nāṭayati

3.11.p5

la-eṣā padapaṅktiḥ krameṇa mārgavaśāt pulinatalaṃ parityajya sthalamārūḍhā, praṇaṣṭā ca | tadidameva purastātsaṃdṛśyamānalatāgulmapracchāyamatiramaṇīyamadhyāsya gataśramau bhagavantaṃ prācetasamupasarpāvaḥ
rā-yadabhirucitaṃ bhavate

3.11.p6

parikramyopaviśataḥ

3.12

rā-( niḥśvasya sabāṣpam ) vatsa vatsasī-( karṇaṃ dattvā ) ko ṇu khu eso sañcalajalaharadvaṇidagaṃbhoreṇasaraviseseṇa añcaṃtaduḥkhavāścaṇaṃ vi me sarīraṃ romāṃcedi
ṇirūvemi dāva ko esotti; ahavā ṇa juttaṃ mama ajāṇia
paramatthaṃ atthāṇe diṭhṭhiṃ visajjaiduṃ | kiṃ ettha jāṇidavvaṃ ?
ṇāvaṇāhuyadi me sarīraṃ parapurusasaddo romaṃcaggahaṇeṇa, suvvattaṃ
so ettha ṇiraṇukoso saṃpatto | ta ṇivvaṇaissaṃ | ahavā
taha paraṃmuhe jaṇe evvaṃ ahimuhī homitti jaṃ saccaṃ attaṇovi
ahaṃ lajjidamhi | tā ṇa pekkhissaṃ | ( parāṅmukhī bhūtvā )
kahaṃ ṇa ppahavāmi attāṇaassa, āvaṃjiadi me balakkāreṇa
tahiṃ evva diṭhī1 | kiṃ avaraṃ karemi attāṇaassa rāaparahīṇadāe ṇioo ( nirvarṇayati ) aṃho diṭhṭhotti paridoso,
cirappavāsotti maṇṇū, parikhāmotti uvveo, ṇiraṇukosotti
ahimāṇo, ciraparicidotti aṇurāo, dassaṇīotti
ukkaṇṭhā, sāmitti bahumāṇo, kusalavāṇaṃ tādotti kuṭuṃviṇīsabbhāvo, avarāhaṃ pavisiṃdaṃhitti lajjā; ṇa jāṇāmi ajjauttadaṃsaṇeṇa kīdisaṃ avatthaṃ aṇubhavāmitti | (ka)
la—kimarthamāryo māmakasmādevāmantrya vāṣpāyamānanayanastūṣṇīmadhomukhaḥ saṃvṛttaḥ ?
rā—niḥ sampātaviviktamadamaraṇyaṃ taṭaruhatarucchāyāsamākīrṇaramaṇīyasaikatāṃ prasannasalilavāhinīṃ samudragāminīñcāvalokayan saṃsmṛtya daṇḍakāvanavāsamevaṃ vaiklavyamanuprāpto'ssi
sī—ajjautta sumarasi vaṇavāsaṃ ṇa uṇa vaṇavāsiṇaṃ jaṇaṃ | (ka)
la—kiṃ tatra duḥkhaikavāse vanavāse smarttavyamiti
rā—vatsa, lakṣmaṇa, kimevaṃ bravīṣi—duḥkhaikavāse vanavāse smarttavyamiti | paśya paśya—
( kisalayasukumāraṃ pāṇimālambya devyā
vividharatisakhībhiḥ saṅgathābhirdinānte
caraṇagamanavegānmantharasya smarāmi
srutapayasi taṭinyāḥ saikate caṅkramasya

3.13

sī—ai nirrṇukosa, kiṃ ediṇā saṃlāvaṭṭhāṇeṇa asaraṇāṃ duḥkidaṃ
jāṇaṃ ahiadaraṃ bādhesi | (ka)
la—ārya, alaṃ śokena
rā—kathaṃ na śocāmi mandabhāgyaḥ ? paśya paśya—
pūrvaṃ vanapravāsaḥ paścāllaṅkā tataḥ pravāso'yam
āsādya māmadhanyaṃ duḥkhād duḥkhaṃ gatā sītā

3.13.p1

sī—ajjautta, ṇivvāsidāe asadisaṃ | (ka)
rā—hā ! janakarājaputri
sī—appapuṇṇabhāiṇīe vajjaṇīa ! (kha)
rā—hā ! vanavāsasahāyini
sī—avi edaṃ ṇa saṃpadaṃ | (ga)
rā—hā ! kva gatāsi ?
sī—jahiṃ maṃdabhāā gacchadi | (gha)
rā—dehi me prativacanam
sī—asaṃbhāvaṇīe jaṇe kīdisaṃ paḍivaaṇaṃ | (ṅa)

3.13.p2

[ rāmaḥ śokaṃ nāṭayati ]

3.13.p3

la—ārya, nanu vijñāpayāmi—alaṃ śokeneti
rā—kathaṃ na śocāmi śocanīyāṃ vaidehīm ?
sī—ajjautta, mā evaṃ bhaṇa—soaṇīā vaidehitti | ṇa khu so
jaṇo soaṇijjo jo evvaṃ vallaheṇa soīadi | (ca)
rā—vatsa lakṣmaṇa, kiṃ śakyate jñātuṃ kva vartata iti ?
sī—diasāvasāṇaviṇivāridapiasamāamā via cakkavāī ido
evva pevāse vaṭṭāmitti| (ka)
la—na śakyate kva varttata iti jñātum
rā—utsādiṃtaṃ mayā cirakālāvicchinnaṃ raghukulam

3.13.p4

iti roditi

3.13.p5

sī—(saśokam) adimattaṃ saṃtavadi aautto, kiṃ karemi| sāhasādo timidadaṃsaṇaṃ paimajjāmi assucayaṃ | (padmutkṣipya)
ahavā jaṇappavādo rakkhidavvo| aṃautteṇa jāva ne pekkhāmi
dāva soāveavvalakāridā ṇa ppahavāmi appāṇaassa
muṇijaṇasaṃpādasamuido eso uddeso| ado jaicchāāgado ko
vi maṃ pekkhissadi| tā ediṇā ladājālapacchaṇṇasuhasaṃcāreṇa
maggeṇa assamaṃ gadua kusalavā saṃbhāvaissaṃ | (kha)

3.13.p6

nāṭyenāvalokayantī niṣkrāntā

3.13.p7

tataḥ praviśati ṛṣiḥ

3.13.p8

ṛ—ādiṣṭo'smi bhagavatā vālmīkinā--vatsa, bādarāyaṇa, śrutaṃ
mayā lakṣmaṇasahāyo rāmabhadrastapovanamidamanuprāpta iti | sa
kadācinmādhyāhnikakāryasampādanavyagrānasmānmanyamāno bahiravasthito bhavet | tasmāttvamenamupakramya parisamāptamādhyāhnikakāryaṃ darśanamākāṅkṣamāṇaṃ māmāvedaya--iti | tadyāvadahamapi bhagavato vālmīkerādeśādrāmamevānveṣayāmi

3.13.p9

parikrāmati

3.13.p10

la-(vilokya sasambhramam) ārya, tapodhano'yamita evābhivarttate

3.13.p11

rāmo1'śrūṇi pramṛjya kṛtadhairyyaḥ sthitaḥ

3.14

ṛ-(nirvarṇya ) aye, latāgulmapracchāye'smin puruṣayugalamiva
api nāma lakṣmaṇasahāyo rāmo bhavet | ( paricintya )
kastatra sandehaḥmandaṃ vāti samīraṇo na paruṣā bhāso nidāghārciṣo
na trasyanti carantyaśaṅkamadhunā mṛgyo'pi siṃhaiḥ saha
madhyāhne'pi na yāti gulmanikaṭaṃ chāyā tadadhyāsitā
vyaktaṃ so'yamupāgato vanamidaṃ rāmābhidhāno hariḥ

3.15

na kevalamatikrāntamānuṣeṇa prabhāveṇa, ākāreṇāpi śakyata eva
niścetum | (nirvarṇya )
(vyāyāmakaṭhinaḥ prāṃśuḥ karṇāntāyatalocanaḥ
vyūḍhorasko mahābāhurvyaktaṃ daśarathātmajaḥ

3.16

tadenamupagamya yathāvasthitamāvedayāmi | (upāgamya) rājan,
svasti
rā-abhivādaye
ṛ-vijayī bhava |,
rā-kimāgamanaprayojanamāryasya ?
ṛ-parisamāptasakalakarmā bhagavān vālmīkirmahārājasyāgamanamudvīkṣamāṇastiṣṭhati
rā-( vilokya ) aye, atikrānto madhyāhnaḥ | tathāhipraviśya tarumūlāni nītvā madhyandinātapam
adhvanīnā ivacchāyā nirgacchanti śanaiḥ śanaiḥ

3.17

api camadhyāhbārkamayūkhatāpamadhikaṃ toyāvagāhādayaṃ
nītvā vārikaṇārdrakarṇapavanairāhlādyamānānanaḥ
mandaṃ mandamupaiti kūlamadhunā vakṣaḥpraṇunnairjalairākrāntaṃ karaghātajhāṅkṛtisaritkallolacakraḥ karī

3.17.p1

iti niṣkrāntāḥ sarve

3.17.p2

tṛtīyo'ṅkaḥ
atha caturtho'ṅkaḥ

3.17.p3

tataḥ praviśati tāpasīdvayam

3.17.p4

prathamā—halā, jaṇṇavedi, rāmāyaṇasaṅgītaaṇimittaṃ vaṃmīitapovaṇaṃ
saṃpattāe tiluttamāe ahaṃ evvaṃ bhaṇidā—ahaṃ pahāvanimmidena sīdārūveṇa rāmassa daṃsaṇapahaṃ oaritra rāmo sīdāe
uvari sāṇukaṃpo ṇa vetti jāṇiduṃ khu icchāmi, tā tumaṃ rāmaṃ
aṇṇesahi—tti | tā daṃsedu piyasahī rāmassa vissamatthāṇam | ( ka )
yajñavediḥ—halā, vedavadi, tiluttamāe jadā eso ālāvo pahutto
tadā āsaṇṇagummaladāgahaṇapacchaṇṇaṭṭhideṇa rāmavayasseṇa
aahasieṇa savvaṃ āaṇṇidaṃ | ( kha )
vedavatī—acchāidaṃ khu āaridaṃ, jai gahidasaṃkeassa tassa
aggado tiluttamā sīdāe caridāī aṇuvaṭṭisaditti tado
viparīdo uvahāso bhave, tā imādo piasahiṃ tiluttamaṃ
ṇivāremi | ( ga )
ya—sahi, vedavadi, sīdā dāṇiṃ kahiṃ ? ( gha )
ve0--suṇāhi ajja sattame divahe saṃpādidāhi tapovaṇavāsiṇīhi
viṇṇāvido bhaavaṃ vaṃmīī-esā ṇūṇaṃ assamadīhiā paḍumāpacayādisu attaṇo upabhoesu dāṇiṃ mahārāassa saṇṇihāṇeṇa parapurusaṇaaṇaparikkhittā ṇa sakkā itthiājaṇeṇa
ogāhiduṃti | tadā bhaavadā vaṃmīiṇā ṇijjhāṇaṇiccalaṇaaṇeṇa muhuttaṃ ṇijjhāia bhaṇidaṃ-edāe dīhiāe vaṭṭamāṇo
itthiājaṇo purusaṇaaṇāṇaṃ agoaro bhavissaditti
tatappaudi sīdā rāmassa daṃsaṇapahaṃ pariharaṃtī dīhiātīre
saala divasa adivahedi | (ka)
ya0--kiṃ jāṇanti kusalavā rāmassa attaṇo a saṃbaṃdhaṃ ? (kha)
ve0--attaṇo bālabhāveṇa muṇijaṇassa a saṃsaggeṇa mādaraṃ vi ṇāmado
ṇa jāṇanti, kiṃ uṇa dīhappavāsavicchiṇṇaṃ rāmassa uttantam [ga]
ya--kiṃ jāṇasi rāmo ettha tapovaṇaṃ pavisaditti ? [ ka ]
ve--kudo tassa āmamo ? [ kha ]
ya--gaccha tumaṃ tiluttamāe sambhāsaṃ, ahaṃ a sīdāe passaparivaṭṭiṇī homi | [ ga ]

3.17.p5

iti niṣkrānte

3.17.p6

praveśaka:

3.17.p7

tataḥ praviśatyuttarīyakṛtaprāvaraṇā sītā yajñavatī ca

3.17.p8

ya—sahi, vaidehi, keṇa tuha uvadiṭṭhaṃ apuvvaṃ uttarīajualadhāraṇaṃ ? ( ka )
sī—accantasīaleṇa taraṅgavāhiṇā dīheṇa dīhiāmārudeṇa | (kha)
ya—sahi, pavāsaviruddhaṃ khu edaṃ sāradacaṃdakiraṇarāsiparipaṃḍuraṃ
surahibahulāmodasamāraddhamahuaraulasaṃgīdamaṇuharaṃ edaṃ pāvaraṇaṃ | ( ga )
sī—sahi, jadā ahaṃ mahārāasāsaṇeṇa vaṇappavāse pariccattā
cittaūṭaṃ pariccaia dakkhiṇapahaṃ patthidā tadā ciraṇivāsasamuppaṇasahissiṇehāe cintāulāe vaṇadevadāe māyāvaīe
sumaraṇaṇimittaṃ caṃdadhavalaṃ vāsidasuaṃdhaṃ attaṇo divvaṃ uttarīaaṃ mama paṇīdaṃ | taṃ ajjauttassa mama vi hatthe accantasahībhūdaṃ ciraduḥkhasahāyaṃtti ettha attāiṃ sānnaraṃ dhāridaṃ | ( iti
roditi ) ( gha )
ya—sahi, mā rodī, ṇahi eso tapovaṇavāso vaṇavāsotti vucci
adi | ( ṅa )
sī—kahaṃ ṇa roissaṃ, kahaṃ edaṃ tapovaṇaṃ āado aauttotti diuṇaṃ
viddhāraṃ āsa saaṇaṃ pattharemi | eāiṇī dīhaṇīsāsehiṃ
rattiṃdivaṃ adivāhemi | tā baliyaṃ khu āveakāraṇaṃ | ( ka )
ya—ālakkhaṇīāi edāṇi kadaṇāṇi | tumaṃ etassiṃ dīhiātīravihaṃgamamihuṇavibhamaṃ avaloaantī attāṇaṃ viṇodehi
ahaṃ vi attaṇo ṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi | ( parikrāmati ) (kha)
sī—( dīrghikāmālokya ) aidhaṇṇaṃ khu edaṃ rāahaṃsamihuṇaṃ evaṃ
aṇāsādia virahaṃ samāamasuhaṃ aṇuhoditti ṇatthi daṃpaīṇaṃ
mama virahasamo upadesaṇiuṇo upajjhāyo, jeṇa pakkhiṇo vi
aṇṇoṇṇahiaaggahaṇasamatthalaliamahurā cāṭuppaoaṃ
patthāvayanti | (ga)
ya—( nirvarṇya ) jaha eso sasaṃbhamatakkhaṇavimuttāsaṇo pariggahaaṃsadesasamukkhittavakkalo suasaṃamaṇapāudho vimayophullaloaṇo savvo jeva ( evva ) muṇiaṇo eamukhao apasarido taha jāṇāmi saṃpatteṇa mahārāeṇa hodaṃvaṃti | (gha)
iti niṣkrāntā

3.17.p9

[ tataḥ praviśati rāmaḥ sacintaḥ kaṇvaśca ]