Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 1.20

Mitabhāṣiṇī 1.20

Language
Sanskrit

1.20.1

śakuntaleti (‘sasambhramaṃ’ santrāsena saha āha) 'ammo' iti āvege | ‘salilasya’ jalasya sekāt' ya ‘sambhrama’ āndolana tasmāt ‘udgata’ utapatita ‘madhukara ’ kaścit bhramara ‘navamālikā’ vanajyotsnām ‘ujjhitvā’ parityajya ‘me vadana ’ padmagandhi mukham ‘abhivarttate’ lobhāt anudhāvati | [ ‘bhramarāna’ bādhā pīḍā ‘nirūpayati’ nāṭye na darśayati ] | rājeti—[ spṛhā abhilāṣa tena saha iti ‘saspṛha’ sābhilāṣam ‘avalokya’ samanaṅgayā dṛśā āha ] caneti | anvaya – he madhuka‍ra, vepadhumatīṃ celāpāṅgāṃ dṛṣṭi bahuśa spṛśasi, rahasyākhyāyīva karṇāntikacara (san) mṛṭu svanasi karau vyādhunvatyā ratisarvasvama adharaṃ pivasi, vaya tattvānveṣān hatā,, tva khalu kṛtī | vyākhyā—he 'madhuka‍ra' bhramara, bhayāta vepathumatīṃ kampamānāma api ca bhavadanusaraṇāna cala' 'cañcana 'apāṅga ' prāntabhāgo yasyā tādṛśīṃ 'dṛṣṭi' locana 'bahuśo' vāra vāra 'spṛśasi' | rahasya gopanīna kiñcita ācaṣṭa iti 'rahasyākhyāyī' nibhṛtapravaktā 'iva karṇāyo antike' samīpe caratīti tathābhūta san 'mṛda' nauce 'svanasi' asmadvidhānā makhandha avyakta bhāṣasī | 'karau' hastau 'vyādhunvatyā tvāmiva niṣedhu viśeṣeṇa samantāta cālayantyā anayā śakuntalayā 'ratisarvasva ' kāmasāram 'adhara' nimnoṣṭa 'pivasi' panā cumbasi ityatha | 'vayam' ahama [ “asmado dvayośca” iti bahuvacanam ] 'tattvamatra' madagrāhayogyā na vā iti vamtūna 'anveṣāna' nirṇāyāyabhanusaraṇāta 'hatā' bhagnamanorathā jātā 'tva khalu' tvamema 'kṛtī' kṛtakṛtya || navamālikāsuñjhitvā prathama nīlotpalabhramāta śakuntalāyā'naiva pratidhāvito bhramara |

1.20.2

samīpasya puna karṇo śiropābhyām āruṣṭaṃ tava eva dhvanita | tato'pi ca pakvavimvasadṛśa adharamabhigata | rājā tu anayā jñātaspṛha bhramaraṃ kāmicaritamāropya māmūyamāha iti tātparthyam | 1 [a] सलिल &c -सलिलमा सेक sprinkling of water तस्मात vadanama abhi=badana lakṣīvṛtya | Or we may say abhiśnatta is sakamaṃka owing to abhi | “upasargavaśāt sakarmakatvam” | In that case vadana takes karmaṇi dvitīyā | Hence the enyy rahasyākhyāyī -rahasi bhavam iti rahasy + yat = rahasyam a secret tat ācaṣṭe bhāṣate vā iti rahasā+ā+cac or khyā+ṇini kasāvavidhya" iti bhaṭṭoji | [c] karṇāntika etc-karṇayo antikam neighbour-hood of the ears tatra caratīti karṇāntika+cara+ṭa karmari || 3 [a] tattva etc-dhanu+iṣa+ghañ bhāve=anveṣa search, tattvamā anveṣa tasmāt | hetau pañcamī | [b] hatā-Baffled apratinaḥ, or restrained pratihatā | 'matohata pratihata pratiruddho hataśca sa" | [d] kṛtī-Success=kṛtama achievement. tadasyā asti iti kṛta+ini matyarthe |

1.20.3

śakuntaleti | 'eṣa dhṛṣṭa.' durvinīto bhramara 'na viramati' nivarttate | 'anyata' anyasmin sthāne 'gamiṣyāmi'| (anyat padaṃ sthānaṃ 'padāntara' sthānāntaram| tatra 'sthitvā' gamanāt viratā bhūtvā 'dṛṣṭa' darśanamā 'kṣepa' pāta, tena saha bhramarābhimukha dṛṣṭvā grāha) 'katham' kimetat yat eṣa bhramara 'ita api' asminnapi sthāne 'āgacchati' | 'halā' ayi sakhyo 'anena durvinītena aśiṣṭena 'madhukureṇa abhibhūyamānāṃ' bādhyamānāṃ 'māṃ paritrāyethāṃ' rakṣatam | 1 [a] na eṣa etc — viramati takes parasmaipada by the rule "vyāṅ paribhyo rama"|| [b] anyata takes tasi after ṅi in the saptamī vibhakti | Compare ita in "prayuktamapyanyamito 'thā 'gāt" | [c] kathama is āścarye— an avyaya | Compare "kathamima sā kaṇvaduhitā", "katha nigaḍsaratāmi" || [d] hantā is sakhīṣu komalanāmantraṇe avyayam | 'sakāmābhirathyā sakhyo halā bhādhyā parasparam|" [e] durvinītena—dur +vi+ nī+ kta karmaṇi, or duṣṭa vinīta badly diciplined mayūravyaṃseti samāsa | Or vinīta vinaya discipline, bhāve kta | duḥsthita vinīta yasya tena | bahu— | (f) abhibhūyamānā paritrāṇeṣyām = abhibhavāt ! paritrāṇeyām || ubhe iti | 'ubhe dve api sakhyau 'kṣitena' duṣṭaḍāsānena saha āha | 'paritrātu paritrāṇakarmaṇi ityartha 'vayam āvā he' 'kā iti kāku [ "asmado dvayośca" iti kintu 'iyamavayoḥ priyasakhī' śakuntalā 'madhukareṇa abhibhūyamānā bādhyamānā satī akātarā kātarā sampadyamānā bhūtā 'kātarībhūtā' vyākulībhūtā |

1.20.4

rājeti | [ 'śakuntalāmabhi' tayā ekadika 'mukha' yasya tathā 'bhūtvā' āha ] 'api tapo varddhate' codyamāne bhujyate | tapasa kaśanna kima ? ['śakuntalā sādhvasāt' sambhramāt avidyamāna vacana bhāṣaṇamasyā iti 'avacanā' niruttarā 'tiṣṭhati' ] | anasūyeti| śakuntalā niruttarā dṛṣṭvā anasūyā āha-'atithīnā viśeṣa' uttama 'atithiviśeṣa' uttamātithi bhavāneva| tasya 'lābhena' prāptyā 'idānīma' adhunā tapo varddhate | cāṭuvāda eṣa rājani || pitrā ādiṣṭam atithipūjana smārayantī āha-'halā śakuntale' uṭajaṃ 'parṇaśālā 'gaccha' | tata 'phalaṃ miśra' yuktam 'argham' aghyārthadravyama ānīya atrabhavate 'upahara' prāpaya | 'idama etat atra sthita jalameva 'pādodaka' pādya vāri 'bhaviṣyati' | jalamasti, dadhikuśādika māṅgalyamānīya prathama pādaprakṣālanārtha pādya, tata pūjārthamargha, tataśca bhakṣaṇārtha phala dehi ityartha | rājeti | 'bhavatīnā sūnṛtayā' satyapriyayā [ "sūnṛtantu priya satya" ityamara ] 'vācāeva ātithya kṛtama'ata punarudyāmena | kavidhānaṃ vyā ṅgā pā vyadhi hani yudhyartham". Hence Bhanuji suggests "sannipātapūrvaṃko vidhirśanityaḥ". Lastly su becomes dīrgha by the rule "anyeṣāmapi dṛśyate"|| (b) ātithyam—atithaye idam iti atithi + ñya|

1.20.5

priyaṃvadeti | yadi ātithya kṛtameva manyate bhavatā 'tena hi' tataśca 'prakṛṣṭābhicchāyābhi ' sevite deśe 'śītalāyām asyāṃ saptaparṇavṛkṣasya' vedikāyā mūlābandhanabhittau 'muhūrta ka' kṣaṇamātram 'upaviśya āryya ' mānyo bhavān pariśramasya pathiklānte 'vinoda' 'lāghavaṃ ' 'karotu' [ pracchāya iti bahuvrīhi | prakṛṣṭā chāyā iti prādisamāse tu pracchāyā iti syāt ] | rājeti | 'nūna' niścita 'yūyamapi anena vṛkṣase canarūpeṇa karmaṇā pariśrāntā jātakhedā | tat yūyamapi upaviśya śramanodanaṃ kuruta | anasūyeti | 'sakhi mamāpi kautūhalaṃ' nirṇayekautukam 'asti' | atha takaṃ mayi api āste | 'enaṃ' 'tāvata' imaṃ janameva 'pṛcchāmi' | [ prakāśa spaṣṭam uccai rājānaṃ prati āha ] 'ārye'ṇa bhavato 'madhurālāpena' madhuravacasā 'janita' utpādita yo 'viśrambha' viśvāsa ['sabhau viśrambhaviśvāsau' ityamara ] sa 'māṃ mantrayate' mantraṇakarmaṇi, vākyaprayoge niyojayati | viśvāsina preritā avaśā bravīmi, dhṛṣṭatāṃ marṣaya iti bhāva | 'ārye'ṇa katama 'prasiddhe ṣu candrasūryyādiprabhaveṣu kovā 'rājarṣīṇāṃ vaṃśa alaṅkriyate' janmanā bhūṣyate | pañcālaśūrasenādiṣu 'katamo deśa' etanmulakaṇa 'viraheṇa' bhavadadarśanena 'paryutsukā' utkaṇṭhitā 'janā' yasmin tādṛśa kriyate | prajārañjanāt anvarthanāmā rājāsi | 'kiṃ' 'nimittaṃ vā kasmāt vā nimittāt 'sukumārataro'pi' atimṛdurapi 'ātmā' bhavato deha ['ātmā dehamanī brahmasvabhāvadhṛtibuddhiṣu | prayatna cāpi" iti viśva ] 'tapovanasya' ya pariśrama' āgamanakleśa' tasya padaṃ' sthānam 'upanītaḥ' prāpita | āgamanakle śasvīkāramā ko hetu |

1.20.6

rājñā and the tapaścaraṇavibhāga by dharmādhikāra| Hence she is hoaxed. [b] avighna etc.—vihanyate ebhi iti vi + hana + ka karaṇe = vighnā obstacles, Varttika "ghañarthe kavidhānaṃ sthā snā pā vyadhikṣiniyudhyubhyaḥ"| (c) upa + labha + ghaña bhāve = upalabha ascertaining. avidyamānā vighnā yāsu tā avighnā| अविघ्नाः क्रिया unobstructed rites तासामुपलभः Literally "Ascer obstructed or not karmāvighātopalabdhāya ityatha | tādarthye ṣaṣṭhī| {[f]} dharmāraṇyam raṇe sādhu raṇyama suitable for a battle na raṇyam araṇyam| A forest vā araṇyama| anasūyeti | 'idānīm' adhunā tvayi tapovanam āyāte 'dharmacāriṇa dharmakriyāniratā tāpasā' nāthavanto jātā | {'sanāthā' ityasya 'bhartṛ manta' ityapi artha | ata 'śakuntalā śṛṅgāraramāśrayāṃ lajjāṃ nāṭayati' avanatena sukhena mukuḷitena cakṣuṣā ca darśayati] | sakhyāviti | ['ubhayo śakuntalāduṣyantayo ākāra ceṣṭā snigdhāvalokita parāvṛttaśca vadana 'viditvā' jñātvā 'janāntika' rājña aśrutam āhatu ] 'yadi adya tāta' kaṇva atra' āśramaṃ sannihito bhavet' pratyāvṛtta syāt| śakuntaleti | 'tata ki bhavet' ityādi janāntikameva | sakhyāviti | 'imam atithiviśeṣam' uttamātithi 'jīvitasya' jīvanasya yat sarvasva' dhana tena api' sadapi dattvā ityartha kṛtārtha siddhamanoratha kariṣyati | tvāmasmai prādasyati iti vā''śay | janāntikañcai tat|

1.20.7

"yuvām avetha, kimapi hṛdaye kṛtvā mantrayethe"—You alone know with what 2 āṣṭā &c —abhi + artha + ṇyac bhāve striyām = abhyarthanā prayer, 3 (a) śāśvate-—śāśvata is an avyaya meaning sadā | "punaḥ sadārthayoḥ śāśvata" ityamaraḥ | śāśvat bhavam iti śāśvat + aṇa =śāśvatam perpetual nityam | "śāśvatastu dhruvo nityasadātanasanātanā" ityamara | The maxim "avyayānā bhamātre rule “kālāt ṭhañ” as we see in the rule 'yeṣāñca virodha, śāśvatikaḥ' | "bhāṣyakāravacanaprāmāṇyādaṇ pratyaya ṭhañā ca samāveśa" | Hence the two forms śāśvata with aṇa and śāśvatika with ṭhaña (by nipātana in the rule “yeṣāñca virodha śāśvatika”)| Cp also our notes on 'śāśvato samā” in Uttara. Act. II (b) brahmaṇi—brahman here stands for brahmacaryaṃ | (tapas) which enjoins celibacy 'brahma tattvantapovede na dvayo puṃsi vedhasi' iti medinī | The anasūyeti | asti ko'pi kauśika iti gotranāmadheya nāma yasya tādṛśa gotranāmnā kauśika iti khyāta 'mahāprabhāva' prabhūtapratāpa rājaḥ ṛṣiriva | ṛṣiriva kaścidrājāsti gotreṇa kauśika nāmnā ca | anasūyeti | ta kauśikam āvayo priyasarūyā śakuntalayā prabhavam' utpattisthānam 'avagaccha' jānīhi | 'ujjhitāyā ' vyaktāyā asyā śarīrasya savarddhanādibhi poṣaṇādibhi karmabhi tātakāśyapa asyā pitā' jāta [ "sapitā yastu poṣaka " iti] | rājeti | ujjhitaśabdo bhavatyā prayukta | tena me kautūhalaṃ kautuka janitam 'āmūlāt' āmūlam ādita ārabhya 'śrotumicchāmi' |

1.20.8

1. (a) kuśikasya rājarṣe rgotrāpatya pumān kauśika | Refers to viśvāmitra who was the grandson of kuśika | kānyakubje mahānāsīt rājarṣi bharatarṣabha | gādhīti viśruto loke kuśikasyātmasambhava | tasya dharmātmana putra sambhūtyavalavāhana | viśvāmitra iti khyāto vabhūva ripumardana || (b) gotra &c - nāma eva iti nāma + gheya down-wards "अपत्य पौत्रप्रभृति गोत्रम्"। Grandson, great grandson Ante) | niyamavighnaṃ sādhu karotīti niyamavighna + kṛ + ṇini sādhukāriṇi kattari striyām, or—vighna + kṛ + ṇini sādhukāriṇi karttari striyām = vighnakāriṇī | niyamasya vighnakāriṇī | Qual adṛśyā | 2. परात्तपत् &c.—अन्यसमाधै भीरु alarmed at others ansiterities, supsupā | tasya bhāva paratapastrāsa | The gods always got nervous 3. (a) tata &c —udahyaṃte śūtakaṇaṃ prāpyane iti ud + ṛ + ghaña karmmaṇi = sense compare "sāketopavanamudāramadhyuvāsa", "tathāhi te śīlamudāradarśanaṃ" supsupā, or 3yā tata acc. to some | tādṛśa samayaḥ || [d unmādayitu śīlamasya iti ud + mada + ṇic + kvan tācchīlya karttari || (c) arddham uktam arddhoktam half uttered karmmadhā | Or supsupā with arddham as a kriyāviśeṣaṇa, tasmin || (d) viramati-parasmaipada by the rule 'vyāṅparibhyo ramaḥ|'

Linked texts (1)