Pramāṇa · Search · About · API

Mitabhashini 4

Mitabhāṣiṇī 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

priyaṃvadā—ṇaṃ uḍaje maṇṇihidā saundalā [ nanu uṭaje
sannihitā śakuntalā ] | ( ātmagatam ) ajja uṇa hiaeṇa
asannihidā [ adya punaḥ hṛdayenāsannihitā ]
anasūyā—hodu, alaṃ ettipahiṃ kusumehiṃ (bhavatu, alametāvadbhiḥ kusumaiḥ ) | ( prasthite )
nepathye—āḥ atithiparibhāviāni—
vicintayantī yamananyamānasā
tapodhanaṃ vetsi na māmupasthitam
smarivyati tvāṃ na sa bodhito'pi san
kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtāmiva

4.1.p1

priyaṃvadā — haddhī haddhī appiaṃ evva saṃvuttaṃ | kassiṃpi pūārihe
avaraddhā sūṇṇahiaā saundalā [ hā dhik, hā dhik, apriyameva
saṃvṛttam | kasminnapi pūjārhe aparāddhā śūnyahṛdayā śakuntalā]
(purovalokya) ṇa kkhu jassiṃ kassipi | eso duvvāso
sulahakovo mahesī taha savia aviralapādatuvarāe gaie paḍiṇiutto [ na khalu yasmin kasminnapi | eṣa durvāsāḥ sulabhakopo
maharṣiḥ tathā śaptvā aviralapādatvarayā gatyā pratinivṛttaḥ ] ko
aṇṇo hutavahādo dahiduṃ pahavadi [ ko'nyaḥ hutavahāt dagdhuṃ
prabhavati ]
anasūyā-gaccha pādesu paṇamia ṇivattehi ṇaṃ jāva ahaṃ
agdhodaaṃ uvakappeṃmi [gaccha, pādayoḥ praṇamya nivarttaya enam,
yāvadaham ardhodakam upakalpayāmi ]
priyaṃvadā-taha ( tathā )| (niṣkrāntā)
anasūyā (padāntare skhalitaṃ nirupya)-ammā āve akkhalidāe gaīe evabhaṭ‍ṭhaṃ me aggahatthādo pupphabhāaṇaṃ [ammo āvegaskhalitayā gatyā prabhraṣṭaṃ me agrahastāt puṣpabhājanam]| (puṣpocayaṃ
rupayati)
(praviśya) priyaṃvadā—sahi pakidivakko so kassa aṇuṇaaṃ
paḍigehladi| kiṃ vi uṇa sāṇukkoso kido| [sakhi prakṛtikravakaḥ
sa kasya anunayaṃ pratigṛhṇāti ? kimapi puna sānukakrośaḥ kṛtaḥ]
anasūyā (sasmitam)—tassiṃ bahu etampi| kahehi

4.1.p2

[tasmin bahu etadapi| kathaya]

4.2

priyaṃvadā—jadā ṇivvattiduṃ ṇa icchati tadā viṇṇavido mae—
bhavavaṃ paḍhamaṃti pekkhia akiṇṇādatavappahāvassa duhidujaṇassa
bhavavadā eko avarāho marijidavvotti [yadā nivartituṃ necchati
tadā vijñāpito mayā—bhagavan prathamamiti prekṣya avijñātatapaḥprabhāvasya duhitṛjanasya bhagavatā eko'parādho marṣayitavya iti]
anasūyā - tado tado [ tatastata ]
priyaṃvadā - tado- me vaaṇaṃ aṇhathā bhavituṃ ṇārihṛdi, kindu
ahiṇṇāṇābharaṇadaṃsaṇena sāvo ṇivattissadi- tti mantaanto
saaṃ antarihido [ tato-me vacanamanyathā bhavitu' nārhati kintu
abhijñānābharaṇadarśanena śāpo nivarttiṣyate-iti mantrayamāṇaḥ
svayamantarhitaḥ ]
anasūyā - sakkaṃ dāṇiṃ assasituṃ | asthi tena rāesiṇā
sampatthieṇa saṇāmaheaṅkiaṃ aṅgulīaaṃ sumariṇīa tti saaṃ
piṇaddhaṃ taṃssiṃ sāhīṇovāā saundalā bhavissadi [śakyamidānīmāśvasitum | asti tena rājarṣiṇā samprasthitena svanāmadheyāṅkitam
aṅgulīyakaṃ smaraṇīyamiti svaya pinaddham | tasmin svādhīnopāyā
śakuntalā bhaviṣyati ]
priyaṃvadā—sahi ehi devakajjaṃ dāva se ṇivvattemha [ sakhi
ehi daivakāryyaṃ tāvat asyā nivvarttayāvaḥ ] | ( parikrāmataḥ )
priyaṃvadā—(avalokya)—aṇasūe, pekkha dāva vāmahatthāvahidavaaṇā ālivchidā via piasahī bhattugadāe cintāe
attāṇaṃ vi ṇa esā vibhāveṭṭi ki uṇa āantuaṃ | [ anasūye,
prekṣasva tāvat—vāmahasto pahitavadanā ālikhitā iva priyasakhī
bhartṛ gatayā cintayā | ātmānamapi na eṣā vibhāvayati kiṃ
punarāgantukam |]
anasūyā—piaṃvade duveṇṇaṃ evva ṇo muhe eso vṛttanto
ciṭṭhadu | rakkhidavvā kkhu pakidipelavā piyasahī | [ priyaṃvade
dvayoreva nau mukhe eṣa vṛttāntastiṣṭhatu | rakṣitavyā khalu prakṛtipelavā priyasakhī ]
priyaṃvadā—ko dāṇiṃ uṇhodaeṇa ṇomāliaṃ siñcadi | [kaḥ
idānīmuṣṇodakena navamālikāṃ siñcati ] | (ubhe niṣkrāṃte)
( tataḥ praviśati suptotthitaḥ śiṣyaḥ ) | śiṣyaḥ--velīpalakṣaṇārthamādiṣṭo'smi tatrabhavatā pravāsādupāvṛttena kāśyapena
prakāśaṃ nirgatastāvadavalokayāmi kiyadavaśiṣṭaṃ rajanyā iti
( parikramyāvalokya ca ) hanta prabhātam | tathā hiyātyekato'staśikharaṃ patiroṣadhīnām
āviṣkṛto'ruṇapuraḥsaraḥ ekato'rkaḥ
tejodvayasya yugapadvyasanodayābhyāṃ
loko niyamyata ivaiṣa daśāntareṣu

4.3

apica—
antarhite śaśini saiva kumudvatī me
dṛṣṭiṃ na nandayati saṃsmaraṇīyaśobhā
iṣṭapravāsajanitānyabalājanasya
duḥkhāni nūnamatimātrasuduḥsahāni

4.4

apicakarkandhūnāmupari tuhinaṃ rañjayatyagramagryā
dārbhaṃ muñcatyuṭajapaṭala vītanidro mayūraḥ
vediprāntāt khuravilikhitādutthitaścaiṣa sadyaḥ
paścāduccairbhavati hariṇaḥ svāṅgamāyacchamānaḥ

4.5

apica—
pādatyāsaṃ kṣitidharagurormūrdhni kṛtvā sumeroḥ
krāntaṃ yena kṣayitatamasā madhyamaṃ dhāma viṣṇoḥ
so'yaṃ candraḥ patati gaganādalpaśeṣairmayūkhairatyārūḍhirbhavati mahatāmapyapabhraṃśaniṣṭhā

4.5.p1

(praviśyāpaṭīkṣepeṇa) anasūyā—jai vi ṇāma visaaparāmmuhassa jaṇassa eda ṇā vidikṣa tahavi teṇa raññā saundalāe aṇajjaṃ
āarida [yadyapi nāma viṣayaparāṅmukhasya janasya etat na
viditaṃ tathāpi tena rājñā śakuntalāyāmanāryyamācaritam ]
śiṣyaḥ—yāvadupasthitāṃ homavelāṃ gurave nivedayāmi

4.5.p2

niṣkrāntaḥ

4.6

anasūyā—paḍivuddhāvi kiṃ karissa | ṇa me ucūdesu vi
ṇiakaraṇijjesu hatthapādā pasaranti| kāmo dāṇi sakāmo
hodu jeṇa asaccasandhe jane suddhahiaā sahī pada kāridā
[ pratibuddhāpi kiṃ kariṣyāmi | na me uciteṣvapi nijakaraṇīyeṣu hastapādaṃ prasarati | kāma idānīṃ sakāmo bhavatu yena
asatyasandha jane śuddhahṛdayā sakho padaṃ kāritā ]| athavā
duvvāsaso sābo eso viāradi| aṇṇahā kahaṃ so rāesi
tāvisāṇi mantiya ettiassa kālassa lehamettaṃvi ṇa visajjedi
[athavā durvāsasaḥ śāpa eṣa vikārayati | 'anyathā kathaṃ sa
rājarṣi tādṛśāni mantrayitvā etāvata kālasya lekhamātramapi
na visarjayati ]| ( vicintya ) tā ido ahiṇṇāṇaṃ aṅgulauaaṃ
sevisajjema | dukkhasīle tapassijaṇe ko avbhatthīadu | ṇa sahīgāmo doso tti vvasido vi ṇa pāremi pavāsapaḍiṇiuttassa
tādakassabhavassa dussandapariṇīdaṃ āvaṇṇasattaṃ saundalaṃ ṇivedituṃ
itthaṃ gade amhehi kiṃ karaṇijjaṃ [ tad ita abhijñānamaṅgulīyakaṃ
tasmai visṛjāvaḥ | duḥkhaśīle tapasvijane kaḥ abhyarthyatām | nanu
sakhīgāmī doṣa iti vyavasitā'pi na pārayāmi pravāsapratinivṛttasya
tātakāśyapasya duṣyantapariṇītāmāpannasattvā śakuntalāṃ nivedayitum | itthaṃ gate asmābhi kiṃ karaṇīyam ]
(praviśya) priyaṃvadā (saharṣam)—sahi, tuvara tuvara saundalāe
patthāṇakoṭua ṇivvattidu [sakhi, tvarasva tvarasva śakuntalāyāḥ
prasthānakautukaṃ nirvartayitum]
anasūyā—sahi kahaṃ edaṃ [sakhi kathamitat]
priyaṃvadā—suṇāhi | dāṇiṃ suhamaidapucchiā saundalāsaāsaṃ gadamhi [ śṛṇu | idānīṃ sukhaśayitapracchikā śakuntalāsakāśaṃ gatāsmi ]
anasūyā—tado tado [ tatastataḥ ]
priyaṃvadā—dāva eṇaṃ lajjāvaṇaṭamuhiṃ parisasajia saaṃ
tādakassaveṇa evvaṃ ahiṇandiṭaṃ—diṭṭhiā dhūmāuliddiṭṭhiṇo
vi jaamāṇassa pāvae evva āhudī paḍidā | vacche susissaparidiṇṇā via vijjā asoaṇijjāsi saṃvṛttā | ajja evva
isipaḍirakkhidaṃ tumaṃ bhattuṇo saāsaṃ visajjemi—tti [ tāvat
enāṃ lajjāvanatamukhīṃ pariṣvajya svayaṃ tātakāśyapena evamabhi— nanditam — diṣṭyā dhūmākulitadṛṣṭerapi yajamānasya pāvake eva
āhuti patitā| vatse suśiṣyapariṭattā iva vidyā aśocanīyāsi savṛttā| adyaiva ṛpipratirakṣitā tvā bhartuṃ sakāśaṃ
visarjayāmi — iti]
anasūyā—aha keṇa sūido tādakassassa vuttanto [ atha
kena sūcitastātakāśyapasya vṛttānta ]
priyaṃvadā—agnisaraṇaṃ paviṭṭhasa sarīraṃ viṇā chandomaīe
vāṇiāe [ agniśaraṇaṃ praviṣṭasya śarīraṃ vinā chandomayā
vāṇyā ]
anasūyā ( savismayam )—kaḍehi [ kathaya ]
priyaṃvadā (saṃskṛ tamāśritya)—
duṣyantenāhitaṃ tejo dadhānāṃ bhūtaye bhuvaḥ
avehi tanayāṃ brahmannagnigarbhāṃ śamīmiva

4.6.p1

anasūyā (piyaṃvadāmānniṣya )--sahi piyaṃ me piyaṃ me !
kintu ajja evva saundalā ṇīaditti ukkaṇṭhāsāhāraṇaṃ paritosaṃ aṇuhomi [sakhi priyaṃ me priyaṃ me| kintu adya eva śakuntalā nīyate iti utkaṇṭhāsādhāraṇaṃ paritoṣam anubhavāmi ]
priyaṃvadā—sahi vaaṃ dāva ukkaṇṭhaṃ vinodayissāmo| sā
tavassiṇī ṇivvudā hodu [sakhi āvāṃ tāvadutkaṇṭhāṃ vinodayiṣyāvaḥ| sā tapasvinī nirvṛtā bhavatu ]
anasūyā—tena hi edassiṃ cūdasāhāvalambide ṇariṇarasamuggae etaṇimittaṃ evva kālāntarakkhamā ṇikkhittā mae
kesaramāliā| tā imaṃ hatthasaṇiṇihidaṃ karehi| jāva ahaṃpi
se mialoaṇaṃ titthimittiaṃ duvvākisalayāṇi tti maṅgalasamālambhaṇāni viraemi | [tena hi–etasmiṃścūtaśākhāvalambite
nārikerasamudgake etannimittameva kālāntarakṣamā nikṣiptā mayā
keśaramālikā | tadimāṃ hastasannihitāṃ kuru | yāvat ahamapi mṛgarocanāṃ tīrthamṛttikāṃ dūrvākisalayāni iti maṅgalamamālambhanāni viracayāmi ]
priyaṃvadā — taha karīadu [ tathā kriyatām ] | ( anasūyā
niṣkrāntā | priyaṃvadā nāṭyena sumanaso gṛhṇāti )
nepathye — gautami, ādiśyantāṃ śārṅgaravamiśrāḥ śakuntalānayanāya
priyaṃvadā — ( karṇaṃ datvā ) anasūe, tuvara tuvara ede kkhu
hatthiṇāuragāmiṇo isio sahābīanti [ anasūye. tvarasva
tvarasva | ete khalu hastināpuragāminaḥ ṛṣayaḥ śabdāyyante ]
( praviśya samālambhanahastā ) anasūyā — sahi, ehi gacchamha

4.6.p2

[ sakhi, ehi gacchāvaḥ ] | ( parikrāmataḥ

4.6.p3

priyaṃvadā ( vilokya )—esā sujjodae evva sihāmajjidā
par̤icchidaṇīvārahatthāhiṃ sotthivāaṇiāhiṃ tāvasīhiṃ ahinandiamāṇā saundalā ciṭṭhai | upasappamha ṇaṃ [ eṣā sūryodaye
eva śikhāmajjitā pratīṣṭanīvārahastābhiḥ svastivācanikābhiḥ
tāpasībhiḥ abhinandyamānā śakuntalā tiṣṭhati | upasarpāva enām]

4.6.p4

upasarpataḥ

4.6.p5

tataḥ praviśati yathoddiṣṭavyāpārā āsanasthā śakuntalā

4.7

( śakuntalāṃ prati ) tāpasīnāmanyatamā—jāde, bhattuṇo
bahumāṇasūaaṃ mahādeīsaddaṃ lahehi [jāte, bharturbahumānasūcakaṃ
mahādevīśabdaṃ labhasva ]
dvitīyā-vacche, vīrappanaviṇī hohi [ vatse vīraprasavinī
bhava ]
tṛtīyā-vacche bhattuṇo bahumadā hohi [vatse bharturbahumatā
bhava ]| (āśiṣo dattvā gautamīvarjja niṣkrāntā )
bhakhyau ( upasṛtya )-sahi, suhamajjaṇa de hodu [ sakhi,
sukhamajjanaṃ te bhavatu ]
śakuntalā-sābhadaṃ ma sahīṇa | ido ṇisodaha [ svāgata
me sakhībhyām | ito niṣīdatam ]
ubhe ( maṅgalapātrāṇyādāya upaviśya )-halā majjā hohi
jāva maṅgalasamālambhaṇaṃ viraema [ halā majjā bhava yāvanmaṅgalasamālambhanaṃ viracayāva ]
śakuntalā-idavi vahamantavvaṃ dulahaṃ dāṇiṃ me mahomaṇḍaṇa
bhavissadi [idamapi bahumantavyam | durlabhamidānīṃ me sakhīmaṇḍanaṃ
bhaviṣyati ] | (bāṣpa visṛjati)
ubhe-sahi uida ṇa de maṅgalakāle roida [sakhi ucita
na te maṅgalakāle roditum] | (aśrūṇi pramṛjya nāṭena
prasādhayataḥ)
priyavadā-āharaṇoidaṃ rūva asamasulahehiṃ pasāhaṇehiṃ
vippaāreadi [ ābharaṇocita rūpam āśramasulabhai. prasādhaneviprakāryate ]
(praviśya upāyanahastau) ṛṣikumārakau—idamalaṅkaraṇam
alaṅkriyatāmatrabhavatī | (sarvā vilokya vismitāḥ)
gautamī—vaccha ṇāraa kudo eda [vatsa nārada, kuta etat]
prathama—tātakāśyapaprabhāvāt
gautamī—kiṃ māṇasī siddhi [kiṃ mānasī siddhi]
dvitīyaḥ—na khalu | śrūyatām | tatrabhavatā vayamājñaptāḥ
śakuntalāhetorvanaspatibhyaḥ kusumānyāharateti | tat idānīm—
kṣaumaṃ kenacidindupāṇḍu taruṇā māṅgalyamāviṣkṛtaṃ
niṣṭhyūtaścaraṇoparāgasubhago lākṣārasaḥ kenacit
anyebhyo vanadevatākaratalairāparva bhāgotthitairdattānyābharaṇāni naḥ kisalayodbhedapratidvandibhiḥ

4.8

priyaṃvadā—( śakuntalāṃ vilokya )—halā imāe avbhuvavattīe sūidā de bhattṛṇo gehe aṇuhodavvā rāalacchī [ halā
anayā abhyupapattyā sūcitā te bharturgehe anubhavitavyā rājalakṣmīḥ ] | ( śakuntalā vrīḍāṃ rūpayati )
prathamaḥ—gautama, ehyehi abhiṣekottīrṇāya kāśyapāya
vanaspatisevāṃ nivedayāva
dvitīyaḥ—tathā | ( niṣkrāntau )
sakhyau—ae aṇabaittabhūsaṇo aaṃ jaṇo | cittakammaparicaeṇa aṅgesu de āharaṇaviṇioaṃ kuremha [ aye anupabhuktabhūṣaṇo'yaṃ janaḥ | citrakarmaparicayena aṅgeṣu te ābharaṇaviniyogaṃ kurvaḥ ]
śakuntalā—jāṇe vo ṇeuṇaṃ [ jāne vāṃ naipuṇyam ] | ( ubhe
nāṭyenālaṅkurutaḥ )
( tata praviśati snānottīrṇa kāśyapa ) | kāśyapaḥ—
yāsyatyadya śakuntaleti hṛdayaṃ saṃspṛṣṭamutkaṇṭhayā
kaṇṭhaḥ stambhitavāṣpavṛttikaluṣaścintājaḍaṃ darśanam
vaiklavyaṃ mama tāvadīdṛśamaho snehādaraṇyaukasaḥ
pīḍyante gṛhiṇaḥ kathaṃ nu tanayāviśleṣaduḥkhairnavaiḥ

4.8.p1

parikrāmati

4.8-2

sakhyo—halā saundale, avasidamaṇḍaṇāmi| parihehi
saṃpadaṃ kkhomadhualaṃ [ halā śakuntale, avasitamaṇḍanāsi| paridhatsva sāmprataṃ kṣaumayugalam ] | (śakuntalā utthāya paridhatte)
gautamo—jāde imo de āṇandaparivāhiṇā cakkhuṇā parissajanto vitra guru uvadvido | āāraṃ dāva paḍivajja [ jāte,
eṣa te ānandaparivāhinā cakṣuṣā pariṣvajamāna iva gurū upasthita | ācāraṃ tāvat pratipadyasva ]
śakuntalā ( satrīḍam )—tāda vandāmi [ tāta vande ]
kāśyapaḥ—
yayāteriva śarmiṣṭhā bharturbahumatā bhava
sutaṃ tvamapi samrājaṃ seva purumavāpnuhi

4.8-2.p1

gautamī—bhaavaṃ, varokkhu eso ṇe āsiso [ bhagavan, varaḥ
khalveṣa na āśīḥ ]
kāśyapaḥ—vatse itaḥ sadyohutānagnīn pradakṣiṇīkuruṣva

4.8-2.p2

sarve parikrāmanti

4.10

kāśyapaḥ-vatseamo vediṃ paritaḥ klṛptadhiṣṇyāḥ samidvantaḥ prāntasaṃstīrṇadarbhāḥ
apaghnanto duritaṃ havyagandhairvaitānāstvāṃ vahnayaḥ pāvayantu

4.10.p1

śakuntalā pradakṣiṇaṃ karoti

4.11

pratiṣṭhasvedānīm | ( sadṛṣṭikṣepam ) kva te śāṅgargaravamiśrāḥ ?
(praviśya) śiṣyāḥ-bhagavan, ime smaḥ
kāśyapaḥ—bhaginyāste mārga mādiśaya
śāṅgaravaḥ—ita ito bhavatī ( sarve parikrāmanti )
kāśyapaḥ—bho bhoḥ sannihitāstapovanataravaḥ—
pātuṃ na prathamaṃ vyavasyati jalaṃ yuṣmāsvapīteṣu yā
nādatte priyamaṇḍanā'pi bhavatāṃ snehena yā pallavam
ādye vaḥ kusumaprasūtisamaye yasyā bhavatyutsavaḥ
seyaṃ yāti śakuntalā patigṛhaṃ sarvairanujñāyatām

4.11.p1

kokilaravaṃ sūcayitvā

4.12

anumatagamanā śakuntalā tarubhiriyaṃ vanavāsabandhubhiḥ
parabhṛtavirutaṃ kalaṃ yataḥ prativacanīkṛtamebhirātmanaḥ

4.13

( ākāśe )—
ramyāntaraḥ kamalinīharitaiḥ sarobhiśchāyādrumairniyamitārkamarīcitāpa
bhūyāt kuśeśayarajomṛdureṇurasyāḥ
śāntānukūlapavanaśca śivaśca panthāḥ

4.13.p1

sarve savismayamākarṇayanti

4.14

gautamī-jāde, khādajanasiṇiddhāṃhiṃ aṇaṇṇādagamaṇāsi
tavovaṇadevadāhiṃ | paṇama bhavadīṇaṃ [jāte, jñātajanasnigdhābhiḥ
anumatagamanāsi tapovanadevatābhiḥ | praṇama bhagavatīḥ ]
śakuntalā (sapraṇāmaṃ parikramya janāntikam)—halā priyaṃvade ṇaṃ ajjauttadaṃsaṇussumaehiṃ vi assamapadaṃ pariccaantīe
dukkheṇa me calaṇā purado pavaṭṭanti [halā priyaṃvade, nanu āryyaputradarśanotsukāyā api āśramapadaṃ parityajantyā duḥkhena me
caraṇau purataḥ pravarttete]
priyaṃvadā—ṇa kevalaṃ tavovaṇavirahakādarā sahī evva| tue
uvahidavioassa tavovaṇassa vi avatthaṃ pekkha dāva [na kevalaṃ
tapovanavirahakātarā sakhī eva| tvayā upasthitaviyogasya
tapovanasyāpi avasthāṃ prekṣasva tāvat]
uggaliadabbhakavalā miī pariccattaṇaccaṇā morī
osariapaṇḍupattā muanti assū via ladāo

4.14-2

[udgalitadarbhakavalā mṛgī parityaktanarttanā mayūrī
apasṛtapāṇḍupatrā muñcantyaśrūṇīva latāḥ

4.15

]
śakuntalā ( smṛtvā )—tāda, ladābahiṇia vaṇajosiṇiṃ dāva
āmantaissaṃ [tāta, latābhaginīṃ vanajyotsnāṃ tāvadāmantrayiṣye ]
kāśyapaḥ—avaimi te tasyā sodaryasneham | iyaṃ tāvat
dakṣiṇena
śakuntalā—( upetya latāmāliṅgya )—vaṇajosiṇi, cūdasaṃgadā vi maṃ paccāliṃga idogadāhiṃ sāhābāhāhiṃ | ajjappahṛdi
dūraparivaṭṭiṇī de kkhu bhavissaṃ [ vanajyotsne, cūtasaṃgatāpi māṃ
pratyāliṅga itogatābhiḥ śākhābāhābhiḥ | adyaprabhṛti dūraparivarttinī te khalu bhaviṣyāmi ]
kāśyapaḥ—
saṅkalpitaṃ prathamameva mayā tavārthe
bhartāramātmasadṛśaṃ sukṛtairgatā tvam
cūtena saṃśritavatī navamālikeyam
asyāmahaṃ tvayi ca samprati vītacintaḥ

4.14-3

itaḥ panthānaṃ pratipadyasva
śakuntalā ( sakhyau prati )—halā eṣā duveṇa vo hatthe
ṇikkhevo [ halā eṣā dvayoryuvayorhaste nikṣepaḥ ]
ubhe—aaṃ jaṇo kassa hatthe samappido [ ayaṃ kasya
haste samarpitaḥ ] ! ( vāṣpaṃ visṛjataḥ )
kāśyapaḥ—anasūye alaṃ ruditvā nanu bhavatībhyāmeva sthirīkartavyā śakuntalā | (sarve parikrāmanti )
śakuntalā—tāda, esā uḍaapajjantacāriṇī gabbhamantharā
miavvahū jadā agaghapa pasavā hoi tadā me kaṃ vi pianibeiittiaṃ
vimajjaissaha [tāta, eṣā uṭajaparyantacāriṇī garbhamantharā mṛgavadhūḥ
yadā anaghaprasavā bhavati tadā me kimapi priyanivedayitāraṃ
visarjayiṣyatha ]
kāśyapaḥ-nedaṃ vismariṣyāmi
śakuntalā (gatimaṅgaṃ rūpayitvā)-ko ṇu kkhu eso ṇivasaṇe
me majjai [ ko nu khalveṣa nivamane me sajjate ]| (parāvarttate)
kāśyapaḥ—vatse—
yasya tvayā vraṇaviropaṇamiṅgudīnāṃ
tailaṃ nyaṣicyata mukhe kuśasūcividdhe
śyāmākamuṣṭiparivarddhitako jahāti
so'yaṃ na putrakṛtakaḥ padavīṃ mṛgaste

4.17

śakuntalā—vaccha kiṃ sahavāsapariccāiṇiṃ maṃ aṇusarasi
acirappasūdāe jaṇaṇīe viṇā vivaddhaḍhido evva | dāṇiṃ vi
mae virahidaṃ tumaṃ tādo cintaissadi | ṇivattehi dāva [vatsa,
kiṃ sahavāsaparityāginīṃ māmanusarasi | aciraprasūtayā jananyā
vinā vivarddhita eva | idānīmapi mayā virahitaṃ tvāṃ tātaścintayiṣyati | nivarttasva tāvat ] | (rudatī prasthitā )
kāśyapaḥ-vatse, alaṃ ruditena | sthirā bhava | itaḥ panthānamālokaya
utpakṣmaṇornayanayoruparuddhavṛttiṃ
vāṣpaṃ kuru sthiratayā viratānubandham
asminnalakṣitanatonnatabhūmibhāge
mārge padāni khalu te viṣamībhavanti

4.17-2

“mañjīraśobhitacaraṇā valiśobhimadhya
hāgabhirāmakucamamba kahāyatācyā ”
śāṅgaravaḥ--bhagavannodakāntaṃ snigdho jano'nugantavya iti
śrūyate| tadidaṃ sarastīram, atra sandiśya pratigantumarhasi
kāśyapaḥ--tena hi imāṃ kṣīravṛkṣacchāyāmaśrayāmaḥ| ( sarve
parikramya sthitāḥ )
kāśyapaḥ ( ātmagatam )--ki nu khalu tatrabhavato duṣyantasya
yuktarūpamasmābhiḥ sandeṣṭavyam| ( cintayati )
śakuntalā (janāntikam)--halā pekkha | ṇaliṇīpattantaridaṃ
vi sahaaraṃ adekkhantī ādurā cakavāī āraḍadi| dukkaraṃ ahaṃ
karemi | [halā prekṣasva | nalinīpatrāntaritamapi sahacaramapaśyantī āturā cakravākī āraṭati | duṣkaramahaṃ karomi ]
anasūyā-sahi, mā evvaṃ mantehi [sakhi, mā eva mantrayasva ]
esā vi pieṇa vinā gamei raaṇiṃ visāadohaaraṃ
garuaṃ virahadukkhaṃ āsābandho sahāvedi

4.17-3

[ eṣāpi priyeṇa vinā gamayati rajanīṃ viṣādadīrghatarām |'
gurvapi virahaduḥkhamāśābandhaḥ sāhayati

4.18

]
kāśyapaḥ — śārṅgarava, iti tvayā madvacanāt sa rājā śakuntalāṃ puraskṛtya vaktavyaḥ
śārṅgaravaḥ — ājñāpayatu bhagavān
kāśyapa —
asmān sādhu vicintya saṃyamadhanānuccaiḥ kulañcātmanastvayyasyāḥ kathamapyabāndhavakṛtā mnehapravṛttiñca tāma
sāmānyapratipattipūrvaka miyaṃ dāreṣu dṛśyā tvayā
bhāgyāyattamataḥ paraṃ na khalu tadvācya vadhūbandhubhiḥ

4.18-2

śāṅargaravaḥ—gṛhītaḥ sandeśaḥ
kāśyapaḥ—vatse, tvamidānīmanuśāsanīyāsi | vanaukaso'pi
santo laukikajñā vayam
śāṅgergaravaḥ—na khalu dhīmatā kaścidaviṣayo nāma
kāśyapaḥ-sā tvamitaḥ patikulaṃ prāpyaśuśrūṣasva gurūn kuru priyasakhīvṛttiṃ sapatnījane
bhartturvi prakṛtāpi roṣaṇatayā māsma pratīpaṃ gamaḥ
bhūyiṣṭhaṃ bhava dakṣiṇā parijane bhogeṣvanutsekinī
yāntyevaṃ gṛhiṇīpadaṃ yuvatayo vāmā kulasyādhayaḥ

4.21

kathaṃ vā gautamī manyate ?
gautamī-ettio bahujaṇassa uvadeso| jāde, edaṃ kkhu
savvaṃ odhārehi [ etāvān vadhūjanasyopadeśaḥ | jāte, etat
khalu sarvamavadhāraya ]
kāśyapaḥ—vatse, pariṣvajasva māṃ sakhījanañca
śakuntalā—tāda ido evva kiṃ piyaṃvadāmiśśāyo sahīo
ṇivattissanti [tāta ita eva kiṃ priyaṃvadāmiśrāḥ sakhyau nivarttiṣyante]
kāśyapa —vatse ime api pradeye| na yuktamanayostatra gantum
tvayā saha gautamī yāsyati
śakuntalā (pitaramāśliṣya)—kahaṃ dāṇiṃ tādassa aṅkādo
parivbhaṭṭā malayataṭonmūliā candaṇaladā vitra desantare jīviaṃ
dhāreissaṃ [kathamidānīṃ tātasya aṅkāt paribhraṣṭā malayataṭonmūlitā candanalateva deśāntare jīvitaṃ dhārayiṣyāmi]
kāśyapaḥ—vatase kimevaṃ kātarāsi—
abhijanavato bhartuḥ ślāghye sthitā gṛhiṇīpade
vibhavagurubhiḥ kṛtyaistasya pratikṣaṇamākulā
tanayamacirāt prācīvārkaṃ prasūya ca pāvanaṃ
mama virahajāṃ na tvaṃ vatse śucaṃ gaṇayiṣyasi

4.21.p1

śakuntalā pādayoḥ patati

4.12-2

kāśyapaḥ—yadicchāmi te tadastu
śakuntalā ( sakhyāvupaitya )—halā duve vi maṃ samaṃ evvaṃ
parissaja [ halā dve api māṃ samameva pariṣvajethām ]
sakhyau ( tathā kṛtvā )—sahi, jai ṇāma so rājā paccabhikhāṇamantharo bhave tadā imaṃ attaṇāmaheaṅkidaṃ aṅguliaaṃ
daṃsehi [ sakhi, yadi nāma sa rājā pratyabhijñānamantharo bhavet,
tataḥ tasma idam ātmanāmadheyāṅkitamaṅgulīyakaṃ darśaya ]
śakuntalā—imiṇā saṃdeheṇa vo ākampidamrhi [ anena
sandehena vāmākampitāsmi ]
sakhyau-mā bhāāihi| siṇeho pāvasaṅko [mā bibhīhi
snehaḥ pāpaśaṅkī]
śārṅgarava - yugāntaramārūḍha savitā| tvaratāmatrabhavatī
śakuntalā (āśramabhimukhī sthitvā) - tāda kadā ṇu bhuo
tavovaṇaṃ pekkhissaṃ [tāta kadā nu bhūyastapovanaṃ prekṣiṣye]
kāśyapaḥ-śrūyatāmbhūtvā cirāya caturantamahīsapatnī
dauṣyantimapratirathaṃ tanayaṃ niveśya
bhartrā tadarpitakuṭumbabhareṇa sārddhaṃ
śānte kariṣyasi padaṃ punarāśrame'smin

4.22

gautamī—jāde, parihīadi gamaṇavelā | ṇivattehi pitaraṃ
ahavā cireṇa vi puṇo puṇo esā evvaṃ mantaissadi| ṇivattadu
bhavaṃ [jāti, parihīyate gamanavelā | nivatrtaya pitaram | athavā
cireṇāpi punaḥ punaḥ eṣā evaṃ mantrayiṣyati | nivartta tāṃ bhavān]
kāśyapaḥ—vatse uparudhyate tapo'nuṣṭhānam
śakuntalā (bhūyaḥ pitaramāśliṣya)—tavaccaraṇakkhimaṃ tādasarīraṃ | tā mā adimettaṃ mama kide ukkaṇṭhadu [tapaścaraṇaklamaṃ
tātaśarīram | tanmā atimātraṃ mama kṛte utkaṇṭhasva]
kāśyapaḥ (saniḥśvāsam)—
śamameṣyati mama śokaḥ katha nu vatse tvayā racitapūrvam
uṭajadvāri virūr̤ha nīvārabali vilokayataḥ

4.22.p1

gaccha | śivāste panthānaḥ santu | (niṣkrāntā śakuntalā
sahayāyinaśca)
sakhyau (śakuntalāṃ vilokya)—haddhī, haddhī antaridā
saundalā vaṇarāīe | [ hā dhik, hā dhik, antaritā śakuntalā
vanarājyā ] '
kāśyapaḥ (saniśvāsam )—anasūye gatavatī vāṃ sahadharmacāriṇī| nigṛhya śokamanugaccha mām (sarve prasthitāḥ)
ubhe—tāda, saundalāvirahidaṃ suññaṃ viya tavovaṇaṃ pavisāmo

4.22.p2

[ tāta, śakuntalāvirahita śūnyamiva tapovanaṃ praviśāma ]

4.23

kāśyapaḥ—snehapravṛttirevaṃ darśinī | ( savimargaṃ parikramya )
hanta bho, śakuntalāṃ patikulaṃ visṛjya labdhamidānī svāsthyam
kutaḥ—
artho hi kanyā parakīya eva tāmadya sampreṣya parigrahītuḥ
jāto mamāyaṃ viśada prakāmaṃ pratyarpitanyāsa ivāntarātmā

4.23.p1

niṣkrāntāḥ sarve

Linked texts (7)