Pramāṇa · Search · About · API

Sushruta Samhita 6: Uttaratantra

Suśrutasaṃhitā 6

Language
Sanskrit

Contents

uttaratantram

prathamo+adhyāyaḥ/

6.1.1

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.1.3

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā/
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare+arthānimāniti//

6.1.4

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam/
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ//

6.1.5

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ/
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ//

6.1.6

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ/
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ//

6.1.7

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca/
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca//

6.1.8

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ/
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva//

6.1.9

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham/
saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca//

6.1.10

vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam/
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam//

6.1.11

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam/
palaṃ bhuvo+agnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt//

6.1.12

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude/
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ//

6.1.13

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate/
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ//

6.1.14

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane/
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca//

6.1.15

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu/
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro+antyā yathottaram//

6.1.16

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato+aparaḥ/
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato+aparaḥ/
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ//

6.1.17

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi/
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ//

6.1.18

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam/
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam//

6.1.19

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulpamiṣyate/
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca//

6.1.20

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane+akṣṇoḥ sirāyutaḥ/
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ//

6.1.21

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ/
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat†//

6.1.22

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ/
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca//

6.1.23

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā/
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat//

6.1.24

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam/
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā//

6.1.25

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam/
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ//

6.1.26

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca/
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca//

6.1.27

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca/
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt/
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ//

6.1.28

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa/
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ//

6.1.29

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ/
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā//

6.1.30

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ/
yāpyo+atha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ//

6.1.31

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutapryayāḥ/
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ//

6.1.32

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco+atha tanmayaḥ/
abhiṣyando+adhimantho+amlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā//

6.1.33

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati/
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ//

6.1.34

abhiṣyando+adhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat/
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ//

6.1.35

†krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ/
śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu//

6.1.36

raktasrāvo+ajakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam†/
śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ//

6.1.37

manthasyandau †kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca/
sirājātā+añjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam//

6.1.38

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ/
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi//

6.1.39

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo+alajī/
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ//

6.1.40

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā/
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā//

6.1.41

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī/
tathā+arśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai//

6.1.42

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca/
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati//

6.1.43

sanimitto+animittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau/
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṃgrahakīrtitā†//

6.1.44

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ/
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ//

6.1.45

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu/
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau/
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//

6.1.45_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

dvitīyo+adhyāyaḥ/

6.2.1

athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.2.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.2.3

pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā+alajī/
krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava//

6.2.4

pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ/
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ//

6.2.5

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt/
tān vai srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā//

6.2.6

pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ/
śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ//

6.2.7

raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram/
pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt//

6.2.8

tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā/
jātā sandhau kṛṣṇaśukle+alajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ//

6.2.9

krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ/
nānārūpā †vartmaśuklasya sandhau caranto+antarnayanaṃ dūṣayanti//

6.2.9_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//

tṛtīyo+adhyāyaḥ/

6.3.1

athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.3.3

pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ/
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ//

6.3.4

†vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān/
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata//

6.3.5

utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā/
tathā+arśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā//

6.3.6

bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ/
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca//

6.3.7

praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat/
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam//

6.3.8

lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca/
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ//

6.3.9

nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe/
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge+adho vartmanaśca† yā//

6.3.10

vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā/
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā †yāstu vartmajāḥ//

6.3.11

†ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ/
srāviṇyaḥ †kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ/
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ//

6.3.12

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā/
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā//

6.3.13

†ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ/
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate//

6.3.14

dīrgho+aṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ/
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ//

6.3.15

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā/
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā+añjananāmikā//

6.3.16

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ/
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat//

6.3.17

kaṇḍūmatā+alpatodena vartmaśophena yo naraḥ/
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ//

6.3.18

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca/
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet//

6.3.19

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā/
tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ//

6.3.20

yadvartma bāhyato+anyaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam/
dāhakaṇḍūparikledi† śyāvavartmeti tanmatam//

6.3.21

arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi/
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate//

6.3.22

yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ/
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat//

6.3.23

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate/
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā+arujam//

6.3.24

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam/
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam//

6.3.25

nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ/
†cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ//

6.3.26

chinnāśchinā vivardhante vartmasthā mṛdavo+aṅkurāḥ/
dāhakaṇḍūrujopetāste+arśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ†//

6.3.27

apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo+arujaḥ/
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ//

6.3.28

śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam/
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam//

6.3.29

doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca/
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate//

6.3.30

uddhṛtairuddhṛtaiḥ† śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate/
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate//

6.3.30_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

caturtho+adhyāyaḥ/

6.4.1

athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.4.2

athovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.4.3

prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasrāyvarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ/
syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ//

6.4.4

rogā balāsagrathitena sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge/
prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam//

6.4.5

śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha† vardhate cireṇa/
yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma//

6.4.6

vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt/
śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu//

6.4.7

śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisaṃjñaḥ/
eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti//

6.4.8

utsannaḥ salilanibho+atha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ/
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitastu//

6.4.9

śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ/
kāṃsyābho† bhavati site+ambubindutulyaḥ sa jñeyo+amṛdurarujo balāsakākhyaḥ//

6.4.9_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho+adhyāyaḥ //4//

pañcamo+adhyāyaḥ/

6.5.1

athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.5.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.5.3

yat savraṇaṃ śukla(śukra)mathāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva/
catvāra ete+abhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt//

6.5.4

nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti †yadvai/
srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(śukla)mudāharanti//

6.5.5

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi/
avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva//

6.5.6

vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca†/
dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam//

6.5.7

uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śukram/
tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam//

6.5.8

sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam/
vihāyasīvācchaghanānukāri† tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti//

6.5.9

gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram/
saṃcchādyate† śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu//

6.5.10

tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ† tīvrarujaṃ vadanti/
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ/
vidārya kṛṣṇaṃ pracayo+abhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet//

6.5.10_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo+adhyāyaḥ //5//

ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

6.6.1

athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.6.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.6.3

syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā+adhimanthāḥ/
śophānvito+aśophayutaśca pākāvityevamete daśa saṃpradiṣṭāḥ//

6.6.4

hatādhimantho+anilaparyayaśca śuṣkākṣipāko+anyata eva vātaḥ/
dṛṣṭistatathā+amlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ//

6.6.5

prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ/
tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān//

6.6.6

nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ/
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti//

6.6.7

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca/
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti//

6.6.8

uṣṇābhinandā gurutā+akṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā+atiśaityam/
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti//

6.6.9

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca/
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti//

6.6.10

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām/
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ//

6.6.11

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā/
śiraso+ardhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ//

6.6.12

netramutpāṭyata iva mathyate+araṇivacca yat/
saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam//

6.6.13

kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam/
śiraso+ardhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt//

6.6.14

raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate/
yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam//

6.6.15

prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam/
mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam//

6.6.16

śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam/
śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam//

6.6.17

rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam/
nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam//

6.6.18

bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam/
raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ//

6.6.19

raktāmagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate/
yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam//

6.6.20

hanyādṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho+adhīmantho+asṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt/
ṣaḍrātrādvau mārutottho nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva//

6.6.21

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ/
dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ//

6.6.22

juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam/
saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ//

6.6.23

śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje/
upekṣaṇādakṣi yadā+adhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya/
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ//

6.6.24

antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan/
hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ//

6.6.25

pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yannānilaḥ saṃcarati praduṣṭaḥ/
paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti//

6.6.26

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat/
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi//

6.6.27

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā+apyanilo+anyato vā/
kuryādrujo+ati bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti//

6.6.28

amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata eva netram/
śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti//

6.6.29

avedanā vā+api savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ/
muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ//

6.6.30

mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ/
tāmrācchamasraṃ† sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca//

6.6.30_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho+adhyāyaḥ //6//

saptamo+adhyāyaḥ/

6.7.1

athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.7.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.7.3

marūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām/
khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ† tejobhiravyayaiḥ//

6.7.4

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim/
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ//

6.7.5

rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe/
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam//

6.7.6

sirābhirabhisaṃprāpya viguṇo+abhyantare bhṛśam/
prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavathitaḥ//

6.7.7

avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati/
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate//

6.7.8

makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati/
maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca//

6.7.9

†pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca/
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ//

6.7.10

samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt/
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati//

6.7.11

ūrdhvaṃ paśyati gādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate/
mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā//

6.7.12

karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate†/
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi//

6.7.13

adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite/
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati//

6.7.14

samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva† paśyati/
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā//

6.7.15

dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite/
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ//

6.7.16

ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate/
tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade//

6.7.17

candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ/
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni† ca paśyati//

6.7.18

sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ/
tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati//

6.7.19

āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ/
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān//

6.7.20

śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati/
kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca//

6.7.21

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca/
paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam//

6.7.22

salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ// tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca//

6.7.23

haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate/
sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati//

6.7.24

bahudhā vā dvidhā vā+api sarvāṇyeva samantataḥ/
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca †paśyati//

6.7.25

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā/
pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati//

6.7.26

vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca/
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ† rāgairliṅganāśamataḥ param//

6.7.27

rāgo+aruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā+api nīlaḥ/
kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo+atha vicitrarūpaḥ†//

6.7.28

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham†/
parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam//

6.7.29

doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam/
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā//

6.7.30

pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā/
śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram//

6.7.31

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ/
saṃkucatyātape+atyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet//

6.7.32

mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati/
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam//

6.7.33

dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje/
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi//

6.7.34

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ/
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī//

6.7.35

yo hrasvajāḍyo†(hrasvajātyo) nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ/
pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ//

6.7.36

pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ/
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca//

6.7.37

(†rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet)/
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu//

6.7.38

triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya/
divā sa †sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt//

6.7.39

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ/
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam//

6.7.40

sa †hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet/
vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat//

6.7.41

citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ/
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate+abhyantarataśca yāti//

6.7.42

rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ/
bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca//

6.7.43

nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca†/
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām//

6.7.44

hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ/
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ//

6.7.45

vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ//

6.7.46

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca/
eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye+ahaṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat//

6.7.46_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo+adhyāyaḥ //7//

aṣṭamo+adhyāyaḥ/

6.8.1

athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.8.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ (suśrutāya)//

6.8.3

ṣaṭsaptatirye+abhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ/
cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ† śṛṇu//

6.8.4

chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ/
bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu//

6.8.5

dvādaśā+aśastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta bhavanti hi/
rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā/
asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusaṃjñitau//

6.8.6

arśo+anvitaṃ bhavati vartma tu yattathā+arśaḥ śuṣkaṃ tathā+arbudamatho piḍakāḥ sirājāḥ/
jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā+arma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena//

6.8.7

utsaṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma/
kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ//

6.8.8

śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto+añjananāmikā ca/
ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano+anyataśca//

6.8.9

pūyālasānilaviparyayamanthasaṃjñāḥ syandāstu yantyupaśamaṃ hi sirāvyadhena/
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu//

6.8.10

aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasaṃjñe/
āgantunā++āmayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ//

6.8.11

saṃpaśyataḥ ṣaḍapi ye+abhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ/
catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva/
aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau//

6.8.11_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo+adhyāyaḥ //8//

navamo+adhyāyaḥ/

6.9.1

athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.9.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

First 200 of 2,786 passages. Read on

Commentaries (2)

Linked texts (8)

Discussed in (8)