Sushruta Samhita 6: Uttaratantra
Suśrutasaṃhitā 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.1 prathamo+adhyāyaḥ/ — 46 parts
- 6.2 dvitīyo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.3 tṛtīyo+adhyāyaḥ/ — 31 parts
- 6.4 caturtho+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.5 pañcamo+adhyāyaḥ/ — 11 parts
- 6.6 ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/ — 31 parts
- 6.7 saptamo+adhyāyaḥ/ — 47 parts
- 6.8 aṣṭamo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.9 navamo+adhyāyaḥ/ — 26 parts
- 6.10 daśamo+adhyāyaḥ/ — 17 parts
- 6.11 ekādaśo+adhyāyaḥ/ — 19 parts
- 6.12 dvādaśo+adhyāyaḥ/ — 54 parts
- 6.13 trayodaśo+adhyāyaḥ/ — 19 parts
- 6.14 caturdaśo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.15 pañcadaśo+adhyāyaḥ/ — 34 parts
- 6.16 ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.17 saptadaśo+adhyāyaḥ/ — 101 parts
- 6.18 aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/ — 107 parts
- 6.19 ekonaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 21 parts
- 6.20 viṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 17 parts
- 6.21 ekoviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 60 parts
- 6.22 dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ// — 22 parts
- 6.23 trayoviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 13 parts
- 6.24 caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 43 parts
- 6.25 pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 19 parts
- 6.26 ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 47 parts
- 6.27 saptaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 22 parts
- 6.28 aṣṭāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/ — 15 parts
- 6.29 ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.30 triṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.31 ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.32 dvātriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.33 trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.34 catustriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.35 pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 10 parts
- 6.36 ṣaṭtriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 12 parts
- 6.37 saptatriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 23 parts
- 6.38 aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 34 parts
- 6.39 ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 325 parts
- 6.40 catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 183 parts
- 6.41 ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 59 parts
- 6.42 dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 146 parts
- 6.43 tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 23 parts
- 6.44 catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 41 parts
- 6.45 pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 46 parts
- 6.46 ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 26 parts
- 6.47 saptacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 82 parts
- 6.48 aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/ — 34 parts
- 6.49 ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 36 parts
- 6.50 pañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 31 parts
- 6.51 ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 57 parts
- 6.52 dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 48 parts
- 6.53 tripañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 18 parts
- 6.54 catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 41 parts
- 6.55 pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 54 parts
- 6.56 ṣaṭpañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 28 parts
- 6.57 saptapañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 18 parts
- 6.58 aṣṭāpañcāśattamo+adhyāyaḥ/ — 73 parts
- 6.59 ūnaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 28 parts
- 6.60 ṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 57 parts
- 6.61 ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 42 parts
- 6.62 dviṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 36 parts
- 6.63 triṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 18 parts
- 6.64 catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 85 parts
- 6.65 pañcaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 44 parts
- 6.66 ṣaṭṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/ — 19 parts
uttaratantram
prathamo+adhyāyaḥ/
6.1.1
athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.1.3
adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā/
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare+arthānimāniti//
6.1.4
idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam/
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ//
6.1.5
śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ/
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ//
6.1.6
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ/
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ//
6.1.7
triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca/
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca//
6.1.8
yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ/
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva//
6.1.9
ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham/
saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca//
6.1.10
vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam/
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam//
6.1.11
suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam/
palaṃ bhuvo+agnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt//
6.1.12
ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude/
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ//
6.1.13
netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate/
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ//
6.1.14
maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane/
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca//
6.1.15
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu/
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro+antyā yathottaram//
6.1.16
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato+aparaḥ/
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato+aparaḥ/
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ//
6.1.17
dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi/
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ//
6.1.18
tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam/
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam//
6.1.19
pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulpamiṣyate/
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca//
6.1.20
guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane+akṣṇoḥ sirāyutaḥ/
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ//
6.1.21
jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ/
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat†//
6.1.22
gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ/
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca//
6.1.23
vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā/
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat//
6.1.24
tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam/
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā//
6.1.25
saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam/
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ//
6.1.26
uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca/
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca//
6.1.27
śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca/
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt/
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ//
6.1.28
vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa/
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ//
6.1.29
tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ/
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā//
6.1.30
yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ/
yāpyo+atha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ//
6.1.31
śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutapryayāḥ/
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ//
6.1.32
parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco+atha tanmayaḥ/
abhiṣyando+adhimantho+amlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā//
6.1.33
dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati/
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ//
6.1.34
abhiṣyando+adhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat/
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ//
6.1.35
†krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ/
śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu//
6.1.36
raktasrāvo+ajakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam†/
śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ//
6.1.37
manthasyandau †kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca/
sirājātā+añjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam//
6.1.38
parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ/
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi//
6.1.39
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo+alajī/
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ//
6.1.40
vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā/
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā//
6.1.41
pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī/
tathā+arśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai//
6.1.42
saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca/
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati//
6.1.43
sanimitto+animittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau/
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṃgrahakīrtitā†//
6.1.44
nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ/
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ//
6.1.45
sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu/
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau/
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//
6.1.45_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//
dvitīyo+adhyāyaḥ/
6.2.1
athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.2.3
pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā+alajī/
krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava//
6.2.4
pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ/
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ//
6.2.5
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt/
tān vai srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā//
6.2.6
pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ/
śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ//
6.2.7
raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram/
pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt//
6.2.8
tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā/
jātā sandhau kṛṣṇaśukle+alajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ//
6.2.9
krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ/
nānārūpā †vartmaśuklasya sandhau caranto+antarnayanaṃ dūṣayanti//
6.2.9_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//
tṛtīyo+adhyāyaḥ/
6.3.1
athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.3.3
pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ/
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ//
6.3.4
†vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān/
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata//
6.3.5
utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā/
tathā+arśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā//
6.3.6
bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ/
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca//
6.3.7
praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat/
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam//
6.3.8
lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca/
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ//
6.3.9
nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe/
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge+adho vartmanaśca† yā//
6.3.10
vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā/
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā †yāstu vartmajāḥ//
6.3.11
†ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ/
srāviṇyaḥ †kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ/
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ//
6.3.12
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā/
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā//
6.3.13
†ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ/
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate//
6.3.14
dīrgho+aṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ/
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ//
6.3.15
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā/
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā+añjananāmikā//
6.3.16
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ/
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat//
6.3.17
kaṇḍūmatā+alpatodena vartmaśophena yo naraḥ/
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ//
6.3.18
mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca/
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet//
6.3.19
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā/
tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ//
6.3.20
yadvartma bāhyato+anyaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam/
dāhakaṇḍūparikledi† śyāvavartmeti tanmatam//
6.3.21
arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi/
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate//
6.3.22
yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ/
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat//
6.3.23
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate/
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā+arujam//
6.3.24
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam/
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam//
6.3.25
nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ/
†cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ//
6.3.26
chinnāśchinā vivardhante vartmasthā mṛdavo+aṅkurāḥ/
dāhakaṇḍūrujopetāste+arśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ†//
6.3.27
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo+arujaḥ/
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ//
6.3.28
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam/
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam//
6.3.29
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca/
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate//
6.3.30
uddhṛtairuddhṛtaiḥ† śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate/
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate//
6.3.30_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//
caturtho+adhyāyaḥ/
6.4.1
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.4.2
athovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.4.3
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasrāyvarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ/
syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ//
6.4.4
rogā balāsagrathitena sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge/
prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam//
6.4.5
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha† vardhate cireṇa/
yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma//
6.4.6
vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt/
śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu//
6.4.7
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisaṃjñaḥ/
eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti//
6.4.8
utsannaḥ salilanibho+atha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ/
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitastu//
6.4.9
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ/
kāṃsyābho† bhavati site+ambubindutulyaḥ sa jñeyo+amṛdurarujo balāsakākhyaḥ//
6.4.9_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho+adhyāyaḥ //4//
pañcamo+adhyāyaḥ/
6.5.1
athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.5.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.5.3
yat savraṇaṃ śukla(śukra)mathāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva/
catvāra ete+abhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt//
6.5.4
nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti †yadvai/
srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(śukla)mudāharanti//
6.5.5
dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi/
avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva//
6.5.6
vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca†/
dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam//
6.5.7
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śukram/
tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam//
6.5.8
sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam/
vihāyasīvācchaghanānukāri† tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti//
6.5.9
gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram/
saṃcchādyate† śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu//
6.5.10
tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ† tīvrarujaṃ vadanti/
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ/
vidārya kṛṣṇaṃ pracayo+abhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet//
6.5.10_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo+adhyāyaḥ //5//
ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/
6.6.1
athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.6.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.6.3
syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā+adhimanthāḥ/
śophānvito+aśophayutaśca pākāvityevamete daśa saṃpradiṣṭāḥ//
6.6.4
hatādhimantho+anilaparyayaśca śuṣkākṣipāko+anyata eva vātaḥ/
dṛṣṭistatathā+amlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ//
6.6.5
prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ/
tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān//
6.6.6
nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ/
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti//
6.6.7
dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca/
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti//
6.6.8
uṣṇābhinandā gurutā+akṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā+atiśaityam/
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti//
6.6.9
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca/
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti//
6.6.10
vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām/
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ//
6.6.11
utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā/
śiraso+ardhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ//
6.6.12
netramutpāṭyata iva mathyate+araṇivacca yat/
saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam//
6.6.13
kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam/
śiraso+ardhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt//
6.6.14
raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate/
yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam//
6.6.15
prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam/
mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam//
6.6.16
śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam/
śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam//
6.6.17
rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam/
nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam//
6.6.18
bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam/
raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ//
6.6.19
raktāmagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate/
yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam//
6.6.20
hanyādṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho+adhīmantho+asṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt/
ṣaḍrātrādvau mārutottho nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva//
6.6.21
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ/
dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ//
6.6.22
juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam/
saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ//
6.6.23
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje/
upekṣaṇādakṣi yadā+adhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya/
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ//
6.6.24
antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan/
hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ//
6.6.25
pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yannānilaḥ saṃcarati praduṣṭaḥ/
paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti//
6.6.26
yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat/
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi//
6.6.27
yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā+apyanilo+anyato vā/
kuryādrujo+ati bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti//
6.6.28
amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata eva netram/
śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti//
6.6.29
avedanā vā+api savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ/
muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ//
6.6.30
mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ/
tāmrācchamasraṃ† sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca//
6.6.30_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho+adhyāyaḥ //6//
saptamo+adhyāyaḥ/
6.7.1
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.7.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.7.3
marūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām/
khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ† tejobhiravyayaiḥ//
6.7.4
āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim/
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ//
6.7.5
rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe/
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam//
6.7.6
sirābhirabhisaṃprāpya viguṇo+abhyantare bhṛśam/
prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavathitaḥ//
6.7.7
avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati/
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate//
6.7.8
makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati/
maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca//
6.7.9
†pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca/
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ//
6.7.10
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt/
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati//
6.7.11
ūrdhvaṃ paśyati gādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate/
mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā//
6.7.12
karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate†/
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi//
6.7.13
adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite/
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati//
6.7.14
samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva† paśyati/
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā//
6.7.15
dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite/
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ//
6.7.16
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate/
tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade//
6.7.17
candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ/
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni† ca paśyati//
6.7.18
sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ/
tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati//
6.7.19
āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ/
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān//
6.7.20
śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati/
kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca//
6.7.21
gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca/
paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam//
6.7.22
salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ// tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca//
6.7.23
haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate/
sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati//
6.7.24
bahudhā vā dvidhā vā+api sarvāṇyeva samantataḥ/
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca †paśyati//
6.7.25
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā/
pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati//
6.7.26
vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca/
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ† rāgairliṅganāśamataḥ param//
6.7.27
rāgo+aruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā+api nīlaḥ/
kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo+atha vicitrarūpaḥ†//
6.7.28
raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham†/
parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam//
6.7.29
doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam/
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā//
6.7.30
pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā/
śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram//
6.7.31
calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ/
saṃkucatyātape+atyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet//
6.7.32
mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati/
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam//
6.7.33
dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje/
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi//
6.7.34
ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ/
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī//
6.7.35
yo hrasvajāḍyo†(hrasvajātyo) nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ/
pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ//
6.7.36
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ/
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca//
6.7.37
(†rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet)/
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu//
6.7.38
triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya/
divā sa †sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt//
6.7.39
śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ/
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam//
6.7.40
sa †hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet/
vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat//
6.7.41
citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ/
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate+abhyantarataśca yāti//
6.7.42
rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ/
bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca//
6.7.43
nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca†/
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām//
6.7.44
hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ/
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ//
6.7.45
vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ//
6.7.46
ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca/
eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye+ahaṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat//
6.7.46_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo+adhyāyaḥ //7//
aṣṭamo+adhyāyaḥ/
6.8.1
athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.8.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ (suśrutāya)//
6.8.3
ṣaṭsaptatirye+abhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ/
cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ† śṛṇu//
6.8.4
chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ/
bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu//
6.8.5
dvādaśā+aśastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta bhavanti hi/
rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā/
asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusaṃjñitau//
6.8.6
arśo+anvitaṃ bhavati vartma tu yattathā+arśaḥ śuṣkaṃ tathā+arbudamatho piḍakāḥ sirājāḥ/
jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā+arma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena//
6.8.7
utsaṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma/
kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ//
6.8.8
śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto+añjananāmikā ca/
ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano+anyataśca//
6.8.9
pūyālasānilaviparyayamanthasaṃjñāḥ syandāstu yantyupaśamaṃ hi sirāvyadhena/
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu//
6.8.10
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasaṃjñe/
āgantunā++āmayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ//
6.8.11
saṃpaśyataḥ ṣaḍapi ye+abhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ/
catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva/
aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau//
6.8.11_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo+adhyāyaḥ //8//
navamo+adhyāyaḥ/
6.9.1
athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.9.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
First 200 of 2,786 passages. Read on
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (8)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
Discussed in (8)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- The Classical Doctrine of Indian Medicine: Its Origins and its Greek Parallels — Filliozat 1949, English
- Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — Bühler 1896, German
- Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Jolly & Kashikar 1901, English
- History of Indian Medicine, containing Notices, Biographical and Bibliographical, of the Āyurvedic Physicians and their Works on Medicine — Mukhopadhyaya 1923, English
- A Concise History of Science in India — Bose et al. 1971, English
- A History of Sanskrit Literature — Keith 1920, English
- Studies in the Medicine of Ancient India, Part I: Osteology, or the Bones of the Human Body — Hoernle 1907, English