History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43: Vrinda
History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43
- Language
- English
Contents
- c43.s1 वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि— — 43 parts
- c43.s2 रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः । — 62 parts
Vrinda
वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि—
c43.s1.1
रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः।
ताम्बूलपत्रजो वापि लेपनं यौवनाशनम् ॥ VI, 13.
त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुल्यरसारञ्जनम् ।
प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥
द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्या नभोऽम्बुना ।
नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥
LX, 148-149,
सर्वेषां लोहजातानां कान्तं भवति कान्तिदम् ।
* * पाचयेल्लोहमादौ सप्तदिने ततः ॥
धात्रीपिण्डारकोद्भूतखरसेनाकर्करश्मिषु ।
स्थापयेत् * * * ॥
काकमाचीरसे पश्चात् * * ।
पुनर्मज्जन्ति सर्व्वत्र खलितव्यं प्रयत्नतः ॥
पश्चाच्चूर्ण विधातव्यमप्रमत्तेन धीमता ।
इति सूर्य्यमुखेनैव मारणं परिकीर्त्तितम् ॥
* * * * लोहमारणम् ।
रसगन्धकताम्राणां चूर्णं कृत्वा समाक्षिकम् ।
पुटपाकविधौ पक्त्वा मधुनालोड्य संलिहेत् ॥
c43.s1.2
**Abbreviations used** • M. Ms = Madras Manuscript. K. Ms = Kásmír Manuscript. R. R S. = Rasaratnasamuchchaya Rr by Nag. = Rasaratnákara by Nágárjuna
c43.s1.3
सितं सुवर्णं बहुघर्म्मभावितं
करोति साक्षाहरकुङ्कुमप्रभम् ॥ 4.
c43.s1.4
दरदशुद्धिः ।
कुलत्थकोद्रवक्वाथे नरमूत्रेण पाचयेत् ।
वेतसाद्यम्लवर्गेण दत्त्वा क्षारं पुटत्रयम् ॥ 5
किमत्र चित्रं कदलीरसेन
सुपाचितं सूरणकन्दसंस्थम् ।
वातारितैलेन घृतेन ताप्यं
पुटेन दग्धं वरशुद्धिमेति ॥ 6.
c43.s1.5
माक्षिकशोधनम् ।
द्विगुणा विमला पथ्या रम्भातोयेन संयुता ।
लवयैर्वर्कदुग्धेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ 9.
अग्नौ सन्ताप्य निर्गुण्डीरससिक्तानि सप्तधा ।
मासान् वसुरसेनेव शुल्वशुद्धिर्भविष्यति ॥ 10
c43.s1.6
परतः सर्व्वलोहशोधनम् ।
अम्लवेतसधान्याम्लमेषीतोयेन शुध्यति ॥ 11.
c43.s1.7
विमलशुद्धिः ।
चपलाद्या धातवः सर्व्वे जम्बीररसभाविताः ।
शोधितास्त्रिदिनं पञ्चमृत्तिकाभस्मलावणैः ।
संयुताः संशोध्यन्ति पुटपाकेन काञ्चनम् ॥ 12
c43.s1.8
हेमशोधनम् ।
नागेन क्षारराजेन क्षापितं शुद्धिमृच्छति¹ ।
तारं त्रिवारनिक्षिप्तं पिशाचीतैलमध्यगम् ॥ 13.²
c43.s1.9
¹ The text reads दक्ष, which is incorrect.
c43.s1.10
² This verse also occurs in Rasárnava
c43.s1.11
तारशुद्धिः ।
c43.s1.12
अहो नु चित्रं पृथिवीभवेन
क्षारेण मेषोपयसा घृतेन ।
तैलेन शुद्धं द्रुतषोड़शांशं
भवेच्च शुक्लं शशिशृङ्गसन्निभम् ॥ 14
मोक्षमारेोटपालाक्ष-क्षारगोमूत्रभावितम् ।
वज्रकन्दशिखाकल्क-फलमूलसमन्वितम् ॥ 23.
तत्कल्कं कष्टकं साक्षाच्चूर्ण वैक्रान्तसम्भवम् ।
सारघेन¹ समायुक्तं मेषशृङ्गैद्रवान्वितम् ॥ 24.
पिण्डितं मूकभू
c43.s1.13
गृहधूमं घृतं क्षौद्रं संयुक्तं पुनरेव च।
ध्मामितं मूकभूषायां शशिशुक्लनिभं भवेत् ॥ 29
कदलीरसशतभावितं घृतमन्वेरण्डतैलपरिपक्वम् ।
ताप्यं मुञ्चति सत्त्वं रसकश्चैव निसङ्गति ॥ 30.
c43.s1.14
### माक्षिकसत्त्वपातनविधिः ।
क्षारस्नेहैश्च धान्याम्लै रसकं भावितं बहु ।
ऊर्णा लाक्षा तथा पथ्या भूता धूमसंयुक्तम् ॥ 31
मूकभूषागतं ध
c43.s1.15
मुक्ताफलानि सप्ताक्षं वेतसाम्लेन भावयेत् ।
पुटपाके ततश्चूर्णे द्रवते सलिलं यथा ।
कुरुते योगराजोयं रत्नानां द्रावणे परम् ॥ 51
c43.s1.16
अभ्रकादिद्रुतपातनविधिः ।
c43.s1.17
तालेन वङ्गं दरदेन तीक्ष्णं
नागेन हेमं शिलया च नागम् ।
गन्धाश्मना चैव निहन्ति शुल्कं
तारञ्च माक्षीकरसेन हन्यात् ॥ 52.
c43.s1.18
शुल्वम् अजाक्षीरसुगन्धकेन
तारं स्नुहीक्षीरसुमाक्षिकेण ।
यद्यस्य धातोर्विहितञ्च युक्तं
निरुत्थघातं कथितञ्च तीक्ष्णैः ॥ 54
मृतानि लोहानि रसीभवन्ति
रसेन युक्त्यामयनाशनानि ।
अभ्यासयुक्त्या पलितादिनाशं
कुर्व्वन्ति तेषाञ्च जराविनाशम् ॥ 55.
c43.s1.19
इति नागार्जुनविरचिते रसरत्नाकरे वज्रमारण-
सत्त्वपातन-अभ्रकादिद्रुतिद्रावण-वज्रलोह-
मारणाधिकारी नाम द्वितोयः ।
c43.s1.20
अथातो रसबन्धाधिकारं व्याख्यास्यामः ।
जम्बीरजेन नवसारचनाम्लवर्गैः
क्षाराणि पञ्च लवणानि कटुत्रयञ्च ।
शिग्रूदकं सुरभिसूरणकन्द एभिस्-
संमर्दितो रसन्टपश्वरतेष्टलोहान् ॥ 1.
c43.s1.21
चारणजारणविधिः ।
c43.s1.22
प्रज्ञापारमिता निशीथसमये स्वप्ने प्रसादीकृतं
नाम्ना तीक्ष्णमुखं रसेन्द्रममलं नागार्जुनत्रोटितम् ॥ 4
c43.s1.23
\* * * * *
रसं हेमसमं मर्दं पौष्टिकागिरिगन्धकम् ।
द्विपदौरजनौरक्षां मर्दयेत् टङ्गणान्विताम् ॥ 30
नष्टपिष्टञ्च सुश्लक्ष्णं अन्धमूषां निधापयेत् ।
तुषाग्न्यष्टपुटं दत्त्वा यावद्भस्मत्वमागतः ॥ 31
c43.s1.24
वक्ष्ये सर्व्वहितार्थं
कच्क्षपुटं सर्व्वसिद्धिकरम् ॥
श्रीशैलपर्व्वतस्थायी सिद्धो नागार्जुनो महान् ।
सर्व्वसत्वोपकारी च सर्व्वभाग्यसमन्वितः ॥
प्रार्थितो ददते शीघ्रं यस्य पश्यति यादृशम् ।
दृष्ट्वा त्यागञ्च भोगञ्च सूतकस्य प्रसादतः ।
सर्व्वसत्वामयाविधौ खरसेन तथैव च ॥
तेषां मध्ये प्रधानश्च रत्नघोषः प्रचारकः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नागार्जुनपुरः स्थितः ।
पृच्छते रसकर्म्माणि विद्यादानं ददस्व मे ॥
c43.s1.25
श्रीनागार्जुन उवाच—
c43.s1.26
साधु साधु महाप्राज्ञ तुष्टोऽहं भक्तवत्सलः ।
कथयामि न सन्देहस्त्वया परिपृच्छ्यताम् ॥
वलीपलिप्तनाशञ्च तथा कालस्य ध्वंसनम् ।
यथा लोहे तथा देहे क्षमते नात्र संशयः ॥
* * * *
सत्वानां भोजनार्थाय साधिता वटयक्षिणी ।
द्वादशानि च वर्षाणि महाक्लेशः कृतो मया ॥
तत्कालदृष्टद्रव्याणां दिव्या वाणी मया श्रुता ।
अदृष्टप्रार्थिता पश्चाद्दृष्टा त्वं भव साम्प्रतम् ॥
c43.s1.27
श्रीवटयक्षिण्युवाच—
c43.s1.28
साधु साधु महासिद्ध * * *
किंचिन्न्रार्थय मे सिद्ध तत्सर्व्वं प्रददाम्यहम् ॥
c43.s1.29
श्रीनागार्जुन उवाच—
c43.s1.30
यदि तुष्टासि मे देवि सर्व्वदा भक्तिवत्सले ।
दुर्लंभं त्रिषु लोकेषु रसबन्धं ददस्व मे ॥
c43.s1.31
शालिवाहन उवाच—
c43.s1.32
सुवर्ण्णरत्नभाण्डारं कुमारी मदसुन्दरी ।
निवेदितो मयात्मा मे आदेशो देवि दीयताम् ॥
साधु साधु महाप्राज्ञ ममादेशप्रपालक ।
साधयामि न सन्देहो युष्मत्सत्येन साधकम् ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि माण्डव्येन यथा कृतम् ।
रसोपरसयोगेन सिद्धं सूतं सुसाधितम् ॥
विट्छ्रुल्वायर्न नागं यथार्थकाञ्चनं कृतम् ।
* * * * ॥
शास्त्रं वशिष्ठमाण्डव्यं गुरुपार्श्वे यथा श्रुतम् ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि साधनञ्च यथाविधि ॥
सहायशोभनाः प्राज्ञा निरालम्भा दृढव्रताः ।
कुलीनाः पापहीनाश्च साधयन्ति जितेन्द्रियाः ॥
कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।
धमनं लोहपत्राणि औषधं काञ्जिकं विडम् ॥
कन्दराणि विचित्राणि * * *
सर्व्वमेलनयं कृत्वा ततः कर्म्म समारभेत् ॥
c43.s1.33
रत्नघोष उवाच—
c43.s1.34
साधयित्वा प्रयत्नन कोटिवेधी महारसः ।
शरीरेण विनैतेन सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥
c43.s1.35
नागार्जुन उवाच—
c43.s1.36
कथयामि न सन्देहः साकाण्डेन यथा कृतम् ॥
आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः ।
यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्याद्गुरुसूतकम् ॥
नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् ।
लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥
गुरुत्वमरुणत्वं वा तेजो भास्करसन्निभम् ।
c43.s1.37
अग्निमद्ध्ये यदा तिष्ठेत् खोटबन्धस्य लक्षणम्¹ ॥
c43.s1.38
¹ Cf Rasarnava. Vide Sans Texts, XII. 197—98.
c43.s1.39
अथातो रसेन्द्रमङ्गळानि यन्त्रविधिः।
c43.s1.40
शिलायन्त्रं, पाषाण्यन्त्रं, भूधरयन्त्रं, वंशयन्त्रं, नलिकायन्त्रं, गजदन्तयन्त्रं, दोलायन्त्रं, अधःपातनयन्त्रं, भुवःपातनयन्त्रं, पातनयन्त्रं, नियामकयन्त्रं, गमन(१)यन्त्रं, तुलायन्त्रं, कच्छपयन्त्रं, चाकीयन्त्रं, बालुकायन्त्रं, अग्निसोमयन्त्रं, गन्धकग्राहिकायन्त्रं, मूषायन्त्रं, हण्डिकायन्त्रं, काम(१)भाजनयन्त्रं, घोणायन्त्रं, गुड़ाभ्रकयन्त्रं, नारायणयन्त्रं, जालिकायन्त्रं, चारणायन्त्रम्।
c43.s1.41
अथ प्रवक्ष्ये सुगुरूपदेशात्
यः पाटलाख्यस्य रसस्य हृद्यः।
यस्य प्रभावात् क्षयमेहकृच्छ्र-
ज्वरादिकुष्ठामयनिग्रहः स्यात् ॥
निक्षिप्य खल्ले त्रिपुरान्तकस्य
बीजं द्विगुह्वार्धपलप्रमाणम्।
क्वाथेन तस्य त्रिपुरोद्भवेन
सम्मर्द्दयेत्तु त्रिदिनानि यावत् ॥
कन्यारसेन त्रिदिनं ततश्च
ससार्चिषा चाथ दिनत्रयञ्च।
चूर्णैस्सिकाया रजनीरजेन²
सम्मर्द्दितं तम् उषणतोयधौतम् ॥
त्रीणि प्रमाणान्यथ सप्तमञ्च
सम्पातयेत् पातनयन्त्रयोगात् ।
c43.s1.42
² The text seems to be incorrect.
c43.s1.43
सम्पातितो निश्चलतामुपैति
सर्व्वप्रयोज्योपि हितं प्रशस्तम् ॥
पलं समादाय रसस्य तस्य
शुल्वस्य शुद्धस्य च कर्षमेकम्।
कृत्वाष्टपिष्टी विधिवर्त्तयोश्च
गन्धाश्मचूर्णं द्विगुणञ्च देयम् ॥
घृतप्रयोगेण विपाच्य पश्चान्-
निक्षिप्य खल्ले परिमर्दितञ्च ।
निष्कञ्च मात्रां त्वमृतस्य दत्त्वा
गुञ्जाप्रमाणा गुटिका च कार्य्या ॥
श्रीलोकनाथस्य विभोः प्रसादात्
ज्ञातं मया पोटलिकाविधानम् ॥
\* \* \* \*
इति रसेन्द्रमङ्गलं समाप्तम् ।
रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः ।
c43.s2.1
श्रीभैरव उवाच—
c43.s2.2
रसोपरसलोहानि वसनं काञ्जिकं विड़म् ।
धमनी लोहयन्त्राणि खल्लपाषाणमर्दकम् ॥
कोष्ठिका वकनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।¹
मृन्मयानि च यन्त्राणि मुसलोलूखलानि च ॥
संड़सीतन्त्रसंदंशं मृत्पात्राण्यःकरोटकम् ।²
प्रतिमानानि च तुला छेदनानि कषोत्पलम्³ ॥
वंशनाली लोहनाली मूषामार्गास्तथौषधी ।
स्नेहाम्ललवणक्षारविषाण्युपविषाणि च ॥
एवं संगृह्य सम्भारं कर्मयोगं समाचरेत् ॥
द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च⁴ ।
मुखे तिर्यक्कते भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् ।
तं स्वेदयेत्तत्र गतं डोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥
लोहमूषाद्वयंङ्कत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः ।
ईषच्छिद्रां छिद्रमितामेकां गन्धकसंयुताम् ॥⁵
c43.s2.3
¹ Cf कोष्टिका वक्रनाल' च गोमयं सारमिन्धनम् । Rr by Nág Ch IV
c43.s2.4
² M Ms reads मण्डपीपट्टसन्दशा मृत्पात्र येकभोरकम् ।
c43.s2.5
³ M Ms has कषोत्पलम् ।
c43.s2.6
⁴ K. Ms reads भाण्डंच पूरितार्द्धरसेन च । The reading adopted in the text is that of the M Ms, which quite agrees with R. R S (see p 73, Poona ed ).
c43.s2.7
⁵ M Ms reads ईषच्छिद्रान्वितामेकाम् ।
c43.s2.8
मूषायां रसयुक्तायामन्यस्यां तां प्रवेशयेत्।
तोयं स्यात्सूतकस्याध उर्द्ध्वमधो वह्निदौपनम्॥
रसोनकरसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम्।
दापयेत्प्रचुरं यत्नादाप्लाव्य रसगन्धकौ॥
स्थालिकायां निधायोर्द्ध्वं स्थालीमन्यां दृढां कुरु।
सन्धिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि¹॥
स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा।
यन्त्रस्याधः करीषाग्निं दद्यात्तौव्राग्निसंव च॥
एवन्तु त्रिदिनं कुर्य्यात्तप्ततोये विमर्दयेत्।
न तत्र चौयते सूतो न च गच्छति कुवचित्॥
उर्द्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रहः।
मूषायन्त्रमिदं देवि जारयेद् गन्धकादिकम्²॥
गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम्।
चतुरङ्गुलदौर्घा⁴ च मूषिकां मृन्मयीं दृढाम्॥
अङ्गुलमध्यविस्तारं वर्त्तुलं कारयेन्मुखम्।
लोहस्य⁵ विंशतिर्भागा एकभागस्तु गुग्गुलोः॥
c43.s2.9
¹ Rr by Nág reads मध्ये तु रससंस्थिति ।
c43.s2.10
² M Ms. has सारयेत ।
c43.s2.11
³ गगनादिकम् in R S S (p 74 Poona ed) Couplets लीन्नसूषाद्यं गच्छति कुवचित् have been borrowed by R. R S in the Book on apparatus
c43.s2.12
⁴ Rr by Nag. reads—
c43.s2.13
⁵ K Ms reads लौहस्य ।
c43.s2.14
चतुरङ्गुलदैर्घेण विस्तारेण च द्वाङ्गुलम् ।
मूषान्तु मृन्मयीं कुर्य्यात् सुदृढा वर्त्तुला मुख ॥
विंशभागानि लोहस्य भागमेकन्त गुग्गुलोः ।
सुशक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दत्त्वा पुनः पुनः ॥
मूषालेपं दृढं बद्ध्वा जीर्णावस्त्रचिक्रा बुधः ।
कुर्य्यात्तुषाग्निने मूसीं च भद्रुस्वेदेन स्वेदयेत् ॥
c43.s2.15
सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात् पुनः पुनः ।
मूषालेपं ततः कुर्यात्तिलपिष्टञ्च निक्षिपेत्¹ ॥
कुर्य्यात्तुषाग्निं भूमौ च² मृदुस्वेदन्तु कारयेत् ।
अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥
जारणे सारणे चैव रसराजस्य रञ्जने ।
यन्त्रमेव परं कर्म यन्त्रविद्या महाबला ॥³
औषधिरहितश्चायं हठादृढन्तरेण बध्यते ।
तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलंब्यं विजानता ॥ 3-24.
खर्परं सिकताकारं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ।
अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥
पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रैर्लवणैश्च विडैस्ततः ।
हंसपाकः स विज्ञातो⁴ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः ॥
कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा⁵ च मृत्तिका ॥
आदद्या श्रेष्ठा कनिष्ठा च मध्यमा मध्यमा मता ॥
दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकारिका⁶ ।
वक्रनालकृते वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥
गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ।
अजाश्वानां मलं दग्धं दग्धा मृतकृष्णातां गता ॥
वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह ।
पेषयेदग्नितोयेन अनेन वज्रतां गतम् ॥
c43.s2.16
¹ K. Ms. has तिलपिष्टं सुनिक्षिपेत् ।
c43.s2.17
² M. Ms reads तुषकणीग्निना भूमौ ।
c43.s2.18
³ M Ms has यन्त्रौषधं परं कर्म यन्त्रौषध्या महारसम् ।
c43.s2.19
⁴ M. Ms reads हंसपादस्तु विख्यातः ।
c43.s2.20
⁵ M Ms. has शुक्लरूपा ।
c43.s2.21
⁶ M Ms reads कोष्ठकाविधौ ।
c43.s2.22
मर्दयेत्तेन वध्नीयाश्चक्रनालञ्च कोष्ठकम् ।
गौण दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ॥
चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ।
दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका कृष्णमृत्तिका ॥
चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥
तुषदग्धसमा दग्धमृत्तिका चतुरांगिका ।
धर्मपाषाणसंयुक्ता ¹ वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥
प्रकाशा चान्धमूषा च प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता ।
प्रकाशमूषा देवेशि शगवाकारसंयुता ॥
द्रव्यनिर्वाहणे मा च वैटिकैः सुप्रशम्यते ² ॥
अन्धमूषा तु कर्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा ।
पिधानकमयायुक्ता किञ्चिदुत्तानमस्तका ॥
प्रवलिपे तया भागे ³ दृन्दमिल्लापकं तथा ।
सैवाच्छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरा मारणोचिता ॥
सोक्षत्तारम्य ⁴ भागौ द्वौ दृष्टकांशममन्वितौ ।
मूषागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा वरवर्णिनि ॥ 29-46
आवर्त्तमाने कनके पीता तारे सिता शुभा ॥
शुल्वे ⁵ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥
वङ्गे ज्वाला कपोता च नागे मलिनधूम्रता ॥
शैले तु धूमरा देवि आयसे कपिलाप्रभा ॥
c43.s2.23
¹ M. Ms. has वृषीणपाषाण संयुक्त ।
c43.s2.24
² M. Ms reads मा चावैदिकेन् प्रशम्यते ।
c43.s2.25
³ M. Ms has षड्डे ।
c43.s2.26
⁴ M. Ms. reads नोक्ष्क्षारम्य ।
c43.s2.27
⁵ K. Ms. has मुकं, which seems to be incorrect
c43.s2.28
अयस्कान्ते धूम्रवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् ।
वज्रे नानाविधा ज्वाला सस्यके¹ पाण्डुरप्रभा ॥
न विस्फुलिङ्गा नच बुद्बुदाश्च
यदा न रेखापटलं न शब्दः।
मूषागतं रत्नसमं स्थिरञ्च
तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥
षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् ।
धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ 49-57.
c43.s2.29
¹ M. Ms reads खसत्त्वे ।
c43.s2.30
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो नाम चतुर्थः पटलः ।
c43.s2.31
क्षिक्षाराष्टङ्गणक्षारो यवक्षारश्च सर्जिका ।
तिलापामार्गकदलीपलाशशिग्रुमोचकाः ।
मूलाईकविम्बाश्चैत्या वृक्षकक्षाराः प्रकीर्तिताः ॥ V, 35-36.
माक्षिकं विमलं शैलं² चपलो रसकस्तथा ।
सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्³ ।
अष्टौ महारसाः * * * VII, 2-3.
क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च ।
कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः ।
मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्वं शुल्कनिभं मृदु ॥ 12-13.
विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः ।
वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥
c43.s2.32
² K Ms has शिला ।
c43.s2.33
³ K Ms reads स्रोतोञ्जनमथाष्टकम्, which is incorrect.
c43.s2.34
मोचिकाक्षारसंयुक्तं धापितं मूकमूषया ।
सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥ ¹ 20-21.
गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते ।
हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः ॥
शेषौ मध्यौ च लाक्षावद्वह्नौद्रावौ तु निष्कलौ ।
वङ्गवद्द्रवते वह्नौ चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥ 26-27
मृत्तिकागुड़पाषाणभेदैतो ² रसकस्त्रिधा ॥ VII, 31.
किमत्र चित्रं रसको रसेन,
* * भावितः ।
क्रमेण भूत्वा तुरगेण रञ्जितः
करोति शुल्वं ³ त्रिपुटेन काञ्चनम् ⁴ ॥ VII, 34.
ऊर्णाल्लाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुतः ।
मूकमूषागतो ध्मातष्टङ्गेण समन्वितः ॥
मत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्यत्र न संशयः ⁵ ॥ VII, 37-38.
सस्यकं * * *
शशशोणितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् ।
तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुतम् ⁶ ॥
c43.s2.35
¹ विमलं शिय तोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचिकाक्षारसंयुक्तं धमितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रकिसङ्काश पतति नात्र संशयः ॥ Rr by Nag II 35, 36.
c43.s2.36
² M Ms has भेदक ।
c43.s2.37
³ M. Ms reads गन्धम् ।
c43.s2.38
⁴ This sloka is exactly the same as it is in Rr by Nág I 3
c43.s2.39
⁵ ऊर्णाक्षाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुत. । मूक मूषागतो ध्मातस्त्वङ्गेण समन्वित ॥ सत्त्वं कुटिलसङ्गाशं पतति नात्र संशय ॥ Rr by Nág II 31-32
c43.s2.40
⁶ M Ms reads पादसान्नाग्यसंयुक्तम् ।
c43.s2.41
करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् ।
मध्यस्थमन्धमूषायां क्षापयेत्कोकिलावयम् ॥
इन्द्रगोपकसङ्काशं सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ VII, 41-44.
गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः ।
धमित्वा पातयेत्सत्त्वं क्रामणातिगुह्यकम् ॥ VII, 72-73.
* * * शृणु लोहान्यतः परम् ।
सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णवङ्ग्भुजङ्गमाः ।
लोहकं षड्विधं तच्च यथापूर्वं तदक्षयम् ॥ VII, 89-90.
रसजं¹ क्षेत्रजञ्चैव लोहसङ्करजं तथा ।
त्रिविधं जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥
लोहानां मारणं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु ।
* * * *
नास्ति तल्लोहमातङ्गो यन्न गन्धककेशरी ।
निहन्याद्गन्धमात्रेण यद्वा माक्षिककेशरी ॥ VII, 138-142.
c43.s2.42
¹ M. Ms has रजक्तं, which is doubtful
c43.s2.43
इति श्रीपार्वतोपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां महारसोपरस-रत्नलोहलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम सप्तमः पटलः ।
c43.s2.44
श्रीभैरव उवाच—
c43.s2.45
कासीसं सैन्धवं माक्षी सौवीरं व्योषगन्धकम् ।
सौवर्चलं व्योषका च मालतीरससम्भवः ॥²
शिग्रुमूलरसैः सिक्तो विड़ोऽयं सर्वजारणः ॥³ IX, 2-3.
* * * * *
c43.s2.46
² M. Ms has सर्जिका and मालतीनीरसम्भवम् ।
c43.s2.47
³ Cf. Rasakalpa II. 51-65. Here व्योषगन्धकौ, सर्जिका and रससंयुतैः seem to be correct
c43.s2.48
गन्धतालकसिन्धूत्थचूल्लिकाण्डगुणं तथा ।
क्षारैर्मूत्रैश्च विपचेदयं ज्वालामुखो विड़ः¹ ॥
c43.s2.49
¹ K Ms reads अयं ज्वालामुखो विड़ः, which is grammatically incorrect.
c43.s2.50
\* \* \*
एवं संगृह्य सम्भारं रसकर्म समाचरेत् ।
तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ IX, 9-20.
c43.s2.51
इति श्रीपार्व्वतीपरमेश्वरसंवादे रससंहितायां विड़कथनो नाम नवमः पटलः ।
c43.s2.52
काकमाची जया ब्राह्मी मार्जारी रक्तचित्रकः ।
मण्डूका मुद्रपर्णी च शृङ्गवेरं सशङ्करम् ॥
देवदाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी ।
कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः ।
शूलिनी सूर्य्यपर्णी च गोजिह्वा चौरकञ्चुकः ॥ X, 52-54
तद्रसैः सर्व्वदा² पात्यः सप्तधा निर्मलो भवेत् ।
यामेन³ पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्द्ध पातने ।
वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ X, 55-56.
कासीसतुवरौसिन्धुटङ्कणक्षारसंयुतः ।
पूर्व्वभेषजयोगेन सूतऋञ्चरति क्षणात् ॥ XI, 24.
सौवर्चलञ्च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा ।
आसुरी टङ्कणं चैव नवसारस्तथैव च ॥
कर्पूरञ्चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥
स्नुह्यर्कदुग्धैर्देवेशि मूषालेपं तु कारयेत् ॥
विड़चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत्प्रिये ॥ XI, 83 86.
नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् ।
लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥
c43.s2.53
² M Ms. has मर्द्दितम् ।
c43.s2.54
³ M. Ms. reads साद्येण ।
c43.s2.55
आर्द्रत्वं चपलत्वं¹ च तेजो गौरवचापलम् ।
यस्यैतानि न दृश्यन्ते विद्यात्तं मृतसूतकम् ॥²
XI, 197-198.
c43.s2.56
¹ M Ms reads घनत्वम्, which is preferable.
c43.s2.57
² Cf आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम् ॥ नानावर्णं भवेत् सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ Rr. by Nág IV.
c43.s2.58
तीक्ष्णं नागं तथा शुल्वं रसकेन तु रञ्जयेत् ।
समस्तं जायते हेम कुष्माण्डकुसुमप्रभम् ॥ XII, 50.
c43.s2.59
पञ्चभूतात्मकः सूतस्तिष्ठत्येव सदाशिवः ॥ XII, 78.
c43.s2.60
भस्मसूतं पलैकञ्च पलमेकञ्च³ गन्धकम् ।
पुटेन जायते भस्म सिन्दूरारुणसन्निभम् ॥ XIV, 81.
c43.s2.61
³ M. Ms. has * * * पलैकं पन्नगस्य च । ताम्रपात्रेण तं कृत्वा मर्दयेत्क्षीरहस्तिना । मृदग्निना ततः पाच्यं यावन्नागेन मेलनम्
c43.s2.62
मयूरग्रीवतुत्थञ्च कुङ्कुमं रसकं तथा ।
बालवत्सपुरीषञ्च विषं हालाहलं तथा ॥
रक्तचित्रकचूर्णंन्तु समभागानि कारयेत् ।
मर्दयेन्मध्यमाम्लेन छायाशुष्कञ्च कारयेत् ॥
मधुना सह संयोज्य नागपत्राणि लेपयेत् ।
मूकभूषागतं ध्मातं नागं रञ्जयति क्षणात् ॥
अशोकपत्ररसेन सप्तवारं निषेचयेत् ।
अष्टाविंशतिकृत्वो वै तैले भूनागसम्भवे ॥
तन्नागं जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥
XVII, 70-74.
Linked texts (3)
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
- Rasārṇava — Sanskrit