Vacaspatya 10
Vācaspatya 10
- Language
- Sanskrit
Contents
10.1.1
kalāpinā proktārye ṣaḍ bhūmni
“udguḥ kaṭakālāpā” si0kau0|ha tatproktavedaśākhābhede ca
kālāpaka na0 kālāpasya kannāpinā proktasya śākhābhedasya
dharmya āmnāyo vā “caraṇāṅkadharmāmnāyayoḥ” pā0 vuñ
1kalāpiproktaśākhābhedasya 2 dharme āmnāye ca
kālābhra pu0 karma0 | sajale kṛṣṇavarṇe meghe sajalasyaiva meghasya
kājalatvāt tathātvam “kālābhrābhaiḥ kaṭārairarikulabhayadām” tantrasā0 | kālameghādayo'pyatna | te nardamānā
dṛvakālanetrāḥ” bhā0śrā0183vya0
kālāsya pu0kāla āsyogala | dvopabhede “akan yāntu tarān
vīra ! kālāmukhopameva ca” hari0 156vya0
kālāyana tri0 kālena nirvṛttādi paścā0caturarthyāṃ phak
kālanirvṛttādau
kālāyasa na0 karmma0 ac samā0 | kṛṣṇavarṇe lohabhede
kālāśuddhi strī kālasya karmmopayogasamayasyāśuddhiḥ
'no sandhyāgajite prāṅkarvatopanayanaṃ budhaḥ | na ca vṛṣṭāvacākāle dṛṣṭāvā''saptavāsarān” | āsaptavāsarānityatra upasthitatve duvṛṣṭikājamādāya saptāṅgagaṇanā
āsaptavāsarāniti cānekasaṃkhyāvyavacche dārtham| etena vidyutnuvādabhiyā adhikasaṃkhyā nirastā | atna vṛṣṭayantarameva saptāṅgatvāyaḥ etadvacanantu tṛtīyādidivasīyākālavṛṣṭyabhiprāyeṇa | “atodinenaikādana tyājyaṃ
dvitīyena dinatvayam | tṛtīyena ca saptāhaṃ tyajedakāla
varṣaye' vyāvaratnapariśiṣṭotayākye'pi dinena dinavṛttivarṣayena evaṃ dvitīyenetyādau śeyam | ataeva vyāgharale'pi vṛṣṭyantaratyasaṅgaṃ natu vṛṣṭiyuktadinottaratvamiti| ekādidinavṛttitvaviśeṣaṇaṃ divālpatvabahutvajñāpanārthamiti
aupattikavyavahāranirṇaye 'ākālikīṃ vṛṣṭimavekṣya gantā
10.1.2
padaṃ na gacchecchubhamātmanīcchan | cauraṃ vrataścāpi śubhābhilāṣī kadāpi naiva manasāpi kuryāt” | atna nosandhyā garjita iti ākālikīnṛṣṭimavekṣya ityādi śravaṇāt | “vrate'hni pūrvasandhyāyāṃ yadigdoyadi garjati
atantala tu naiva syādita dhammo vyavascitaḥ” iti vacane
pūrvapadamapi kāruṇatāpādakatvena parasandhyāvyāvarttakam
anyathā saṃkrāntibadbhāvirnimittatvena parasandhyāyāṃ garjite'pi vratavaiguṇyaṃ syāt | etena pūrvadine sāyaṃ sandhyāgajarne'pi paradine vrataniṣedha iti maithilamataṃ cintyamiti
aśakyardhānupapatteḥ gītāyāṃ “mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin !” itivat svarūpamātranaparaṃ
vā pūrvapadam | kāmarūpīyanivandhe'pyevam | yogīśvaraḥ
“caturmāse nivṛtte tu cakrapāṇau bamūrttite | akālavṛṣṭi
jānīyāt yāvanna śayyate hariḥ”| atna yāvaddiṣṇabhahotsava iti jīmūtavāhanaḥ paṭhati mahotsayaḥ phālgunī
pūrṇimā iti vyākhagrāti ca | kṛtyacintāmaṇibhojarājavyavahārasamuccaya śrīdharasaṃgraheṣu “pauṣādi caturo
māsān jñeyā vṛṣṭirakālajā | vratayajñādikaṃ tatra varjayetu sama vāsarān | mārgānmāsāt prabhṛti punagovyāsabāśumagokamagavailaṃ yāvat pravarṣaṇāvidhau neti kālaṃ
vadanti | nār̤ījaṅghaḥ suraguruśanivarkāka vṛṣṭerakālo
māsāveto na śubhaphaladau pauṣamāghau na śeṣāḥ| mārgyāditvavadhau pañcamī nābhirvidhau | vyāsavālamokimagāṃ ityata
bādhaśānamīkiṇiyā iti jīmūtavāhanaḥ paṭhati | pravarṣapoklala indorbhakta kārttalāt ṣoḍaśapraḥ| evaṃ pañcataye vyavasthite bena sarvaparigrahaḥ syāt tasyaiva grakṛṇamiti
10.1.3
nyāyenādyaḥ pakṣaḥ śreyān, taduttarantu pañcaddayamāpaṭalannāpadviṣayanevasamvandhārpa | ataeva rājamāttaṃ ṇḍe
“uktāni pratiṣiddhāni punaḥ sambhāvitāni ca | sāpekṣanirapekṣāṇi śrutivākyāni kovidaḥ”| iti śeṣacaraye
mīmāṃsānīha koviddairiti kṛtyacintāmaṇau pāṭhaḥ
yadvā “saṣṭasya tu viśeṣoneṅgapasaṃhāra iṣyate” iti nyāyena
doṣātiśayartha eva sāmānyaniṣedhe viśeṣaniṣedhaḥ| tatrāpi
viśeṣa ukto vṛhatsaṃhitānā “vṛṣṭiḥ karoti doṣaṃ tāvanākālasambhavā rājñaḥ | yāvanna bhavati yāne narapaśucarayāṅginā bahudhā” | kāśyapaḥ “ṛccaikamandiragatau yadi
jīvabhānū śuklo'stagaḥ suravare kaguruśca siṃhe | nārabhate
vratavivāhyahapratiṣṭhā caurā'dakarma gamanāgamanaśva
dhīreḥ”| ṛcaikamandiragatāviti viśiṣṭaṃ na pṛthak
tathā ca “ekarāgśigato svātāmekarkṣāvaṣave yadi
gurvvī dalau tadā tyājyā yaśodhodvāhyadikāḥ kriyāḥ'
cāturmāsyavrate tu pratiprasavamāha mahābhārate “cātarmāsyavratārambhastagate'pi gurau bhṛgau | akhaṇḍe'thāpi tithī
kuryāt evameva samāpanam”
gārgyaḥ “jīvā'datye bāle śukne jaddhaṃ daśāṅgakāṅgatvaṃ pratiṣṭhāṃ khātañca kuryāt | māṅgalyaṃ vivāhādi
khātaṃ puṣkariṇyādi | rājamārttaṇḍe hāritaḥ
'yātrāṃ cūr̤āṃ vivāhaṃ ca tiyārrthādhaṃ cāvachadmapraveśaṃ
prāsādodyānakūpaprān surabhavanabhavārambhāvidyāpradānam
mauñjībandhaṃ pratiṣṭhāṃ makhavarakanakādhārayāṃ kuryyate ye
mṛtyu steṣāñca siṃhe gurudinakarayorekarā śisyayośca”
siṃhe gurudinakarayoḥ-siṃhasthe gurau ravau ca ekarāśisyayoryugapattayoreva “teṣāñca 'siṃha” ityatra “teṣāṃ
harīñca” iti pāṭhāntaram | harīñca-siṃhevṛddhakṣatau
10.1.4
somaśekharākhyanibandhe “vāpīkūpatar̤āgayāgamanacaurapratiṣṭhāvrataṃ vidyāmandirakarṇavedhamamahādānaṃ yamaṃ
sevanam | tīrthasnānavivāhadevabhavanasnānādidevekṣaṇāṃ dūre khaiya
jijīviṣuḥ pariharedastaṃ gate bhārgave”| dīpikāyām
‘gurvīdatye gurau siṃhe naṣṭe śukre malimla ce | yāmyīyane harau supte sarvakarmmāṇi varjayet'| sarvakarmmāṇīti vacanāntaroklaprātastikāṃnaṣiddhakarmmaparaṃ lāghavāt
anyathā atiprasaṅgāpatteḥ | vṛhadrājamārttaṇḍaḥ ‘yātrāvivāhyavratabandhave śmaprāsādacūr̤ākaraṇaṃ hiteṣī | naṣṭe bhṛgau
nopadiṣṭeśvarāṇāṃ devara'taḍāmapi kaśavedham | ityādyaṃ
śubhakarmāṇyeva kuryānna tu māsire | vivāhaṃ mekhalābandhaṃ
yātrāñca parivarjayet” | atra yātrāgrati cakāraḥ
pūrvavacanopāttamuṇḍanarokṣā'tiriktaniṣiddhakarmāṇyeva sa
sañcinoti | 'bāle śukre, vṛddhe śukre, naṣṭe śukre, jīve
naṣṭe | bāle jīve, jīve siṃhe, siṃhādaye jīvā'datye
tathā malimluce māsi surārcārthe'tacārage | vāpīkūpataḍāgā'ṭakāśāḥ prāgu'datāstyajet' | evañca kālāśuddhau vidyārambhaṃ na kuryāt tadvidhānañca viṣṇudhamrmottare | 'saṃgrāme pañcame varṣe aprasupte janāīne | ṣaṣṭhīṃ
pratipadañcaiva varjayitvā tathāṣṭamīm | riktāṃ pañcadaśīñcaiva
saurabhauma'dinantathā | evaṃ suni'mṛte kāle vidyārambhaḥ
praśasyate” devalaḥ “bāle vṛddhe tathaivāste kurute daityamantriṇi | uhāhitāyāṃ kanyāyāṃ dampatyorekanāśanam”
anakta iti śeṣaḥ | rājamārttaṇḍe “siṃhe gurau pariṇotā
patimātmānamātmajān hanti | kramaṇastiṣu pitā'daṣu
madhiṣṭhagatāṃdayaḥ prāktaḥ”| pitādiṣu-siṃhaghaṭaka maghā
10.1.5
pūrvaphālgunyuttaraphālgunīprathamapādeṣu | pratiprasavamāha
śātātapaḥ 'mādhyāṃ yadi maghā māsi siṃhe gururakārakṣam”| tatraiva hemādridhṛtagāṇvyavacanam “śrutivedhajātakānnaprāśanacūr̤ādikaḥ sarvaḥ | ravibhavanasthe
jīve kāryyo'thyovivāhastu' | māghyāṃ maghāyoge tu nnrakaikabhandiragatāmityādinā sarvakarmaniṣedhāt | athaivaṃ
vivāho'pi śrūyate tathāca rājamārttaṇḍe dattaḥ
"gurau harirate na vivāhamāḍuraṣṭābhigarbhapramakhyāmunendrāḥ | yadā na māghī maghasaṃyutā syāt tadā ca
kanyodddvanaṃ vadanti” | ityañca mādhyāṃ maghāyogābhāve'pi
śrutivedhādi, maghāsthe'pi gurau bhavati vivāhastu gurormaghāparityāgādeva tathāca māraṇḍyaḥ “maghāṛkṣaṃ parityajya yadā siṃhe gururbhavet | tatrāṅge kanyakā cor̤hā
subhagā supriyā bhavet” | vālaprāyanaḥ 'yālodvāhapratiṭhādiṣṭahacūr̤āvratādikam | yatnato varjayeñcaiva jīve vakrāticārage | kīrttibhaṅgaḥ pratiṣṭhāyāṃ, bhayaṃ corāttathā'dhvani | cūr̤odvāhe bhavenmṛtyu vrate hāni,rbhayaṃ gṛhe
aticāre lipakṣaḥ syāt vakre pakṣacatuṣṭayam | na
kuryāttatra yānādi gurorvakrāticārayoḥ” gargaḥ
"gurorvakrāticāre ca varjayettadanantaram | yadvāvratavivāhādāvaṣṭāviṃśativāsarān” | māṇḍavyaḥ “yadā vakrāticārābhyāṃ rāśiṃ gacchati vākpatiḥ | dināni saptaviṃśāni tyaktvā karmma samācaret” | atrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ
pakṣaḥ śreyān | rāśiṃ-rāśyantaram anyathā vyarthaṃ syāt
ataeva nyāyatnenāpi pūrvarāśisaṃsthamātrāticārigurukeyu'ktam | vṛhadrājamārttaṇḍe “vakrāticāropagatāḥ kujādyā yadyagrarāgo, parivarjanoyāḥ | yathākramakhyāḥ sphuṭakutsthitā vā na varjanīyā yavanā vadanti”
10.1.6
vyavahārasamuccaye kṛtyacintāmaṇau ca hārītaḥ “akhā'ticāraṃ yadi pūrvarāśau nāyā'ti mantrī vinudharṣādhipānām | yāna' vivāhaṃ vratabandhagehaṃ sarvaṃ tadā hanti mataṃ
munīnām | aticāraṃ gate jīve vṛṣe vṛścikakumbhayoḥ
yakṣodvāhādikaṃ kuryyāttatra kālo na lupyate” | kṛtyakaspatarutāyāṃ vācaspatimiśraiḥ 'pūrvarāśiṃ yadā tyaktvā apūrṇe
vatsare guruḥ | suptaḥkālaḥ sa vijeyaḥ paragehaṃ gato yadā
jīne meṣe vṛṣe caiva tathā mithunakanyayoḥ | aticārācca
doṣaḥ syācchataṃ kālaścopajaḥ” | dvaita nirṇaye 'kanyāvṛścikameṣeṣu manyathe ca dvaye vṛṣe| aticāre'pi karttavyaṃ vivāhādi
budhaiḥ sadā" iti krāmuka' bhatyuktam | varāhasaṃhitāyām
“aticāraṃ gatojīyastatrai va kurute sthitim | tadā mahāticāraḥ syāt suprasaṃvatsarakriyaḥ | aticāreṇa yogarāsirlaṅgitodevamantriṇā | tadādyo vatsaroluptodyo'nyaṃḍaiḥ
sarvakarmmasu” | tatra varṣe karmmalopabhalāt yatsarolupta iti
tadāha yo'nyai iti | bhujavannabhomādinibandheṣ
'śubhaṃ bhavanamāsādya yadātikramate guruḥ | atra saṃvarddhitā kanyā sukhaṃ bhartuḥ pramoḍhate” dīpikāyām
“trikoṇajāyāvanalābharāgau vakrāticāreṇa guruḥ
prayāti | yadā,tadā prāha śubhe visanne hitāya pāṇiyaddaṇaṃ vaśiṣṭhaḥ” | trikoṇaṃ navapañcamam | jāyā-saptamaṃ,
dhanaṃ -dvitīyaṃ, lābha-ekādaśaṣṭaum | ratnakoṣe "pañcodaśāṅgāni tathā lipakṣī māsatribhāgaḥ khalu ṣaṭ ca
māsāḥ | eṣo'ticāraḥ kathitohyahāṇāṃ bhaumādikānāṃ
paratastu cāraḥ” | pratiṣṭhākāṇḍe kalpatarī devīpurāṇam
"yathā jīve sthite siṃhe tathaiva makarāsthite | devārāmatar̤āgādipurodrāmagṭahāṇi ca | vivāhādi mahābhāga !
10.1.7
bhayadāni vinirddiśet | yadā hāṭagate jīge aste vātha
bhāskare | pratiṣṭhā kāritā viṣṇorbha bhiyakarī matā”
kṛtyacintāmaṇau devīpurāṇam “siṃhasaṃstha' guru' śakra'
sarvārambheṣu varjayet | ārabdhañca na siddherata mahābhayaṃkaraṃ bhavet | kugārāmatar̤āgeṣu purodyānagṛheṣu ca
siṃhasthaṃ makarasthañca guruṃ yatnena varjayet | kārakovrajate nāśaṃ santānaḥ kṣīyate'cirāt” | guhyasarvasve
makarasthagurau prayatnerka nara siṃhapurāṇam “vivāho naiva
karttavyaḥ siṃhasaṃsthe gurau sadā | makarasthe ca tatkāryaṃ
kalyāṇaṃ sarvvatomukhaiḥ | tathā devīpurāṇam “makarastho
yadā jīvo varjayet pañcamāṃśakam | śeṣeṣvapi ca bhāgeṣu
vivāhaḥ śobhano mataḥ” | etadvākyaṃ vyavahārapariśiṣṭīkṛtamiti kṛtyacintāmaṇiḥ | etenaitadanākaraṃ na bhavati kintu
maithilānāmanācāraḥ iti svaraso'vagamyate | ataeva ratnāvalyādiṣu nīcasthagurāreva doṣa uktaḥ | gurornīcastvamapi triṃśāṃśamakararāśeḥ pañcamāṃśaṃ yāvaditi
jyotistatve jñeyam | ratnāvalyām ‘nīcasthaḥ siṃhagovā yadi bhavati guruḥ sūryyaraśmau ca līnaḥ saṃyukto
vā yadi syāt dṛgaśataśaminā bīvyarūpo'tha bālaḥ
yātnāgehaṃ vivāhovratamamaragṛhaṃ yajñacūr̤ādi sarvvaṃ
vāpī codyānakūśam na bhavati śubhadaṃ yadyadiṣṭaśca loke”
śrīpatiratnamālāyāṃ kṛtyacintāmaṇau ca vākyaḥ “śākhādhipe balini kendragate'tha vāsmin vāre'sya copanayanaṃ kathitaṃ dvijānām | nocaḥsthate'riṣṭakage'tha parājite vā jīve bhṛgau vranavidhau sphuṭikarmmahīnaḥ”| asya-śākhādhipasya | tena sāmagānāṃ kujavāre'pyupanayanam
“sāmavedādhipo bhaumaḥ”ityuktatvāt | kāmarūpīyanibandhe
10.1.8
smṛtisāgare devīpurāṇam ‘makarastho yadā jīvastadā
siṃhadvinaṃ tyajet | tyaktā tu ṣaṣṭiṭivasaṃ kuryyāt karmmāṇi
mānavaḥ” ; rāyamukuṭajyotiḥkālakaumudrām yattu
‘makarasthaṃ guruṃ yatnāt siṃhavat parivarjayet | devārāmatar̤āgeṣu purodyānagṛheṣu ca” ityādi devalavacanaṃ
tadapi siṃhavat parivarjayedityanena yathā siṃhasthasya
gurostyājyatā tathā makarasthasyāpīti gamyate | siṃhasya
gurormaghādyuktabhābyāṃ saptāmeva tyājyatā khato makarasthasyāpi gurostaptāmeva tyājyatā ityavagamyate | ataeva
devīpurāṇam ‘yathā jīvasthite siṃhe tathaiva makarasthite” ityatra yathātathopādānam | tadapi deśaviśeṣa eva
dūṣaṇam tathā hi “gaṇḍakyā uttare tīre girirarājasya
dakṣiṇe | siṃhasthaṃ makarasthañca guruṃ yatnena varjayet”
ataevānyadeśābhiprāyeṇa bhīmaparākrame 'vāpīkūpatar̤āgādi niṣiddhaṃ siṃhage gurau | makarasthe tu tatkāryye na doṣaḥ kālalopajaḥ | kāryyaṃ makarage jīve
vivāhādyakhilaṃ budhaiḥ | na tu siṃhagate jīve kuryyādvipraḥ kathañcana”; atra pūrveāktānarasiṃhapurāṇavacane
makarasthabhāle vivāha uktaḥ | ataeva tatsārabhūtaṃ
vyavahāramātaṃ vivakṣita śrīpatināpyanujñe prati pratijñāyasamayānujñau makarasthavṛddhaspatidoṣamanabhidhāya kevalamupamayane nīcasthagurukarmmaṇiṣiddhaḥ | etena daitanirṇaye
śrīpatisaṃhitāyāṃ vyavahāropavṛṃ hitameva vacanaṃ naca
vyavahāraviruddhamiti | etena yat makarasthagurau dau vivādmādividhāyakaṃ vacanaṃ tadācāravirahādanādaraṇīyam
iti vācaspatimiśroktaṃ heyam makarasthagurau pratiṣṭhāvyatiriktakarmma niṣedhakaśrīpatiyanvya virahāt | atha
10.1.9
tanniṣedhakamunivacanāni prāmā ṇakāntaraṣṭatatvādupādeyānīti cet tarhi pratiprasavavacanānyapi tathā | evañcāti'cāre vivāhādiniṣedhakavacanāni śrīpatinā likhitāni
natu tadapavādakānīti tena tānyaprāmāṇikānīti
yadukaṃ tadapi heyam prakṛte pūrveāktayukte saukhyāt
bhujabalabhīme ‘jīvo'rkaiṇa yutaḥ karoti maraṇaṃ bālāṃśukobhāguriḥ nakṣatreṇagato vadanti yavanāḥ pādasthito
devalaḥ | prāyogargaparāśarādimanayo necchanti cāstaṃgate
tasmādastamite surendrasacibe neṣṭaṃ vivāhādikam” śrīpatiratnamālāyām ‘prāgudgataḥ śiśurahastritayam sitaḥ syāt
pañcāhagāṇamitapaścadināni vṛddhaḥ | prāk pañcameva kathito'śvimaṭhaśanairjīvastu pañcamapi vṛddhaśiśuviparyyaḥ”
vṛddhaśiśuvyagante tikācitpāṭhaḥ | sitaḥ śukraḥ | aha-pañcāhiti | rājamārttaṇḍe ‘bhavet samyāgataḥ paścāt astamaiṣyan
dinatrayam | dināni pañca pūrveṇa, tanmukte karmma
varjayet | bāle vṛddhe ca samyāṃge cataḥ paścātvivāsarām
jīve ca bhārgave caiva vivāhādiṣu yarjayet | bāle vṛddhe
ca sabhyāyāṃ naṣṭe ca bhṛgunandane | durbhagā cāsatī bandhyā
mṛtyuyuktā phalaṃ kramāt | bāle ca durbhagā nārī dṛddhe
naṣṭaprajā bhavet | naṣṭe ca mṛtyumāpnoti sarvvameva
gurāvapi’ | vṛddhe pañcadinakīrttanamaparyāptiyaṃ jyotiḥparāśareṇa bhṛgoḥ pādāko 'pi dvādaśāhavidhānāt | gvaṃ
garātrapi | ratnamālādāṃ paśca vidhānāt tayormate na
madhyāyāḥ pṛthagniniṣṭo'pi vṛddhatve maiva tadantarbhāvāt
ṭīpikāyām “gurvvā' ditye, gurau siṃhe, naṣṭe śukre
malinyu ce | yāmyāyane harau supte sarvvakarmmāṇi varjayet
10.1.10
tatraiva “go śukrāste 'ṣṭame'rke gurusahitaravau janmamāse'ṣṭamendau, viṣṭau, māsejanākhye, kujaśaśidivase, janmadhārāsu
cātha | nāḍīnakṣalahīne, guruśirasijīvātārādiguddhau,
prātaḥ kābyo parīkṣā dvitamuśṭaśṭāṃgodaye śastalagne'
jyotiṣe 'siṃhasthe makarasthe ca jīve cāstamite tathā
siṃhasye ca ravau naiva parīkṣā śasyate budhaiḥ' | gargaḥ
'dāhe digāṅgaye dharāprakampe, vañcapāte 'tha vidāraṇe
vā | dhūme, tathā pāṃśukarāmapāte na kārayenmaṅgalikādi
kāryyam | ulkāpāte ca nirghāte tathaivākālavarṣaṇe
chidre sūryye viniddiṣṭe na kuryyānmaṅgalakriyām
dhūmaketau samutpanne, rāhuṇe candrasūryyayoḥ | ṣar̤āṣāṃ
bhaṅgure caiva na kuryyānmaṅgalakriyām | dvisūryyaṃ vā trisūryyaṃ vā dṛṣṭvā gaganamaṇḍalam | rātrau śakradhanuścaiva maṅkalāni vivarjayet | digdāhe dinamekañca ṣaṭke ṣapta dināni
ca | bhūmikampe ca sambhūte saptāhāni parivarjayet
ulkāpāte ca tritayaṃ, dhūme pañca dināni ca | vajrapāte
dinamekaṃ varjayet sarvakarmasu” | bhojarājaḥ"grahe ravīndoravaniprakampe ketūdgamolkāpatanārttidoṣe | vrate daśāhāni
vadanti tajjñāstrayodaśāhāni vadanti kecit” | parucakāne bhūkampolkāpātavajrapātādidoṣaṣamāhāre trayodaśāhamayugmam kiñcinnūtanasamāhāre daśāham
ṣar̤aṣāḍhye caitradoṣe vyahamiti vācaspatimiśrāḥ
atra smṛtisāgaraṣṭatasārasaṃgrahe "rājyādikamahāsiddhau
yajñādānatapaḥsu ca | homasvādhyāyayoścaiva varjayedugradātarum | lakṣahome mahādāne varjayet soruke makhe
tapaḥsvādhyāyayoścaiva cirārambhe layodaya" iti vyavasthā
anyala "ulkāpāte bhuvaḥ kampe akālavarṣagarjite
10.1.11
vajraketūdgamotpāte grahaṇe candrasūryyayoḥ | prathāṇanna
tyajet prājñaḥ saptāhamataḥ param | brāhmaṇaḥ kṣattriyo
vaiśyastyajet karma trirātrakam | śūdrastyaktā caikarātvaṃ
sarvakarma samācaret' | parāśaraḥ 'prayāṇe saptāhaṃ
syāt trirātraṃ vratabandhane | ekarātvaṃ parityajya kuryyāt
pāṇigrahaṃ gṛhe'| bhṛguḥ 'kampe rājani saptāhaṃ
brāhmaṇānāṃ mahannaśā | śūdrasyāddinaṃ proktaṃ sarvakāryyeṣu vai bhṛguḥ' | śūdrasyāpadviṣayam | kambaratnyupalakṣaṇam
grahaṇādāpadye vasevāntamekala paṭhitatvāt | bhojadevavyapahārasamuccaye "sarvaṃ kāryaṃ na kurvīta gurau siṃhe 'stage'pi
ca | pratadīpte na kurvvīta tamoyukte bṛhaspatau" | tamoyukte rāḍyukte | pratadīpte iti niletarakamrmopalacaṇam | tathāca smṛtisāgarasāre jyotiṣam 'ekarāśau
sthitau khyātau yadi rāhubṛhaspatī | vivāhavratayajñādi
sarvantava vivarjayet' | malamāsādyu yuktasya bhaviṣye 'ṛkṣabhede'pya karāśau samparko yadi vā'nayoḥ | gurorāhvorapi tathā tyajediṣṭātra saṃśayaḥ' | atra gurorvājjātatvaṃ
hetuḥ | taduktayā “yala tala sthito jīvastamoyogena badhyate| upahāsāya kiṃ na syādasatsaṃgro manīṣiṇām' iti
"aniṣṭe vividhotpāte kiṃ ṅgakāsturudarśane | saptāhaṃ
10.1.12
na kurvvīta yātrodvāhādikammūlam” | iti dīpikāyyāmaniṣṭasyabhidhānāt aniṣṭhajanakotpāta eva sarvakarmmānadhikāraḥ | pūrvvalikhatabhojarājavacane 'pi "ketūdgakāpatanārttidoṣe, iti doṣajanaka eva tathoparāge maṇḍalataḥ śabhe'pi bālāniṣedhāya siṃhikāsuta iti pucaguṣādananam | atra vivāhādāvapi saprarātraniṣedhāt parāśaroktakhalpakālaniṣedha āpadviṣayaḥ | tenāniṣṭānanake bhūmikampādau na doṣaḥ | ataeva bṛhatsaṃhitāyāṃ varāheṇa
utpātaprakaraṇe prāyaḥ padamabhihitam tathā ca” yaḥ prakkativipayyāsaḥ prāyaḥ saṃjñeyataḥ sa utpātaḥ | kṣitivyomadivyajātoruyottaraṃ gurutaro bhavati” prāyaiti kṛtyādimayuktavipayyīyavyāvṛttyartha yadāha tatvaiva 'ye ca na doṣa'
janayantyutpātāstān katusvabhāvakatān | ṛṣaputreḥ
kṛtaiḥ ślokairvidyādetaiḥ samāsoktaiḥ” anunāpi "nirvāte
bhūmikalane jyotiṣāñcopasarpaṇe | etānākālikān
vidyādanadhyāyānmavārṇava" | atrānadhyayanādhaṃmutpātapotyuktam | utpāte doṣasaṅkocāha jyotiṣavyavahāranibandhe "adya
divasatrayamadhye mṛdujalapatanaṃ yadā syāt | tadotpātaṭopaṃ śamaṃvedityāhurācāryāḥ" yājñavalkye "śamayantyābaprāhāt kampādikta' nimittamātreya | ativarṣaṣyopavāsamratadīkṣājapyahavanāni" | viṣṇudhamarmāttare 'yete'la
caturomāsān yāvatkūrvati kārttikaḥ | viviśā na pravarttante
tadā yajñādikāḥ kriyāḥ | nābhiyecyo nṛpaye to
nādhimāse kadācana | na sume ca tathā hacyo viśeṣāt
prāvṛṣi dvija |" | bhaviṣyottare "supte mayi jagannāthe
keśave garur̤adhvaje | nivarttante kriyāḥ sarvāścāturva rāya sya
bhārata ! | vivāhavratayajñādicūr̤āsaṃskāradīkṣaṇam
10.1.13
yaccādṛṣṭapraveśādidānādya napratiṣṭhanam | puṇyāni yāni
karmāṇi varjayeddhacippāvane" | sarvoktacchākyagarvatāḥ
pūrvepratiṣiddhokteḥ evaṃ punnāmīti anyathā
vidheyavacanavaiyarthyāditi yadanti | bhojarājaḥ
'vāpo tar̤āgamaṣṭegopuradeśvaśubhāgavāśārimaṭhakūpavivāhavaiśvān | kartuṃ yathānamavidhānavidhiṃvidhātā mokṣākhyathaiva
kathayāmi samāsatojim | śume harau prakaṭaśeṣaphaṇopaśāne lakṣmokarābjaparimārjitapādapadme | mīne ravau
bhṛgupi cāstamite sadyejye vāstukriyāvidhirakhau sunibhirniṣiddhaḥ” | hanyoguruḥ | nāradaḥ 'vāpokūpatar̤āgādipratiṣṭhāyājñakarma ca | na kuryānmalamrāse ca mahādānavratāni ca” | dānapadaṃ sāmānyadāmaparamiti vadanti
tathāca smṛtiḥ 'aste samprāgate bāle bhagne bhānau
malimluce | devatādarśanaṃ dānaṃ mahādānaṃ vivarjayet'
baburuhārītaḥ "magāvaste gurau viddhe gurvā ditye malimnuce | tyajet dānaṃ mahādāna' vrata' devavilokanam”
itadacanadvayaṃ kālaviveke'pi | atra dānasaṅgādānayorupādānāt" ma0 ta0 | saṅgamarcinnāmaṇirūpīyūṣadhārādau
viśeṣa ukto vistarabhayānnokta stataevāvaveyaḥ
kālika puṃstrī kāle varṣākāle carati ṭhaña, ke jale alati
ala-bā0 ṅkan 7ta0 vā
10.3
krauñca vake śabdaratnā0
striyāṃ ṅīṣ | kālovarṣo'styasya ṭhan kālāt varṣa
vācitve jānapadā0 ni0 ṅīṣ tataḥ svārthe ka hrasvaḥ iti
vā | kālikā devīmūrttibhede "tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu
kṛṣṇā'bhūn sā'pi pārvatī" devībhā0 tasyāḥ kṛṣṇavarṇatayāvirbhāvānnathālam vivṛtiḥ kālikāpurāṇe 60adhyā
"sarve suragaṇāḥ sendrāstato gatvā himācalam
gaṅgāvatāranikaṭe mahāmāyāṃ matūṣṭuvuḥ | aneka
saṃstutā devī tadā sarvāmarotkaraiḥ | mātaṅgavanitāmūrtti
rbhūtvā devānapṛcchata | yuṣmābhiramarai ratra stūyate kā
ca bhāvinī | kimarthamāgatā yūyaṃ mātaṅgāśramaṃ prati
evaṃ bruvatyā mātaṅgagrāstasyāstu kāyakoṣataḥ | samudbhūtā'vohevī māṃ stuvanti surā iti | śumbho niśumbho
cāsurau bādheta sakalān surān | tannāsayorbadhāyāhaṃ stūye'dya sakalaiḥ suraiḥ | viniḥsṛtāyāṃ devyāntu
mātaṅgāḥ kāyatastadā | bhinnāñjananibhā kṛṣṇā sā'bhūn
gaurī kṣaṇādatha kālikākhyā'bhavat sāpi himācalasambhavā"
10.16
dṛścikapalavṛkṣe 4 kramadeyavastumūlye 5
dhūmravalyām 6 aṭāmāṃsthāṃ 7 kākyāṃ 8 paṭolaśākhāyāṃ 9
romāvalyāṃ 10 viṣādyām 11 meṣāvalyāṃ stro medi0
12caurakoṭe hārā0 13 masyāṃ śandaralā0 14 kākolyāṃ
15śyāmāryāyāñca strī rājani0
10.18
himācalasagbhavāyāṃ laghiṣṭhāyāṃ harītakyām strī medi0 | 17caturvarṣa
kumārobhede adyadākṛtyaḥ kālasaṅkīrṇaśaṅkhe vivṛtiḥ
kālasya bhāvaḥ vā0 vā vuñ
10.16-2
kāśyā svau
10.20
svarṇadoṣe jaṭādharaḥ baṅginā dāhe yaddoṣān svarṇasya kṛṣṇatā
bhavati sā ca tāmrādidhātuyogeḥ | "hennaḥ saṃlakṣyate rūpyau
viśuddhiḥ śyāmikā'pi vā'raghau kṣagnāvaveva kālikājñānasyokta stasyaiṣa tathātvam | kāya jalāya alati paryāpnoti
ala-paryāptau ebul ṭāp ata ittvam
10.22
kṛṣṇaphāṭikāyāṃ
bharataḥ 21 navameghe strī medi0 | kāle dīyate ṭhan
10.23
pratimāsadeyavṛddhau (vṛddha) “pratimāsaṃ sravantī yā vṛddhiḥ sā
kālikā matā” nāradaḥ | kaṃ jalamalati bhūṣayati alabhūṣaye bul ṭāp ataittvam
10.25
surāyāṃ strī hemaca0
kālovarṣo'styasya ṭhan | 24kālīyake kṛṣṇācandane na0śavdaca0 | prakṛṣṭaḥ dīrghaḥ kālo'sya prakṛṣṭe ṭhan
10.26
vaire na0
tasya dīrghakālasthāyitvāsāmārthyāt | "varheścānitye"
ityadhikāre "kālāñ” pā0 kan | kājaka striyāṃ
ṭāp ata ittvam
10.28
kālikā anityakṛṣṇavarṇayukta
śākādau strī "kālikā śāṭī" si0 kau0| kālena nivṛttaḥ ṭhañ | kālika 27 kālanivṛtte kālakṛte tri0
"viśeṣaḥ kāliko'vasthā" amaraḥ | kāle bhavaḥ ṭhañ
10.16-3
kālabhave tri0 | ubhayatna striyāṃ ṅīṣ iti bhedaḥ
kālikāpurāṇa na0 kālikāyā māhātmyādipratipādakaṃ
purāṇam | upapurāṇabhede upapurāṇaśabde pṛ0 tasya tathātvamuktaṃ tatpratipādyā viṣayāstu
1a0 brahmaṇonāradādikrameṇa tatpurāṇaśravaṇavarṇanam
ṛṣiprene mārkaṇḍeyoktiḥ | prajāsṛṣṭiḥ brahmaṇamanasaḥ
sandhyāsṛṣṭiḥ kandarpasṛṣṭiḥ| tasya brahmaṇa strīpuruṣayormelanāya nideśaḥ | 2antasya manmathanāmāribhiruktiḥ | tasya
harṣasvarocanākhyagopyamārgaṇāya prakhyātāyoktiḥ | sandhyāṃdṛṣṭvā brahmaṇo manovikāraḥ sandhyādarśanena jātasātvikadharmāt kāmiṇaścāṭīnotpattiḥ | tāṃ dṛṣṭvā vikārānvitadakṣadharmmataḥ ratināmakakanyotpattiḥ
3a0 manmathaḥ kāmadevaśāpaḥ | ratyāḥ kāmena vivāhaḥ
4a0 śivamohanāya brahmaṇā kāmasya niyogaḥ| śivamohanātha brahmaṇā viṣṇu māyāyāḥ stutiḥ | dakṣakamryyā satītona
tasyāḥ prādubhāvāyaprārthanaḥ dakṣeṣu mahāmāyāyāḥ stutiḥ | 5a0
viṣṇū māyayā dakṣāya varadānam | 6ta0 manbhodīrapaharaṇavāya brahmaṇā kāmasya niyojanam | tena saha mārrādigaṇa
sya preraṇam | 7a0 kānena haramohanaprakāroktiḥ
8a0 dakṣasutamannāmāyāstavaḥ | satījanmattatpālana prakāraḥ
tannāmaniruktiḥ | nāradena sayā hararūpavaraprāptyuktiḥ | 6a0satīkṛtaśivavratam | brahmaṇaḥ śivasamīpe
dārapagrahaprārthanam | tadaṅgīkāre tatpariṇayayogyatayā
dakṣa kanyāyāḥ kathanam | 10a0 sayā nandīvratasamāptau
śivena tasyai svasya bhāryābhavanarūpavaradānam | dakṣasamīpe
svena satīvivāhārthaṃ śivena brahmaṇaḥ preraṇam | brahmaṇyodakṣaṃ prati tatprārthane tena tadaṅgīkāraḥ | satīvivāhārthaṃ brahmādibhiḥ saha śivasya dakṣapuragatiḥ
11a0 vivāhakāle satīrūpaṃ dṛṣṭvā brahmaṇomanovikāraḥ
tataḥ saṃvarttādimevādīnāmutpattiḥ | tatodakṣavākyena brahmāṇaṃ prati śivasya kopaḥ | viṣṇunā sāntvanam | 12a0
ṛṣyagre brahmādiṇā śivānāsabhedoktiḥ | 13a0 śivāya
viṣṇunā brahmāṇḍasaṃsthānasya darśanam | tathā rūpadarśanena teṣāmekalokatayā brahmāṇaṃ prati tasya kopanivṛttiḥ
14a0śivasatīvihāravarṇanam | 15a0dakṣayajñaprārambhaḥ| tatra
śivasatīnimantraṇābhāve satyāḥ pitaraṃ prati kopaḥ | tatra
dakṣakūpena sayā dehatyāgaḥ | 17tena kruddheniśivena vīrabhadraṃ sṛṣṭā taṃ prati dakṣayajñanāśanāyādeśaḥ| tena tadyajñasyanāśanam | satīvirahe śivavilāpaḥ | 18pra0śivasya satīvirahavarṇanam | śivarodanāmbuno bhūmau patane tannāśāśaṅkayā devānāṃ śaṃbhuṃ prati tatkṣopayāprārthane tena tasyāṅgīkāraḥ | tadvāṣpeṇa vaitaraṇīnadī prādurbhāvaḥ | satīmṛtadehayutayāskandhaṃ śivasya bhramaṇam | śaninā satī mṛtadehāvayavānāṃ kramaśaḥ khaṇḍane kaṅka bhedena tatsthānānāṃ pīṭhatvaprāptiḥ| kramaśaḥ sarvvasatīdehapatane śivasya liṅgatvaprāptiḥ
brahmaṇā tasya sāntvanam
10.21
candrabhāgānike śiprāsaraḥ
śiprīnadīsamutpattiḥ | candrabhāgānadyutpattiḥ | candrabhāgā
nāmaniruktiḥ | saptaviṃśatau aśvinīdiṣu strīpu rohiṇyāmindoratyanurāge aśvinīdīnāṃ candre ṇa viṣādaḥ | tatra
1 3 6 10 12 16 21 26 bharaṇyādibhinaivabhiścandrasya
bhartsane kṛte candrasya tāḥ prati yātrāryāṃ varjanīyetārūpāpadānam | sarvāsrāṃ dakṣasamīpe gatiḥ tābhiḥ candaidīrātyadasya kathane dakṣeṇa candraṃ prati sarvvāsu tulyavarttanopadeśe'pi candre ṇa tathānācaraṇe dakṣeṇa rājayakṣmāṇaṃ gadamutpādadya candrābhibhayāya tasya niyogaḥ | tasya praveśena candrasya
kṣayaḥ | candrakṣaye oṣadhīnāmapuṣṭau yajñābhāvāt vṛṣṭyabhāvena
prajākṣayoktiḥ
10.24
tadālokya dakṣasamīpe devānāṃ
gamane tadupadeśena rājayakṣmā oṣadhakalānāṃ jaṅgāntyādīnāñca niṣkāsanam| bahmastrohitā nadīsnānāt candrayakṣmamokṣaḥ | rājayakṣma sthitasthānakathanam | tat patnīkathanam | dakṣaśakvānusāreṇa candramaso māsāīṃ
hrāsavṛddhiprakāra kathanam | sūryya bimbe na candravṛddhikathanam
śivena candrasūryakalādhāraṇaṃ tataeva jagot svāyāḥ kauṇa
candre praveśena candravṛddhikathanam | sītānadīprādurbhāvaḥ
candrabhāgānāmaprāptisamarthanam nirvigṇāṃ sandhyāṃ prati viṣṇupāsanāthaṃ vasiṣṭhopadeśaḥ | sandhyāṃ prati viṣṇoḥ prasāde tathā
tasya stutiḥ | tasyai tena varasya dānam | viṣṇorupadeśānmedhātithiyajñāgnau tayā dehatyāgaḥ tatkarorasya viṣṇorājñayā sūryya maṇḍale nayanam; sūryyeṇa tasya tridhākaraṇena
sandhyātrayakalpanam | medhātithiyajñāgneḥ arundhatīsamutthānaṃ
tannāmaniruktiḥ | 23a0candrabhāgānadīmāhātmapram arundhatyā vasiṣṭhena saha vivāhaḥ
10.25-2
a0brahmādibhiḥ śivavaikalyavāraṇārthaṃ yoganidrāyāḥ stutiḥ | viṣṇunā śivasya
sānvanam | nimeṣādiparā īparyantakālabhāgoktiḥ | manvantaroktiḥ| pralayaprakāraḥ| sṛṣṭiprakāraḥ
10.26-2
a0 sṛṣṭe rvivṛtiḥ
brahmāṇḍādisaṃsthānam
10.26-3
a0varā hakalpe pratisargaḥ| 27a0
yajñavarāheṇa pṛthvīdhāraṇaprakāraḥ | 28a0 agateābhiḥ
sārakhaṃtvādvā tattvajñānena mokṣopadeśaḥ
10.20-2
śivamaśyānā
stutantrādi
10.3030
yajñavarāhasya dharārūpayā vāṟāhā
saha kroḍanena tadanurāgāt taha hatyāgaiḍaniṣkā | taddehatyāgārthaṃ devairviṣṇoḥ stayaḥ | varāhadehnāśārthaṃ śivasya
śarabhamūrttidhāraṇam tena tasya yuddhe pṛthivyā naṣṭaprāyatayāṣṭadā
rohitamatsyarūpeṇa viṣṇorāvirbhāraḥ | tena pṛthivyīve damunyādīnāṃ dhāraṇam | śivena nānāvidhagaṇānāṃ sṛṣṭiḥ
varāhasūnaiḥ śarabheṇa saha yuddhe tasyāṃśanonaranārāyaṇayoktatpattiḥ | śivena varāhasya badhaḥ | śivagaṇānāṃ svarūpaguṇadi
31a0 mṛtavarāhadehāvayavebhyo jagratośśobhādiyajñakatpanam | varāhaputtrasyasye tetānnicchameṣotpattiḥ
10.38
svāyambhu yamanuṃ prati kapisabhāgaḥ | manorviṣṇū pāsanam
tatttsamīpe viṣṇormatsyarūpeṇāgala vāsasthāna prārthanaṃ,
kṣudrapālādvivṛhatasarobaraparyyante kramaśaḥ varddhamānasya
matsyadehasyābhārasyābhāvoktiḥ ! 33a0manumā'ṅgu tadarśanaika
taṃ prati tasya svarūpagānāya mantre tasmai tena kālarūpakasya
kathanam | kapilavākyānusāre ṇācireṇa bhaviṣyacchaṅkhakathā
mahārathārthaṃ manustena hayagrīvāgnijjīvasya tatbījasaṅkalakhyāpanasyopadeśaḥ| śambhuśca ca tajaukāyāḥ samākarṣaṇaṃ
kariṣyatītyuktiḥ| prakṣayānte jagatāṃ śeṣarūpeṇa dhāryyatoktiḥ
24a0 kūrmma rūpeṇa varāharūpamanuḍena naṣṭaprāyāyābhū meḥ
svīkaraṇam | naranārāyaṇābhyāṃ tapasā sūryyādisthitikaraṇam | pūrvva sañcitabījaiḥ manunā punaḥ sṛṣṭapravarddhanam
35a0 śivasya pūrvva gṛhītavarabhamūrttistyāgakāle aṃśabhiḥ
pādaiḥ sūryyādyaṣṭamūrtti ṣaṅkañcam tena tasyāṣṭamūrtti nāmatā
bhārabhakāyāttu kapālima bhairavādgādhaiḥ | madyajanaprakāraḥ
36vya0 rajasvalāyāḥ pṛthivīrūpavarāhapatnayāḥ varāheṇa
saṅgāt narakāsurotpattiḥ| 37a0 janakanṛpāt sītāyutpattiḥ | haropadeśena janakena narakasya pratipālanādiḥ
10.36
a0 tasya prāgjyotiṣadeśe rājyakaraṇam
taddeśasīmādi
10.45
a0 dvāparayuge utpannavāṇāsurasaṃsargāt narakasyātyācāraḥ | nīlakūṭe sthitadevīdarśanārtha
māgatavasiṣṭhadarśananivṛttaye narakeṇa tadde vodvārācchādane kṛte
taṃ prati' 'yena janitastvaṃ mānuṣarūpeṇa tenaiva tava badho bhaviṣvatīti, vasiṣṭhasya śāpadānam | 40a0 tasya bhaggadattādisutotpattiḥ | vasiṣṭhaśāpānusāre ṇa kṛṣṇena dvāparayuge narakasya
badhaḥ| 41a0 menanāyāḥ merukādiputvagatasya kālīnāmaka
kanyāyāścotpattiḥ| nāradena tasyāḥ śivavivāhayogyatvasya
tadde hārddhaharatvasya ca himācalasamīpe kathanam | 41a0
priyavarasyāgena himavatprasthe śivagatiḥ | śivaśuśrūṣārtha
himādriṇā svasutākālī niyojanam | devānāṃ tārakāsurapīḍanakathā | tadbadhāya devaprārthi tabrahmaṇā śivasya pārvvatīsaṅgajāsu gupta tejodvāt kumārāt tasya badho bhaviṣyatītyukko tayā saha śivasya melanārthaṃ śakraṇa kāmasya preraṇe
kṛte tena kālīsaṃvidhāne harasya manovikāre janite
śive na lalāṭanelotthāpitena vahninā tasya dāhaḥ tadbhāryācāravaśca | haranelotthitāgneḥ vār̤avāgnirūpeṇa sindhupraveśaḥ|42ta0nāradopadeśena kālyāḥ śivārodhanārthaṃ pitroḥ samīpe
vanagamanaprārthanā | tasyānumānātprārthanākaraṇoktiḥ| tadārādhanena tuṣṭasya harasya brahmacāriveṣena tadantike āgatasya tatsakhīṃ
prati kālītapasyāprayojanapraśnaḥ | tacchrutvā brahmacāriṇā
harasya nindanena anyapativaraṇasyoktopadeśaḥ| tacchravaṇe taṃ
prati krodhāt kālyā śivasvarūpagadeḥ kathanam | śivasya
nindānavakhyāparādhamā mārjanāya kālyā tasya stutiḥ, anyatla
gamanodyoṇaśca svarūpapradarśanena śivena tasyāḥ nivāraṇam
varadānañca|43a0kālyā śivaṃ prati kanyāyāḥ pitṛdeyatvoktā
pitṛsamīpe prārthanakarta vyatoktiḥ| kālyāstapaḥ phalalābhe sva
ṣṭaṅkanatiḥ | śivena sāntvatīkasaptarṣī ṇāṃ tatkṛtye niyojanam tairhimācalaṃ prati kālyāḥ śivena vivāhadānārthaprārthanā tena tathāṅgīkāre śivena kālīvivāhaḥ | bhikṣāaṭaniyāyāḥ kālyāḥ gaurāṅgatvaprāptikathā
10.50
ka0addhaṃnārīśvaramūrttiprādurbhāvaḥ tanmūrtti varksa nam | a046 kālośivayo rbhaṅgārthe'numānihantau devaprārthi tena haraṇa anale tejasautsargaḥ | tadutsargakāle 'ṅgudvayasya himaprasthe patanāt
tatobhraṃṅgabhaṅgākākhya bhairavayostṛpattiḥ | devairbhaṅgāmaithunavighne kṛte kupitayā kālyā devānāṃ svasvabhāryāsu apatyābhāvakharūpaśāpadānam | haropadeśena kālījeṣṭhatābhaginyāṃ
gaṅgāyāṃ vahninā harotsṛṣṭatejobhikṣekaḥ | gaṅgāyāskanda
viśākhayorddha yoḥ putrayoḥprabhavaḥ tatastayoraikatvoktiḥ | jātamālasya tasya śaravaṇe tayā tyāgaḥ| kṛttikābhiḥ stanadānena
tasya poṣaṇañca | tataḥ kārye tatputvadānam | maithunāt nivṛtayā galitavastrāyā pūrva hāriniyukta yorddha ṅgabhṛṅgākālayoḥ
svaputnayordarśanena lajjitayā kātyā tayormmartya janmaprāptirūpe
śāpe datte nirāgobhyāṃ sāmbhārthya śivārodhayayornāmutthaprāpti
śāpasa dānam | pauṣyaputratvena candraśekharanāmnā śidajanma
48a0 kālyāḥ katrātṛsvabhāryāyāṃ janma tasyāstārāyanoti nāma | pauṣyatārāvatyorvivāhaḥ | 46a0 tārāvatyāṃ kāmukasya kāpotamunervañcanāthaṃ citrāṅgadanāma
svabhaginyāḥ rūpeṇena preraṇe tena tasyāṃ sutadvayasyotpādanam citrāṅgotpattikathā
50a0 paścāt tasyāḥ svayañcanaṃ jñātvā kruḍakāpotamuninā kapālinā te patno janayiṣyate dūti tārāvatīṃ
prati śāpe datte tadanusāreṇā kapālinvaṃgadhāriṇā śivena
tārāvatīdehe kālīṃ prave śya tayā saha saṅgamya vetālabhairavayostṛpādanakathā | nāradāt śrutavṛttāntena candraśekharanṛpeṇa tayoḥ jeṣṭhasya bhairaveti kaniṣṭhasya vetāle ti
nāmakaraṇam | tayoḥ pūrvvataḥ uparicaraḥ damanaḥ amaruka
dūtibayaḥ pulāstārāvatyāṃ candraśekharasya yabhūvuḥ | 51vya0
candraśekharasya aurasapuleṣviva śivaputvayorve tādbhairavayoḥ
khe hā bhāvena tayornirvedaḥ | kāpota munerupadeśāt tayoḥ
śriyārādhanātha prānta gostadārādhanasthānapraśne kāpotena
tadupāsanāsthānakathanam | tatrādau vārāṇasyāḥ sūkṣmatvasaṅgā
dyanyāni kāmarūpādīni tīrthāni tatsthānatvena kathitāni
śivopāsanāprakāraḥ tadupadeśānusāreṇa tābhyāṃ svajanakasya
śivasyārādhanam | tābhyāṃ tathācaraṇe śivena taddehena
gāṇapatyapadalābhavarādanam
10.66
a0 kālīpūjanāyai śivena
tayorniyogaḥ | 51, 54, 55, 56, 57, a0 kālīpūjā
tatpūjāsthānaviśeṣoktiḥ | 52a0kāmākhyādeḥ viśeṣaphaloktiḥ
56a0tasyāaṅgamantrādi | mahiṣamarddi nīdhyānapūjādi
tasyāḥ pūjāvidhiḥ | mahiṣāsuravṛttāntakathanam | 60a0devyāḥ
samope hananakāle mahiṣāsuravaraprārthanā | mahiṣasya pūrvvasṛṣṭau ugracaṇḍāmūrttyā, paścāt kālīmūrttyā, etatkalpe
durgāmūrttyā ca vināśanoktiḥ | śivavarāt rambhāsurāt
mahiṣyāṃ mahiṣāsurotpattiḥ | pittārādhitaśivavareṇa tasyaiśvaryya prāptiḥ | 61a0 aṣṭādaśabhujopacaṇḍādyāḥ prādurbhāvaḥ
tasyā eva upatārāhūpatvam | tasyādhyānapūjāpīṭhayantrādi
kauśikīprādurbhāvaḥ tad rūpamantrādi | śivadūtīprādurbhāvaḥ
tadrūpamantrapūjādi | 62a0kāmākhyānāmānirvvaktiḥ | madhukaiṭhabhotpattitannāmanirvvaktī | viṣṇu nā tayorvvadhaprakāraḥ
tanme dasolepanena pṛthivyādṛr̤hatākaraṇātmedinīti nāma
prāptiḥ | kāmākhyātīrthotpattiḥ | nīlādriparvvatotpattiḥ
śilārūpeṇa brahmādīnāṃ tatra sthitiḥ | tatratyaṃkālakuṇḍādinānātīrthakathanam | 63a0 kāmākhyāmantrapūjāvidhiḥ
tatra jayantyādī kāyasaptamapūjā-ugracaṇḍādinavaśaktipūjāvidyā | tripurodhyānapūjāprakāraḥ | 64a0 kāmeśvarīmṛsiṃdhyānapūjāvidyā | 65a0śāradīyāpūjāviśeṣāvidhiḥ
10.67
a0kāmākhyāṅgamantrādividyā
10.86
a0valicchedanaprakārānarūpaṇam | detyai dattabalestadṛgaṇatvaprāptiḥ| kāṇavyaṅgādīnāṃ
balidāne niṣedhaḥ| 68a0 ṣoḍaśopacārāḥ | tatrāsanādiṣu
vajjrārgijaitra gandhapuṣpādyauviśeṣaḥ | 70a0naivedyādvayathādi
71a0prada kṣiṇapraṇāmaprakāraḥ | 72a0kāmākhyākavacam
73a0mātṛkānyāsavidyā | 74a0aṣṭadhā yonisuṣṭānirūpāṇi taddarśanaphalam | mantarahasyam | sadyantvadhāraṇavidhiḥ
bālātripurāmantrarūpapūjāvidyā | tripurabhairavatrāḥ pūjādi
75a0 tripurabhairavyāḥ puraścaraṇahomādividyā | 76a0
mantraśodhanaprakāraḥ | tatra siddhasādhyādicakravarṇa cakrādikathanam | evaṃ śivopadeśaṃ prāpyaurvvatālabhairavayorrthisaṣṭopadeśena kāmākhyātīrthagamistatra puraścaraṇādisamāptau
devyāḥ prasāde tayormmātṛṣatvatyāgena devatvaprāptiḥ ! śivā
śiṣayoḥ sevakatvaprāptiśca | 77a0kāmarūpasthanandikuṇḍādinānātīrthamāhātmapram | tatratyajaṭoṭakānadīnāmanirvvaktiḥ
navatoyānadīnāmanirvvaktiḥ" ṛgadanadamāhātmādi | jaloṣanāmanirvvaktimāhātmapryādi | 78a0 tatatyavallarokānadī
māhātmādi | lasitāsaṅgagiricandrikānadīphenilākhamaṭanānadīmāhātmādi | bhadrānadīśubhrānadīmānasa
vairaṭagiribhairavīnadī vatsalā nadīmāhātmādi | liyotaḥ
kapotakuṇḍavāruṇakuṇḍatapyācalamāhātmādi | suranadīkṣīrodānadīmānadīcaśvaśakācandrikānadīmāhātmādi
apsarākuṇḍakaṇṭhamaṇḍa gakujapīṭhamantrāṇuragirirauhityānnakāsunādimāhātmādi | bhadrakāmācyakaṇṭhakaharaśillapunarbhavakuṇḍa hayagovaśilāgokarṇa śiryālaṅkakedārālaṅkakamalaliṅgamāhātmādi | hayagrīvamantrādi | 76a0
tatatyadarpa ṇarohacarpaṭa nadāgnimānagirivaruṇakuṇḍakaṃsa karavāukuṭācalacandrakuṭācalasoma kuṇḍamandanādyalabhaktākuācalorvvaśī kuṇḍasadābhūtakuṇḍamaṇikūṭamaṇikarṇa viṣṇukuṇḍakalānadīmanusuvṇakulācalasvarṇa tānadīkābhadrasaraḥsukānācala rakṣaḥ kūṭāicalapāṇḍa nāthabhairavapāṇḍunāthācala brahmakuṇḍanīlakūṭācalopatārasthānamāhātmapūjādi | karpaṭācanacilācalakañjācalaśakrācalakapilabhaktikānadīdaśanānadīvṛddhācalākāśagaṅgāsyāvarasarodurjjayācalacchaṃgaḥkācalakāntonadīdivyakuṇḍapuṣkariṇī hetukaviṣṇusambhrācalakṣāsitānadīmāhātmaprādi 80 a0 dīptayato nadīsaṅkaṭāgiriśivālasroto nadīgṭahavedikāmahṛdārakānadīnāṭakācalasvasaraḥsarinnrayaḥ daṇḍakārikāmadīvṛṣagaṅgākharṅganadīśrīnadoviśvanāthaliṅgavidyaddevīmūrtti māhātmādi
somāśramānadī sitagaṅgālalitakāntālaṅkatījṇakānākhyopatārāmūrtti pūjāmāhātmādi | lalitakāntaliṅgamaṅgulacaṇḍikāpūjāvidyā tatra svaśiṣya mūrtti bhedatanpūjāprakārādi | 81ka0 kāmarūpasthatattīrthasevanena sarvvaṣāṃ nirvvāṇādiprāptau yamena svakāryābhāvākajane
brahmādisamīpagamanena tannivāraṇopāyacintanam | brahmaprārthitena śivena kāmarūpasthatīrthebhyaḥ sarvvalokoddhāraṇārthaṃ
gaṇaiḥ saha upatārāyāniyojanam | upatārayā ca tatrasvavaśiṣṭhasyotsāraṇe kṛte vaśiṣṭhena tāṃ prati mlecchādya pāsyatāvāmamārgopāsyatādirūpaśāpadānam| kāmarūpasya mle cchāvṛtatvamāpadānam kāmākhyātārāmanayoca viralatvādimāpadānam | tena śāpena upatārā bahirgatāgaṇāśca
gnecchatāṃ prāptā ugratārā'pi tadavadhi vāmamārgaratā
śivasya mleccharatistadavadhi jātā vaśiṣṭhāśāpya tatyasattvetīrthaguptiḥ lauhityamātmanastanmāhātmaprasthitiḥ
82a0 lauhityotpattinmāhātmapradi | jāmadagnyopākhyānam | 83a0 tatkṛtamāṭabadhapāpanirmocanena lauhityapraśaṃsā | pūrvakalpe'sṛjakaṣāṇāsurayorbhṛṅgiriṭimahākāla rūpagaṇatvaprāptikathā | 84a0 rājanītikathanam durgādikaraṇaprakāraḥ85a0 | prajāsu rājādṛttiprakāraḥ | nṛpakarttavyadurgāpūjāviśeṣa
kathāḥ | tatpūjāprakāraḥ nīrājanaprakāraḥ
10.88
a0puṣyābhiṣekaprakāraḥ | 87a0śakradhvajotthānavidhiḥ
10.8.1
dyūrahūrāyāṃ viṣṇo ratiprakāraḥ | śrīpañcamyāṃ lakṣmīpūnāvidhiḥ
nṛpakarttavyācāraviśeṣaḥ | dvādaśavidhaputravidhiḥ | dattakādīnāṃ
grahītrā saṃskārakaraṇe putratvaprāptiḥ | pitṛgotreṇa saṃskāre
grahītṛḥ putratvābhāvaḥ | ṣaṣṭhīgoleṣu cūr̤ādisaṃskārābhāve dāsatvam, pañcamavarṇoṅgaryahave na putratvasiddhiḥ
pañcamavarṣīyahave tata putneṣṭividhānam | dāsīputre
viśeṣaḥ | śūdrāṇāṃ purāṇādivācane'nadhikāraḥ | vadyyaṃ
purohitalakṣaṇam | vividha nṛpakarttavyācārabhedaḥ | kāmukakāmasya karttavyācāraḥ 86a0 | aputrasya gatirnāstīti
nandina upadeśāt vetālabhairavayoḥ putrotpādanābhilāṣe jātebhairavasya urvaśyāḥ saṅgame surathanāmaputrotpattiḥ| tapasā maṇmavidyādharādhyakṣatā prāptiḥ | tasya dhṛtarāṣṭrakanyāyāṃ devasenāsaṅgotpattiḥ| tataḥ devasenādiśaṃkhavarṇa nam | tadarthayajñayena
khāṇḍavanasya nirdahanam | arjunena vahniprītyarthaṃ tasya
dāhanam | 60a0 vetālasya kāmadhenau vṛṣabhasvarūpatlotpādanam | tasya bhṛṅgīnāmnā śṛṅgitvena śivavāhanatā prāptiḥ | tasya vaṃśavarṇanam | vetālavayodvayā
evaṃ sarvo gāyadvayuktiḥ tataupasaṃhāraḥ” | itye te pradhāna
bhūtāḥ padārthāstattasyāḥ prasaṅgāgatāścānye 'pi padārthā abhidheyāḥ santi vistarabhayānnoktāḥ
atre ṭaṃ cintyate 86,60a0 vetālabhairavayorrvi bhinnayaṃśakatha ne
sthite dakṣakanyakādau bhairavaputrasyaiva vetālena harāmadvāyakhaputrakaraṇapratipādakavākyānyi yānyuddhṛtāni tāni
nirmūlānītyavagamyate | pitṛgotre ṣeṇādivacanānāṃ tala
10.8.2
yā nirmūlatāśaṅkā katā sāpi kālikāpurāṇaḥ darśanamūrttikaiva 86a0 tahacanānāṃ pratyakṣata upasabhyamānatvāt iti | kālīpurāṇaśabdala na0
kālikārata na0 kālikāyāḥ prītyarthaṃ vratam | puraṇokke
vratabhede
“śambhuruvāca | “vidhānaṃ cāsya me brūhi kālikāyā
vratasya ca | mamopadiśyatāmeva tadratañca karomyaham
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvācāya sā tadā | śuklapakṣe
samārabhya athāṣṭamye ghaṭaīśīm | saṃkalpatra vidhinā pūrvva
mathāvāśyāṃ vrataṃ caret | samārabhya guṇenaiva dviguṇaṃ
pariśodhayet | na rātrau bhojanaṃ kāryaṃ vāmahaste bhajikriyā | kṣipramakṣaṃ rātrikāle dadhabhīnañca sarvvadā
varjjayet piṣṭakaṃ kiñcit raktaśākañca cāmlakam
dviṣṭakāṃ viprajāyāñca sadhavāṃ bhojayettataḥ | evaṃ krameṇa
kṛtvā tu kṛtikālaṃ nayedrutam | tataḥ śuddhadine prāpte
bhaumāḍe mandavāsare | yathāśaktyupacāraiśca pūjāṃ kuryyāhidhānataḥ | tathāparāhnakāle tu sandhyopasamaye tathā
rātrau tu kadalīkāṇḍe mṭahaṃ nirmāya prāṅmukhe | tasya
madhye samāropya kālikāṃ pūjayet sadā | pādyārghyācamanīyaiśca gandhapuṣpādirabhrastathā | dhūpai ṭaṃbyapradīpaiśca naivedyai
rvividhaistathā | piṣṭakaṃ caiva vimbākṣaṃ vyañjanaṃ dadhabhīnakam
nivedya sakalaṃ devyai baliṃ dattvā praṇamya ca | sadasaṃ vyañjanaṃ
sarvvaṃ naivedyādi baliṃ tathā | mahāragaṇye pradātavyaṃ
karttavyaṃ vratamuttamam | vaiṣṇave kadalīmūle yā kuryyāt
kālikāmatam | kāryyasiddhirbhavet tasyā bhavitā gati
ruttamā” !
kālikāśrama na0 60 | bhāratavarṣasthe vipāśānadītīrasye tīrthabhede “kālikāśramamāsādya vipāśāyāṃ
10.8.3
kṛtodayaḥ | brahmacārī jitakrodhastrirāttraṃ mucyate
bhavāt” bhā0ānu0 25 a0
kāliṅga na0 kena jalenoliṅgayate ā+liṃgi-karmmaṇi yan
śṭa0 | (taramuja) madhyasyajalake phalabhede | “kālinda
kṛṣṇabījaṃ syāt kāliṅgaṃ ca suvarttu lam | kāliṅgaṃ
svādi dṛkpittaśukahacchītalaṃ guru | paktaṃ tu śoṣṇa
sakṣāraṃ pittalaṃ kaphāvātajit” bhāvapra0 tatparyāyasvarūpa
guṇādiruktam | “kāliṅge bhavaḥ aṇ | kāliṅgadeśoṅkave
tri0 striyāṃ ṅīp | taddeśānāṃ rājā aṇ | 2kaliṅgadeśanṛpe | “pratijagrāha kāliṅkastamastraṃ gajasādhanaḥ”raghuḥ
“varge rānye yadyauḥ krū rūpaṣoḍitaiḥ krameṇa nṭapāḥ
yākalobhāgaḥdhakaḥ kāliṅgaśca kṣayaṃ yānti” vṛhatūsaṃ0
“nirvasastat kāliṅgaḥ gāndhārā dharmātaṃ tathā” harivai0
!!! 720; bahupu tu vyapo luk | kaliṅgā ityeva tadrājeṣu
tadbhāsiṣu ca bhūni | kacicca luk | “kāraskarān
māhiṣakān kāliṅgān keralāṃstathā” bhā0 ka0 44vya0
"koyalāḥ kāpayauṇḍāśca kāliṅgā magadhāstathā” 45 śra0
"kaliṅgadeśamārabhya pañcāśadyojanaṃ śive ! | dakṣiṇāsyāṃ
maheśāni ! | kāliṅgaḥ parikīrttitaḥ” itiśakta deśabhe de
etatparatayava prāguktabhāratavākya lṇabhāvo na kalpanīyaḥ
ka̍ jalakṣāvikurvāṃta kā+ligi-aṇ upa0sa0
4hastini 5sarpe ca puṃstrī striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
6bhūmikarkaṭau pu0medi0 | “kāliṅgo'ṅgiruvānyaḥ syādbanaḥ ślakṣṇāṅgaromataḥ” iti suśrutotto 7lohabhede
pu0
10.160.1
rājakarkaṭyāṃ strī gaurā0 ṅīṣ medi0 | svārthe ka
ata ittvam | kāliṅgikā triputi (neśvor̤ī) rājani0
kālidāsa pu0 kṛta0 saṃjñāyauṃ luk | raghuvaṃśādikāmyakārake
mahākavibhede tadvṛttāntakāvyādikamucyate "itaḥ
pūrvaṃ saṃvatsaranāmakaśakābdapravarttako bhāratavarṣe
mālavadeśe ujjāyanīnāmarājadhānyāmasīmaguṇadhāma
vikramādityanāmā nṛpatirāsīt | tasya dhanvantariprabhṛtayo
nava kaṣivarāḥ sabhāsado babhūvuḥ | teṣu kālidāsa eṣa
prathitayaśā mahākavirāsīt | tena ca raghuvaṃśa-kumārasambhava-meghadūtābhidhaṃ kāvyatrayaṃ, śruticandrikābhidha utkaladeśapracalito vedoktakammapratipādakaprabandho jyotirvidābharaṇanāmakaṃ kālajñānaśāstraṃ ca krameṇa niramāyi
anantarañca mālavikāgnimitra-vikramorvvaśī-śākuntalābhidhāni dṛśyakāvyāni praṇītāni | etañca tatkṛta jyotirvidābharaṇagranthe śeṣādhyāye sphuṭamupalabhyate yathā'manto'dhunā kṛtiriyaṃ śati mālavendra śrīvikramārkanṭaparājasare samāsīt” iti| “dhanvantariḥ kṣapaṇako'marasiṃhaśaṅkha vaitālabhaṭṭaghaṭaka[rpa] rparakālidāsāḥ | khyāto
varāhamihiro nṛpateḥ sabhāyāṃ ratnāni vai vararucirnava
vikramasya” | “yadvājadhānyujjayinī mahāpurī sadā
mahākālamaheśayoginī”
"śaṅkādipaṇḍitavarāḥ kavayastvaneke jyotirvidaḥ samabhavaṃśca
varāhapūrvāḥ | śrīvikramasya budhasaṃsadi prāptabuddhe stairapyahaṃ nayasakhaḥ kila kālidāsaḥ”| “kāvyatrayaṃ sumatikṛd raghuvaṃśapūrva jātaṃ tato nanu kiyacchrutikarmma vādaḥ
jyotirvidābharaṇakālavidhānaśāstraṃ śrīkālidāsakavito
hi tato babhūva” iti "varṣe sindhuradarśanāmbaraguṇairyyāte kateḥ
10.160.2
saṃjñite māse mādhavasaṃjñite'la vihito granthakriyopakramaḥ|'
iti ca anena 3068 aṣṭaṣaṣṭhāttaratrisahasrasaṃkhyake kallerabdavṛnde yāte tadupavyakaraṇaṃ suvyaktam | idānīñca kalergatābdāḥ 4675 teṣu nirdihre 3068 saṃkhyayoniteṣu 1507
varṣāḥ samāyānti | tena itaḥ 1607 varṣaṇaṇāt pūrvaṃ
kālidāsakavito jyotirvidābharaṇaṃ jātaṃ tataḥ pūrvaṃ rakha
vaṃśādikamabhūditi pratibhāti | etat sandarbhairyadyapi
dṛśyakāvyatrayakaraṇaṃ na pratīyate tathāpi dṛśyakāvyānāṃ
prāguktānāṃ jyotirvidābharaṇagranthāt paścāt kāle kālidāsakṛtatvena na teṣāṃ tatra samullekhaḥ, kintu tatsadṛśamleoke va
tatkṛtatvaṃ suvyaktameva | ṛtusaṃhāranalodayayoryadi tatkālidāsakṛtatvaṃ tadā tataḥ parācīnatayā na tallekhaḥ
kālidāsasya katamamanvayaṃ katamañca janapadamalañcakāra taccākalyāśaḥ | kintu tasya caritaviṣaye'smaddeśe bhūriyampravādamevaitittrāmāsti | tadatra sarvva vijñātumāya pradarśyate
kācit viduttamā kanyā vivāhārthaṃ pitrānītān bahūna
śāstrajñān dvijān vādavicāreṇa parājigye | evam
āgatyāgatya tasyāḥ sakāśāt vicāre parājayamāptā
pratinivṛtteṣu vareṣu taduttaraṃ parājayabhayenetare varā yaṭā
naivāgantumaicchan tadā tatpitā vicārābhāvenaiva āgatamātnāya pātrāya kanyā deyeti pratijñāte pūrvvapūrvyavarānayane
niṣphalaprayatnatayā bahudhā khinnā jñāterthyā dūtāḥ enaryarānayanārthaṃ tanpittrā noditāḥ svārthānvitaganvāccheidatayā
kālidāsamalpabuddhimavetya tatkanyāyā varatvenāvadyāyauṃ
ninyuḥ | ānītāya ca tasmai avicāryya nahopaguṇau
tatpitā tāṃ kanyāṃ prāyacchat | evaṃ tasya vivāhe saṃdṛtte
10.160.3
dampatyoḥ parasparamālāpakāle kālidāsenāpabhraṃśaśabdamālābhijñe nāpabhraṃ śaśabdaḥ prāyoji | tat śrutvā ca tadbhāryyā
tamatyantaṃ tiraskṛtya gṛhāt niṣkāsayāmāsa | evaṃ patnyā
niṣkāsitaḥ kālidāso'tīva nirvedamāpadyāraṇyaṃ gatvā
sarasvatīmārādhya tatprasādāt labdhavidyaḥ gṛhaṃ prati
nivavṛte | āgatya ca rāttrau ruddhadvāraṃ gṛhaṃ vilokya
tena svapatnīṃ prati (anāvṛtakapāṭaṃ dvāraṃ dehi)
ityabhihitam tat śrutvā ca svaraviśeṣeṇa taṃ svapatimavagamya
kālidāsapatyā'nuyuktam (asti kaścit vāgviśeṣaḥ) iti
ityevaṃ patnyā kate vāgviśeṣākṣāvapraśne mahākayaṃ paṭalayaghaṭitamiti jñātvā tatpratyekaikaṃ padamadhikṛtya tena ślokaikaṃ
kāvyaṃ viracitam | tatra mahākāvyasya astīti prathamaṃ
padamadhikṛtya “astyuttarasyām” ityādi saptadaśasargātmakaṃ
kumārasambhavanāmakaṃ mahākāvyam, kaściditi dvitīyaṃ padamadhikṛtya “kaścit kāntāvirahaguruṇā” ityādikaṃ meghadūtākhyaṃ khaṇḍakāvyam, “vāgiṣetheḥ” iti tṛtīye pade tadekadeśaṃ
vāgiti padamadhikṛtya “vāgarthāviva saṃpṛktau” ityādikamūnaviṃśatisargātmakaṃ raghuvaṃśākhyaṃ mahākāvyañca tena
kramaśo racitam | tadracanayā ca kālidāsaḥ sarvvatra
prathitasukavitayā prakhyātimupalabhya krameṇa vikramādityasya
sabhāsadatām āsasādeti
mālavikāgnimitrasya tatkṛtatvaviṣaye kecit sandihānā
evamāhuḥ| kālidāsasañjñākāstayaḥ kavaya āsan tatra eko
vikramādityasabhyaḥ, aparo bhojadevasabhyaḥ aparo bhāminīvilāsakarttā jagannāthamiśraḥ abhinavakālidāsasañjñaḥ
teṣāṃ madhye prācīnakālidāsasya naiṣā kṛtiḥ śākuntalasyeva
tatra vāgvaidarbhīvirahādityanyasyaiveṣā kṛtiriti
10.160.4
tatra mālavikāgnimitrasya prācīnakālidāsakṛtitvābhāvaṃ
nadīyasandarbhasya bhojadevapitṛvyasabhāsadbhūmikena daśarūpake
kathanāt mālavikāgnimitranāmatvena samudāhraḥ saṅgacchate
bhojadevāttasya prācīnatve eva taduddhāraḥ saṅgacchate nānnayathā
bhojadevena ca sarasvatīkaṇṭhābharaṇe anyagranthāddaṣṭāntai rmālavāgnimitranāṭakapadyasya samudāhrāttu tadgranthasya gataḥ
prācīnakālidāsakṛtitvam nānyakṛtetīti niścetavyamityekaike
śrīharṣadevanṭapateḥ sabhyasya ratnāvalyādikārakasya dhāvakasyaiva tataḥ prācīnanāṭakakarttṛtvena tadgranthopodghāte tasya
nābhollekhāt prācīnasyaiva kālidāsasya tatkarttṛtvaṃ yuktyaktam ; bhojadevasabhyakālidāsasya tatkarttṛtve tataḥ prācīnābhijñānaśakuntalādirūpanāmakīrttanasyaivocitatvena kimiti tadapekṣyātiviprakṛṣṭadhāyakādināmotkīrttanam ?
sannikaṭaṃ parityajya viprakṛṣṭagrahaṇasyā nyāyyatvāt | prācīnakālidāsasya mālavikāgnigranthakarttṛtve'nyā prācīnatvena
prathitapraśastyatvena ca tannāmollekhasyaivocitatvāt
bhojadevasabhyakālidāsasa bhojadevakālikaḥ tadetat
bhojaprabandhe varṇitaṃ yathā “bhavannāmnā kāntakṣarāṇi saubhāgyāvarttānyetāni kasya vā devasya bhavadvirahaḥ
sujanān bādhata iti | tataḥ kaṃvilikhitaṃ rājñohaste
kālidāsa dūti rājā vācāyitvā pādayoḥ patati tatastannāsītayoḥ kālidāsabhojarājayorāsīt sakhyā”
“yasyāścauraścikuranikaraḥ kālidāsovilāsaḥ” praśasrarā0
“upamā kālidāsasya bhāraverarthagauravam | naiṣadhe padalālityaṃ māghe santi trayoguṇāḥ” | “kālidāsakavitvā
navaṃ vayaḥ” dūti ca udbhaṭaḥ | svārthe ka talopa
10.160.5
ye gagambhīracakrāṅgīṃ lakṣmīmivavibhūṣayā | sita haṃsekṣaṇayāṅgīṃ kāśacaurojjhitāmbarā | tīrajoṅgulanagneyānā
jalakhalitagāminī | lāṅgalāddhikṣitāpāṅgī kṣubhitā
sāgarāṅganā | adyaiva kuṭilāpāṅgī rājamārgeṇa gacchati | laṅghyate sā na vegena srotaskhalitagāminī
ucchāgargīnītamārgā sā yena vṛndāvanaṃ vanam | vṛndāvanasya
madhyena sā nītā yamanā nadī | rauhiṇeyena kharairdhantā toyavāsibhiḥ | sā yadā samatikrāntā nahī
vṛndāvanaṃ vanam | tadā khīrūpiṇī bhūtvā yamumā rāmamabravīt | prasīda nātha ! bhītā'smi pratilomena kammaṇā
viparītamidaṃ rūpaṃ toyasya mama jāyate | asatyahaṃ nadīmadhye rauhiṇeya ! tvayā kṛtā | karṣayena mahābāho !
svamārga vyabhicāriṇī | prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ sapatyo
vegagarvitāḥ | phenahāsairhasiṣyanti toyavyāvṛttagāminīm | prasādaṃ kuru me vīra ! yāce tvāṃ kṛśaṇapūrvaka !
suprasannamanā nityaṃ bhavasva tvaṃ surottama !| karṣaṇyāyudhahastosri ropo'yaṃ vinivartyatām | gacchāmi saraṇau
mūrdhnā tavāhaṃ lāṅgalāyudha ! | mārgamādiśabhikṣāmi ka
gacchāmi mahābhuja !” | “pracchāmāvanatāṃ dṛṣṭvā yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ | pratyuvācāthanavadhūṃ sāntvānvitamidaṃ vacaḥ
lāṅgalādiṣṭamārgā tvamiyaṃ me priyadarśane ! | deśamambu pradānena plāvayantyakhilaṃ śubhe ! | eṣa te subhru ! sandeśaḥ kathitaḥ
sāgarāṅgane ! | śāntiṃ vraja mahābhāge ! gamyatāñca yathāsukham | lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat tiṣṭhatu me
yaśaḥ yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā satrai te vrajavāsinaḥ”
kālindīṃ bhinatti bhid-lyu 6ta0 | kālindībhedane'pyata amaraḥ | [stvārthapatyāṃ saṃjñāyām
10.160.6
kāliman pu0 kālasya bhāvaḥ imanic | kṛṣṇatve “snānaśānamatikālimālayo” māghaḥ
kālimmanyā strī ātmānaṃ kālo manyate bhan-kham-mum
hrakhaḥ | ātmānaṃ kṛṣṇatayā manyamānāyām striyām
kāliya pu0 ke jale ālīyate ā+lī-mūlavibhujā0 ka
nāgabhede kāliyadamanaśabde vivṛtiḥ | “lakṣyena nārkhāt
kila kāliyena makṣaṃ visṛṣṭa yamunaikakā yaḥ” raghuḥ
“bolāṅgi kākiyakulā yamasyeva svasā svayam” māghaḥ
“kāliyaṃ takṣakañcaiva piṅgala salimaṅkakam” ti0 ta0gaha0
pu0] garur̤amiyā bamunāhradajale nilīnālā tasya tathātvam
kāliyadamana pu0 kāliyaṃ damayati dama--ṇic-lyu
vāsudeve kṛṣṇe tatkathā bhāga0 10
Linked texts (5)
- Vulgate (Mallinātha's text) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Saṅgrahaśiromaṇi — Sarayūprasāda, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Śabdastomamahānidhi — Tārānātha Tarkavācaspati Bhaṭṭācārya, Sanskrit