Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 16

Vācaspatya 16

Language
Sanskrit

Contents

16.1.1

atyantanau tri0 medi0 | “paryyantānnārthabhirnijasya sadṛśaṃ nāmbhaḥ kirātaiḥ kṛtam” raghā0
atra khanāmasahaśatvañca vānarabhiyā saṅkocitadekatvenālpatanutvāt svanāmasamānuṣūvyī kapaṭavoddhavyālpatanutvakaraṇāt paryantāśrayitvaviśeṣaṇāhlā tathātvam tattra bhavivyaguṇādyuktaṃ bhāvapra0 yathā “kirātaḥ sārako rūkṣaḥśītalastiktako laghuḥ | sannipātajvaraśvāsakaphapittārttadāhahṛt | kāsaśotha tṛṣākuṣṭha jvaravraṇakamipraṇut | svārthe
ka | kirātaka bhūminimbe rājani0| kirātaṃ śivamadhikṛtya
kṛtoyandhaḥ aṇ kairāta bhāratavanaparvvāntargate'vāntara
parvva bhede tatratyakathā bhāvva036a0 yathā
“gateṣu teṣu sarvveṣu tapasvipu mahātmasu | pinākapāṇirbhagavān sarvapāpaharo haraḥ | kairātaṃ veṣamāsthāya
kāñcanadrumavarcasam| vibhrājamāno vipulo girimairurivāparaḥ | śrīmaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamān
niṣpapāta mahāvego dahanno hehavāniva | devyā sahomayā śrīmān samānavrataveśayā | nānāveṣadharairhṛṣṭairbhūtairanugatastadā | kirātaveṣasaṃrūddhaḥ strībhiścāpi sahasraśaḥ | aśobhata tadā rājan ! sa deśo'tīva bhārata !
kṣaṇena tadvanaṃ sarvaṃ niḥśabdamabhavattadā | nādaḥ prasravaṇānāñca pakṣiṇāñcāpyupāramat | sa sannikarṣamāgamya pārthasyākliṣṭakarmmaṇaḥ | mūkaṃ nāma danoḥ putraṃ darśūgādbhutadarśanam | vārāhaṃ rūpamāsthāya tarjayantamivājjunam
hantuṃ paramududīkṣantaṃ tamuvācātha phālgunaḥ | gāṇḍīvaṃ
dhanurudāya śarāṃcāśīviṣopamān | sajyaṃ dhanurrakatvā jyāghoṣeṇa ninādayan | yanmāṃ prārthayase hantumanāgasamihāgatam | tasmāttvāṃ pūrvamevāhaṃ netā'dya

16.1.2

yamasādanam | dṛṣṭvā taṃ prahariṣyantaṃ phālguna' dṛḍhadhanvinam | kirātarūpī sahasā vārayāmāsa śaṅkaraḥ
mayaiṣa prārthitaḥ pūrvamindrīvarasamaprabhaḥ | anādṛtya ca
tadvākyaṃ prajahārāya phālgunaḥ | kirātaśca rāma' tasminnekavattye mahādyutiḥ | pramumocāśaniprakhyaṃ śaramagniśikhopamam | tau muktau sāyako tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ | mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃkaṭane tadā
yathā'śanernighoṣo vajrasyeva ca parvate | tathā tayoḥ
sannipātaḥ śarayorabhavattadā | sa viddho bahubhirvvāṇai
rdīptāsyaiḥ pannagairiva | mamāra rākṣasa' rūpa' bhūyaḥ kṛtvā
vibhīṣaṇam | sa dadarśa tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham
kirātaveṣasaṃrūddha' strīsahāyamamittahā | tamabravīt
prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasanniva | ko bhavānaṭate śūnye
vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ | na tvamasmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha ! | kimarthañca tvayā viddho varāho manparigrahaḥ
mayā'bhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso'yamihāgataḥ | kāmāt
paribhavādvāpi na me jīvan vimokṣyase | na hyeṣa mhagayādharmmo yastvayā'dya kṛto mayi | tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvvatāśrayam | ityuktaḥ pāṇḍaveyena
kirātaḥ prahasanniva | uvāca lakṣṇayā vācā pāṇḍaya'
savyasācinam | na maskṛte tvayā vīra ! bhīḥ kāryā vanamannikāt | iyaṃ bhūmiḥ sadā'smākammucitā vasatāṃ vane
tvayā tu duṣkaraḥ kasmādiha vāsaḥ prarocitaḥ ? | vayantu
saṅkasatye 'sminviṣasāmastapodhana ! | bhavāṃstu kacaṇavarṇabhaḥ
sukumāraḥ sukhocitaḥ | kathaṃ śūnyāmimaṃ deśamekākī
vicariṣyati | arjuna uvāca | gāṇḍīvamātrayaṃ
kṛtvā nārācāṃścāgnisannibhān | nivasāmi mahāraṇye

16.1.3

dvitīya iva pāvakaḥ | eṣa cāpi mahājanturmṛgarūpaṃ
samāśritaḥ | rājño niṣkṛto ghoro hantuṃ māmiha
cāgataḥ | kirāta uvāca | mayeṣa dhanurnirmuktessāṅkitaḥ pūrvameva hi | vāṇairabhihataḥ śete nītaśca yamasādanam | mamaiṣa lakṣyabhūto hi mama pūrvaparigrahaḥ | mamaiva
ca prahāreṇa jīvitādvyaparopitaḥ | doṣān svāñjahahe'nyasmai vaktuṃ svavaladarpitaḥ | avakṣipto'si mandātman !
'na me jīvan vimokṣyase | sthiro bhavasva mokṣyāmi
sāyakānaśanopamān | ghaṭasva parayā bhaktyā sahra tvamapi
sāyakān | tasya tadvacanaṃ śrutvā kirātasyārjunastadā
roṣamāhārayāmāsa tār̤ayāmāsa ceṣubhiḥ | tato hṛṣṭena
manasā pratijagrāha sāyakān | bhūyobhūya iti prāha
mandamandetyuvāca ha | praharasva śarānetānāśārācāmarmmabhedinaḥ | ityukto vāṇavarṣeṇa sa samoca sahasā'rjunaḥ | tatastau tatra saṃrabdhau rājamānau sudurmadaḥ
śarairāśīviṣākāraistatakṣāte parasparam | tato'rjunaḥ
śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat | tatprasannena manasā pratijagrāha śaṅkaraḥ | muhurttaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk | akṣatena śarīreṇa tasthau giririvācalaḥ
sa dṛṣṭvā vāṇavarṣantu moghībhūtaṃ dhanañjayaḥ | paramaṃ vismayañcakre sādhu sādhviti cābravīt | aho'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharāśrayaḥ | gāṇḍīvamuktānnārācān
pratigṛhṇātyavihvalaḥ | ko'yaṃ devo bhavet sākṣāt rudro
yakṣaḥ suro'suraḥ | vidyate hi giriśreṣṭhe siddhānāṃ
saṅgamaḥ | nahi mahāstrajālānāmutsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ
śakto'nyaḥ saṃhituṃ vegamṛte devaṃ pinākinam | devo
vā yadi vā yakṣo rudrādanyo vyavasthitaḥ | ahamenaṃ
śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam | tato hṛṣṭamanā

16.1.4

jiṣṇurnārācānmarmmabhedinaḥ | vyasṛjacchatadhā rājan !
mayūkhāniva bhāskaraḥ | tān prasannena manasā bhagavān
lokabhāvanaḥ | śūlapāṇiḥ pratyagṛhlācchilāvarṣamivācalaḥ
kṣaṇena kṣīṇavāṇo'tha saṃdṛṣṭaḥ phālgunastadā | bhītyainemāviśaccīvrā taṃ dṛṣṭvā śarasaṃcayam | cintayāmāsa jiṣṇuśca bhagavantaṃ hutāśanam | purastādakṣayau dattau tṛṇau
yenāsya khāṇḍave | kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yanme vāṇāḥ
kṣayaṃ gatāḥ | ayañca puruṣaḥ ko'pi vāṇān grasati
sarvaśaḥ | hatvā cainaṃ dhanuṣkocā śūlāgreṇeva kuñjaram
nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati | prasahya|tha
dhanuṣkocā jyāpāśenāvakampya ca | sṛṣṭibhiścāpi hatavān vajrakalpairmahādyutiḥ | saṃprayukto dhanuṣkocā kaunteyaḥ śaravīrahā | tadapyasya dhanurdivyaṃ jagāha girrigocaraḥ | tato'rjuno vyapagataḥ khaḍgapāṇiratiṣṭhata
yuddhasyāntamabhīpsan vai vegenābhijagāma tam | tasya
mūrddhri śitaṃ khaḍgamasaktaṃ parvateṣvapi | mumoca bhujavīryeṇa vikrasya kurunandanaḥ | tasya mūrddhānamāsādya paphālāsivaro hi saḥ | tato hṛkṣaiḥ śilābhiśca yodhayāmāsa
phālgunaḥ | tadā vṛkṣānmahākāyaḥ pratyācaṣṭāhatho
śilāḥ | kirātakūpo bhagavāṃstataḥ pārtho mahābalaḥ
sṛṣṭibhirvajrasaṅkā śairmuṣṭamutpādyaman mukhe | prajahāra durādharṣe kirātarūpiṇi | tataḥ śakrātmanisamṛṣṭibhirbhṛśadāruṇaiḥ | kirātarūpī bhagavānardayāmāsa pāṇḍavam
tataścaṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata | pāṇḍavasya ca
sṛṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ | susuṅkarttantu tadyuddhamabhavallomaharṣaṇam | bhujaprahārasaṃyuktaṃ dvatravāsavayoriva
jaghānātha tato jiṣṇuḥ kirātasurasā balī | pāṇḍavañca

16.1.5

viceṣṭantaṃ kirāto'pyaṅkanadvalī | tayorbhujaviniṣpeṣāt
saṅgharṣeṇorasostathā | samajāyata gātreṣu pāvako'ṅgāradhūmavān | tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam | tejasā vyakramadroṣāccetastasya vimohayan
tato'bhipīḍitairgātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau | phālguno
gātrasaṃruddho devadevena bhārata ! | nirucchvāso'bhavaccaiva
sanniruddho mahātmanā | papāta bhūmyāṃ niśceṣṭo gatasattva
ivābhavat | sa sañjurttannathā bhūtvā sacetāḥ punarutthitaḥ
rudhireṇāplutārṅgastu pāṇḍavo bhayaduḥkhitaḥ | śaraṇyaṃ
śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam | sṛṇmayaṃ sthaṇḍila
kṛtvā mālyenāpūjayadbhavam | tañca mālyaṃ tadā pārthaḥ
kirātaśirasi sthitam | apaśyat pāṇḍavaśroṣṭho
harṣeṇa prahṛṣikṛtaḥ | papāta pādayostasya tataḥ prīto'bhavadbhavaḥ | uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīrharaḥ
jātavismayamālokya tapaḥśauryyāṅgasaṃhatim | bhava uvāca
bho bho phālguna ! tuṣṭo'smi karmaṇā'prattimena te
śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ | samaṃ
tejasi vīryyañca mamādya tava cānagha | prītaste'haṃ mahāvāho ! paśya māṃ bharatarṣabha ! | dadāmi te viśālākṣa !
cakṣuḥ pūrdhvaṛṣirbhayān | vijeṣyasi raṇe śatrūnāpi sarvvān
divaukasaḥ | prītyā ca te'haṃ dāsyāmi yadastramanivāritam | tvaṃ hi śakto madīyaṃ tadastraṃ dhārayituṃ cakṣāt | vaiśampāyana uvāca | tato devaṃ mahādevaṃ
giriśaṃ śūlapāṇinam | dadarśa phālgunasrata saha devyā
mahādyutim | sa jātubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā prāṇipatya ca | prasādayāmāsa haraṃ pārthaḥ parapurañjayaḥ”
amaraḥ “kirātatiktastu himastiktaḥ pittakaphāpahaḥ” bhāvapra

16.1.6

‘vṛddhācchaḥ’ pā0cha | bhāravikavipraṇīte aṣṭādaśasargātmake
mahākāvyabhede
śabdara0 tasya kirātāśanakathā bhā0ā028a0 yathā
“ityukto garur̤aḥ sarvaistato mātaramabravīt | gacchāmyahatamāhattuṃ bhakṣyamicchāmi veditum | vinatovāca | samudrakakṣāvekānte niṣādālayamuttamam | niṣādānāṃ sahasrāṇi tān bhuṅkṣvā'mṛtamānaya | na ca te brāhmaṇa hantu
kāryā buddhiḥ kathañcana | avadhyaḥ sarvvabhūtānāṃ brāhmaṇo
hyanalopamaḥ | agnirarko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ | gururhi sarvvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrttitaḥ
evamādibho rūpaistu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ ; sa te tāta !
na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvvathā | brāhmaṇānāmabhidroho
na karttavyaḥ kathañcana | na hyeṣamagnirnirdagdho bhasma
kuryājjagannaraḥ | yathā kuryādabhikruddho brāhmaṇaḥ saṃpriyāvṛtaḥ | tadetairvipraistīrliṅgaistvaṃ vidyāstaṃ dvijottamam
bhūtānāmagrabhūrvipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ | garur̤a
uvāca | kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ | kiṃsvidvahrinibho bhāti kiṃsvit saumyapradarśanaḥ
yathāhamabhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ | tanme kāraṇato māta:! pṛcchato vaktumarhasi | vinatovāca | yaste
kaṇṭhamanuprāpto nigīryya bar̤iśaṃ yathā | dahedaṅgāravat putra !
taṃ viddhyādbrāhmaṇarṣabham | viprastu yā na hantavyaḥ sakruddhenāpi sarvvadā | provāca cainaṃ vinatā punaścāhlāditaṃ
vacaḥ | jaṭhare na ca jīryyetadvasaṃ jānīhi dvijottamam
punaḥ provāca vinatā punahlāditaṃ vacaḥ | āgatyaṣyatyayaṃ

16.1.7

vīryya māśīrvāiparāyaṇā | prītā paramahṛṣṭā'sau nāgairnirmuktatā gatī” | “sautiruvāca | tataḥ sa mātṛrvacanaṃ niśamya vitatya pakṣau nabha utpapāta | tato
viṣādān balavānupāmato bubhucitaḥ kāla ivāntako'paraḥ | sa tāniṣādātupasaṃh‌rat sadā rajaḥ samuddhūya
nabhaḥ samunnayan | samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ samopajān bhūdharajān vicālayan | tataḥ sa cakre mahadānanaṃ tadā viṣādasargaṃ pratibadhya paścimaṭ | tato niṣādāstvaritāḥ prabavrajuryato mukhaṃ tasya bhajaṅgabhojinaḥ
tadānanaṃ vivṛtamattipramābhavat samabhyayurgaṇaśavivāhitāḥ
khagāḥ | suhasraśaḥ pavanarajovimohitā yathā'nilaiḥ pracalitamādape vane | tataḥ khago yadaśamabhitatāpanaḥ samāharat paricapalo mahābalaḥ | visradayan bahuvidhamatyyaovino bubhucito gaganacarecarassadā”
dṛn śteṇa | gaṅgāyāṃ jaṭā0 tasyā yojanaparyyantajalañcepeṇa
himācalāt samudraparyyantagamanāttathātvam | vā ḍīp
tattraiva | 2kirātaveśadhāriṇayāṃ durgāyāñca tasyāḥ kirātaveśadhāraṇaṃ yathā tathā, kirātaśabde darśitam
bhrūvihāre
1śūkatre amaraṭī0 bharataḥ striyāṃ ṅīp | 2meghe ca tasya
jalañcepakatvāt tathātvaṃ kirikaḥ
śastrakarmeṇa
tulye rudrabhede | “namo vaḥ kirikebhyo devānāṃ hṛdayebhyaḥ”
yaju016,46 | [ḍi | hintāle amaraḥ 2phale trikā0
ca śabdāca0 ṭamānanakirīṭabhyaḥ sā060 | kirīṭamaṅgāṅga
yojicetaḥ” raghuḥ [śabdaci0
arjuna
bhā0vi0
44a0 | “purā śakreṇa me baddhaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ

16.1.8

kirīṭaṃ mūrddha kharvvābhaṃ tenāṅgamī kirīṭinam” uttarasamīpe'rjunena svanāmabhedanirūktikathanāttasya tathātvam | śakreṇa tasya mūrddhani kirīṭayojanakathā ca “tatomātarisaṃyuktaṃ mayarasadṛśeśibhiḥ | iyairupetaṃ prādānme
rathaṃ divyaṃ mahāprabham | babandha caiva me mūrddha kirīṭamidamattamam | rūpayadayaṃ caiva prādādrūpavibhūṣaṇam
abhaidyaṃ kavacaṃ cedaṃ sūryyakrūpapradattakam | nāgarājamivo
siṃ ca gāṇḍīve samayojayat” iti bhā0 va0|61a0
2kirīṭayuktebhāle li0 | “kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam” gītā striyāṃ ṅīp
kiroḍāṭa śaurye ātmaṃ gatāvatkatvāt kaṇḍvā0 yak pa0 seṭ
aka0 | kiroḍāyati ākiroḍāṭīt
kirmi strī kṛ–ki ṇictuṭ | 1palāle (poyāla) 2stambe 3svarṇa
puttalikāyācca medi0 | yā ṅīp kirmī tyapi tatrārthe
kirmīra tri0 kirmīra+pṛṣo0 vede hrasvaḥ | citravarṇe yukte
“nakṣatrebhyaḥ kirmiraṃ candramase kilāsam” yaju0 30,
21 | puruṣamedhe
kirmīra pu0 kṛ–gambhīrā0 īran ni0 | nāgaraṅge
(nāreṅgī) 1jambīrabhede | 2rākṣasabhede | 3citravarṇe ca
medi0 4tadvati tri0
kirmīrajit pu0 kirmīraṃ rākṣasabhedaṃ jitavān ji–bhūtekvip | bhīmasene tadvadhakathā bhā0va011a0 yathā
“pratyuvācātha sadgakṣo dharmmarājaṃ yudhiṣṭhiram | ahaṃ
vakasya bhrātā vai kirmīra iti viśrutaḥ”ityupakramya “tato
bhīmo mahābāhurāsahya tarasā drumam | daśavyāmamathoddhiddhaṃ niṣpatnamakarottadā | cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vañcaniṣveṣagauravam | nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ

16.1.9

nivārya bhīmo jiṣṇuṃ taṃ tadṛkṣo meṣanikhanam | abhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata ! | ityuktvā namabhikruddhaḥ kacāgramagrahīt pāṇḍavaḥ | niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃ
daśyauṣṭhapuṭo balī | tamabhyadhāvadvegena bhīmo hyakṣāyudhastadā
yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrddhani | pātayāmāsa
vegena kuliśaṃ maghavāniva | asaṃmbhrāntantu tadṛkṣaḥ samare
pratyagṛhṇata | cikṣepa colamukaṃ dīpramaśaniṃ jvalitāmiva
tadudastamalānantu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ | padā savyena
cikṣepa tadṛkṣaḥ punarādravat | kimmīraścāpi sahasā
vannamutpāṭya pāṇḍavam | daṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare
pratyadhāvata” | ityupakramya tayoryuddhamupavarṇya
“athenamāśritya balādddvā madhye vṛkodaraḥ | bhrāmayāmāsa
vegena vāyucaṇḍa iva drumam | sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo malinā rathe | vyastamnāt yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca
pāṇḍavam | tata enaṃ parimvāntamupalabhya vṛkodaraḥ | yoklayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā | vinadantaṃ
mahānādaṃ bhinnabherīsamaṃ balī | bhrāmayāmāsa suciraṃ
visphurantamacetanam | taṃ gṛhīda mādāya rākṣasa pāṇḍunandanaḥ | pragdṛṣṭa tarasā daṃṣṭrīṃ paśumāramamārayat
ākramya ca kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam | pīḍayāmāsa pāṇibhyāṃ tasya kaṇṭhaṃ vṛkodaraḥ | atha jarjarasarvāṅga vyāviddhanayanāmbaram | bhūtale bhrāmayāmāsa vākyañcedamūvāca ha| hiḍimbavakayoḥ pāpa ! na tvamadyapramārjanam | kariṣyasi gataścāpi yamasya sadanaṃ prati | itye
vamuktvā puruṣapravīrastaṃ rākṣasaṃ krodhaparītācatāḥ | visrastavastrābharaṇaṃ sphuranasuṅga litakṣiptaṃ vyasumutsasarja”

16.1.10

kirmīrahādayo'pyatra | [ṅgrejambīrabhede striyā0
kirmīritvac pu0 kirmīrā tvilā tvagayasya | nāgarakila śauklye krīḍāyāñca tudā0para0aka0seṭ | kilati akilīt cikela pranikilati [yām babhūvañcāsa cakāra cakre keliḥ
kila preraṇe curā0saka seṭ | kelayati te acīkilat” kelakila avya0 kila–ka | 1vārttāyām 2anuśayyārthe, 3niścaye,
4sambhāvye 5prasiddhyarthadyotane 6hetau 7arucau 8alīke
hatiraskāre ca | “damayantī kilakiñcita kila” naiṣa0 ;
“amū kila tvaṃ tridaśadviṣātaraḥ;, vācaḥ | “tahaṅgaṃ tadavayato” kilāsmabhyo'pi “tadapi na kila bāla pallavāyeti”
māghaḥ, “dhruvaṃ kilāṣyājabanoharaṃ vapuḥ,. śaku0
1kiletyāgamārucinyakkarasaṃbhāvyahetulaukeṣu” gaṇarale
uktvā tattadviṣaye udāhṛtaṃ yathā āgame, “kaṃsaṃ jaghāna kila
vāsudevaḥ” kaṇṭhakārddha kaṃsahananamāgamasiddhamityarthaḥ
arucau “eṣaṃ kila kecidvadanti” keṣāñcidevaṃ kathanaṃ
vaktu raruciviṣaya ityarthaḥ nyakkāre “sa kila yotsyate”
tasya yoddhanarhatirārhiladyotanāt tiraskārogamyate
sambhāvanāyām “pārthaḥ kila vijeṣyate kurūn” pārtha
karttṛkakuruvijayaḥ sambhāvanāviṣayaityarthaḥ | hetau “sa
kilaivamuktavān” tatkathanasyāndhata hetutā dyotyate | alīke “prasaktaḥ siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa”raghuḥ | siṃhakartṛkaṃ
nandinīkarṣaṇaṃ vastuto'līkaṃ kālpanikatvāt | kāvyaviśeṣeṇasya asya śabdāntarasahakāreṇa prayogaviśeṣo nirūktakāreṇa nirūcāya yathā “kiletividyāprakarṣe evaṃ
kiletyāpi na nanu ityetābhyāṃ saṃprayujyate'nupṛṣṭe na kilaivam | nanu kilaivam” | iti praśnānantaraṃ tasyānabhyupagame

16.1.11

na kilaivamiti, abhyu pagame tu nanu kilaivamiti prayoktyamityarthaḥ tathāca tasya evaṃ śabdottaratā na-nanu ityetacchabdapūrvya katā ca
kilakiñcita na0 kila anīkrena īṣat cittaṃ racitam
“cittaśuṣkarudita hasitatrāsakrodhaśramādīnām | sāṅkaryyaṃ
kilakiñcitamabhīṣṭatamasaṅgamādijāddharṣāt” sā0 darpaṇeokte
strīṇāṃ bhāvabhede yathā “pārthivarodhamavirodhitavākkaṃ
bhartṛbanāma madhurasmitagarbham | kāmimaca kurute karabhoruhrāri śuṣkaruditaśca sukhe'pi” māghaḥ “tvayi vīra !
virājate paraṃ damayantīkilakiñcitaṃ kila” naiṣa0
kilakilā strī kila-ka prakāre dvitvam ṭāp | 1harṣadhvanau
trikā0 | “tataḥ kilakilāśabdamakhinnu vadati pārthive”
bhā0śa016a | “jitaśālavadarpasya pratijñāpūraṇīkṛtaḥ
vīrasya garjitaṃ siṃhanādaḥ kilakilā tathā” ityuktāṃ
vīrasya siṃhanāde ca viśraḥ
kilāṭa pu0 “naṣṭadugdhasya pakvasya piṇḍaḥ proktaḥ kilāṭakaḥ”
iti bhāvapra0 paribhāṣite visraṃsitadugdhasya pākena ghanībhūte
piṇḍākāre padārthe | tadguṇādyuktaṃ tatraiva yathā
“peyūmaśca kilāṭaśca kṣīraśākaṃ tathaiva ca | takapiṇḍa dūmehṛdyā dṛṣṇā balavarddhanāḥ | guravaḥ śleṣmalā hṛdyā vātapittavināśanāḥ | dīptāgnau ca vinidrāṇāṃ vṛddhā dhī sātipūjitām | guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ
smṛtaḥ” | tataḥ svārthe ka | kilāṭaka tatrārthe | kūrcikāyāṃ
kṣīravikārabhede strī hemaca0 gaurā0 ṅīṣ | [vṛkṣehārā0
kilāṭina puṃ kilāti kila-ka, kaṭa--ṇini rutvam | vaṃśa
kilāta puṃ kila-śauce ka na kimantati ata-aṇ
ṛṣibhede tasya gotrāpatyam vidā0 añ | kailāta tadgotrāpatye puṃstrī0“kilātākulī iti hyāsurabrahmāvāsāsuḥ”

16.1.12

śata0 brā0 1,4,4,14,
kilāsa na0 kila yasye kaḥ kalamasrati asa-aca| 1siddhāroge
(kulī) tadasyāsti yat | 2tadviśiṣṭe tri0“candramase krilāsam” yaju0 30,11 | “kilāsa 'sidhmārogavantam'
vedadī0| sidhmā ca kṣudrakuṣṭhabhedaḥ yathāha suśrutaḥ“kṣudrakuṣṭhamata
ūrddhaṃ vakṣyāma ityupakrame “kaṇḍannvitaṃ śvetamapāki siddhū
vidyāttatu prāyaśa ūrddha kāye” iti tasya lakṣaṇādikamuktā
“kilāsamapi kuṣṭhavikalpaeva | tantrirvidhaṃ vātena pittena
śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayorantarantvagatameva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ parikṣvaṃsi
ca; pittena padmapalāśatīkāśaṃ saparidāhañca | śleṣmaṇāpi
śvetaṃ snigdhaṃ bahulaṃ kaṇḍumañca | teṣu sambaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaroma cā'sādhyamagnidagdhañca | kuṣṭheṣu yuktamukkilāsaghna pu0 kilāsaṃ hanti han-ṭak | (kām̐karola)
khyāte dṛce hemaca0
kilāsanāśana tri0 kilāsaṃ nāśayati naśa-ṇic-lyu
sidhmāroganāśake auṣadhādau “āsurī cakre prathamedaṃ kilāsabheṣajamidaṃ kilāsanāśanam” atha0 1,24,2
kilāsin tri0 kilāsamastyasye ini | (kulī) rogayukte
striyāṃ ṅīṣ
kiliñca na0 kiltha te'nena kili-ḍan tatojāyate jana-ḍa
pṛṣo0sum | 1vīraṇādijāte kaṭe2sūkṣmadāruṇā ca jaṭā0
trikā0pu0 | tena ubhayaliṅgatā| svārthe ka | kaṭe kāśādirajjau ca amaraḥ | “śuṣkān yavān niṣpūtān rātrau
gomūtraparyyuṣitān” “mahati kiliñce śoṣayet | āstīryya
kiliñce'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛṣya svedayet” suśrutaḥ
killima na0 kil-ḍaman | devadārudṛkṣe rājani0
killin pu0 strī kil-śaucye bhāve ktip tato'styarthe
bā0 vini | ghoṭake trikā0 striyāṃ nāntatvāt ṅīṣ

16.1.13

kilbiṣa na0 kilba-ṭipac-vuk ca | 1pāpe 2aparādhe ca
amaraḥ 3roge meṭi0 tasya pāpahetutvāt tathātvam | “na
kilbiṣāṭīpante basya ākaraḥ”ṛ05,35,4,“kṣīraṃ yadasyāḥ
pīyate tadvai pitṛṣu kilbiṣam, atha05,165| “aparādhe;
“kome lubdhaka ! doṣo'tva vidyate yadi vālini !
vyastanvaṃ ca māṃ mṛtyu vivabhrāṃyadasūcayat | tasyaitadvacanādṛṭo na kopena na kāmyayā | tasya tat kilbiṣaṃ lubdha !
vidyate yadi kilbiṣam” iti lubdhakaṃ prati sarpeoktiḥ| pāpe
“yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ tu padmagāgubham | kāraṇaṃ vai tvamapyattra
tasmāttvamapi kilviṣī” sarpaṃ prati lubdhakoktiḥ bhā0
ānu02a0 | tat pūrvaṃ vākye doṣatvena kīrttanāt vyapakāraparatvam | uttaratva aśubhatvena kīrttanāt pāpaparatvam
“evaṃ sati na doṣo me nāsti badhyo na kilviṣī
kilviṣaṃ samavāye syāt manyase yadi kilbiṣam “tatraiva
korttibhedake kāyike 4pāpe ca | “apādhamapa kilbiṣaddha”
yaju0 35,11, “kilbiṣaṃ korttibhedakaṃ kāyikaṃ pāpam”
vedadī0| tataḥ astyarthe ini | kilviṣān tadyukte tri0
kiśa(sa)ra puṃ0na0kim+su-(sṛ)-as pṛṣo0| sugandhadravyabhede
tat paṇyamasya kiśa(śa)rā0 ṭhan | kiśa(śa)rika kiśa(śa)ravikrayakarttari striyāṃ ṣitvāt ṅīṣ | śabdenduśekhare
tālavyamadhyatayā paṭhitaḥ anyatra dantyamadhyatayetyubhayarūpatā
kiśa(śa)rādi puṃ pā0ṇyūkto chanpratyayaprakṛtibhūte śabda
kiśula puṃ na0 kiñcinnudgalati śala-gatau ac pṛṣo0 malopaḥ
kiśalaya puṃ na0kiñcitsudgalati śala--calane vā kayan pṛṣo0
kiśora puṃ kaśa-śabde kiśorā0 nipā0

16.1-2

aśvāśiśau
kiska badhe curā0 ātma0 saka0 seṭ | kikkayate acikikata
kiṣkindha puṃ kiṃ kiṃ dadhāti dhā-ka pāraskarā0 suṭ paṃ
kiṣkindhā(ndhyā)kāṇḍa na0 vālmīkirāmāyaṇāntargate
kiṣkindhī strī kiṣkindha+gaurā0 ṅīṣ | kiṣkindhaparvvatakiṣkindhya pu0 kiṣkindha+khārthe yat

16.2.1

kiṣkindhaśabdāthe
kiṣkindhaprā(ndhyā) dhipa pu0 6ta0 | vālināmake vānararāje
kiṣku pu0strī0 kiṣka-un,kim+kai-k pṛṣo0 malopaḥ pārakiṣkuparvvan na0 kiṣku mitaṃ vitastitaṃ hastamitaṃ vā
kisala puṃna0 kiñcit salati sal--gatau aca pṛṣo0
kisalaya puṃna0 kim īṣat sati -sala gato vā0 kayana
kī avya0 kutsāyām
kīkaṭa pu0 kī+kaṭa-ac | “caraṇādri samārabhya gṛdhrakūṭākīkaśa pu0 kīti kaśati kaśa-śabde acū | caṇḍāle
kīkasa puṃ0 kīti kasati kasa-gatau ac | 1kṛmijantubhede
kīkasāya puṃstrī0 kīkasabhāle 'sya | pakṣiṇi hārā0
striyāṃ jātitve 'pi saṃyogopadhatvāt ṭāp | tasya ca
mukhasthattho dṛṣṭagocaratvāt tathātvam | kīkasasukhādayo'pyatra
[amaraṭīkā striyāṃ ṅīp
koki
puṃstrāṃ0 kītiśabdaṃ kāyati kai vā'ṇ | 1dailyabhede
kīcaka
pu0kīcavyaktāṃ cakati caka-dṛmrādau aca | 1daityabhede
“kīcakā nāma te vaṃśā ye svanantyanilāhatāḥ” ityukte
2veṇubhede (nalatāvāṃśa) amaraḥ | “yaḥ pūrayan kīcakarandhrabhāgān darīmukhotthena samīraṇena” kumā0 “saṅkīrṇakīcakavanaskhalitaikabāletyādi” māghaḥ virāṭarājaśyāle
3kaikayātmaje virāṭasenādhipabhede ca kīcakasya draupadāmanurāgādikathā bhā0vi060 yathā—
“tasmin varṣe gataprāye kīcakastu mahābalaḥ | senāpatirvirāṭasya dadarśa drupadātmajām | tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ
carantīṃ devatāmiva | kīcakaḥ kāmayāmāsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ” | ityupakramya sairivraumbhūpāṃ dropadīṃ prati tatprārthane tayā tasya pratyākhyānamupavarṇitaṃ yathā“sairinyuvāca | mā sūtaputra ! sahāsa mā'pyātmācīḥ

16.2.2

svajīvitam | jānīhi pañcabhirdevairsi tyaṃ māmabhirakṣatām | na cāhyahaṃ tvayā labhyā gandharvāḥ patayo mama | te
tvāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhvastvaṃ mā vyanīnaśaḥ | akākāstvaṃ garuḍecchāyāṃ gantumicchasi | yathā nicetano vālaḥ kūlasthaḥ kūlamuttaram | nartumicchasi mandātmā tathā
tvaṃ nartumicchasi | antarmāauṃ vā yadi coīmalpateḥ
prattudyāya yadi vā pradhāvasi | tathā'pi tebhyo na vimokṣamarhasi samāthino devasutā hi khe carāḥ | naṃ kātarātībhira kāsadṛśataraḥ kiṃ māṃ haddha prārthayase'dya kīcaka ! | kiṃ māturaṅke śayito yathā śiśuścandraṃ jighṛkṣuriva manyase ki mās” | ityevaṃ nirastena tena
svabhaginīṃ sudeṣṇāṃ prati tasyāvaśyatāsampādaneprārtha ne
tayā tattopāyavidhānaṃ varṇitaṃ yathā“pratyākhyāto rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcako'bravīt | amaryādena kāmena voreśābhiparīkṣataḥ | kīcakauvāca
yathā kauneyi ! sairikhī sameyāttadvidhīyatām | yenopāyena
sairandhrī bhajenmāṃ gajagāminī | taṃ sudeṣṇe ! parīkṣasva no cen prāṇāṃn prahāsipam | vaiśampāyana uvāca
tasya sā bahuśaḥ śrutvā vācaṃ vilapatastadā | virāṭamahiṣī devī kṛpāiṅke manasvinī | svātantryamabhisandhāya
tasyārthamanucintaya ca | udyogañcaiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā
sūtamanravīt | sudeṣṇovāca | payaiiṣi tvaṃ sahāhasya
surāmannañca kāraya | tatraināṃ preṣayiṣyāmi surāhārīṃ
tavāntikam | tatra sammopitāmenāṃ vijane niravagrahe

16.2.3

sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā ramedyadi | vaiśampāyanauvāca | ityuktaḥ saṃ viniṣkramya bhaginyā vacanāttadā | surāmāhārayāmāsa rājāhno supariṣkṛtām | madyāṃśca vividhākārān bahuṃścoñcāvacāṃstadā | kārayāmāsa kuśalairbhakṣapānaṃ suśobhanam | tasmin kṛte tadā hyevī
kīcakenopamantritā | sudeṣṇā preṣayāmāsa sairandhrīṃ kīcakālayam” | tatpraṃpitāyā draupadyāḥ kīcakena kathādi
“draupadyuvāca | saṃpreṣodvājaputrī māṃ surāhārīṃ tavāntikam | pānamāhara me kṣipraṃ pipāsā mayi cābravīt
kīcakauvāca | anyā bhadre ! nayiṣyanti rājaputryāḥ prasiñcatam | ityenāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat
draupadyuvāca ! yathaivāhaṃ nābhicare kadācica patīñjahāhaiṃmanasā'pi jāta | tenaiva satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ drakṣyāmi
pāpaṃ parikṛṣyamāṇam | vaiśampāyana uvāca | sa tāmabhiprekṣya viśālanetrāṃ jighṛkṣamāṇaḥ paribhartsayantīm
jagrāha tāsuttaravastradeśe sa kīcakastāṃ sahasā''kṣipantīm | praṣṭahāmāthā tu mahājavena gaṅgevainimnasya ca rājapatnī | cikṣepa taṃ gāḍhamamṛṣyamāṇā pravepamānā'tikayā śubhāṅgī | tayā rumākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ papāta
śākhora nikṛttamūlaḥ | sā bhartsayitā viṣvamānā mṛgāvā
jighāya kīcakam | sabhāṃ śaraṇamāgchadyatra rājā yudhiṣṭhiraḥ | tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapāge parāmṛśat
athaināṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padā'vadhīt | tasyā
yo'sau tadā'keṃṇa rākṣasaḥ sanniyojitaḥ | sa kīcakamapovāddha vātavegena bhārata ! | sa papāta tadā bhūmau rakṣobalasamāhataḥ | visphūrjamāno niśceṣṭaśchinnamūla iva
drumaḥ” | bhā0 vi0 15a0
kīcakajit
pu0 kīcakaṃ jitavān ji-bhūte kip |bhīmasene

16.2.4

kīcarjābhaṭādayo'pyatna
bhīmena tasya vadhakathā ca bhā0
vi022a0 | tatrāyaṃ saṃkṣepaḥ kīcakadharṣitayā draupadyā
taddhavārthaṃ prārthitena bhīmena ekākinā nāṭyaśālāyāṃ
tasyā rātrau mayā gatena saṅga masaṃmelanaṃ bhaviṣyatīti kīcakaṃ
prati saṅketadānāya bhīmena noditayā draupadyā tathā'nuṣṭhite
bhīmasya nāṭyaśālāyāṃ rātrau draupadīvyānīyatathāgre praveśe
tatna kīcakagatau tayoryu ddhādikamupavarṇya bhīmena kīcakasya vadha hohidi karapāda-praveśanañceti vaṇiṃ taṃ yathā
“bhīmo'tha prathamaṃ gatvā rātrau pracchanna upāviśat | mṛgaṃ
haririvāddaśyaḥ samākāṅkṣata kīcakam| kīcakañcāpyalaṅka tya
yathākāmamupāgamat | tāṃ velāṃ narttanāgāraṃ pāñcālīsaṅgamāgayā | manyamānaḥ sa saṅketamāgāraṃ prāviśattataḥ
praviśya ca sa taddeśsa tamasā saṃvṛtaṃ mahat | pūrvāgataṃ
gatastatra bhīmamapratimaujasam | ekāntāvasthitaṃ cainamāsasāda sudurmatiḥ | śayānaṃ śayane tatra mṛtya sūtaḥ
parāspṛśat | pataṅgaḥ pāvakaṃ dīptaṃ siṃhaṃ kṣudramṛgoyathā
jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣagaṇena ca | upasaṃgamya
caivenaṃ kīcakaḥ kāmamohitaḥ | harṣotphullitacittātmā
smayamāno'bhyabhāṣata | prāpitaṃ te mayā vittaṃ bahulūpamanantaram | tvatkṛte amaratvāya ṭāśīśataparicchadam
rūpalāvaṇyayuktābhiryuvatībhiralaṅka tam | gṛhaṃ śāntaḥparaṃ subhru ! krīḍātivirājitam | tat savveṃ tvāṃ samuddiśya sahasā samupā gataḥ | ātmānannāṃ praśaṃsanti sarvvā
ggṛhagatāḥ striyaḥ | suvāsā darśanīyaśca nānyo'sti
tvādṛśaḥ pumān | bhīma uvāca | diṣṭyā tvaṃ darśanīyo'si diṣṭyātmānaṃ praśaṃsasi | īdṛśastu tvayā sparśaḥ

16.2.5

spṛṣṭapūrvo na karhicit | sparśaṃ vetsi vidaṃśvastu kāmadharmmavicakṣaṇaḥ | strīṇāṃ prītikaro nānyastvatsamaḥ puruṣarṣibhaḥ | vaiśampāyana uvāca
ityuktvā taṃ mahābāhurbhī mo bhīmaparākramaḥ | sahasotpatya
kaunteyaḥ prahasyedamuvāca ha | adya tvāṃ bhaginī pāpa !
lapyamāṇāṃ mayā bhuvi | drakṣyatyavipratīkārāṃ siṃheneva
mahāddipam | nirābādhā tvayi hate sairandhrī vicariṣyati | sukhañcaiva cariṣyanti sairandhrayāḥ patayastathā | tato
jagrāha keśeṣu mālyavatsu mahābalaḥ | sa keśeṣu parāmṭaṣṭo balena balināṃ varaḥ | ākṣipya keśān vegena
bāhvorjagrāha pāṇḍavam | bāhuyuddhaṃ tayorāsīt kru -
ḍayornarasaṃhayoḥ | vane vāśitāhetorṣa bhavaḍjayoriva | kīcakānāntu mukhyasya narāṇāmuttamasya ca
vālisugrīvayonrīloḥ pureva kapisaṃhayoḥ”
tatastayoryuddhasupavarṇyoktam “saṅgharṣantu ca taṃ vegaṃ sahivā
bhūri duḥsaham | balāddhīyata tadā sūto bhīmabalāddi taḥ
taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ | vakṣasyānoya
vegena mahaddenaṃ vicikṣa
padmaṭaścikaḥ| vināsikā bradhnāyikā vindulo bhramarastathā
bāhyakī pippiṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ | padmakīṭo
dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ | pañcālakaḥ pākamatsyaḥ
kaṣṇatuṇḍo'tha gardabhī | kītaḥ kṛmiśarārī ca yaścāpyulūkhalaḥ smṛtaḥ | ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśaḥ prakīrttitāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'tha kokilaḥ | saireyakaḥ
pracalako balabhaḥ kiṭibhastathā | sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā
yaśca kāṣāyavāsikaḥ | kīṭagardabhakaścaiva tathā troṭaka eva

16.2.6

ca | trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ
tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ | tuṅgīnāso
vicittakastālako vāhakaruhaḥ | koṣṭhāgārī krimikaro
yaśca maṇḍalapucchakaḥ | tuṅganābhaḥ sarṣapako'nalaṃgulo
śambūkastathā | agnikīṭaśca ghorāḥ syurdvādaśa prāṇanāṃśanāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat | tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ | kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ | jvarārucimrmmohāruvedanābhiḥ samanvitaḥ | chardītisāratṛṣṇā ca dāho mohovijṛmbhikā | vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītañca dāruṇam | piḍakotpacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca
dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca | tairbhavantīha
daṣṭānāṃ yathāsvañcāpyupadravāḥ | ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu kṛtsnaṃ teṣāṃ samādiśet | dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt | liṅgaṃ tīkṣṇaviṣedhve tacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ
praseko'rocakaścharddiḥ śirogauravaśītatā | piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgaśaḥ | doṣairnānāṃvidhaiṣāṃ
cūrṇāni garamādiśet | dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathaivābhyanlepanāt | ekajātīgataṃstūṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ
sāmānyato darśaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca | trikaṇṭhakaḥ kuṇṭhī cāpi hastimatsyāṃ'parājitaḥ | catvāra ete
kathitā vyākhyātāstīvravedanāḥ | tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamaddo
gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥkṛṣṇaśca bhavati| pratisūryya' piṅgābhāsī
baṅvarṇo mahāśirāḥ | tathā nirupamaścāpi pañca gaudherakāḥ smṛtāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat| rujaśca vividhākārā manyayaśca sudāruṇāḥ| mandagolo

16.2.7

śvetakṛṣṇā raktarājī raktamaṇḍalā sarvaśvetā sarṣapikā
ityevaṃ ṣaṭ tāmirdaṣṭe sarṣapikāvajjaṃ dāhaśophakoṭā bhavanti | sarvapikayā hṛdrupīḍātisāraśca | śatapadyastu
paruṣā kṛṣṇā citrā kāṃpillikā pītikā raktā śvetā
agniprabhā ityaṣṭau tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye
śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ
śvetapikkyotpattiśca | maṇḍūkāḥ kaṇṭhyaḥ kṣāraḥ kuhako
harito rakto yavavarṇobho bhṛkuṭo koṭakaścetyaṣṭau
tairdaṣṭasya daṃśakaṇḍū śchardiḥ pītaphenāgamaśca vaktrāt | bhṛkuṭīkoṭākābhyāmetadeva dāhamvadimūrcchā cātitimātram | viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ
piḍakābhiścīyate śītajvarārttaśca puruṣo bhavati | ahiśaṇḍakābhirdaṣṭe todadāruṇakaṇḍū śvayathavo mohaśca | kaṇḍūmañcāmirdaṣṭe pītāruṇavarṇo tīsārajvarādibhirabhibhūyante
mūkarūṭādibhirdaṣṭe kaṇḍū koṭhāḥ pravarddhante mūcchīca
lakṣyate | pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā saṃvāhikā brāhmaṇikāpulikā kapitthikā citravarṇeti ṣaṭ tābhirdaṣṭe daṃśe
śvayathuragnisamparkavadvāhaśśopho bhavataḥ | makṣikāḥ kāntārikā kṛṣṇā piṅgalikā madhūlikā kāṣāyī sthāliketye vaṃ
ṣaṭ tābhirdaṣṭasya dāhaśophau bhavataḥ | sthālikā kāṣāyībhyāmetadeva piḍakāśca sopadravā bhavanti | maśakāḥ sāmudraḥ parimaṇḍalo hastimaśakaḥ kṛṣṇaḥ pārvatīya iti pañca
tairdaṣṭasya tīvrakaṇḍū daṃśaśophaśca pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇahṛraistulyalakṣaṇaḥ | nakhāyakṛṣṭe'lpārthaṃ piḍakāḥ sadāhapākāmbhavanti | jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamukta cikitsitañca | bhavanti cātra | gosarpakaḥsthālikā ca ye na
śvetāgnisaṃprabhe| bhṛkuṭīkoṭikaścaiva na sidhyantye kajātiṣu

16.2.8

śvayathusvarīdaṃstu saviṣaiścapradharṣaṇāt | syuḥ kaṣṭadāśca goṭhāruḥ piḍakātodavedanāḥ | prake daṃśaṃ lalāṭakāyā thvaṅgaṃ sañcācayettacam | dvigvidhaṃ krayāstatra yathāvadavacārayet
nāvasrañca' nacotsaṅgamamitaraṃtsravedannṛṣu | daṃṣṭādo viṣarītārtti kīṭadṛṣṭaṃ sukhādhakam | kīṭairdaṣṭāmupadhiṣyaiḥ sarpavat
samupācaret | viviṣānāntu sarpāṇāṃ laividhyena kriyā
hitā | svedamālepanaṃ sekaṃ vyeopābhavatārayet
anyatra mūrcchitāddaṃ gāt pārukeośaprapīḍitāt | viṣahṛddha
vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca”

16.1-3.1

kīṭākhyepu rātriṣu
kīṭagardabhaka pu0 kīṭabhede kīṭaśabde vivṛtiḥ
kīṭaghna pu0 kīṭaṃ hanti hana-ṭak | kañje rājani0
kīṭajā strī0 kīṭebhyo jāyate jana- ḍa | jātṛṇi lākṣāyām
ratnamālā02kīṭajātamātre tri0| [ haṃsapadī'kṣe rājani0
kīṭapādikā strī kīṭāḥ pāde mūle'syāḥ'hrap attarūpam
kīṭamaṇi pu0 kīṭepu maṇiriva | khadyote śabdaci0
kīṭamātṛ strī kīṭasya māteva mūle bahulakīṭaprabhavāt
haṃsapadīvṛkṣe bhāvapra0
kīṭamārī strī kīṭān mārayati sevanena sṛ-ṇic-aṇ
upa0sa0gaurā0 ṅīṣ mudhanmate ṣaṇ īp | haṃsapadīvṛkṣe
rājani0 | [urccāciṇḍā) itikhyāte kīṭabhede śabdaci0
kīṭamaṣa pu0 kīṭomèṣa iva | nadītīre sikatāmadhye sthāpite
kīṭasaṃjña pu0 kīṭaḥ saṃjñā yasya ! “karkaṭāhivṛścakīnā makarānyārjaṃśca kīṭasañjñāḥ syuḥ” jyo0 uktapu karkaṭādiṣu
rāśiṣu kīṭākhyādayo'pyattra | yadyapyeṣāṃ sarveṣāṃ
kīṭasaṃjñā tathāpi kvacit kīṭaśabdasya vṛścikarāśaumātraparatā yathā “hariḥ kīṭaghaṭena ca” patākīvedhe
vṛścikasyaiva siṃhakumbhābhyāṃ vedhāttasyaiva grahaṇam
koḍera pu0 kola erac jasya ḍaḥ | taṇḍulīyāke-bhāvapra0
kīdṛkṣa triliṅgaye dardinamas kim+dṛś-ksa kyādeśe dīrghaḥ
kimprakāre | kin | kīdṛś | kaṅ | kīdṛśa tatpārthe tri0
tatra kaṅi striyāṃ ṅīp, ksi ṭāp itibhedaḥ | “priye ! sa
kīdṛk bhavitā tava kṣamaḥ” naiṣa0 | “yadyetāni jayanti
hanta paritaḥ śastrāṇyamoghāni me tadbhoḥ kīdṛgasau vivekavibhavaḥ kīdṛk prabodhodayaḥ” prabodhaca0
kīnāśa pu0 kutsitaṃ nāśaryāta, kīcanāśa bāca kliśnāti
nikhā | 1yame “didhikṣa kīnāśāniketanātithim”
māghaḥ | 2vālo pacī amaraḥ striyāṃ jātitvāt ṅīṣ

16.1-3.2

3prabhubbe 4kṣudre 5 kṛpaṇe ca tri0 medi0 | “kīnāśo
govṛṣo yānamaṅkakārasya veśma ca | viprasyauddhārikaṃ
deyamekāṃśañca pradhānataḥ manuḥ “kīnāśaḥ karṣakaḥ” kullū0
“śunaṃ na phālā visrapantu bhūmiṃ śunaṃ kīnāśā abhiyantu vāhaiḥ” ṛ04,57,8, “kīnāśāḥ balīvardvarakṣakāḥ”
bhā0| “nādriyante yathāgāvo kīnāśāddava gojaram” bhāga01,
30,11 | śūdre “ya uddāyatamānāvya kīnāśamabhidhāvate
chīyate sadyaśaḥ sphītaṃ mānaśvāvajñayā hataḥ” bhāga0322,62
kīra puṃstrī kītaṃ īrayati īra-ṇic-ac | 1śuke pakṣibhede amaraḥ | “khagavāgiyamitpato'pi kiṃ na sudaṃ dhāsyati ? koragauriva” naiṣa0 jātitvāt striyāṃ ṅīp
2 kāśmīradeśe pu0 bhūripra medi0 alpārthe kan | kīraka
śukamātre saṃjñāyāṃ kan | vṛkṣabhede jayaṇake ca gharāṇiḥ
kīravakṣaka na0 kīrasyeva vakṣo'sya kap | (syauṇeyaka) nāma
sugandhidravye rājani0
kīri pu0 kīryyate vikṣipyate kṛ-krāki | 1stotre “kīriṇā
devākṣamasopaśiṣyan” ṛ05,40,8, “kīriṇā stotreṇa”
bhā0 2stutyādipu vikṣipte tri0 | “asyā hṛdā kīriṇā
manyamānaḥ” ṛ05,4,10, “kīriṇā stutyādipu vikṣiptena
hṛdā”bhā0 3stotari tri0 niru0 “vasu stuvate kīraye”
ṛ0 6,23,2, “kīriritistotnāma” bhā0 “sakhāyaṃ
kīricodanam” ṛ0 6,45,66, “kīrīṇāṃ stotṝṇāṃ
codanaṃ prerakatāram” bhā0
kīreṣṭa pu0 korasya dṛṣṭaḥ | 1yānmaḥ ce 2khākhoṭavṛkṣe (śrākharoṭa) 3śalamadhūkavṛkṣe ca rājani0
kīrṇa tri0 kṛ-kta | 1vyācchane 2nicite 3vikṣipte 4hiṃsite ca medi0 | “dharmāvadattamukhaśra mbhiḥ kīrṇaṃ vartmā”
śaku0 | “kīrṇaṃ śanairanukapolamane kapānām” māghaḥ

16.1-3.3

kīrtti strī0 kṛ-bhāve ktin ni0 nibhāviḥ | 1vikṣepe 2hiṃsane 3yācchādane ca
[ kathane
kīrttana na0 cu0kṛta kīrttiṃśaḥ sautra- kīrtta vā bhāve lyuṭ
kīrttanā strī cu0 kṛta kīrtteṃge bhāve yuc , kathane
karmmāṇi yuc | 2yaśasi śabdaratnā0
kīrtti strī sau0kīrtta ktin | 1prasāde medi02śabde 3dīptau
4mātṛkāviśeṣe ca śabdaratnā0| vistāra 6harṣe ma ca viśvaḥ
7khyātibhede amaraḥ | khyātibheṭaśca dhārmyaṃ katyādi praśastadharmma yaśavena nānādeśīya kayana jñānaviṣayatā | kīrtti su
jīvato mṛtasya vetyattra viśeṣonāsti | “yasya kīrttiḥ sṛtā
loke dhanyaṃ tasya sujīvitam” nītisāre “sambhāvitasya
cākīrttirbharaṇādatiricyate” gītāyāñca jīvato'pi kīrttisattvasyokteḥ| tatra dānādiprabhāvā khyātiḥ kīrttiḥ śauryyādiprabhavā khyātiryaśa iti kecityāśaḥkīrtyorbhidamāhuḥ
“kīrtti svargaphalāmāhurāsaṃsāraṃ nṛṇāṃ kila” ityanena
kīrtteḥ svargaphalatāktaḥ | jīvataḥkhyātiyaśaḥ mṛtasya
khyātiḥ kīrttiriti vibhāgastu na samyak “iha kīrttimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham” iti manunā ihaloke
'pi kīrtti prāpterukteḥ | etena
“prajñāṃ yaśañca kīrttiñca brahmavarcasameva ca” manuvākyasya
“jīvatu yaśaḥ mṛtasya korttiriti” kullū 0vyākhyā cintyā
prāgdarśitānuvākayāntaravirodhāt kintu svargādiphalakadānādikarmma jaiva kīrttiḥ, śauryyādinā yaśa ityubhayorbhedasambhavena anuvākyasya tadarthaparatvamevocitam “svakāntikīrtti vrajadhauktikasrajam” naiṣa0
kīrttita tri0 kṛ0 kṛta—kīrttadvige kta

16.2-2

kathite--2 khyāte ca
kīrttibhāj pu0 kīrttiṃ bhajate bhaja—ṇvi 1 droṇācāryye
śabdaratnā0

16.1-4

kīrttiyukte tri0
kīrttimat tri0 kīrttirastyasya matup

16.25

kīrttiyukte striyāṃ
ṅīp | viśvedevāntargate aṅgidevabhede pu0 2 viśvedevāyya bhā0
ānu0 150 a0 darśitā yathā
“viśve cāṅgirasaścā devāḥ saṅgatātāḥ pañcaiva te | teṣāṃ
nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām | balaḥ dhṛtirvidhātā ca purāścaiva pāvanastathā | pārṣṇi kṣemī samūhaśca
divyasānustathaiva ca | vivakhān vīryyavān hrīmān
kīrttimān kṛta eva ca | jitātmā sunayaścaiva ṭīparodhā
bhayaṅkaraḥ | anukampa pratotaśca pradātā'thāṃśumāṃstathā
śalābhaḥ paramakrodho dhīroṣṇī bhūpatistathā | ajo yajo
varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ | vidāhaṅgīḥ somavarcāḥ
sūryyaśrīśceti nāmataḥ | somapaḥ sūryyasāvitro dattātmā
puṇḍarīyakaḥ | uśīnabho nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca
kāmaṅkaraḥ suregaśca vyomāriḥ śaṅkaro bhayaḥ | īśaḥ karttā
kīrttiśco bhagavau divyakarmma kṛt | gaṇitaḥ pañcavīryyaśca
ādityo raśmibhāṃstathā | saṅkratuḥ somaraśmiśca viśrut kavireva ca | anugoptā sugoptā ca bhrātrā cebhvara eva ca
kīrttitāste mahābhāgāḥ kālasyādyantaragocarāḥ”
vasudevaśca patnī “vasudevastu devakyāmaṣṭau puttrānajījanat | kīrttimantamathādyaṃ” bhāga0 9|24

Linked texts (5)