Viramitrodaya 10: atha liṅgalakṣaṇaprakaraṇam
Vīramitrodaya 10
- Language
- Sanskrit
Contents
atha liṅgalakṣaṇaprakaraṇam
10.p1
tatra tāvat— sthūlacakro bhavedviṣṇurmokṣaikaphalado'rcitaḥ | lakṣmīnārāyaṇaḥ śrīmān bhuktimuktiphalapradaḥ || dadhivāmanasaṃjñaḥ syādgobhūdhānyadhanapradaḥ | sa syātsantānagopālaḥ putrapautrādivṛddhidaḥ || ityādivacanairviṣṇulakṣmīnārāyaṇadadhivāmanasantānagopālādiviśeṣamūrttīnāṃ nānāvidhaphalaviśeṣadātṛtvena tattatkāmanayā pūjyatvāt | tāsāṃ ca “sthūlacakro bhavedviṣṇuḥ” ityādivacanoktamūrttiviśeṣasūcakakṣaṇairvinā durjñeyatvāt mūrttiviśeṣajñānamantareṇa ca pūjanāsambhavācca tajjñānārthaṃ viśeṣalakṣaṇānyucyante | tatrādau matsyādidaśāvatāramūrttilakṣaṇānyucyante | tatra matsyamūrttilakṣaṇamuktam— brāhme, dīrghā ca kācavarṇā yā bindutrayavibhūṣitā | matsyākhyā sā śilā jñeyā bhuktimuktiphalapradā || iti | hemādrau padmapurāṇe, trayo matsyādayaḥ śyāmā dvicakrāḥ svāṅgasaṃyutāḥ | teṣāṃ sandarśanādeva sarvakāmānavāpnuyāt || tathā, matsyarūpaṃ tu devasya dīrghākāraṃ supūjitam | bindutrayasamāyuktaṃ kācavarṇaṃ suśobhanam || iti | brahmāṇḍapurāṇe, dīrghā dvārayutā snigdhā dvāramadhye dvicakrayuk | cakramekaṃ pucchabhāge dakṣiṇe saphalākṛtiḥ || vāme pradṛśyate rekhā matsyamūrttiḥ śubhapradā | iti | purāṇasaṅgrahe, bindutrayasamāyuktaṃ cakraṃ vā śaṅkhalāñchanam | dīrghaṃ dakṣiṇamāsyaṃ tu mātsyaṃ cakrasamīpagam || iti | iti matsyamūrttilakṣaṇam | atha kūrmamūrttilakṣaṇam | padmapurāṇe, kūrmākārā ca cakrāṅgā śilā kūrmaḥ prakīrtitaḥ | iti | brāhme, kūrmastathonnataḥ pṛṣṭhe varttulaḥ paripūritaḥ | haritaṃ varṇamādhatte kaustubhena ca cihnitaḥ || iti | purāṇasaṅgrahe, tattallakṣaṇasaṃyuktaṃ bhānorvalayapañcakam | kūrmarūpamacakraṃ ca durlabhaṃ sarvakāmadam || iti | brahmāṇḍapurāṇe tu viśeṣaḥ | caturddhā kūrmamūrttiḥ syātpārśvabhāge khurānvitā | vikhyātā durlabhā sarvamanorathaphalapradā || bindutrayānvitāṃ śaṅkhacakradhvajayutāpi vā | bindutrayānvitā sauvarṇabindutrayayuktā | yatra kutrāpi bindavaḥ sauvarṇā jñeyāḥ | kutracidvacanena rājatā grāhyāḥ | dīrghadakṣiṇavāmāsyā bhānorvalayapañcakaiḥ || bhūṣitā kūrmamūrtiḥ syāt durlabhā sarvakāmadā | vṛttāyatā kūrmamūrtiḥ kanakacchavisaṃyutā || snuhīpuṣpākṛtirvāpi cakrasyobhayapārśvataḥ | kūrmamūrtiḥ khageśāna sarvakāmaphalapradā || vartulā muśalākārā dīrghadvārā tu vai khaga | nābhicakrayutā ramyā kūrmākārā tu pārśvataḥ || tathā sthirāsanā ca syādunnatā nīḷalohitā | kūrmamūrtiriti khyātā putrapautrādivṛddhidā || iti
10.p2
itikūrmamūrtilakṣaṇam | atha varāhamūrtilakṣaṇam | padmapurāṇe, vārāhaḥ so'pi vijñeyaścakre yasya sadambuje | tasya sampūjanāddehī prāpnoti manasepsitam || tathā, varāhākṛtirāśubhraścakrādibhiralaṅkṛtaḥ | varāha iti sa proktaḥ-iti | brāhmapurāṇasaṅgrahaviṣṇuprokteṣu, vārāhaṃ śaktiliṅgaṃ ca cakre tu viṣame smṛte | indranīlanibhaṃ sthūlaṃ trilekhālāñchitaṃ śubham || iti
10.p3
varāhamūrtirdvividhā bhinnalakṣaṇayogataḥ | barāhaśaktiliṅgastu cakre tu viṣame smṛte | indranīlanibhaḥ sthūlastrilekhālāñchitaḥ śubhaḥ || dakṣapāśrvagate cakre samacakrapradeśataḥ | vanamālāyuto lakṣmīravarāhaḥ parikīrtitaḥ || iti | iti varāhamūrttilakṣaṇam | atha nṛsiṃhamūrttilakṣaṇam | tatrādau lakṣmīnṛsiṃhamūrttilakṣaṇamuktampurāṇasaṅgrahe, vāmapāśrvasthite cakre kṛṣṇavarṇo sabindukaḥ | lakṣmīnṛsiṃho vikhyāto bhuktimuktiphalapradaḥ || iti | brahmapurāṇe, narasiṃhastribinduḥ syātkapilaḥ pañcabindukaḥ | vāmāśriteṣu cakreṣu lakṣmīnarahariḥ smṛtaḥ || iti | tathāca narasiṃhapurāṇe, vāmapāśrve same cakre kṛṣṇavarṇe sabinduke | lakṣmīnṛsiṃha ākhyāto muktimuktiphalapradaḥ || annapānasamṛddhiśca saukhyasaubhāgyavarddhanaḥ | iti | iti lakṣmīnṛsiṃhamūrttilakṣaṇam | atha kapilanṛsiṃhamūrttilakṣaṇam | padmapurāṇe, nṛsiṃhaḥ kapilo jñeyaḥ sthūlacakro'tha daṃṣṭrayā | tribinduḥ pañcabinduvā brahmacaryeṇa pūjitaḥ || dadāti vāñchitaṃ nṛṇāmadyaughaṃ cāśu naśyati | anyathā jāyate kleśo nātra kāryā vicāraṇā || iti
10.p4
agnipurāṇe, nṛsiṃhaḥ kapilaḥ sthūlacakraḥ syātpañcavindukaḥ | iti | vaikhānasasaṃhitāyām, kapilo narasiṃhastu pṛthucakraḥ suśobhanaḥ | brahmacaryādhikāro'sti nānyathā pūjanaṃ bhavet || iti | brahmāṇḍapurāṇe, vivṛttāsyaṃ vāmacakraṃ varttulaṃ kapilaprabham | nārasiṃhaṃ gṛhasthānāṃ bhītidaṃ bindubhirvṛtam || iti | pādme kārttikamāhātmye ca, yasya dīrghaṃ mukhaṃ pūrvakathitairlakṣaṇairyutam | rekhāśca kesarākārā nārasiṃho mato hi saḥ || iti | tathā caitatpūjane phalamapi— sphuṭitaṃ viṣamaṃ cakraṃ nārasiṃhaṃ tu kāpilam | sampūjya muktimāpnoti saṅgrāme vijayī bhavet || iti | iti kapilanṛsiṃhamūrtilakṣaṇam | atha yoganṛsiṃhalakṣaṇam | brahmapurāṇe, sthūlaṃ cakradvayaṃ madhye guḍalākṣāsavarṇakam | dvāropari tathā rekhā nṛsiṃho yogasaṃjñakaḥ || iti | iti yoganṛsiṃhalakṣaṇam | atha vidāraṇanṛsiṃhalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, vidāraṇābhidhānaḥ syānnṛsiṃho dīrghakesaraḥ | antaścakraṃ bṛhaddvāraṃ dakṣiṇonnatamastakam || vidāraṇamiti khyātaṃ daṃṣṭrābhyāmupaśobhitam | brahmacaryāvipākena narasiṃho'rcito yadi || vyādiśettu bhayaṃ tasya vahninā dahyate gṛham | iti
10.p5
atha sarvatomukhanṛsiṃhalakṣaṇam | tatraiva, saptacakraṃ bahumukhaṃ samantātsvarṇabhūṣitam | sarvato mukhabāhulyādbahvavarṇaṃ tu mokṣadam || iti | anyatrāpi, saptacakraḥ samākhyāto nṛsiṃhaḥ sarvatomukhaḥ | iti | iti sarvatomukhanṛsiṃhalakṣaṇam | atha pātālanṛsiṃhalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, bahucakraṃ bahudvāraṃ bahuvarṇaṃ mahodaram | pātālanārasiṃhākhyaṃ bhikṣūṇāmamṛtapradam || tathā, tṛtīyacakrādārabhya pārśvato daśacakrakaḥ | pūrvoktacinhahīnaśca bahurūpadharo bhavet || pātālanarasiṃho vā bahurūpadharo bhavet | iti | iti pātālanṛsiṃhalakṣaṇam | athākāśanṛsiṃhalakṣaṇam | tadapyuktaṃ tatraiva, aspaṣṭacakraṃ madhyasthaṃ galabhāraṃ mahodaram | ākāśanārasiṃhākhyaṃ vanavāsibhirarcitam || iti | ityākāśanṛsiṃhalakṣaṇam | atha rākṣasanṭasiṃhalakṣaṇam | tatraiva, bahucchidraṃ bhinnacakraṃ suvarṇaṃ kanakānvitam | chidraṃ tu rākṣasaṃ jñeyaṃ nṛsiṃhaṃ gṛhadāhakam || iti
10.p6
iti rākṣasanṭasiṃhalakṣaṇam | atha jihvānṭasiṃhalakṣaṇam | tatraiva, dvicakraṃ dvimukhaṃ sthūlaṃ dūrvābhaṃ connataṃ śiraḥ | dāridyraphalaṃ puṃsāṃ vidyājjihvānṛsiṃhakam || iti | iti jihvānṭasiṃhalakṣaṇam | athādhomukhanṭasiṃhalakṣaṇam | tatraiva, puraḥ pārśve ca pṛṣṭhe ca cakrairapyupaśobhitam | adhomukhamitikhyātamarcakānāṃ vimuktidam || iti
10.p7
adhomukhanṛsiṃhaśca śiśumārastathaiva ca | trivikramo matsyamūrtistricakrāḥ parikīrtitāḥ
10.p8
ityadhomukhanṭasiṃhalakṣaṇam | atha jvālānṛsiṃhalakṣaṇam | tatraiva, sūkṣmarandhraṃ dvicakrāḍhyaṃ vanamālāvibhūṣitam | tajjavālānarasiṃhārūyaṃ nṛṇāṃ saṃsāramocanam || iti | iti jvālānṛsiṃhalakṣaṇam | iti nṛsiṃhabhedāḥ | atha vāmanamūrttilakṣaṇam | padmapurāṇe, vāmanākhyo bhaveddevo hrasvo yaḥ syānmahādyutiḥ | ūrdhvacakrastvavakraro vā so'pi svārthaprado nṛṇām || iti | pādmapurāṇasaṅgrahāviṣṇuprokteṣu, varttulaścātihrasvaśca vāmanaḥ parikīrtitaḥ | atasīpuṣpasaṅkāśo bindunā paribhūṣitaḥ || anyatra ca, vāmanākhyo bhaveddevo hrasvo yaḥ syānmahādyutiḥ | ūrdhvacakro'pyadhaścakraḥ so'bhīṣṭārthaprado'rcitaḥ || iti | tathāsya pañcavidhatvamapi smaryatebrahmāṇḍapurāṇe, atasīpuṣpasaṅkāśo bindunopariśobhitaḥ | yo vāmanābhidho devaḥ śvetabinduyuto bhavet || dadhivāmanasaṃjñaḥ syādgobhūdhānyasukhapradaḥ | vṛttulaṃ snigdhamatyantaspaṣṭacakrasamanvitam || hrasvamunnatamuccaiśca dīrghāsyamatigahvaram | sphuradrekhāvalayitaṃ nābhistasyonnato bhavet || tasya cobhayapārśve tu snuhīpuṣpākṛtirbhavet | kesarābhaṃ tu vai tākṣyaṃ dṛśyate cakrapārśvataḥ || vāmanaṃ gṛhiṇāṃ śreṣṭhaṃ sukhasaubhāgyasampadaḥ | gṛhaputrānnavṛddhiṃ ca bhūlābhaṃ diśati dhruvam || madhyacakraṃ cātihrasvamatisnigdhaṃ ca kāmadam | spaṣṭacakraṃ vāmanaṃ ca nṛṇāmīpsitadāyakam || atasīkusumaprakhyaṃ kiñcidunnatamastakam | tadvāmanaṃ kāmadaṃ syātkiñcidaspaṣṭacakrakam || vartulaṃ nīlameghābhaṃ vanamālāsamānvatam | sūkṣmarandhraṃ bṛhatkukṣi vāmanaṃ bhuvi durlabham || iti |' iti vāmanamūrtilakṣaṇam | atha paraśurāmamūrtilakṣaṇam | purāṇasaṅgrahe, pītaśca cāpaparaśulāṅgalena sulakṣitaḥ | rāmo rāmaśca rāmaśca jñeyo mṛtyuharaḥ kramāt || iti | tathāca brahmāṇḍapurāṇe, jāmadagnyastu bhagavān dvividhaḥ parikīrtitaḥ | sitakṛṣṇaruṇopetaṃ dīrghākāraṃ bṛhadvilam || bhittibhāgagataṃ cakraṃ vāme vā dakṣiṇe'pi vā | cakrabhāge bhavedbinduḥ paraśvākṛtikena vā || pṛṣṭhe vā pārśvabhāge vā rekhā daṃṣṭrākṛtirbhavet | jāmadagnyastu bhagavān śāntākhyaḥ śāntido 'rcitaḥ || iti | iti paraśurāmamūrtilakṣaṇam | atha rāmamūrtilakṣaṇam | padmapurāṇe, rāmacandrastathā snigdho dūrvābhaścakraśobhanaḥ | pṛṣṭhe daṇḍaṃ tathā pārśve rekhādvayena saṃyutaḥ || iti | tatrāṣṭau rāmabhedāḥ| tatra sītārāmī dvividhaḥ | sa coktaḥbrahmāṇḍapurāṇe, ekasminneva vadane catuścakro'mbudaprabhaḥ | cāpabāṇāṅkuśacchatradhvajacāmarasaṃyutaḥ || vanamālādharo devaḥ sītārāmaḥ prakīrtitaḥ | sarvasaubhāgyadaścoktaḥ sarvatra vijayapradaḥ || dvāradvaye catuścakro vāmanaścaikacakravān | bāṇatūṇīracāpāḍhyaḥ sītārāmaḥ sraganvitaḥ || sarvasaubhāgyadaścoktaḥ sarvatra vijayapradaḥ | iti | iti sītārāmalakṣaṇam
10.p9
atha daśakaṇṭhakulāntakarāmalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, kodaṇḍī kukkuṭāṇḍābhaṃ śyāmalaṃ pṛṣṭhamunnatam | rekhādvayasamopetaṃ dvārapārśve khageśvaraḥ || dhanurākṛtikā rekhā dṛśyate pārśvato'pi vā | pṛṣṭhato vā bhavedrāmo daśakaṇṭhakulāntakaḥ || iti | iti daśakaṇṭhakulāntakarāmalakṣaṇam
10.p10
atha vīrarāmalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, bāṇatūṇīracāpāḍhyaḥ kuṇḍalī sraksamāhitaḥ | sūkṣmakesaracakrāḍhyo vīrarāmaḥ śriyāvahaḥ || iti | iti vīrarāmalakṣaṇam | atha balarāmalakṣaṇam | tatraiva, pṛṣṭhabhāge paścarekhāścāpabāṇau ca pārśvayoḥ | balarāmaḥ sa vijñeyaḥ putradāyī na saṃśayaḥ || iti | iti balarāmalakṣaṇam | atha vijayarāmalakṣaṇam | tatraiva, divyabāṇena saṃyuktaścāpatūṇīrasaṃyutaḥ | karālavadano yastu binduyuk cakraśobhitaḥ || sa syādvijayarāmākhyaḥ kesaropetacakrakaḥ | iti | iti vijayarāmalakṣaṇam | atha dṛṣṭarāmalakṣaṇam | tatraivoktam, mūrdhni jāladhanurbāṇaḥ pārśve khurayutastathā | dṛṣṭarāma iti khyāto bhuktimuktiphalapradaḥ || iti | iti dṛṣṭarāmalakṣaṇam | atha kodaṇḍarāmalakṣaṇam | tatraiva, dhanuṣaikena saṃyukto varttulaḥ kiñcidāyataḥ | kodaṇḍarāmanāmā syātsa tu nīlāmbudaprabhaḥ || iti | iti kodaṇḍarāmalakṣaṇam | atha kavitvapradarāmalakṣaṇam | tatraiva, ekacakrastu vadane kṛṣṇavarṇaḥ suśobhanaḥ | sa rāmamūrtirvijñeyaḥ pūjakasya kavitvadaḥ || iti | iti kavitvapradarāmalakṣaṇam | iti rāmabhedāḥ | atha kṛṣṇamūrtilakṣaṇam | pādmabrāhmapurāṇasaṅgrahannṛsiṃhapurāṇeṣu, pradakṣiṇāvarttakṛtavanamālāvibhūṣitā | yā śilā kṛṣṇasaṃjñā sā dhanadhānyasukhapradā || iti | brahmāṇḍapurāṇe, samacakrā dvāradeśe kṛṣṇavarṇā suśobhanā | sā kṛṣṇamūrtirvijñeyā pūjitā saukhyadāyinī || tathā, kṛṣṇaḥ pītaḥ kṛśatanurbhittipārśve tu cakrayuk | dvāratulyo bhavennābhiḥ kūrmākārastu pṛṣṭhataḥ || kṛṣṇo vṛttākṛtistārkṣya sarveṣāṃ pāpanāśanaḥ | iti | pītaḥ pītacinhayuktaḥ | cinhaṃ cātra pītāmbaravindurekhādi jñeyam | iti kṛṣṇamūrtilakṣaṇam | atha kṛṣṇabhedāḥ | tatra gopālalakṣaṇamuktambrahmāṇḍapurāṇe, kṛṣṇo'tikṛṣṇo na sthūlaścakrābhyāmupaśobhitaḥ | vanamālāyutaḥ kaṇṭhe pṛṣṭhe śrīvatsalāñchanaḥ || daṇḍaśṛṅgayutaḥ pārśve veṇunā śobhito mukhe | sa gopāla iti prokto gobhūdhānyadhanapradaḥ || iti | iti gopālalakṣaṇam
10.p11
atha madanagopālalakṣaṇam | tatraivoktam, yo gopālaḥ pārśvabhāge taruyuktaśca kārṣṇibhāk | sa syānmadanagopālo mālākuṇḍalabhūṣitaḥ || putrapautradhanaiśvaryasarvalokaikavaśyadaḥ | iti
10.p12
iti madanagopālalakṣaṇam | atha santānagopālalakṣaṇam | tatraiva, dīrghākāraḥ kṛṣṇavarṇaḥ sārddhacandranibhānanaḥ | sa syātsantānagopālaḥ putrapautrādivṛddhidaḥ || iti | iti santānagopālalakṣaṇam | atha bālakṛṣṇalakṣaṇam | tatraiva, kāmamūrtistu kṛṣṇābho nimno'dhastāttribindukaḥ | sa bālakṛṣṇo vijñeyo dīrghāsyaḥ putrabhāgyadaḥ || iti | iti bālakṛṣṇalakṣaṇam | atha govarddhanagopālalakṣaṇam | tatraiva, vartulo mastake nimnaḥ pārśve rajatabindavaḥ | govarddhanākhyo gopālo dīrgharekhā tu dakṣiṇe || sarvakaṣṭavināśaḥ syādgodhāmyādidhanapradaḥ | iti | iti govarddhanagopālalakṣaṇam
10.p13
atha kālīyamardanalakṣaṇam | tatraiva, rekhā syāt kṛṣṇavarṇā hi bindutrayavibhūṣitaḥ | kālīyamardanaḥ sākṣātsarvaśatrunikṛntanaḥ || savyāpasavyarekhābhyāṃ bhūṣitaḥ sūkṣmacakrakaḥ | pārśve khurayuto devo dhanañjayayutaḥ śubhaḥ || iti | iti kālīyamardanalakṣaṇam | atha syamantahārilakṣaṇam | tatraiva, asivarṇaścātisthūlaścakrabhāge'tiśobhanaḥ | vanamālāparivṛtaḥ pṛṣṭhe śrīvatsalāñchanaḥ || syamantahārī vijñeyaḥ putraśrīkīrtivarddhanaḥ | iti | iti syamantahārilakṣaṇam | atha cāṇūramardanalakṣaṇam | tadapyuktaṃ tatraiva, raktabindudvayayutaḥ śyāmo dantibhujopamā | rekhā dakṣiṇato vāme muṣṭivat dṛḍhabindukaḥ || cāṇūramardanākhyaḥ syātsarvaśatrunikṛntanaḥ | iti | iti cāṇūramardanalakṣaṇam | atha kaṃsamardanalakṣaṇam | tatraiva, pūrvabhāgaikavadanaḥ pārśvaikavadano bhavet | kaṃsamardī bhavetkṛṣṇo nīlāmbudanibhaḥ śubhaḥ || iti || iti kaṃsamardanalakṣaṇam | iti kṛṣṇamūrtibhedāḥ | atha bauddhamūrtilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, antargahvarasaṃyuktaṃ cakrahīnaṃ tathā bhavet | nirvāṇabuddhasaṃjñaḥ syāddadāti paramaṃ padam || iti | iti bauddhamūrtilakṣaṇam | atha kalkimūrttilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, atiraktaḥ sūkṣmabilaḥ spaṣṭacakraḥ sthirāsanaḥ | kṛpāṇā''kṛtikā rekhā dvārasyopari pṛṣṭhake || mlecchanāśī bhavetkalkiḥ kalau kalmaṣanāśanaḥ | iti | kṛpāṇaḥ khaḍgaḥ | iti kalkilakṣaṇam | iti daśāvatāramūrtilakṣaṇāni samāptāni | atha caturviṃśatimūrtilakṣaṇānyucyante | tatrādau keśavamūrtilakṣaṇamuktam— pādmebrāhmabrahmāṇḍapurāṇeṣu, saubhāgyaṃ keśavo dadyāccatuṣkoṇo bhavettu saḥ | iti | vaikhānasasaṃhitāyām, nābhyadhastu bhavecchaṅkhaścakraṃ ca tadanantaram
10.p14
keśavaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvakāmaphalapradaḥ || iti | iti keśava lakṣaṇam | atha nārāyaṇalakṣaṇam | āgneyapurāṇasaṅgrahavaikhānasasaṃhitāsu, śyāmaṃ nārāyaṇaṃ vidyānnābhicakraṃ tathonnatam | dīrgharekhātrayopetaṃ dakṣiṇe suṣiraṃ pṛthu || iti | brahmāṇḍapurāṇe, śyāmo nārāyaṇo devo nābhicakrastathonnataḥ | dīrgharekhātrayopeto dakṣiṇe suṣiraṃ pṛthu || viraje sumukhe cakre madhyacakraḥ suśobhanaḥ | tāṭaṅkanānābharaṇahārakeyūralāñchanaḥ || nārāyaṇaḥ samākhyātaḥ sarvasiddhipradāyakaḥ | iti | iti nārāyaṇalakṣaṇam | atha nārāyaṇabhedāḥ | tatra lakṣmīnārāyaṇalakṣaṇam— brahmapurāṇe, dvāramekaṃ catuścakraṃ brahmādīnāṃ ca durlabham | śobhito vanamālayā iti kvacitpāṭhaḥ | lakṣmīnārāyaṇo nāma bhuktimuktiphalapradaḥ || iti | purāṇasaṅgrahe, dhvajavajrāṅkuśopetaṃ vāme cakre tu vartulam | lakṣmīnārāyaṇaṃ devamabhīṣṭaphaladaṃ viduḥ
10.p15
tathā, dhvajavajrāṅkuśopeto vāmacakraḥ suvartulaḥ | lakṣmīnārāyaṇo devaścatuścakrasamanvitaḥ || pūjanīyaḥ sadā sadbhirvaiṣṇavairmokṣamīpsubhiḥ | iti | brahmāṇḍapurāṇe, ekavaktraścatuścakro varttulaḥ śyāmavarṇakaḥ | dhvajavajrāṅkuśopeto mālāyuktaḥ sabindukaḥ || nātihrasvo na ca sthūlo lakṣmīnārāyaṇaḥ smṛtaḥ | tasya darśanamātreṇa hyabhīṣṭaphalamāpnuyāt || iti | pādme, sūkṣmadvāraścatuścakro vanamālāṅkitodaraḥ | lakṣmīnārāyaṇaḥ śrīmān bhuktimuktiphalapradaḥ || iti | vaikhānasasaṃhitāyāṃ viśeṣaḥ | lakṣmīnārāyaṇo devastribhiścakrairvyavasthitaḥ | pūjanīyaḥ prayatnena bhuktimuktiphalapradaḥ || iti | pādme kārtikamāhātmye, catvāri sūkṣmacakrāṇi dvārabhāge bhavanti ca | udare vanamālā ca lakṣmīnārāyaṇo bhavet || pūjanīyaḥ sadā bhaktairbhuktimuktiphalapradaḥ | iti | iti lakṣmīnārāyaṇalakṣaṇam | atha naranārāyaṇalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, naranārāyaṇo devaḥ śvetacakraḥ suśobhanaḥ | tamāladalasaṅkāśaḥ svarṇapaṅkavilepanaḥ || iti | iti naranārāyaṇalakṣaṇam | atha rūpanārāyaṇalakṣaṇam | tatraiva, muśalāyudhamālābhiḥ śaṅkhacakragadānvitaḥ | rūpanārāyaṇo devo mukhe cābhimukhaṃ dhanuḥ || iti | iti rūpanārāyaṇalakṣaṇam | iti nārāyaṇabhedāḥ | atha mādhava lakṣaṇam | vaikhānasasaṃhitāyām, mādhavo madhuvarṇābho gadākambuvilakṣitaḥ | brahmāṇḍapurāṇe, madhuvarṇo madhyacakraḥ snigdhaḥ sūkṣmatanustathā | mādhavaḥ sa tu vijñeyo yatīnāṃ mokṣadāyakaḥ || iti | iti mādhavalakṣaṇam | atha govindalakṣaṇam | purāṇasaṅgrahe, govindaḥ puṇḍarīkākṣaḥ kṛṣṇavarṇo mahādyutiḥ | dakṣiṇe tu gadācakre vāme parvatalāñchanaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, nātisthūlaḥ kṛṣṇavarṇo govindaḥ pañcavakrakaḥ | vāmevakro bṛhaddvāraṃ unnato madhyanimnakaḥ || iti | iti govindalakṣaṇam | atha viṣṇulakṣaṇam | padmapurāṇe, sthūlacakro bhavedviṣṇurmokṣaikaphalado'rcitaḥ | iti
10.p16
brahmapurāṇe, kṛṣṇavarṇastathā viṣṇuḥ sthūlacakre suśobhane | gadākārā tathā rekhā lāñchanaṃ madhyadeśataḥ || lāñchanaṃ cātra pītādivarṇam | āgneye, sthūlacakro'sito viṣṇurmadhye rekhā gadākṛtiḥ | iti | purāṇasaṅgrahe, kṛṣṇavarṇastathā viṣṇuḥ sthūlacakre suśobhane | yasya madhye gadākārā dṛśyante pañca rekhikāḥ || iti | vaikhānasasaṃhitāyām, kṛṣṇavarṇastathā viṣṇuḥ sthūlacakre suśobhane | gadākṛtistathā rekhā dṛśyate pṛṣṭhamadhyataḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, sa kāpilaḥ snigdhavarṇo viṣṇurtripayabhogadaḥ | iti | iti viṣṇulakṣaṇam | atha madhusūdanalakṣaṇam | vaikhānasasaṃhitāyām, nābhipārśve śaṅkhapadmamudrā yasmin pradaśyate | madhusūdana ākhyātaḥ śatruhā parikīrtitaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, madhusūdo mahādeva ekacakro mahādyutiḥ | svarṇabindusamāyukto mahātejaḥpradaḥ śubhaḥ || iti | iti madhusūdanalakṣaṇam
10.p17
' atha trivikalakṣaṇam | purāṇasaṅgrahe, kapilābhaścaikavaktraścakratritayabhūṣitaḥ | trivikramastrikoṇaḥ syāt balameva prayacchati || iti | brāhmavaikhānasasaṃhitāviṣṇuṃprokteṣu, trivikramastathā devaḥ śyāmavarṇo mahādyutiḥ | vāmapārśve sthite cakre rekhā caiva tu dakṣiṇe || iti | agnipurāṇe, śyāmastrivikramo dakṣarekho vāme ca raktakaḥ | brahmāṇḍapurāṇe tu viśeṣaḥ | trivikramastrikoṇāḍhyaścakratrayasamanvitaḥ | prayatnena dvijendrāṇāṃ sadā pūjyaśca netaraiḥ || iti | iti trivikramalakṣaṇam | vāmano nārasiṃhaśca kṛṣṇaśceti trayaḥ purā | uktatvādatra nocyante prabhedārthaṃ punarbhayāt || atha śrīdharalakṣaṇam | brāhmavaikhānasasaṃhitāviṣṇuproktāgnipurāṇabrahmāṇḍapurāṇeṣu, śrīdharastu tathā devaścihnito vanamālayā | kadambakusumākāro rekhāpañcakasaṃyutaḥ
10.p18
purāṇasaṅgrahe, śrīdharo'sau tathā devaścinhito vanamālayā | kadambakusumākāra ūrdhvarekhaśca pādayoḥ || iti | iti śrīdharalakṣaṇam | atha śrīdharabhedau | dvau coktau brahmāṇḍapurāṇe, cakre ca madhyadeśe tu paṅkajena samanvitaḥ | sūkṣmānanaḥ śyāmalābhaḥ sa punaḥ śrīdharaḥ smṛtaḥ || nimnonnate śiraḥpārśve nimnamāsyaṃ suvartulam | nimnacakramatihrasvaṃ śrīdharaṃ sarvasiddhidam || iti | iti śrīdharabhedau | atha hṛṣīkeśa lakṣaṇam | pādmabrāhmabrahmāṇḍapurāṇeṣu, ardhacandrākṛtirdevo hṛṣīkeśa udāhṛtaḥ | tamarcya labhate svargaṃ viṣayāṃśca samīhitān || iti | vaikhānasasaṃhitāyām, sūkarasya nibhākārāstasya keśāḥ suvarcasaḥ | varṣmaikaṃ yasya dṛśyeta hṛṣīkeśaḥ sa ucyate || iti | iti hṛṣīkeśa lakṣaṇam | atha padmanābhalakṣaṇam | brahmapurāṇe, āraktaṃ padmanābhākhyaṃ paṅkajacchatrasaṃyuktam | tulasyāṃ pūjayennityaṃ daridrastvīśvaro bhavet || iti
10.p19
brahmāṇḍapurāṇe, niṣkèśarordhvacakrastu ardhaścakraḥ sakesaraḥ | padmanābha iti prokto viparīto halāyudhaḥ || iti | etasyaiva bahucakravarṇasadbhāve etatpūjane duṣṭaṃ phalaṃ śrūyatepadmapurāṇe, bahubhistu yadā cakraiḥ śuklavarṇādiśobhitaḥ | daityāriḥ kamalākṣaśca gadāpāṇiradhokṣajaḥ || padmanābhaśca devaḥ syātpratyahaṃ duḥkhadāyakaḥ | tasmānna mānavaiḥ pūjyo bahucakraḥ prajāpate || iti | varṇakramaścetthaṃ grāhyaḥśuklo raktastathā kṛṣṇo dvivarṇo bahuvarṇavān | iti padmapurāṇe tatprakaraṇasthavacanāt | iti padmanābhalakṣaṇam | atha dāmodaralakṣaṇam | pādmabrahmapurāṇayoḥ, sthūlo dāmodaro jñeyaḥ sūkṣmavakro bhavettu saḥ | cakre tu madhyadeśasthe pūjitaḥ sukhadaḥ sadā || iti | brahmāṃḍapurāṇavaikhānasasaṃhitāviṣṇuprokteṣu, dāmodaraṃ tathā sthūlaṃ madhyacakraṃ pratiṣṭhitam ! madhyacakraṃ prakīrtitamiti kvacitpāṭhaḥ | dūrvābhaṃ dvārasaṅkīrṇaṃ pītarekhāyutaṃ śubham || iti | iti dāmodaralakṣaṇam | atha vāsudevalakṣaṇam | brāhmavaikhānasasaṃhitāviṣṇuproktapurāṇasaṅgrahanṛsiṃhahapurāṇabrahmāṇḍapurāṇeṣu, dvāradeśe same cakre dṛśyete nāntarīyake | vāsudevaḥ sa vijñeyaḥ śuklābhaśva svatejasā || iti
10.p20
agnipurāṇe'pi, vāsudevaḥ sito dvāri śilālagnadvicakrakaḥ | iti | iti vāsudevalakṣaṇam | atha saṅkarṣaṇalakṣaṇam | brāhmavaikhānasasaṃhitāviṣṇuproktapurāṇasaṅgrahabrahma ṇḍapurāṇeṣu, dvau cakrāvagralagnau tu pūrvabhāgaśca puṣkalaḥ | saṅkarṣaṇākhyo vijñeyo raktābhaśvātiśobhanaḥ
10.p21
iti saṅkarṣaṇalakṣaṇam | atha pradyumnalakṣaṇam | brāhmaviṣṇuproktavaikhānasasaṃhitāsu, pradyumnaḥ sūkṣmacakrastu pītadīptistathaiva ca | suṣiraṃ chidrabahulaṃ dīrghākāraṃ ca yadbhavet || iti | brahmāṇḍapurāṇe, pradyumnaḥ sūkṣmacakrastu pītavarṇastathaiva ca | makarābhāśca vai rekhāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato'pi ca || iti | agnipurāṇe viśeṣaḥ
10.p22
sūkṣmacakro bahucchidro pradyumno nīlavarṇakaḥ | iti | padmapurāṇe'pi, pradyumnaḥ sūkṣmacakraḥ syānnīlāmbujanibhastathā | nīlāmbujayuto'thavā | iti pāṭhāntaram | sa dadāti śriyaṃ nṛṇāmabhaktyāpi prapūjitaḥ || iti | iti pradyumnalakṣaṇam | athāniruddhalakṣaṇam | brahmapurāṇaviṣṇuproktavaikhānasasaṃhitāpurāṇasaṅgrahabrahmāṇḍapurāṇeṣu, aniruddhastu nīlābho varttulaścātiśobhanaḥ | rekhātrayaṃ tu taddvāre pṛṣṭhe padmena lāñchitaḥ || iti | agnipurāṇe, pīto'niruddhaḥ padmāṅko varttulo'sau trirekhavān | tathā, aniruddhastu pītābho varttulaścātiśobhanaḥ | rekhātrayaparivṛto devaḥ padmena lāñchitaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe viśeṣaḥ | kṛṣṇavarṇaḥ samadvāraścakraṃ bhittisamīpagam | sūkṣmacakraṃ bhavedūrdhvaṃ pārśve cakreṇa puṣpakṛt || aniruddha iti proktaḥ sarvalokaikakāraṇam | iti | .ityāniruddhalakṣaṇam | atha puruṣottamalakṣaṇam | brahmapurāṇe; vidikṣu dikṣu sarvāsu yasyorddhvaṃ dṛśyate mukham
10.p23
puruṣottamaḥ sa vijñeyo bhuktimuktiphalapradaḥ || ‘sa devadevo vijñeyaḥ purāṇaḥ puruṣottamaḥ’| ityapi kvacitpāṭhaḥ| brahmāṇḍapurāṇe madhyacakraḥ suvarṇaśca mastake pṛthucakrakaḥ | puruṣottamo bhaveddevaḥ pūjakasya śubhapradaḥ || iti | purāṇasaṅgrahe, atasīpuṣpasaṅkāśo bindunā paribhūṣitaḥ | puruṣottama ukto'sau sarvasaubhāgyavarddhanaḥ || iti
10.p24
athādhokṣajalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, atikṛṣṇo raktarakho vṛttadehaḥ sucakrakaḥ | kiñcitkapilasaṃyuktaḥ sūkṣmo vā sthūla eva vā || adhokṣaja iti khyātaḥ pūjakasya śubhapradaḥ | iti
10.p25
athācyutalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, caturbhicaitra cakraistu vāmadakṣiṇapārśvayoḥ | adhiṣṭhito mukhe raktaḥ kuṇḍaladvayaśobhitaḥ || śaṅkhacakragadāśārṅgabāṇakaumodakīdharaḥ | muśaladhvajadhṛk śvetacchatravajrāṅkuśairyutaḥ || so'cyutaḥ kathito nāmnā durlabhastapasā binā | iti
10.p26
athopendralakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, upendro maṇivarṇābho hrasvacakro'tiśobhanaḥ | śyāmalaḥ komalābhastu vaktrapārśve sucakrayuk || iti | ityupendralakṣaṇam | atha janārdanalakṣaṇam | brahmapurāṇe, dvāradvaye catuścakro janārdana ihocyate | cakradvayaṃ madhyagataṃ cakradvayaṃ ca pṛṣṭhataḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe'pi, pūrvabhāgaikavadanaḥ paścādekāsyasaṃyutaḥ | janārdanaścatuścakraḥ śrīprado ripunāśanaḥ || iti | iti janārdanalakṣaṇam | atha harilakṣaṇam | brahmapurāṇe, ūrdhvamukhaṃ vijānīyāddharitaṃ harirūpiṇam | kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva arthadaṃ ca viśeṣataḥ || iti | tathā, ūrdhve mukhaṃ vijānīyācchyāmābhaṃ varttulaṃ śubham | adhobindusamāyuktaṃ sarvakāmārthasādhakam || iti | brahmāṇḍapurāṇe, alpadvārasamopetā harimūrtirudāhṛtā | iti | iti harilakṣaṇam | iti caturviṃśatimūrttilakṣaṇāni | atha prakīrṇakalakṣaṇam | tatrānantamūrtilakṣaṇam— āgneye, ananto nāgabhogāṅko naikābho naikamūrtimān | iti | brahmapurāṇe, nānāvarṇastvanantaḥ syānnāgabhogena cinhitaḥ | iti | vaikhānasasaṃhitāviṣṇuproktayoḥ, nānāvarṇamanantaṃ ca nāgabhogena cinhitam | anantamūrtisambhinnaṃ jānīyāt sarvakāmadam || iti | padmapurāṇe, anekacakro bahubhiścinhairapyupalakṣitaḥ | anantaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvapūjāphalapradaḥ || iti | purāṇasaṅgrahe, nānāvarṇastvanantaḥ syānnāgabhogena cinhitaḥ | anekamukhasaṃyuktaḥ sarvakāmaphalapradaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, caturdaśadvāḥprabhṛtiviṃśatyā cakralāñchitaḥ | nānāvarṇo hyanantātmā nāgabhogena cinhitaḥ || anekamūrtisambhinnaḥ sarvakāmaphalapradaḥ | pradakṣiṇāvarttakṛtavanamālāvibhūṣitaḥ || kṛṣṇavarṇayutaścāpi dhanadhānyasukhapradaḥ | pūjanīyaḥ prayatnena sthiraḥ snigdhaśca varttulaḥ || ananto mūrdhni cakrāḍhyaḥ — iti viśeṣaḥ | ityanantamūrtilakṣaṇam | atha vaikuṇṭhamūrtilakṣaṇam | brahmapurāṇe, vaikuṇṭho maṇivarṇābhaścakramekaṃ tathāmbujam | dvāropari tathā rekhā kañjākārā suśobhanā || ‘vaikuṇṭhaṃ tilavarṇābhaṃ cakramekaṃ tathā dhvajam | dvāropari tathā rekhā guñjākārā suśobhanā' iti pāṭhāntaram | āgneye, vaikuṇṭha ekacakro hi maṇibhaḥ svaccharekhakaḥ | iti | vaikhānasasaṃhitāyām, vaikuṇṭho maṇiratnābhaścakramekaṃ tathāmbujam | dvāropari tathā rekhā cakracinhena cinhitaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, vaikuṇṭho maṇivarṇābho vāmapārśvaikacakrakaḥ | dvāropari tathā rekhā padmākārā suśobhanā || iti | iti vaikuṇṭhalakṣaṇam | atha hayagrīvalakṣaṇam | padmapurāṇe, hayagrīvaśca sa jñeyo yo'ṅkuśapratirūpakaḥ | cakradhvajasamāyuktaḥ pūjitaḥ saukhyadastataḥ || iti | brahmapurāṇe, 'hayagrīvo hayākāro rekhā cakrasamīpagā | bahurūpasamākīrṇaḥ pṛṣṭhe syānnīlarūpakaḥ || 'bahubindusamāyuktaṃ pṛṣṭhaṃ nīradanīlakam' | iti pāṭhāntaram
10.p27
āgneye, hayagrīvo'ṅkuśākāro rekhānīlaḥ sabindukaḥ | tathā padmapurāṇe, hayagrīvo'ṅkuśākāro rekhāḥ pañca bhavanti hi | bahubindusamākīrṇo dṛśyate nīlarūpakaḥ || hayagrīvā yathā lambā rekhāṅkā yā śilā bhavet | tathā saumyo hayagrīvaḥ pūjito jñānado bhavet || aśvākṛti mukhaṃ yasya sākṣamālaṃ śirastathā | padmākṛtirbhavedvāpi hayaśīrṣā tvasau mataḥ || iti | purāṇasaṅgrahe, hayagrīvo'pi bhagavān raktapītādimiśritaḥ | aṅkuśākṛtikastārkṣya cakradvayasamanvitaḥ || padmākṛtistathā pārśve kuṇḍalākṛtireva vā | jñānado mokṣado nṛṇāṃ bhogado vinatāsuta || iti | iti hayagrīvalakṣaṇam | atha parameṣṭhilakṣaṇam | āgneye, parameṣṭhī sābjacakraḥ pṛṣṭhacchidraśca bindumān | iti | brahmapurāṇe, parameṣṭhī tu śuklābhaḥ padmacakrasamanvitaḥ | bimbākṛtistathā pṛṣṭhe suṣiraṃ cātipuṣkalam || tathā, parameṣṭhī lohitābhaścakramekaṃ tathāmbujam | bilvākṛtistathā rekhā suṣiraṃ cātipuṣkalam || iti | purāṇasaṅgrahe, parameṣṭhī tu śuklābhaḥ pṛthucakrasamanvitaḥ | vimbākṛtiḥ kvacitpītaḥ pṛṣṭhe ca suṣirānvitaḥ || ‘parameṣṭhī tu śuklābhaścakrapadmasamanvitaḥ | suvartulastathā pītaḥ pṛṣṭhe ca suṣiraṃ dhruvam’ || iti pāṭhāntaram| vaikhānasasaṃhitāyām, parameṣṭhī tu raktābhaścakraṃ padmasamanvitam | gadākṛtistathā rekhā dṛśyate vāmapārśvataḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, parameṣṭhī ca śuklābhaścakrapadmasamanvitaḥ | dvidhākṛtastathā pṛṣṭhe suṣiraṃ cāpi vartulam || pītavarṇayuto vāpi bhuktimuktivarapradaḥ | iti | iti parameṣṭhilakṣaṇam | atha hiraṇyagarbharakṣaṇam | brahmapurāṇe, hiraṇyagarbha jānīyānmadhupiṅgalavigraham | īṣaddīrghaṃ manojñaṃ ca snigdhaṃ sakalakāmadam || tathā, candrākṛtiṃ hiraṇyākhyaṃ raśmijvālaṃ vinirdiśet | suvarṇarekhābahulaṃ sphaṭikadyutiśobhitam || iti | brahmāṇḍapurāṇe viśeṣaḥ | ‘hiraṇyagarbho bhagavān pavitro bhuvi durlabhaḥ | antardhvanisamāyuktaḥ kṛṣṇavarṇaḥ suvṛttakaḥ || vartulo hrasvavadano cakramadhye ca komalaḥ | śrīvatsakamalākāralāñchanaṃ pṛṣṭhapārśvake || hiraṇyagarbho vikhyātaḥ pṛthunābhisamanvitaḥ | hiraṇyena vimiśrastu śrīpradaḥ kulavarddhanaḥ || iti
10.p28
atha caturbhujamūrttilakṣaṇam | brahmapurāṇe, caturbhujaścatuścakro navameghasamadyutiḥ | maṇḍalākāracakraḥ syātsarveṣāmabhayapradaḥ || iti
10.p29
atha gadādharalakṣaṇam | brahmapurāṇe, gadādharastathā devo gururūpaḥ samantataḥ | cakrasnigdho'tikṛṣṇaśca padmaṃ śaṅkhaṃ ca dakṣiṇe || iti
10.p30
purāṇasaṅgrahe, gadādharastrilekhābhirlāñchito madhyadeśataḥ | dhvajavajrāṅkuśaiḥ pīto vāmacakraḥ suvarttulaḥ || iti
10.p31
atha puṇḍarīkākṣalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, pārśve vā mūrdhni pṛṣṭhe vā cāmaradvayasaṃyutā | puṇḍarīkākṣamūrttiḥ syātsarvalokavaśaṅkarī || iti | kamaladvayasaṃyutā | iti pāṭhāntaram
10.p32
atha caturmukhammūrttilakṣaṇam | pādmapurāṇasaṅgrahabrāhmeṣu, catasro yatra dṛśyante rekhāḥ pārśvasamīpagāḥ | dve cakre madhyadeśe ca sā śilā syāccaturmukhā || iti | brahmāṇḍapurāṇe, catasro yatra varttante rekhāḥ pārśvasamīpataḥ | dvicakro madhyadeśe tu sā śilā syāccaturmukhā || iti | iti caturmukhamūrttilakṣaṇam | atha sudarśanamūrttilakṣaṇam | purāṇasaṅgrahe, atasīpuṣpasaṅkāśo bindunā paribhūṣitaḥ | sudarśanaḥ smṛto devaḥ śyāmo bhūtisukhapradaḥ || iti | brahmapurāṇe, sudarśanastathā devaḥ śyāmavarṇo mahādyutiḥ | vāmapārśve gadācakre rekhā caiva tu dakṣiṇe || iti | padmapurāṇe, cakrākāreṇa paṅkiḥ sā yatra rekhāmayī bhavet | sa sudarśana ityevaṃ khyātaḥ pūjāphalapradaḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, sudarśanaṃ dvidhā jñeyaṃ lakṣaṇāntarayogataḥ
10.p33
ekaṃ cakraṃ śirodeśe kṛṣṇavarṇamukhastathā || sudarśanaḥ sa vijñeyaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ | padmākāraṃ bṛhaddvāraṃ nimnanābhi sudarśanam || iti | iti sudarśanalakṣaṇam | atha yogeśvaralakṣaṇam | brahmapurāṇe, dṛśyate śikhare liṅgaṃ śālagrāmasamudbhavam | sa ca yogeśvaro nāma brahmahatyāṃ vyapohati || iti | iti yogeśvaralakṣaṇam | atha viṣṇupañjaralakṣaṇam | padmapurāṇe, vajrakīṭodbhavā rekhāḥ paṅgībhūtāśca yatra vai | śālagrāmaśilā sā tu viṣṇupañjarasaṃjñitā || iti | iti viṣṇupañjaralakṣaṇam | atha yajñamūrtilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, yajñamūrtistu bhagavān pītaraktavimiśritaḥ | dvāraṃ hrasvamadhaścakraṃ sruvau vā dakṣiṇe'pi ca || iti | iti yajñamūrtilakṣaṇam | atha dattātreyamūrttilakṣaṇam | tatraiva, pīto'ruṇo'sitābhaśca hrasvapṛṣṭhonnato bhavet
10.p34
akṣamālākṛtiḥ pṛṣṭhe dattātreyaḥ śubhapradaḥ|| iti | tathā, kṛṣṇo raktaśca pītaśca dattātreyābhidho bhavet | iti | iti dattātreyamūrtilakṣaṇam | atha śiśumāralakṣaṇam | tatraiva, śiśumāro dīrghakāyo bilaśāyyatigahvaraḥ | purastu pṛṣṭhabhāge tu cakreṇaikena saṃyuktaḥ
10.p35
sarvādhāraḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhiprado nṛṇām || iti | iti śiśumāralakṣaṇam | atha haṃsamūrtilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, haṃsastu dhanurākāro nīlaśvetavimiśritaḥ | cakrapadmasamopetaḥ kevalaṃ mokṣado bhavet || iti | iti haṃsalakṣaṇam | atha paramahaṃsalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, parahaṃsaḥ khageśāna śikhaṇḍigalasannibhaḥ
10.p36
snigdhaśvāyatavṛttaśca varttuladvārasaṃyutaḥ | bindumadhye tathā cakre dṛśyete hyatiśobhane | cakrasya dakṣiṇe pārśve dyumaṇirbhāsvaro bhavet | varāharekhe tadvāme dṛśyete vinatāsuta || mūrtiḥ paramahaṃsākhyā caturvargaphalapradā | iti | iti paramahaṃsalakṣaṇam | atha lakṣmīpatilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, mukhe ca pārśvato vāpi mayūragalasannibhaḥ | kṛṣṇavarṇaḥ sūkṣmacakraḥ pṛthulāṃsyo'samaprabhaḥ || lakṣmīpatiritikhyāto lakṣmīsampattidāyakaḥ | iti | iti lakṣmīpatilakṣaṇam | atha garuḍadhvajalakṣmīpatilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, svarṇaśṛṅgakhuraḥ saumyo varttulaḥ snigdhakesaraḥ | cakre madhyagate snigdhakṛṣṇarekhāvibhūṣitaḥ || lakṣmīpatirvainateya garuḍadhvajasaṃjñitaḥ | iti | iti garuḍadhvajalakṣmīpatilakṣaṇam | atha vaṭapatraśāyilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, vaṭapatraśāyī bhagavān varttulo'tyantaśobhanaḥ | kṣīrabudbudavattākṣyaṃ nīlaśvetavimiśritaḥ || vaktrasya vāmataḥ śaṅkho dakṣiṇe padmameva ca | vadanaikaṃ madhyadeśe catuścakrastribindukaḥ || iti | iti vaṭapatraśāyilakṣaṇam | atha viśvambharamūrtilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, cakrāṇāṃ viṃśatikayā yukto viśvambharaḥ śubhaḥ | iti | iti viśvambharalakṣaṇam
10.p37
atha viśvarūpalakṣaṇam | tatraiva, viśvarūpo'pi bhagavān dvividhaḥ parikīrttitaḥ | viśvarūpoṃ hariḥ sākṣātpārāvatagalopamaḥ || bahucakrāṅkito'nekamūrttirūpasamanvitaḥ | pañcavaktraḥ sthūlataraḥ puruṣo bahucakrakaḥ || viśvarūpo hyananto vā putrapautrādikapradaḥ | iti | iti viśvarūpalakṣaṇam
10.p38
atha pītāmbaradharalakṣaṇam | uktaṃ ca tatraiva, snigdhagorocanākāraḥ sucakro varttulo'pi vā | pītāmbaradharo devaḥ saukhyadaḥ phalado'rcitaḥ || iti | iti pītāmbaradharalakṣaṇam
10.p39
atha satyavīraśravaso lakṣaṇam | tatraiva, suvarttulo hṛdyacakraḥ sarvāṅge hemavindavaḥ | satyavīraśravāḥ proktaḥ sarvasaubhāgyavarddhanaḥ || iti | iti satyavīraśravaso lakṣaṇam
10.p40
athāmṛtāharaṇalakṣaṇam | tatraiva, amṛtāharaṇo devo nīlotpalasamaprabhaḥ | varttulo hrasvavadano hrasvacakro'tikomalaḥ || iti | ityamṛtāharaṇalakṣaṇam
10.p41
atha cakrapāṇimūrttilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, pūrvabhāge trivadanaḥ paścādekāsyasaṃyutaḥ | cakrapāṇiriti khyātaścakravarttitvadāyakaḥ || iti
10.p42
iti cakrapāṇilakṣaṇam | atha bahurūpilakṣaṇam | tatraiva, ābhyantare pṛthakcakre bahulāsyaḥ samantataḥ | bahurūpī samākhyātaḥ pūjito mokṣadāyakaḥ || iti | iti bahurūpilakṣaṇam | atha pārijātalakṣaṇam | tatraiva, atho yaḥ pārijātākhyaḥ pārijāta iti smṛtaḥ | brahmacaryyavratasthena pūjanīyaḥ prayatnataḥ || iti | iti pārijātalakṣaṇam | atha jagadyonilakṣaṇam | tatraiva, dvāracakro raktavarṇo jagadyoniḥ sukhapradaḥ | iti | iti jagadyonilakṣaṇam | atha trimūrttilakṣaṇam | tatraiva, ūrdhvādhastu trivadanaḥ ṣaṭcakraḥ śyāmalāṅgadhṛk
10.p43
trimūrtiriti vikhyātaḥ sarvasaubhāgyadāyakaḥ || iti | iti trimūrtilakṣaṇam | atha hariharamūrtilakṣaṇam | tatraivoktam, cakratrayasameto vā cakradvayayuto'pi vā | śivanābhiyuto mūrdhni pṛṣṭhe vāpi tathaiva ca || enaṃ hariharaṃ vidyātsukhasaubhāgyadāyakam | iti | tathā, catuścakro hariharo dvimukho dvimukho'pyadhaḥ | vinaśyati gṛhasthānāṃ dhanaṃ kṣetraṃ kulaṃ kramāt || iti | iti hariharamūrttilakṣaṇam | atha śaṅkaranārāyaṇalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, śivanābhiyutaḥ pārśve vāme vā dakṣiṇe'pi vā | sa ca śaṅkarapūrvākhyo nārāyaṇa itīritaḥ || iti | iti śaṅkaranārāyaṇalakṣaṇam | atha svayambhūlakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, svarṇavarttularekhābhirāvṛto nīlavarṇavān | dīrghāsyaḥ pṛthucakrastu svayambhūriti viśrutaḥ || kevalaṃ mokṣaphalado hyarcakasya na saṃśayaḥ | iti | iti svayambhūlakṣaṇam
10.p44
atha pitāmahalakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, pitāmahaścaturvakro hyaṣṭacakrasamanvitaḥ | iti | iti pitāmahalakṣaṇam | atha naramūrttilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, naramūrttistu bhagavānatasīkusumaprabhaḥ | ekanābhisamopeto brahmasūtraṃ ca pārśvake || iti | iti naramūrttilakṣaṇam | atha śeṣamūrttilakṣaṇam | padmapurāṇe, nāgavatkuṇḍalībhūtarakhāpaṅkiḥ saśeṣakaḥ | iti | brahmāṇḍapurāṇe, athavā kuṇḍalībhūtanāgabhogasamanvitaḥ | śeṣamūrttistu bhagavān raktavarṇasamanvitaḥ || pralambaghna iti khyātaḥ pūjito mṛtyudāyakaḥ
10.p45
iti śeṣamūrttilakṣaṇam | atha sūryyamūrttilakṣaṇam | brahmāṇḍapurāṇe, bāhye cābhyantare vāpi cakradvādaśasaṃyutā | sūryyamūrttiriti khyātā sarvavyādhivināśinī || iti | iti sūryyamūrttilakṣaṇam | atha haihayamūrttilakṣaṇam | tatraiva, garbhāgāre tu cakre dve padme dakṣiṇato bahiḥ | padmapatrākṛtirvāpi hemavarṇasamākulā || haihayastu sadā goptā sarvasiddhipradāyakaḥ | iti | iti haihayamūrttilakṣaṇam | atha garuḍamūrttilakṣaṇam | padmapurāṇe, pakṣākāre ca paṅkī dve madhye lambā ca rekhikā | garuḍaḥ sa tu vijñeyaḥ-iti | brahmāṇḍapurāṇe, dvipakṣābhyāmupetaṃ yadgāruḍaṃ bhuvi durlabham | viṣamacakraṃ durlabhaṃ samacakraṃ kalau na hi || kalmaṣaughavināśi syāddalayākārarekhayā | suvarṇanibhayā dvitricatuṣṭayasametayā || saṃyuktā śubhadātrī syācchyāmā nīlā sitāpi vā | iti | garuḍamūrttiriti śeṣaḥ | iti garuḍamūrttilakṣaṇam | viśeṣāntaramuktam--padmapurāṇe, viṣṇuruvāca | nivasāmi sadā brahman śālagrāmodbhavāśmani | tatraiva varṇacakrādibhedānnāmāni me śṛṇu || śuklo raktastathā kṛṣṇo dvivarṇo bahuvarṇavān | ekacakrasya ca tathā saṃjñāḥ pañca yathākramam || puṇḍarīkaḥ pralambaghno rāmo vaikuṇṭha eva ca | viṣvaksena iti brahman phalaṃ cāsyārcane śṛṇu || mokṣaṃ mṛtyuṃ viṣādaṃ ca dāridryamaṭanaṃ tathā | dadāti pūjito nṛṇāṃ tasmād jñātvārcayennaraḥ || śuklādivarṇasaṃyukto dvicakraḥ padmasambhavaḥ | vāsudevo jagadyoniḥ kṛṣṇaḥ pītāmbaro'vyayaḥ || cakre dvāri sthite jñeyaḥ saukhyaikaphalado'rcitaḥ | cakre tu madhyadeśasthe teṣāmākhyāntaraṃ śṛṇu || parameṣṭhyajitakrodhastathā nārāyaṇo'ntakaḥ | anantaśceti vijñeyo nānāttiṃśca yo bhavet || rājyaṃ mṛtyuṃ dhanaṃ caiva hāniṃ vai vāñchitārthakam | dadāti pūjito loke tasmād jñātvārcayennaraḥ || iti | etāścoktalakṣaṇalakṣitāḥ sarvā api śālagrāmaśilāmūrttayo dvividhā jñeyāḥ | taduktambrahmāṇḍapurāṇe, mūrttayo dvividhāḥ proktā jalajāḥ sthalajāstathā | jalasthāḥ komalāḥ snigdhāḥ sthalasthāḥ paruṣāḥ smṛtāḥ || iti| pūrvoktalakṣaṇalakṣitāsu śālagrāmaśilāmūrttiṣu sūkṣmā etanmūrttayaḥ phalādhikyātpūjanīyāḥ | tāsāṃ pūjane praśastataratvāt | tathā coktampadmapurāṇe, śālagrāmaśilālakṣaṇamuktvāetalakṣaṇayuktāstu śālagrāmaśilāḥ punaḥ | yāśca tāsvapi sūkṣmāḥ syustāḥ praśastatarāḥ smṛtāḥ || yathā yathā śilā sūkṣmā mahatpuṇyaṃ tathā tathā | tasmāttāṃ pūjayennityaṃ dharmakāmārthasiddhaye || tatrāpyāmalakītulyā sūkṣmā cātīva yā bhavet | tasyāmeva sadā brahman śriyā saha vasāmyaham || iti | skandapurāṇe'pyevameva | atra varṇabhedena pūjane mūrttiviśeṣaḥ paṭhyate hemādrauviṣṇuprokte, 'brāhmaṇairvāsudevastu nṛpaiḥ saṅkarṣaṇastathā | pradyumnaḥ pūjyate vaiśyairaniruddhastu śūdrajaiḥ || catvāro brāhmaṇaiḥ pūjyāstrayo rājanyajātibhiḥ | vaiśyairdvāveva sampūjyau tathaikaḥ śūdrajātibhiḥ || iti | brahmāṇḍapurāṇe, vāsudevo viprajanairupāsyaḥ pūjane sadā | saṅkarṣaṇaḥ kṣatriyasya pradyumno vaiśyapūjitaḥ || aniruddhastu śūdrāṇāṃ pūjyaḥ sarvaphalapradaḥ | viprāṇāṃ mūrttayaḥ sarvāḥ pūjanīyāḥ prayatnataḥ || kṣatriyasya trayaḥ pūjyā vaiśyasya dvayameva hi | śūdrasyaikā bhavettārkya sarvadā sarvasiddhidā || iti | vṛddhagautamena tu viśeṣo'bhihitaḥ | lakṣmīnārāyaṇānantanṛsiṃhācyutakeśavāḥ | hiraṇyagarbhapradyumnagopālagaruḍadhvajāḥ || rāmāniruddhavakrāsyadāmodaragadādharāḥ | caturbhujamahānīlamukundapuruṣottamāḥ || pītāmbaraharibrahmakṛṣṇaśrīdharamādhavāḥ | vāsudeveti cākhyātāścaturviṃśatayaḥ śilāḥ
10.p46
brahmakṣatriyaviṭśūdrayatīnāmiṣṭadārccitāḥ | naiva varṇādhamānāṃ ca na jātvakhilayoṣitām || brāhmaṇānāṃ pūjyā mūrtīrāhaśilāścaikadviṣaṣṭhāṣṭadaśapañcadaśānvitāḥ | pūjārhāḥ sarvadā'dyānāṃ gaṇḍakīsaridudbhavāḥ
10.p47
kṣatriyāṇāṃ pūjyā mūrtīrāharājñāmāryyekaviṃśatyekādaśanavāṣṭamāḥ | daśadvāviṃśatitamāḥ sarvadābhīṣṭadā yataḥ
10.p48
vaiśyānāṃ pūjyā mūrtīrāhacaturviṃśati saptaiva trayodaśa caturdaśa | ekonaviṃśaviṃśaikā nityā yogyā śilā viśām
10.p49
sacchūdrāṇāṃ pūjyā mūrtīrāhatrayoviṃśaikaviṃśaikaturyyaikādaśamūrtayaḥ | pañcamaikonaviṃśāḥ syuḥ sacchūdrāṇāṃ phalapradāḥ || iti
10.p50
mūrttayaḥ sacchūdrāṇāṃ pūjane praśastāḥ| caturviṃśatimūrtiṣu avaśiṣṭā mūrttayo nṛsiṃhavakrāsyamahānīlamukundasaṃjñā yatīnāṃ pūjane praśastā ityarthaḥ
10.p51
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sacchūdrāṇāmathāpi vā| śāḷagrāme'dhikāro'sti na cānyeṣāṃ kadācana || striyo vā yadi vā śūdrā brāhmaṇāḥ kṣatriyādayaḥ | pūjayitvā śilācakraṃ labhante śāśvataṃ padam || iti
10.p52
brāhmaṇaḥ pūjayīnityaṃ kṣatriyādirna pūjayet
10.p53
praṇavoccāraṇāccaiva śālagrāmaśilārcanāt | brāhmaṇīgamanācāpi śūdraścāṇḍālatāṃ vrajet
10.p54
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ trayāṇāṃ munisattama | adhikāraḥ smṛtaḥ sadbhiḥ śālagrāmaśilārcane || strīśūdrānupanītānāṃ viṭānāṃ ca vikarmaṇām | naivādhikāro vijñeyaḥ śālagrāmaśilārcane || viṣṇubhaktairvaiṣṇavaiśca gobrāhmaṇahite rataiḥ | śālagrāmaśilācakraṃ pūjanīyaṃ sadā mune
10.p55
brāhmaṇasyaiva pūjyo'haṃ śucerapyaśucerapi | strīśūdrakarasaṃsparśo vajrasparśādhiko mama || iti bhaviṣyaliṅgapurāṇavacane brāhmaṇasyaivetyatrānyayogavyavacchedapareṇaivakāreṇa brāhmaṇamātrasyaiva sparśavatpūjāyāmadhikārāvagamāt kṣatriyādīnāṃ śālagrāmamūrttisparśamātraṃ niṣiddhamityavagamyate | evaṃ ca sati kṣatriyādipūjāniṣedhakavacanānāṃ sparśamātrāniṣedhaparatvāt kṣatriyādīnāṃ śālagrāmaśīlāmūrttipūjāvidhāyakāni vacanāni sparśahīnapūjāviṣayatvena yojyānīti | ata evabṛhannāradīye'pyuktam, strīṇāmanupanītānāṃ śūdrāṇāṃ ca nareśvara | sparśane nādhikāro'sti viṣṇorvā śaṅkarasya ca || śūdro vā'nupanīto vā strī vāpi patito'pi vā | keśavaṃ vā śivaṃ vāpi spṛṣṭvā narakamaśnute || iti | atrānāsthayā pratyekaṃ vāśabdena kṣatriyādīnāmapyupasaṅgraho jñeyaḥ | yadyevam kṣatriyādīnāṃ śālagrāmasparśānaṣedhaḥ, tarhi sadācāravirodhaḥ syāditi cet, atra brūmaḥ | brāhmaṇaḥ pūjayennityaṃ kṣatriyādirna pūjayet | iti vacane kṣatriyādirityatra atadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā śūdrādereva niṣedho'stu na kṣatriyādeḥ | brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ trayāṇāṃ munisattama | adhikāraḥ smṛtaḥ sadbhiḥ śālagrāmaśilārcane || strīśūdrapatitānāṃ ca ṣaṇḍhānāṃ ca vikarmaṇām | naivādhikāro vijñeyaḥ śālagrāmaśilārcane || ityādipūrvodāhṛtavacananicayāt | tathā cabrāhmaṇasyaiva pūjyo'haṃ śucerapyaśucerapi | strīśūdrakarasaṃsparśo vajrasparśādhiko mama || iti vacanamapyevaṃ vyākhyeyam | śucerapyaśucerapi brāhmaṇasyaivāhaṃ pūjyo na kṣatriyādeḥ, kṣatriyādestu śucerevāhaṃ sparśayogyaḥ, nāśucerityarthaḥ | satkṣatriyavaiśyayoreva sparśena pūjāyāmadhikāro nānyeṣāmityāśayaḥ | kiñca | anyayogavyavacchedapara evakāro 'pyaśucikṣatriyādisparśāniṣedhaparo vyavatiṣṭhate | tathā satistrīśūdrakarasaṃsparśo vajrasparśādhiko mama | ityuttarārddhaṃ śūdrādisparśāniṣedhaparaṃ yathāśrutameva sustham | yatta pūrvodahṛtaṃ bṛhannāradīyavacanam- “strīṇāmanupanītānām” ityādi | tatrāpi śūdrāṇāmeva āhṛtya sparśāniṣedhāttatparameva | vāśabdena ca kṣatriyādyupasaṅgrahe kliṣṭakalpanā | tasmādbrāhmaṇaiḥ satkṣatriyaiḥ sadvaiśyaiḥ sparśapūrvikā śālagrāmapūjā kāryā, nāsatkṣatriyādibhiriti siddham | atra-“ strīśūdrānupanītānām ” ityādyudāhṛtavacanaiḥ śālagrāmaśilārcane yaḥ śūdraniṣedhaḥ sa sacchūdrātiriktaviṣayaḥ | sacchūdraistu brāhmaṇadvārā śālagrāmaśilārcanaṃ karttavyam | tathā coktampadmapurāṇe purāṇasaṅgrahe ca, dīkṣāyuktaistathā śūdrairmadyapānavivarjitaiḥ | karttavyaṃ brāhmaṇadvārā śālagrāmaśilārcanam || iti | śālagrāmaśīlāmūrttiṣu ca yasya yā iṣṭā mūrttiḥ sā tena pūjyā | taduktambrāhmabrahmāṇḍapurāṇayoḥ, dṛṣṭā ca yasya yā mūrttiḥ sa tāṃ yatnena pūjayet | pūjayitvā phalaṃ samyak prāpnotīha paratra ca || iti
10.p56
śālagrāmaśilāyāṃ tu yaṣṭavyāḥ sarvadevatāḥ
10.p57
teṣāṃ liṅge maṇau kumbhe maṇḍale ca prapūjanam | śālagrāme ca tadbuddhyā yantrādau ca prapūjayet || bhūmāveva kṛtā pūjā putrāyurdhananāśinī
10.p58
śālagrāmaśilāyāṃ ca tattadbuddhyā samarcayet
10.p59
apsravagnau hṛdaye sūrye sthaṇḍile pratimāsu ca | śālagrāme ca cakrāṅke paṭe mudrāsu devatā || iti
10.p60
pratimāpaṭayantrāṇāṃ nityaṃ snānaṃ na kārayet | kārayetparvadivase yathā malanivāraṇam || iti
10.p61
karttavyaṃ satataṃ bhaktyā śālagrāmaśilārcanam | iti
10.p62
devarṣe kiṃ bahūktena śṛṇu me niścitaṃ vacaḥ | śālagrāmaśilā arcyāḥ pūjanīyāḥ sadā dvijaiḥ || iti | ityādivacaneṣu satatasadāśabdaśravaṇāt | śālagrāmaśilāpūjāṃ vinā yo'śnāti kiñcana | sa cāṇḍālādiviṣṭhāyāmākalpaṃ jāyate kṛmiḥ || iti padmapurāṇe pūjanaṃ vinā bhojane nindāśravaṇācca nityatvamavagamyata iti | śālagrāmaśilāmūrttijanaṃ tu pūjāvidhijapādyanabhijñenāpi karttavyameva | tathoktampadmapurāṇe, na gururna ca mantro'sti na jāpo na ca bhāvanā | na stutirnopacāraśca cakrāṅkitaśilārcane || iti | skandapurāṇe'pi, na pūjanaṃ na mantrāśca na jāpo na ca bhāvanā | na stutirnopacāraśca śālagrāmaśilārcane || iti | purāṇasaṅgrahe, yeṣāṃ nāsti vidhirmantro na dīkṣā na vidhikramaḥ | na teṣāmaparādho'sti śālagrāmaśilārcane || iti | gṛhasthairgṛhe śālagrāmadvayaṃ nārcyam | uktamvarāhapurāṇe; gṛhe liṅgadvayaṃ nārcyaṃ śālagrāmadvayaṃ tathā | dve cakre dvārakāyāstu nārcyaṃ sūryyadvayaṃ tathā || śaktitrayaṃ tathā nārcyaṃ gaṇeśatrayameva ca | dvau śaṅkhau nārcayeccaiva bhagnāṃ ca pratimāṃ tathā
10.p63
nārcayecca tathā śaṅkhaṃ matsyadvādaśakāṅkitam | gṛhe 'gnidagdhā bhagnāśca nārcāḥ pūjyā vasundhare
10.p64
etāsāṃ pūjanānnityaṃ sukhaṃ na prāpnuyādgṛhī | śālagrāmaśilā bhagnā pūjanīyā sacakrakā || iti
10.p65
śālagrāmā yugāḥ pūjyā yugeṣu dvitayaṃ na hi | ayugmā naiva pūjyante viṣameṣveka eva hi || iti
10.p66
śālagrāmāḥ samāḥ pūjyā viṣamā na kadācana | sameṣu dvitayaṃ neṣṭaṃ viṣameṣveka eva hi || iti
10.p67
śilā dvādaśa bho vaiśya śālagrāmasamudbhavāḥ | vidhivat pūjitā yena tasya puṇyaṃ vadāmi te || koṭidvādaśaliṅgestu pūjitaiḥ svarṇapaṅkajaiḥ | yattasyāt dvādaśakalpaistu dinenaikena tadbhavet || iti
10.p68
śilā dvādaśa bho putra śālagrāmasamudbhavāḥ | vidhivatpūjitā yena tasya puṇyaṃ vadāmi te || koṭiliṅgasahasraistu pūjitairjānhavītaṭe | kāśīvāse dinānyaṣṭau dinenaikena tadbhavet || iti
10.p69
padmapurāṇe, yaḥ punaḥ pūjayedbhaktyā śālagrāmaśilāśatam | tatphalaṃ naiva śakto'haṃ vaktuṃ kalpaśatairapi || iti | śālagrāmaśilāmūrttau pratiṣṭhāniyamo nāsti| tathā coktamskandapurāṇe, śālagrāmaśilāyāstu pratiṣṭhā naiva vidyate | mahāpūjāṃ tu kṛtvādau pūjayettāṃ sadā budhaḥ || iti | śālagrāme viṣṇoranyadevatānāṃ ca nāvāhanaṃ kāryamiti kecidāhuḥ | tatra skandapurāṇavākyaṃ mūlam | taccintyam | śālagrāmārcane naiva āvāhanavisarjane | śālagrāme hi bhagavānāvirbhūtaḥ sadā hariḥ || iti | anye tu vipraḥ pūrvaṃ nije dehe smṛtyuktena nyasedbudhaḥ | tatastu pratimāyāṃ tu śālagrāme viśeṣataḥ || krameṇa ca tataḥ paścātkuryādāvāhanādikam | āvāhayecca purato dhyānasevyaṃ dvijottama || iti śivārcanacandrikāyāṃ skandapurāṇavacanaiḥ, pūrvamāvāhayeddevamāsanaṃ tu dvitīyayā | iti ṣoḍaśopacārapūjāvidhānācca śālagrāme viṣṇoranyadevatānāmapyavaśyamāvāhanaṃ kāryamevetyāhuḥ | tasya cāvāhanasyetthaṃ svarūpamuktamsiddhāntaśekhare, svata evāṃbhipūrṇasya tattvasyehārcanādiṣu | sādaraṃ sammukhībhāvastadāvāhanamiṣyate || iti | ata evoktammantrarājānuṣṭubvidhāne, amantreṇa na vai pūjyaḥ svamantreṇa svamudrayā | svadhyānena sadā pūjyo nānyathā pūjayet harim || svamūrtteḥ svena mantreṇa pūjyaivāvāhanaṃ vinā | sarvāḥ śilāḥ samabhyarcyaḥ puruṣasūktena nityaśaḥ || āvāhana ṛcā dadyātpūrvaṃ puṣpāñjaliṃ hareḥ | tasyaivonmukhatāprāptyai yāge codvāsane ṛcā || ante puṣpāñjaliṃ dadyādyāgasampūrttisiddhaye | iti | śālagrāmaśilādānaṃ ca kuryāt phalādhikyāt | tathā capadmapurāṇe, śālagrāmaśilācakraṃ yo dadyāddānamuttamam | bhūcakraṃ tena dattaṃ syātsaśailavanakānanam || iti | bṛhannāradīye, brahmāṇḍakoṭidānena yatphalaṃ labhate naraḥ | tatphalaṃ samavāpnoti śivaliṅgapradānataḥ || śālagrāmaśilādāne tato'pi dviguṇaṃ phalam | śālagrāmaśilārūpī viṣṇureveti vai śrutiḥ || iti | śālagrāmaśilāyāḥkrayavikrayau ca na kuryāt | taduktampadmapurāṇe, śālagrāmaśilāyāṃ yo maulyamutpādayennaraḥ | vikretā cānumantā ca yaḥ parīkṣānumodakaḥ || sarve te narakaṃ yānti yāvadābhūtasamplavam | iti | purāṇasaṅgrahe'pi, śālagrāmaśilāyāṃ yo maulyamutpādayennaraḥ | vikretā cānumantā ca parīkṣāṃ yo'numodayet || sarve te pāpino jñeyāḥ śaśvadduḥkhasya bhāginaḥ | mune kiṃ bahunoktena narakaṃ yānti dāruṇam || iti | śālagrāmapūjanamakṣatairna karttavyam | taduktam— smṛtisaṅgrahe, śālagrāme ca cakrāṅke śivanābhau viśeṣataḥ | nākṣataiḥ pūjayedviṣṇumarcayannarakaṃ vrajet || iti | akṣatā yavāḥ | akṣatā dhānāḥ kṛtvā sarpiṣāṅktānanakti | akṣatasaktūnāṃ mavaṃ kalaśaṃ pūrayitvā | ityāśvalāyanasūtre vṛttikārādibhiḥ atā nāma yavā iti vyākhyātam | akṣataiḥ pūjyate viṣṇustena sā akṣayā smṛtā | ityādinā viśeṣato vihitaṃ viṣṇupūjanamakṣayatṛtīyāyāṃ yavaireva kriyate | tāneva dattvā viprebhyaḥ– ityādinā akṣayatṛtīyāyāṃ viprebhyo yavā dīyante | śrīdattena ca akṣatā āmataṇḍulā iti vyākhyātam| śālagrāmapūjanaṃ tulasīdalaiḥ kuryāt | tathā ca– kāśīkhaṇḍe, dhruvavākyam– śālagrāmaśilā yena pūjitā tulasīdalaiḥ | sa pārijātamālābhiḥ pūjyate surasadmani || iti | garuḍapurāṇe, tulasīmiśratoyena snāpayanti janārddanam
10.p70.1
pūjayanti ca bhāvena dhanyāste bhuvi mānavāḥ || iti | śālagrāmaśilāśca dvārakāśilācakrayutāḥ pūjyā na kevalamiti | taduktam— skandapurāṇe, śālagrāmodbhavo devo devo dvārāvatībhavaḥ | ubhayoḥ saṅgamo yatra tatra muktirna saṃśayaḥ || iti | tathā, pratyahaṃ dvādaśa śilāḥ śālagrāmasya yo'rcayet | dvāravatyāḥ śilāyuktāḥ sa vaikuṇṭhe mahīyate || iti | tathā, śālagrāmaśilā yatra yatra dvārāvatī śilā | ubhayoḥ saṅgamo yatra muktistatra na saṃśayaḥ || iti | tathā, nṛsiṃha pūjane śreṣṭhā śālagrāmodbhavā śilā | dvārakājātacakrāṅkā śilā śreṣṭhā tathaiva ca || tayośca saṅgamaṃ kṛtvā pūjayan muktibhāgbhavet | śālagrāmaśilā vāpi cakrāṅkitaśilāpi vā || iti | śālagrāmaśīlāmūrttitīrthamālyadhāraṇaṃ ca kartavyameva | taduktampādmaskāndayoḥ, tīrthakoṭisahasraistu sevitaiḥ kiṃ prayojanam | toyaṃ yaḥ pibate nityaṃ śālagrāmaśilācyutam || gavāṃ koṭipradānena yajñābackground śataśatena ca | yatphalamṛṣibhiḥ proktaṃ viṣṇoḥ pādodakena tu || labhyate iti śeṣaḥ | cakrāṅkitaśilābhraṣṭaṃ nirmālyaṃ toyameva ca | yo vahecchirasā nityaṃ nāsti dhuryo narastataḥ || kuṅkumaṃ candanaṃ patraṃ naivedyaṃ kusumaṃ jalam | śālagrāmaśilālagnaṃ tīrthakoṭiśatādhikam || iti | brahmapurāṇe, gaṅgā godāvarī revā nadyo muktipradāstu yāḥ | nivasanti satīrthāstāḥ śālagrāmaśilājale || iti | purāṇasaṅgrahe'pi, chinnastena mahāsena garbhavāsaḥ sudāruṇaḥ | pītaṃ yena sadā viṣṇoḥ śālagrāmaśilājalam || pādodakena devasya hatyākoṭisamanvitaḥ | śuddhyate nātra sandehastathā śaṅkhodakena hi || ye pibanti narā nityaṃ śālagrāmaśilājalam |
10.p70.2
pañcagavyasahasraistu prāśitaiḥ kiṃ prayojanam || prāyaścitte samutpanne kiṃ dānaiḥ kimupoṣaṇaiḥ | cāndrāyaṇaiśca kiṃ tīrthaiḥ pītvā pādodakaṃ śuciḥ || iti | śālagrāmaviṣṇuvādidevārpitanaivedyaṃ bhoktavyameva | taduktam— pādmaskāndabrāhmapurāṇasaṅgraheṣu, śiva uvāca | bhaktyā bhuṅkte ca naivedyaṃ śālagrāmaśilārpitam | koṭyaindavasya labhate phalaṃ yajñasahasrayoḥ || aindavaṃ cāndrāyaṇam | anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam | śālagrāmaśilālagnaṃ sarvaṃ yāti pavitratām || śālagrāmaśilālagnam śālagrāmaśilā saṃbaddham | tena yat śālagrāme sarvadevatāpūjādhikaraṇatvena śivapūjanaṃ kriyate tannaivedyādyaduṣṭam | atha vā | śālagrāme yā śivamūrttiḥ śivanābhimūttiṃstatpūjane yannaivedyādi tadaduṣṭamiti | atha vā | śālagrāmaśilāsaṃyuktaśivaliṅgapūjane naivedyādikaṃ bhakṣaṇīyam | kevalaśivaliṅganaivedyabhakṣaṇe tu— sa evāha, naivedyaṃ me naro bhuktvā śuddhayai cāndrāyaṇaṃ caret | iti | viṣṇunaivedyabhakṣaṇe tu punaḥ— sa evāha, bhuktvā keśavanaivedyaṃ koṭiyajñaphalaṃ labhet | iti | bṛhannāradīye'pi, hṛdi rūpaṃ mukhe nāma naivedyamudare hareḥ | pādodakaṃ ca nirmālyaṃ mastake yasya so'cyutaḥ || mṛtyukāle ca yasyāsye dīyate pādayorjalam | api pāpasamācāraḥ sa gacchedviṣṇumavyayam || agniṣṭomasrahastraistu vājapeyaśatairapi | tatphalaṃ labhate devi viṣṇornaivedyabhakṣaṇāt || iti | ata eva ekādaśīnirṇayaprastāve pāraṇāviṣaye mādhavācāyairupapāditam— “pāraṇāṃ ca naivedyāmiśritaṃ kuryāt | taduktam— skandapurāṇe, kṛtvā caivopavāsaṃ tu yo'śnāti dvādaśīdine |
10.p70.3
naivedyaṃ tulasīmiśraṃ hatyākoṭivināśanam ||” iti | śivaliṅganaivedyātiriktamapi viṣṇvādidevārpitaṃ naivedyaṃ na grāhyam | kutaḥ| arpaṇaṃ ca dānameva | dāne ca naivedye arpite punarnevedyagrahaṇe dattāpahāradoṣa iti kecidāhuḥ | tat bhrāntapralapitaṃ dveṣaḥ | ajñānaṃ vā mūlamityāstāṃ prasaktānuprasaktavicāreṇeti | atha śivanābhimāhātmyaṃ lakṣaṇaṃ ca | padmapurāṇe, svarge martye ca pātāle pāṣāṇāḥ santi bhūmipa | śālagrāmasamāḥ kvāpi nivasanti punaḥ punaḥ || śilā liṅgākṛtiryatra dṛśyate ca yatastataḥ | śivanābhiḥ sa vikhyātaḥ śālagrāmodbhavo nṛpa || pūjayettaṃ viśeṣeṇa tatra sannihitaḥ śivaḥ | dṛṣṭvā spṛṣṭvā naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate || śivaṃ nārāyaṇaṃ śailaṃ śālagrāmasamudbhavam | pūjayettu prayatnena tatra sannihitāvabhau || śālagrāmaśilābhaktyā bhaktyā viṣṇoḥ śivasya ca | śālagrāmaśilāmadhye liṅgarūpī śivaḥ sthitaḥ || arcayanti mahābhaktyā śivanābhiṃ narottamāḥ | te yānti mandiraṃ śaivaṃ siddhacāraṇasevitam || śivanābhiṃ tu ye martyā vidhivatpūjayanti ca | mantraiḥ puṣpopahāraiśca te yānti śivasannidhau || śaivaṃ nārāyaṇaṃ śailaṃ yatra deśe vyavasthitam | tacchaivaṃ vaiṣṇavaṃ tīrthaṃ bhuktimuktipradāyakam || cakre tu dṛśyate liṅgaṃ śilāyāṃ nārada kvacit | śrīdharaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvakāmaphalapradaḥ || iti | skandapurāṇe, śālagrāmaśilāliṅge yaḥ karoti mamārcanam | tenārcitaḥ kārttikeya yugānāmekasaptatiḥ || iti | sarvapurāṇasāroddhārakārtikamāhātmye, kūrmacakrā madhyabhāge śvetābhā gokhurānvitā | śivanābhiriti khyātā bhuktimuktiphalapradā ||
10.p70.4
gokhurānvitā goṣpadayuktā | pūrve vidyutkalā bhānurūdhvaṃ piṅgaṭā śaśī | śivanābhiriti khyātaḥ sūkṣmāsyaḥ spṛśyaliṅgakaḥ|| iti | brahmāṇḍapurāṇe, kūrmākṛtiradhobhāge liṅgabhāge khurānvitaḥ | śivanābha itikhyāto bhuktimuktiphalapradaḥ || sarvatra lohitākārā mūrdhni raktajaṭā śaśī | aghorā sā parityājyā gṛhibhiryatipūjitā || hemavarṇajaṭāyuktā hemabindusamanvitā | mastake gokhurābhā ca candragaṅgāsamanvitā || sadyojātābhidhā śreṣṭhā putrapautradhanapradā | śiromadhye raktavarṇā śvetacandrajaṭāyutā || vāmadevābhidhā śreṣṭhā gṛhibhiḥ pūjitā sadā | kiñcitkapilasaṃyuktā kṛṣṇanīlajaṭāyutā || pārśvarekhāsamopetā īśānā muktidā bhavet | pūrve vidyujjaṭābhāra ūrdhvaṃ piṅgaṭā śaśī || tatpuruṣābhidhānā syāddurlabhā sarvakāmadā | dviliṅgo vā triliṅgo vā catuṣpañcaṣaḍliṅgavān || sa ca śacchaṅkaranāmā syāddevadevaḥ sadā śivaḥ | devatvadāyakairliṅgaiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhiruttamā || tato mūrttiphalaṃ puṇyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate | iti | nṛsiṃhapurāṇe, kūrmacakramadhobhāge śvetābhā gokhurānvitā | śivanābhiritikhyātā bhuktimuktiphalapradā || pūrve vidyutkalā bhānurūdhrve piṅgajaṭā śaśī | śivanābhiritikhyātā durlabhā sarvakāmadā || iti | 'prayogapārijāte'pi kiñcitsmaryate | dvinābhiḥ padmarūpā cedbhaveddhariharātmikā | nābhau liṅgena yuktā vā śvetābhā vai khurānvitā || śivanābhīti vikhyātā bhuktimuktipradāyikā | yavamātraṃ tu gartaṃ syādyavārddhaṃ liṅgamucyate || śivanābhiritikhyātastriṣu lokeṣu durlabhaḥ | vāsudevamayaṃ kṣetraṃ liṅgaṃ śivamayaṃ smṛtam ||
First 73 of 138 passages. Read on
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (23)
- Prāṇatoṣiṇī — Rāmatoṣaṇa Śarman 1796, Sanskrit
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Pratiṣṭhālakṣaṇasārasamuccaya — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Merutantra — Gommaṭa, Sanskrit
- Sakalāgamasārasaṅgraha (Anantaśambhu) — Anantaśambhu, Sanskrit
- Mantrakośa — Āśādityatripāṭhin, Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kāraṇāgama (another edition) — Sanskrit
- Kulamuktīkallolinī — Ādyānanda, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Himavatkhaṇḍa — Sanskrit
- Merutantra (Śiva) — Śiva, Sanskrit
- Vidyārṇavatantra — Sanskrit
- Devatāmūrttiprakaraṇa — Maṇḍana Sūtradhāra, Sanskrit
- Devatāmūrtiprakaraṇa (Maṇḍana Miśra) — Maṇḍana Miśra, Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit
- Smṛtikaustubha — Anantadeva 1638, Sanskrit
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Kāśīpurāṇa — Sanskrit