Viramitrodaya 6
Vīramitrodaya 6
- Language
- Sanskrit
Contents
6.p1
atha dhāvallakṣyam | rathasthena gajasthena hayasthena padātinā | dhāvatā vai śramaḥ kāryo lakṣyaṃ hantuṃ suniścitam || iti dhāvallakṣyam
6.p2
atha śabdavedhittvam | lakṣyasthāne nyasetkāṃsyapātraṃ hastadvayāntare | tāḍayeccharkarābhistat śabdaḥ sañjāyate yathā || yatraivotpadyate śabdastaṃ samyak tatra cintayet | karṇendriyasamāyogāllakṣyaṃ niścayatāṃ nayet || punaḥ śarkarayā tacca tāḍayet śabdahetave | punarniścayatāṃ neyaṃ śabdasthānānusārataḥ || tataḥ kiñcitkṛtaṃ dūre nityaṃ nityavidhānataḥ | lakṣyaṃ samabhyasedvāte śabdadhvananahetave || tato bāṇena hanyāttadavadhānena tīkṣṇadhīḥ | etacca duṣkaraṃ karma bhāgyaiḥ kasyāpi siddhyati || iti śabdavedhittvam
6.p3
atha dhanurdharapraśaṃsā | eko'pi yatra nagare prasiddhaḥ syāddhanurddharaḥ | tato yāntyarayo dūraṃ mṛgāḥ siṃhagrahādiva || iti dhanurdharapraśaṃsā
6.p4
iti dhanurvedaḥ samāptaḥ | atha khaḍgapraśaṃsā | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukro bhagavānuvāca | asireva paraṃ śastraṃ svahaste nityaśo'kṣayam | amoghākārasadṛśaṃ sarvaśastu kṣayapradam
6.p5
utttāne vātha kubje vā bale sācīgate'pi vā | saṃviṣṭe copaviṣṭe ca khaṅga eva parāyaṇam || saṅkaṭe ca viṣame giridurge nimnagartasikatāsthagite vā | kaṇṭakadrumavṛte'pi ca deśe khaḍga eva śaraṇaṃ jamadagne || kṣitau rathe vājini kuñjare vā gṛhe drume nāgarake pramāde | sarvatra sarvasya ca bhārgavendra parāyaṇaṃ syādasireva nityam || dhanuriha śarapātādeva vai hanti śatrūn dahati ripusamūhaṃ vājivāhirjavena | subhaṭakaragatastu kṣipramabhyāsamātre śamayati ripusenāṃ pātayogena khaḍgaḥ || mataṅġajastho .rathavājigo vā śarakṣaye śastragaṇakṣaye ca | samasthito vā viṣamasthito vā naro'sinā mardayatīha sarvān || svacchande cāpabhaṅge ca virathasya vivājrinaḥ | śatrumadhyāvatīrṇasya nānyat khaṅgātparāyaṇam || iti | nakulenāpyuktam— khaḍgāllakṣmīstathā rājyaṃ yaśaḥ khaḍgādavāpyate | khaḍgādvairivināśaṃ ca yannāttamabhidadhmahe || iti | iti khaḍgapraśaṃsā | atha khaḍgalohotpattiḥ | viṣṇudharmottare, puṣkara uvāca | purā sumeruśikhare kāñcane ratnaparvate | svargagaṅgātaṭe brahmā yajñaṃ yajati bhārgava || tasmin yajñe sa dadṛśe vighnārthaṃ lohadānavam | vighnasya śamanaṃ tasya cintayāmāsa tattvavit || tadā cintayatastasya puruṣaḥ pāvakādbabhau | nīlotpaladalaśyāmatanuścātisitekṣaṇaḥ || prāṃśuḥ suvadanaḥ śrīmān balenāpratimo bhuvi | sa vavande tadā gatvā devaṃ kamalasambhavam || abhyanandanta jātena tena devāḥ savāsavāḥ | tasmātsa nandako nāma khaḍgaratnamabhūttadā || taṃ dṛṣṭvā bhagavān brahmā keśavaṃ vākyamabravīt | khaḍgaṃ gṛhīṣva goptāraṃ dharmasya jagatāṃ pate || yajñavighnakaraṃ mahyaṃ khaḍgenānena keśava | nipātaya mahābāho balinaṃ lohadānavam || ityevamukto jagrāha grīvāyāṃ taṃ janārdanaḥ | etasminnantare tatra vyadṛśyata tadā mahān || karālakṛṣṇavadanaḥ śatabāhurmahodaraḥ | prāṃśuḥ suvṛttadaṃṣṭrāgro balavān lohadānavaḥ || yajñavighnārthinaṃ prāptaṃ sa dṛṣṭvā lohadānavam | khaḍgamādāya hastena yayau taṃ prati keśavaḥ || sa keśavamanādṛtya devān śakrapurogamān | vidrāvayāmāsa tadā gadayā bhīmavegayā || tadā bhagneṣu deveṣu yuddhaṃ kṛtvā hariborderściram | khaḍgena tasya gātrāṇi ciccheda madhuhā raṇe || khaḍgacchinnāni gātrāṇi nānādeśeṣu bhūtale | nipetustasya dharmajña śataśo'tha sahasraśaḥ || nandakasya tu saṃsparśāttāni gātrāṇi bhārgava | lohībhūtāni sarvāṇi prasādātkeśavasya tu || hatāyāsmai varaṃ prādādbhagavān madhusūdanaḥ | tvadaṅgāni pavitrāṇi bhaviṣyanti mahītale || āyudhāni ca trailokye kariṣyanti hi mānavāḥ | evamuktvā harirdevo brahmāṇaṃ vākyamabravīt || vinā vighnaṃ makhamimaṃ kuru śīghraṃ jagadguro | evamuktastadā brahmā yajñena madhusūdanam || ātmanā pūjayāmāsa susamiddhamanorathaḥ | utpattiruktā lohasya khaḍgasya ca mayā tava || iti | iti khaḍgalohotpattiḥ | atha khaḍgalohalakṣaṇam | lohārṇave, lohānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye yathoktaṃ munipuṅgavaiḥ | niraṅgasāṅgabhedena te lohā dvividhā matāḥ || niraṅgāḥ kāñciṇaḍyādibhedādvahuvidhā matāḥ | rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināborder:
6.p6
rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināborder-
6.p7
rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināborder
6.p8
rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināborder? No: rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināborder rasakarmasu te śastā nānāvyādhivināśānāḥ || śasyante prāyaśo yasmātsāṅgāḥ khaḍgādikarmasu | nāmabhedena cinhāni lohānāmabhidadhmahe || kṣudrāṅgaṃ sudṛḍhaṃ yasya nīlamīṣatpratīyate | rauhiṇaṃ tadvijānīyāttatkṣaṇe bahuvedinā || nīlapiṇḍaṃ samāṅgaṃ ca nīlapiṇḍaṃ vidurbudhāḥ | mayūrakaṇṭhasaṃsthānamaṅgaṃ yasya pratīyate || mayūragrīvakaṃ lohaṃ tat vidurmunipuṅgavāḥ || nāgakesarapuṣpābhamaṅgaṃ yasya pratīyate | mayūravajrakaṃ prāhurlohaśāstravido janāḥ || yasmin tittirapakṣābhamaṅgaṃ lohe pratīyate | durlabhaṃ tanmahāmūlyaṃ tittirāṅgaṃ supākajam || suvarṇasadṛśākārā tvaṅgabhūmiḥ pratīyate | suvarṇavajrakaṃ vidyādbahumūlyaṃ mahāguṇam || mṛṇālanālapratimaṃ vivarairagrasaṃśritaiḥ | kaṅkolavajrakaṃ prāhuḥ svarṇāṅgaṃ vajracintakāḥ || aṅgaṃ pratīyate yatra bahugranthisamanvitam | durlabhaṃ tanmahāmūlyaṃ granthivajrakamucyate || iti | khaḍgakoṣe, dhārā śubhrā bhavedyasya madhyaṃ kajjalasannibham | kṛṣṇairaṅgaiścitaṃ gātraṃ vidyātkajjalavajrakam || niraṅgaṃ raupyapatrābhamīṣannīlanibhaṃ ca yat | durlabhaṃ tanmahāmūlyaṃ kāntilohaṃ pracakṣate || aṅgaṃ damanapatrābhamaṅge yasmin pratīyate | vidyāddamanavajraṃ tu tīkṣṇadhāraṃ mahāguṇam || ūrdhvāṅgaṃ kapilābhāsamaṅgaṃ yasmin pratīyate | 'nakulāṅgaṃ tu tadvidyāt sparśastasyāhināśanaḥ || iti | iti khaḍgalohalakṣaṇam | atha khaḍgalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, puṣkara uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi khaḍgalakṣaṇamuttamam | pradhānadehasambhūtairdaityāsthibhirarindama || lohapradhānaṃ khaṅgārthaṃ praśastaṃ tadviśeṣataḥ | khaṭīkadūraṛṣikavaṅgasūryārakeṣu ca || videheṣu tathāṅgeṣu madhyamagrāmacediṣu | sahagrāmeṣu cīneṣu tathā kālañjare'pi ca || lohapradhānaṃ tajjānāṃ khaḍgānāṃ śṛṇu lakṣaṇam | khaṭīkadūrajātā ye darśanīyāśca te smṛtāḥ || kāyacchidastvārṣikā ye marmaghnā guravastathā | tadikṣṇacchedasahā vaṅgā dṛḍhāḥ sūryārakodbhavāḥ || 'suhastāścaiva vijñeyāḥ prabhāvanto videhajāḥ | aṅgadeśodbhavāstīkṣṇāḥ suhastāḥ sudṛḍhāstathā || vegavantastathā tīkṣṇā madhyamagrāmasambhavāḥ | asārā laghavastīkṣṇāścedideśasamudbhavāḥ || sahagrāmodbhavāḥ khaḍgāḥ sutīkṣṇā laghavastathā | nirbraṇā nirmalāstīkṣṇāścīnadeśasamudbhavāḥ || kālañjarā bhārasahāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam | śatārddhamaṅgulānāṃ tu śreṣṭhaḥ khaḍgaḥ prakīrtitaḥ || śreṣṭhaḥ khaḍgaḥ pramāṇataṃ ityapi kvacitpāṭhaḥ
6.p9
tadardho madhyasaṃjño yastato hīnaṃ na dhārayet | pramāṇābhyadhikaṃ deva chinnavaṃśaṃ tathaiva ca
6.p10
dīrghaḥ sumadhuraḥ śabdo yasya khaṅgasya bhārgava | kiṅkiṇīsadṛśastasya dhāraṇaṃ śreṣṭhamucyate || khaṅgaḥ padmapalāśāgro maṇḍalāgraśca śasyate | karavīrapalāśāgrasadṛśaśca viśeṣataḥ || mahīghṛtasugandhaśca padmotpalasugandhikaḥ | varṇataścotpalākāraḥ savarṇo gaganasya ca || samāṅgulasthāḥ śasyante vraṇāḥ khaṅgeṣu bhārgava | śrīvṛkṣaparvatākārā liṅgapadmanibhāśca ye || maṅgalyānāṃ tathā'nyeṣāṃ sadṛśā ye ca bhārgava || kākolūkakabandhābhā viṣamāṅgulisaṃsthitāḥ | vaṃśānugāḥ prabhūtāśca na śastāste kadācana
6.p11
khaṅge na paśyedvadanaṃ vṛthā vivṛṇuyānna ca
6.p12
na vāsya kathayenmūlyaṃ jātiṃ deśaṃ kathañcana | ucchiṣṭo na spṛśetkhaṅgaṃ niśi kuryācca śīrṣake || divā ca pūjayedenaṃ gandhamālyānnasampadā | khaṅgaṃ praśastaṃ maṇihemacitraṃ kośe sadā candanacūrṇayuktam | saṃsthāpayedbhūmipatiḥ prayatnā— drakṣettathainaṃ svaśarīravacca || iti | devīpurāṇe, khaḍgasya lakṣaṇaṃ vakṣye triśikhasya tu sundari | nānyaśastrodbhavaṃ kāryaṃ mṛdulohamayaṃ tathā || sphuṭitaṃ khaṇḍitaṃ hrasvaṃ savraṇaṃ sandhitaṃ tathā | mṛduloha apūjyastu sandhite maraṇaṃ bhavet || savraṇe cāpi hṛdrogaḥ sphuṭite pātakī bhavet | bhāryā mātā tathā putro mriyate khaṇḍitena tu || hrasvena lāghavaṃ loke dīrghe vāpi hyasiddhidam | anyaśastrodbhavenāpi sambhavenmaraṇaṃ dhruvam || pañcāśadaṅgulaṃ khaṅgaṃ triśikhaṃ ca sureśvari | īdṛśaṃ kārayetprājña āśu siddhiphalapradam || iti | varāhasaṃhitāyāṃ tu viśeṣaḥ | aṅgulaśatārdhamuttamamūnaṃ syātpañcaviṃśatiḥ khaṅgaḥ | aṅgulamāne jñeyaḥ samāṅgulastho vraṇaḥ śubhadaḥ || śrīvṛkṣavardhamānātapatraśivaliṅgakuṇḍalābjānām | sadṛśā vraṇāḥ praśastā dhvajāyudhasvastikānāṃ ca || kṛkalāsakākakaṅkakravyādakabandharūścikākṛtayaḥ | khaṅge vraṇā na śubhadā vaṃśānugatāḥ prabhūtāśca || sphuṭitaṃ hrasvaṃ kuṇṭhaṃ saṃchinnaṃ na dṛṅmano'nugatam | asvanamiti vāniṣṭaṃ proktaviparyastamiṣṭaphalam || kvaśitaṃ maraṇāyoktaṃ parājayāya pravarttanaṃ kośāt | svayamudgīrṇe yuddhaṃ jvalite vijayo bhavati khaṅge
6.p13
meva bahirnirgate | nākāraṇaṃ vivṛṇuyānna vighaṭṭayecca paśyenna tatra vadanaṃ na vadecca mūlyam | deśaṃ na cāsya kathayetpratimānayecca naiva spṛśennṛpatireva yato'siyaṣṭim
6.p14
gojihvāsaṃsthāno nīlotpalavaṃśapatrasadṛśaśca | karavīrapatraśūlāgramaṇḍalāgrāḥ praśastāḥ syuḥ || niṣpanno na cchedyo nikaṣaiḥ kāryaḥ pramāṇayuktaḥ saḥ | mūle mriyate svāmī jananī tasyāgrataśchinne
6.p15
yasmintsarupradeśe vraṇo bhavettadvadeva khaḍge'pi | vanitānāmiva tilako guhye vācyo mukhe dṛṣṭvā
6.p16
atha vā spṛśati yadaṅgaṃ praṣṭā nistriṃśabhṛttadavadhārya | kośasthasyāddeśyo vraṇo'sti śāstraṃ viditvaivam
6.p17
sa eva, śirasi spṛṣṭe prathame'ṅgule dvitīye lalāṭasaṃsparśe | bhrūmadhye ca tṛtīye netre spṛṣṭe caturthe ca || nāsoṣṭhakapolahanuśravaṇagrīvāṃsakeṣu pañcādyāḥ | urasi dvādaśasaṃsthāstrayodaśe kakṣayorjñeyaḥ || stanahṛdayodarakukṣīnābhīṣu caturdaśādayo jñeyāḥ | nābhīmūle kaṭyāṃ guhye caikonaviṃśatitaḥ || ūrvordvāviṃśe syādūrvormadhye vraṇastrayoviṃśe | jānuni ca caturviṃśe jaṅghāyāṃ pañcaviṃśe ca || jaṅghāmadhye gulphe pāṣṇau pāde tathāṅgulīṣvapi ca | ṣaḍtriṃśādiṣu yāvattriṃśaditi matena gargasya || putramaraṇaṃ dhanāptirdhanahāniḥ sampadaśca bandhaśca | ekādyaṅgulasaṃsthairvraṇaiḥ phalaṃ nirdiśetkramaśaḥ || sutalābhaḥ kalaho vā gajalābhaḥ putramaraṇadhanalābhau | kramaśo vināśavanitā''pticittaduḥkhāni ṣaṭprabhṛti || labdhirhānistrīlabdhayo vadho vṛddhimaraṇaparitoṣāḥ | jñeyāścaturdaśādiṣu, dhanahāniścaikāviṃśe vā || vittāptirnirvāṇaṃ dhanāgamo mṛtyusampado'svatvam | aiśvaryamṛtyurarājyāni ca kramāttriṃśaditiyāvat
6.p18
parato na viśeṣaphalaṃ viṣamasamasthāśca pāpaśubhaphaladāḥ
6.p19
kaiścidaphalāḥ pradiṣṭāstriṃśatparato'yamiti yāvat
6.p20
teṣāṃ pramāṇāni jaghanyamaṅgulāni pañcaviṃśatirmadhyamaṃ triṃśaduttamaṃ catvāriṃśadato hīnamatiriktaṃ vā na dhārayet | mūlātprabhṛtyaṅgulāntariteṣu vraṇeṣvanākṛtiṣu yāvattriṃśadaṅgulaṃ tāvatkramātphalaniyamaḥ putranāśo'rthāgamo'rthanāśaḥ saṃśrayo gṛhadāho mitralābho vyādhibhayaṃ sukhāvāptirjñātivadha ājñāprādhānyaṃ vipakṣotpattirvāhanalābhaḥ śokaḥ pravrajyā sutajñātikulacchedo māhātmyaṃ balalābhaḥ santāpaḥ kleśaḥ putralābho dhanāgamaḥ śokaḥ prāmāṇyamādhipatyamupabhogo bhayaṃ daurbhāgyamaiśvaryaṃ rājapūjeti | parataḥ sarvaṃ praśastaṃ vidyāt | iti | auśanase dhanurvede tu triṃśatparato'pi viśeṣaphalamuktam | tadyathā, tathā ekatriṃśadaṅgule sabhṛtyastrīvāhanaṃ bharttāraṃ vināśayati | dvātriṃśadaṅgule parājayamaribhiḥ karoti | trayastriṃśadaṅgule parairbharttāraṃ pīḍayati, nīcasya ca karmaṇo vaśagaṃ karoti| catustriṃśadaṅgule dhanyaṃ dānaṃ dharmabhājanam | pañcātriṃśadaṅgule maraṇaṃ sadyaḥ karoti | ṣaṭtriṃśadaṅgule yudhi jayaṃ bharturdadāti | saptatriṃśadaṅgule parājayamaribhiḥ karoti| aṣṭatriṃśadaṅgule śatrumardanaṃ karoti | navatriṃśadaṅgule kuladhanaireva kleśaṃ nayati | catvāriṃśadaṅgule kanyālābhamarijayaṃ ca prāpnoti ! vraṇena khaḍgasthitena | tathaikacatvāriṃśadaṅgule śatrupīḍanāñjayaṃ labhate| dvicatvāriṃśadaṅgule svarāṣṭravardhanam| tricatvāriṃśadaṅgule duḥkhaṃ prāpnoti, senāpatireva bharttā bhavati| catuścatvāriṃśadaṅgule śriyaṃ vipulāṃ labhate | pañcacatvāriṃśadaṅgule vraṇo bhayaṅkaraḥ syāt | ṣaṭcatvāriṃśadaṅgule vraṇaḥ sukhāvaho bhavati | saptacatvāriṃśadaṅgule svapakṣaṃ pīḍayati parapakṣaṃ vardhayati | aṣṭacatvāriṃśadaṅgule rājaśriyaṃ bhuṅkte | ekonapañcāśadaṅgule śatrorvijayaṃ labhate | pañcāśadaṅgule kulavṛddhirbhavati| kecitpunarāhurmaṅgalyaṃ cakrakaravīrotpalagaja madaghṛtakuṅkumakundacampakasugandhaḥ | śubhado'niṣṭo gomūtramedapaṅkāmiśasagandhaḥ || kūrmavasāsṛkkṣāropamaśca bhayaduḥkhado bhavati gandhaḥ
6.p21
vaiḍūrya kanakavidyutaprabho jayarogyavṛddhikaraḥ | idamauśanasaṃ tu śastrapānaṃ rudhireṇa śriyamicchatā pradīptam | haviṣā guṇavatsutābhilipsoḥ salilenākṣayamicchataśca vittam
6.p22
vaḍavoṣṭrakharebhadugdhapānaṃ yadi pāpena samīhate'rthasiddhim | jhaṣapittamṛgāvibastadugdhaiḥ karihastacchidye satālagarbhaiḥ
6.p23
ārkaṃ payo huḍaviṣāṇamaṣīsametaṃ pārāvatākhuśakṛtā ca yutaḥ pralepaḥ | śastrasya tailamathitasya tato'sya pānaṃ paścāt sitasya na śilāsu bhavedvighātaḥ
6.p24
kṣāraiḥ kadalyā mathitena yuktairdinoṣitaiḥ pāyitamāyasaṃ yat | samyaksitaṃ vāśmani naiti bhaṅgaṃ na cānyaloheṣvapi tasya kauṇṭhyam
6.p25
yasya yasya yadā cinhaṃ taccetsarvāṅgasundaram | taṃ khaḍgamuttamaṃ prāhuḥ sarvasampattikārakam || arddhacandrākṛtiryasmin khaḍge svābhāvikī bhavet | api doṣasahasrāṇi hanti candrastamo yathā || gadā cakraṃ tathā śūlaṃ ḍamarumaṇḍalaṃ tathā | yatra svābhāvikaṃ khaḍge sa khaḍgo nṛpadurlabhaḥ || ekavarṇo bhavedyastu lakṣaṇaikena saṃyutaḥ | sa khaḍgarājo nṛpatervijñeyaḥ śubhakārakaḥ || nimbukalko bhavedyatra rātrandivavilepitaḥ | madhuro madhuvarṇābhaḥ sa khaḍgo devadurlabhaḥ || āhate yatra madhuro dhvaniḥ samupajāyate | pūjyaḥ sa khaḍgo nṛpateḥ śatrusañcayanāśanaḥ || kāṃsyasvana ivābhāti yasmin khaḍge hate dhvaniḥ | khaḍgottamaṃ taṃ vadati giriśaḥ śubhavardhanam || khaḍgeṣu lakṣaṇaṃ yadyadyeṣu yeṣu prakāśitam | tacchuddhaṃ prabhusampattyai miśritaṃ śatrusampade || yasyādho dṛśyate cinhaṃ madhye naiva pradṛśyate | svahitārthaṃ na gṛhṇanti taṃ khaḍgaṃ narapuṅgavāḥ || yasyāgre dṛśyate cinhaṃ madhye nādho'pi dṛśyate
6.p26.1
khaḍgaṃ madhyaguṇaṃ prāhuḥ khaḍgaśāstraviśāradāḥ || adho'rdhe lakṣaṇaṃ yasya parārddhe naiva dṛśyate | adhamaḥ sa bhavetkhaḍgaḥ kṣitipānāṃ bhayāvahaḥ || ūrdhvārdhe lakṣaṇaṃ yasya nādho'rddhe lakṣaṇaṃ bhavet | taṃ khaḍgaṃ madhyamaṃ prāhuḥ khaḍgaśāstraviśāradāḥ || tiryak yasya bhavecchidramapi sarvāṅgagocaram | khaḍgādhamaṃ taṃ nṛpatirdūrādeva vivarjayet || tiryakkiṃcidramadho'rdhe syāduparyardhe na vā bhavet | nāpakṛṣṭaṃ na prakṛṣṭaṃ taṃ prāhuḥ khaḍgakovidāḥ || adho'rdhe varṇa ekaḥ syādūrddhārthe bhinnavarṇakaḥ | varṇasaṅkaravān khaḍgo nṛpāṇāṃ bhayavardhanaḥ || āhate yatra khaḍge syāt dhvaniḥ kākasvaropamaḥ | huṅkāro dhvanitaṃ vā syātsa varjyo narapuṅgavaiḥ || iti | atha vistareṇa khaḍgavarṇādilakṣaṇamuktam— auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukro bhagavānuvāca | atha praśastān varṇān vakṣyāmi nibodha | muktāphalasphaṭikavarṇasadṛśastaruṇādityakiraṇasaprabho vaidūryotpalavarṇaḥ samudrasannibho nīlanīradābho'bhinavendranīlasacchāyo mayūragrīvāvarṇo vimalākāśasaṅkāśaḥ kāṃsyanīlasavarṇaḥ suvarṇarajatavarṇasamvādī mahānīlamaṇivarṇānukārī ceti khaḍgānāṃ varṇaḥ praśasto bhavet | śvetavarṇānuvarṇaḥ khaḍgo brāhmaṇasya pūjitaḥ | sa hi putravaṃśakaraḥ sarvasampatkaraśca tasya syāt | raktavarṇānuvarṇaḥ kṣatriyasyābhipūjitaḥ | sa hi sthānavaṃśakaraḥ sarvakāmārthakarastu syāt | hemavarṇānuvarṇo vaiśyasya pūjito bhavati | sa hi dhanadhānyakaraḥ saubhāgyakaraśca tasya syāt | nīlajaladharavarṇo'pi śūdrasya bhavati̍i |
6.p26.2
sa hi sthānāyurvṛddhikaraḥ śubhakaraśca syānnīlavarṇānuvarṇaśca tasya sarvakāmārthasādhako bhavati | vaiḍūryotpalavarṇo nṛpasya vijayātraho nirdiṣṭo yastu śvetavarṇaḥ pīto rakto vā tadvarṇaṃ śūdro na dhārayet | teṣāmanyatamaṃ varṇaṃ dhārayato vaiśyasya vyāpāro bhavati | rājñastu samudrasalilavarṇaṃ khaḍgaṃ dhārayataścakraṃ pravarttate | vaiśyasya ca nīlajīmūtasadṛśavarṇaḥ kulavardhano bhavati | taṃ khaḍgaṃ prāpya mahīpatiḥ svarāṣṭravṛddhimāpnuyāt | evaṃ ca yadi vaiśya āvaheta tadā tasya dhanadhānyasamṛddhistumulā syāt | śūdro'pi yadi daivayogādenaṃ labhet tato mahadaiśvaryaṃ prāpnuyāt | indranīlāt khaḍgānmodinīpatiḥ sārvabhaumo bhavati | mayūragrīvāvarṇaḥ khaḍgo vidhāritaḥ pararāṣṭraṃ pīḍayati ūrdhvaṃ svaṃ svaṃ rāṣṭraṃ ca kulaṃ ca vardhayati | yadyanyo'pi kaścittaṃ labhettadā so'pi mahatīṃ śriyamāpnuyāt | tathā nirmalanabhastalavarṇaḥ kāṃsyanīlasaprabhaḥ suvarṇarajataprakhyaśca khaḍgo ॰vidhṛto bhūmilābhaṃ vipulāṃ śriyaṃ ca dadyāt | mahānīlavarṇo'pi dhanaratnaprado bhavati | nṛpasya ca vijayaṃ suvṛṣṭiṃ ca tena nirdiśet | dvijaḥ kṛṣṇaṃ na dhārayet sacchūdro'pi śvetaṃ na dhārayedvaiśyastu raktaṃ na dhārayennarapatiśca pītaṃ na dhārayedityete saphalā varṇairabhihitāḥ | iti praśastā varṇā uktāḥ | ninditā varṇā vakṣyante| keśavarṇo maṣīmālinaḥ sīsasannibhaḥ samānaśca lohavarṇena makṣikāpakṣadhūmasannibhavarṇo gṛhadhūmasavarṇo rūkṣaḥ kalmāṣo niṣprabhaśceti varṇāḥ samāsato vigarhitāḥ |
6.p26.3
tatra keśavarṇābhaḥ khaḍgaḥ kleśakaro bhavati maṣīsavarṇo bhayaprado bhavati sīsavarṇo bharturvināśāya kulavināśāya ca lohavarṇo mātulasya kukṣivyādhikaro makṣikāpakṣasavarṇo bhayaṅkarastasya ca bhojavināśāya dhūmasavarṇo vahnibhayaṃ dadyāt | gṛhadhūmasavarṇaḥ kulakṣayaṃ karoti kalmāṣo rūkṣo niṣprabhaśca daurbhāgyāyārthanāśāya ca kalpate khaṅga iti | varṇāḥ śubhāśubhāḥ kathitāḥ | svarā vakṣyante | mṛdaṅgavīṇāghaṇṭākokiladhvanimanoharro vṛṣabhajīmūtahiraṇyasvanasadṛśo hutahutāśanabṛṃhitasadṛśo vedaghoṣasamānaḥ śabdaḥ khaḍgasya pūjitaḥ samāsādbhavati | puṣkalena vedadhvaninā narasya vipravāso jāyate | tathā snigdhaṃ vimuñcecchinnaṃ dūranāditaṃ gambhīramatigambhīraṃ śabdaṃ yataḥ so'pi pūjitaḥ khaḍgaḥ samo viśadaśca | pūjitā nāmeṣāṃ pratyekaṃ phalaṃ vakṣyate | mṛdaṅgadhvanigambhīreṇa ṛddhirbhavati ghaṇṭāghoṣo jayāvahaḥ syādvīṇākokilaśabdaḥ saubhāgyakārakaḥ putralābhaṃ vijayaṃ ca dadāti vṛṣasvanaḥ khaṅgo jīmūtaniḥsvanaścātyarthaṃ lābhāya bhavet hiraṇyaghoṣo bahuvidhadhanaprado vahnibṛṃhitaghoṣo brāhmaṇasya vāñchitārthasiddhido dhruvaṃ saṃsthānamasambhrāntaṃ karoti | snigdhaḥ śabdaḥ parijanapriyatvamādhatte | uccaiḥsvaro'pi balaṃ gambhīro vṛddhiṃ dūranādena sārasvatīṃ śriyaṃ samasthānasampattiṃ viśadaḥ siddhimatigambhīro vijayamiti
6.p27
svaralakṣaṇaphalam | etadviparītaḥ svaro vigarhito bhavati | svara uktaḥ śubhaḥ sāmpratamaśubho vakṣyate | śuṣkacarmasamānastālapatradhvanirjarjaraniḥsvano bhinnakāṃsyasadṛśa ityete śabdāḥ samāsato ninditā bhavanti | tatra yaḥ śuṣkacarmasadṛśasvanaḥ khaḍgaḥ sa nityaṃ bharturvyādhikaraḥ chinnacarmanisvanaḥ kleśamātraṃ vadati tālapatradhvanirdhananāśaṃ karoti jarjaraśabdo vināśāya nityaṃ bhavedbhinnakāṃsyopamaśabdovittanāśāya kalpate khaḍga iti
6.p28
anyatsarvaṃ khaḍgagandhādilakṣaṇamauśanasādidhanurvedeṣu draṣṭavyam| vistarabhayānna likhyate | iti khaḍgalakṣaṇam | atha khaḍgabhedāḥ | auśanase dhanurvede, ataḥ paraṃ khaḍganāma vakṣyate| kriyā marako māro mārgastho'tha citratālita iti pañcaite pañcaiva sannāhāḥ khaḍgāḥ kanīyāṃso vaditavyāḥ | sukhasañcāraḥ sukhasannāho madhyamottamaśceti pañca madhyamāḥ khaḍgā bhavanti | durdharṣo vijayaḥ sunando nandanaḥ śreṣṭhaḥ pañcotkamāḥ khaḍgā bhavanti | teṣāṃ madhye dvāviṃśatyaṅgulaḥ prathamaḥ khaḍgo bhavati | tataḥ pareṣāṃ dvyaṅgulādvivṛddhiruttarottarā bhavati | tathā viṃśatipalika ādyaḥ śeṣāṇāmaṣṭapalā vivṛddhiḥ phalānā mayugmaṃ vāṅgulānāṃ na praśastaṃ bhavati | agrapṛthurmūlapṛthuḥ saṅkṣiptamadhyaḥ samakāyaśceti khaḍgāścaturvidhā veditavyāḥ | piṇḍitaḥ patra iti teṣāṃ dvividhaḥ kāyo bhavati ekadhāro dvidhāraśca | mukhāni tu dvādaśa bhavanti | śūlāgraḥ śikharāgraḥ samāgro maṇḍalāgro gojihvāgraḥ pārśvāgro'tha kuṭilāgraḥ sahakārapatrāgro maṇḍalāgro'tha kumudāgraḥ padmotpalapuṣpaphalopamamukho'himukhāgro mukhānyevamasya khaḍgasya dvādaśa bhavanti | dvyaṅgulo'dhamasya vistāro madhyamasya caturaṅgulo vistāra uttamasya ṣaḍaṅgulo vistāro bhavati | iti khaḍgabhedāḥ | atha cakralakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukra uvāca | vatsa yathāpraś namupadiśyamānaṃ nibodha | tatrottamamadhyamādha mabhedena cakraṃ trividhaṃ bhavati | saṃyuktamaṣṭabhirārairuttamaṃ ṣaḍāraṃ madhyamaṃ caturbhirāraiḥ sampannamadhamaṃ bhavati | tatra ślokaḥ-
6.p29
dvādaśapalamuttamamekādaśapalaṃ madhyamaṃ daśapalamadhamaṃ ceti bālānāṃ cakram | abālānaṃ tu pañcāśatpalamuttamaṃ catvāriṃśatpalaṃ madhyamaṃ triṃśatpalaṃ kaniṣṭhamiti | tathāṣṭāṅgulamuttamaṃ saptāṅgulaṃ madhyamamadhamaṃ tu ṣaḍaṅgulaṃ bhavati bālānām | abālanāṃ tu ṣoḍaśāṅgulamuttamaṃ caturdaśāṅgulaṃ madhyamamadhamaṃ dvādaśāṅgulaṃ bhavati | tatra ślokau-
6.p30
trividhaṃ ca nemipramāṇaṃ śreṣṭhaṃ madhyaṃ kaniṣṭhaṃ ceti | tatra tryaṅgulā prathamā nemiḥ sārdhadvyaṅgulā madhyamā nemiḥ dvyaṅgulā tu kaniṣṭhā nemiḥ | nemyuttamamadhyamakanīyasāṃ madhye parimaṇḍalā nemiḥ syūtamaṇiratnālaṅkṛtā sthūlamūlā ca yā nemiḥ sā cakre pūjitā bhavati | tatra śilpibhirvicitramanekavidhasaṃsthānamatimanoharaṃ sudhāramantraṇaṃ ca cakraṃ karttavyamiti
6.p31
iti cakralakṣaṇam
6.p32
atha paraśulakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukraḥ provāca | yathopadeśamupadiśyamānaṃ nibodha paraśordvayaṃ pramāṇaṃ cottamamadhyamādhamānām | narāṇāṃ sapāṇiḥ pāṇimuktaśceti dvikarmā paraśurbhavati| tatra pañcāśatpalikaḥ śreṣṭhaścatvāriṃśatpaliko madhyamastriṃśatpalikaḥ kaniṣṭha iti | jātapramāṇasya puruṣasya sarvāyasamapārastrividhaḥ paraśurbhavati | śreṣṭhasya sārdhacaturaṅgulaṃ mūlaṃ sārdhatryaṅgulaṃ mūlaṃ madhyamasya sārdhadvyaṅgulaṃ nikṛṣṭasya mūlaṃ vistṛtaṃ bhavati | tathā madhyaṃ sārdhapañcāṅgulaṃ vistṛtaṃ cottamamadhyamakaniṣṭhānāṃ bhavati | tathā'gramapi pañcadaśāṅgulamuttamasya sārdhatrayodaśāṅgulaṃ madhyamasya dvādaśāṅgulaṃ nikṛṣṭasyeti paraśoḥ phalam | tathottamaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ madhyamaṃ daśāṅgulāyāmamadhamamaṣṭāṅgulāyāmāmityevamapi trividhaṃ bhavati | kuṇapadaṇḍapramāṇamuttamamadhyamakaniṣṭhatvabhedāttrividham | sallakīdhavāśokārjunaśirīṣaśiṃśapāsanarājavṛkṣendravṛkṣatindukaprabhṛtīnāṃ drumāṇāṃ daṇḍaḥ prāyo bhavet | yastu sapāṇiḥ paraśuḥ sa yathākāmaṃ prayodhya iti
6.p33
iti paraśulakṣaṇam
6.p34
atha tomaralakṣaṇam | auśanase dhanurvede, śukro bhagavānuvāca jamadagniṃ prati | vatsa nibodha yathāpraśnamucyamānam | tatra daṇḍānvitaṃ sarvalohaṃ ceti tomaraṃ dvividhaṃ bhavati | yattomaraṃ sadaṇḍaṃ tallakṣye pāte ca bhavet | yattomaraṃ sarvāyasaṃ tatkāryapāte prayojayet | tacca nikṛṣṭamadhyamottamaṃ bhūyastrividhaṃ bhavati| tatra caturhastapramāṇaṃ nikṛṣṭaṃ sārdhacaturhastapramāṇaṃ madhyamaṃ pañcahastapramāṇaṃ tūttamaṃ bhavati | tathā ca kalanāyāṃ cādyaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ceti tridhā | madhye dvyaṅgulakali tamekaṃ syānmadhyamādūrdhvaṃ tryaṅgulakalitaṃ dvitīyaṃ syānmadhyātpūrvaṃ ṣaḍaṅgulakalitaṃ sthānakalanayā tṛtīyaṃ syāt | tatra ekaṃ nikṛṣṭaṃ tryaṅgulaṃ madhyamaṃ ṣaḍuttamaṃ kalanāyām | tathā tomarāstrasya pariṇāhaḥ paraḥ ṣaḍaṅgulo bhavati sārdhapañcāṅgulo madhyamaḥ pañcāṅgulaḥ kaniṣṭha iti trayāṇāṃ deśānāṃ trayaśchandāḥ
6.p35
chandatayā āvantyo māgadho dākṣiṇātyaśceti | tatrāvantyaṃ yattomaraṃ tataḥ śāṇasaṃsthānaṃ bhavati māgadhaṃ tomaraṃ yoktrasaṃsthānaṃ bhavati dākṣiṇātyaṃ tomaraṃ vṛttaṃ bhavati
6.p36
daṇḍastu sarvā̍yasamayastāmramayo veṇumayaśceti trividho vocchrakālaṅkṛta iti | iti tomaralakṣaṇam | atha kuṇapalakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati bhagavānuśanā provāca | sādhu pṛṣṭaṃ kuṇapānāṃ vidhānaṃ yathopadeśaṃ kathayāmi | śṛṇu, viṃśatyaṅgulò daśāṅgulaḥ ṣoḍaśāṅgulaśceti śreṣṭhamadhyamādhamatvena kuṇapo'ṅgulamānena trividhā bhavet evaṃ palamānena viṃśatipalaḥ ṣoḍaśapalo dvādaśapalaśceti bālayogyānāmetatpramāṇamuktam | abālānāṃ tu kuṇapaḥ triṃśatpalaḥ śreṣṭhaḥ pañcaviṃśatipalo madhyamo viṃśatipalastu nikṛṣṭaścaturviṃśatyaṅgulaḥ śreṣṭho dvāviṃśatyaṅgulo madhyamaḥ kaniṣṭhastu viṃśatyagula eva bhavet | kheṭakamapi kuṇapasya trividhamuktaṃ dvādaśāṅgulaṃ daśāṅgulaṃ madhyamamaṣṭāṅgulaṃ tu nikṛṣṭaṃ bālānāmetat kheṭakam | abālānāṃ tu nibodha | viṃśatyaṅgulamuttamamaṣṭādaśāṅgulaṃ madhyamaṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ nikṛṣṭamiti | ṛjukāyo manyaḥ saṅkucitakoṇaśceti trividhā bhavanti karaṇaiḥ
6.p37
kuṇapānāṃ tu yāni gātrāṇi tāni balavanti nirvraṇāni ca karttavyāni | teṣāṃ mukhāni veditavyāni caturasraṃ kusumāgraṃ vrīhivaktraṃ śikharāgraṃ ceti| yaḥ pīnāgro nirvraṇo valayāḍhyaḥ sujāto dṛḍha ṛjvagraḥ śubhaśabdāluḥ priyadarśanaśceti jātaprāṇasya puruṣasya praśastaḥ kuṇapo bhavatīti | iti kuṇapalakṣaṇam | atha śaktilakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukra uvāca | vatsa jamadagne śṛṇu yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi | uttamā madhyamā kaniṣṭhā ceti tisraḥ śaktayo bhavanti | tāsāṃ daṇḍaścaturvidho vaiṇavo dārumayo dantamaya āyasaśceti | susnigdhatvaṃ nirvraṇatvaṃ braṇapūjitatvaṃ ceti daṇḍaguṇāḥ syustāsu pañcahastā uttamā madhyamā dvivitastihīnā trivitastihīnā tvadhamā bhavanti | tāsāṃ kakṣādvayopaghaṭitalakṣaṇamubhayataḥ phaladvayaṃ bhavati | hastamātramatinīkṣṇaṃ kāyabhedanasamarthamatighanaṃ sudṛḍhaṃ tacca nistriṃśākāraṃ kāryaṃ saṅkṣiptamadhyabhāgaṃ bhavati | madhyaphalamitarābhyāṃ kakṣāphalābhyāṃ yuktaṃ śritaṃ vā bhavati | tacca dvividhaṃ mūlayuktaṃ mūlāśritamukhayuktaṃ ceti
6.p38.1
tacca daṇḍe patrabhaṅgādicitrānvitaṃ nāgabandhairbadhnīyāt | athottamāyāḥ śakteḥ phalāgreṇa śatapalavarddhitaṃ gauravaṃ bhavati | madhyamāyāstvaśītipalaṃ kaniṣṭhāyāḥ ṣaṣṭipalamivi śaktilakṣaṇamuktamiti | iti śaktilakṣaṇam | atha cotthakalakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukraḥ provāca | śṛṇu cotthakānāṃ lakṣaṇam| cotthakasyārthe daṇḍamupakalpayet| tasya grahaṇavidhirvakṣyate | nātibālo na vṛddho na kīṭaiḥ kaśito na chinno na bhinno na savraṇo na sagarbhādhānakāle nāpi phalakāle na puṣpakāle gṛhītaḥ proktadrumāṇāṃ madhye drumo'nyatamaḥ praśasto yaḥ syāttasya daṇḍastamevaṃvidhaṃ drumamuktakrameṇa gṛhītvā samāhito nātyuṣṇe nātiśītale ca deśe vinyasya viparyāsena saṃsthāpya dravyaṃ praśānto rakṣattato'gnikarmāṇi susamāhitaṃ vidhāya caturasraṃ kṛtvā punaraṣṭāsraṃ ṣoḍaśāsraṃ ca kṛtvā taptavarṇamayaṃ kārayetsamantādibi daṇḍakalpaḥ | etenaiva ca vidhinā sarvān prakalpayet | daśahasto daṇḍaḥ śreṣṭho navahasto madhyamaḥ kaniṣṭhāṣṭahasto bhavati | tasya daṇḍasyobhayoḥ pakṣayoḥ samyakprayojayedāgamānurūpamayaumaya mambhojakaṇikāsaṃsthānaṃ vṛttaṃ vā caturasraṃ vā pramāṇena yatheṣṭaṃ phaladvayam | tathā hastamātrapraveśena pramāṇato dvau kośau syātāṃ dvyaṅgulahīnau madhyamasya caturaṅgulahīnau kaniṣṭhasya | teṣāṃ trayāṇāmapi madhye kalpanā bhavati | cotthakānāṃ palamānaṃ vakṣyate | tatra palānāṃ śatamuttamasya navatiḥ palāni madhyamasyāśītipalānyadhamasya bhavantīti | iti cotthakalakṣaṇam | atha gadālakṣaṇam | auśanase dhanurvede, jamadagniṃ prati śukra uvāca |
6.p38.2
gadālakṣaṇaṃ vakṣyate| samāhito nibodha | tatra gadā pañcāśadaṅgulāyāmā śreṣṭhā catvāriṃśadaṅgulāyāmā madhyamā triṃśadaṅgulāyāmā nikṛṣṭā bhavediti trividhā gadā budhairupadiṣṭā | palānāṃ sahastramuttamāyāḥ śatānyaṣṭau madhyamāyāḥ ṣaṭśatāni kaniṣṭhāyā iti gadāyāḥ trividhaṃ gauravaṃ bhavati | saiva lakṣaṇalakṣitā gadā prapautraśāstrato grahītavyā| yastu baladarpitaḥ samarthagauravo deva devavarādhiṣṭhitaḥ sa tāṃ gṛhṇāti | tasya muktasya ca doṣāḥ sambhaveyuḥ | tathā yā gadā laghīyasī bhavati na sā saṅgrāme yuddhaviśāradaiḥ praśasyate | tasmātsamā sarveṣāṃ praśastā bhavati | yā hi pratīcāre prahāre cārikāsu ca sañcāramokṣā sametyabhidhīyate | tryastrā vṛttāśrirvā sugātrā vraṇarahitā suvihitā priyadarśanā karttavyā | graho daśāṅgulāyāmo daśāṅgulapariṇāhaśca trayāṇāṃ puruṣāṇām|mūlataḥ sudravyāṇi padmagarbhopamaṃ pūrṇacandropamaṃ vā grahamūlaṃ citraṅgaiścitritaṃ bhavati | sthūlāgrā viśiṣṭā caturasrā madhyamā tālamūlākṛtirnikṛṣṭā bhavati | taptakāñcanapadai rajatapadairvā bahucitritarūpairmūlamadhyāgrabandhanairvicitrīkṛtā gadā śreṣṭhā bhavati sarvaśāstreṣu | sā hi kriyāvidhau vapuṣmatvādvahvalatvācca sukhayogā bhavati | nānācitrairasaṅkṛtā sarvebhyaḥ śastrebhyaścākṣayyā | sā hi gadā śastrajñairāyudhavaretyabhidhīyate iti | rājavijaye, pañcāśadaṅgulo daṇḍo daleṣvarkāṅgulā gadā | dalāni ṣoḍaśaiva syuḥ kalaśo'ṅgulimātrakaḥ | iti | iti gadālakṣaṇam | atha kuntalakṣaṇam | auśanase dhanurvede, uktā kuntotpattiranantaraṃ kuntadravyaṃ vakṣyate |
6.p38.3
veṇuvetratālacandanaśiṃśapāsanakhadiradevadāruśceti kuntasya daṇḍadravyāṇi | tatra daṇḍaḥ saptahastapramāṇaḥ śreṣṭhaḥ ṣaḍbhirhastairmadhyamaḥ pañcahastaśca nikṛṣṭo bhavati | lohasyākarau dvau bhavataḥ | ekaṃ puṣkalāvarttaṃ dvitīyaṃ vīnotthitaṃ ceti| tatra vīnotthitaṃ yallohaṃ tīkṣṇam| yattu puṣkalāvarttakaṃ tallohaṃ mṛdu| tayostviyaṃ parīkṣā yattāḍitaṃ nadati tattīkṣṇam | yanniḥśabdaṃ tanmṛdu | nipāte ca yadbhajyate tat vīnotthitaṃ tīkṣṇam, yannamati tatpuṣkalāvarttaṃ mṛdu bhavet | kuntasya ca phalaṃ mṛdunā lohena karttavyaṃ tīkṣṇena lohena dhārā kāryā | tayoralābhe śeṣāṇi lohāni śodhayitvā kuntaphalaṃ taiḥ kārayet | tacca saptaparṇaśākakharjūravetrakaravīraveṇutālānām | ketakyāstu patrākāraṃ kuśāgrasannibhaṃ tathā karṇasaṃsthānaṃ vā karttavyam | tacca nirvraṇaṃ manodṛṣṭiharaṃ tīkṣṇaṃ śubhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca ṣoḍaśāṅgulāyāmaṃ madhyamaṃ caturdaśāṅgulāyāmamadhamaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ bhavati | tryaṅgulavistāraṃ dvyaṅgulavistāraṃ ca kramādbhavati | dviyavabāhulyaṃ sārddhaikayavabāhulyamekayavabāhulyaṃ ca | tatra ślokāḥ— veṇvādikramajātīnāṃ kāryo daṇḍaḥ sa ca tridhā | saptaṣaṭpañcahasto'sāvuttamo madhyamo'dhamaḥ || tasyākarau ca dvau syātāṃ vīnapuṣkalāvarttakau | tatraikastīkṣṇalohasya dvitīyo mṛdunastathā || tatphalaṃ mṛdulohena dhārāṃ tīkṣṇena kārayet | saptaparṇādipatrāṇāṃ samākāraṃ phalaṃ bhavet || ṣoḍaśāṅgulamāyāmaṃ dvyaṅgulaṃ cāpi vistṛtam | yavadvitayabāhulyaṃ śreṣṭhaṃ kuntaphalaṃ bhavet || madhyamādhamayorhānirdvyaṅgulādhārṅgulena ca | āyāmo vistṛto vatsa bāhulyena yathākramam
6.p39
sugandhatvaṃ surasatvaṃ suvarṇatvaṃ vraṇapūjitatvaṃ chāyāpūjitatvaṃ ceti phalaguṇāḥ | campakotpalacandanāgarupatrośīrasugandhadāphalasya gandhasampat | tayā yuktaṃ phalaṃ pūjitaṃ bhavati | vasāgandhi viṇmūtragandhi motragandhi durgandhi ca ninditaṃ bhavati | madhuraṃ yaccāmlaṃ yatkaṣāyaṃ bhavati tallakṣmīpravarddhanam | yallavaṇaṃ kaṭu tiktaṃ tanninditaṃ bhavati | śabdastu hiraṇyasthālīśabdavat ghaṇṭāśabdavatpraśastaḥ | bhinnapātraśabdavadbherīśabdavacca śabdo nindito bhavati | vaiḍūryacandrasamānavarṇaṃ nīlotpalasahaśavarṇaṃ nirmalākāśasavarṇamatasīpuṣpanibhaṃ vāṃ kuntaphalaṃ śriyaṃ bharturdadāti | madhukośamaṣīsamānavarṇaṃ sīsanīlotpalakṣikāvarṇaṃ ca ninditaṃ bhavati | haṃsaśukramayūratāmracūḍaṣaṭpadanandyāvarttakūrmamatsyāḥ anye ca maṅgalaśaṃsinaḥ padārthāḥ kuntavraṇeṣu yadi dṛśyante tadā te dharmakāmārthasādhakā nirdiṣṭāḥ | pāṇḍukolūkavāyasaśvagṛdhrajambūkaśṛgālakṛkalāśā anye ca ninditāḥ padārthā dṛśyante vraṇeṣu te dṛṣṭāḥ śriyamapaharanti vatseti vraṇalakṣaṇam | chāyā vakṣyate | dhvajapatākācāmaracchatratoraṇaśivikāveśmāṅkuśavardhamānabhṛṅgāragajaturaṅgā yasmin kuntaphale dṛśyante dhautacchāyāntaragatāḥ sa kuntaḥ praśastastamapuṇyakṛto na labhante | bhṛṅgāraḥ karakaḥ | vānarakurarakularkṣavṛkasūkaramahiṣavāyasollūkā anye ca ninditā yadi kunte syurdhaute vyaktāstadā sa kuntaḥ śriyaṃ bhujyamānāmapi vināśayet yastādṛśaṃ kuntaṃ bibhṛyāt sa bandhaṃ sadyo labheta | mahiṣītvagvyāghranakhasya śukticūrṇaṃ ceti samabhāgāni kārayet| cūrṇitaṃ kṛtvā tena cūrṇena phalaṃ gharṣayet| gharṣitaṃ kuntaphalaṃ nirmalaṃ bhavati durgandhaṃ na bhavet | tathā malena na lipyate | tacca carmakośasamanvitaṃ samāhitaṃ kārayet | nālikā nirvraṇā sudṛḍhā patrāyāmena anubandhaiśca suśliṣṭairdṛḍhaiḥ suvarṇamayai rajatamayairvā maṇiratnālaṅkṛtairnālikā karttavyā | tathā cotthakaṃ kuntasya karttavyam | nālikā sahajā vā nālikā cātra śliṣṭā kāryā | harītakīsadṛśaṃ tale bilvaphalākāraṃ kapitthaphalasadṛśaṃ vā vṛttamuṣṭāsraṃ vā kalaśāmalakākāraṃ cotthakasambhave sarvopaskarānvitaṃ kuntāyudhaṃ ṣaṣṭipalaṃ śreṣṭhaṃ pañcāśatpalaṃ madhyamaṃ catvāriṃśatpalaṃ nikṛṣṭamiti prabalaripuvināśakaṃ ca kuntaṃ kārayet | na tu svapramāṇādadhikagau ravam | yo hi svasya balamaviditvā kuntamāyudhamāvahetsādī tasyājīrṇamajānataḥ puruṣasyevātibhaktamaśanaṃ kuntāyudhaṃ viṣībhavatīti | rājavijaye, ekādaśakaraḥ kunto navahastastu śarbalaḥ | saptahasto bhavedgallaḥ kṣepaṇī pañcahastikī || iti | iti kuntalakṣaṇam | atha prasaṅgātpatākādilakṣaṇānyucyante | rājavijaye, trikoṇā navahastā ca sainyasthā syātpatākikā | nānāyudhalakṣaṇaprakaraṇe patākādilakṣaṇam | 319
6.p40
gajasthaikādaśakarā saptahastā tathopari || pañcahastā padātīnāṃ yaṣṭiḥ syāttatpramāṇikā | śvetāruṇā kramātpītā kṛṣṇā varṇacatuṣṭaye | nīlāntyajānāṃ citrā tu pūrvavarṇatraye śubhā || iti
6.p41
iti patākālakṣaṇam
6.p42
atha dundubhilakṣaṇam
6.p43
rājavijaye, mūle vitastirniḥsāṇe sārdhahastaṃ mukhaṃ smṛtam | hastatrayaṃ samutsedhaścaturasrastrilohajaḥ || yamalaiḥ kīlakairbaddhamāvṛtaṃ sārdracarmaṇā | uṣṭrasthe vādanaṃ dvandvenāhataṃ yugapat pṛthak || iti
6.p44
iti dundubhilakṣaṇam
6.p45
iti śrīvīramitrodaye lakṣaṇaprakāśe nānāyudhalakṣaṇaprakaraṇam
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (12)
- Edition of Rāmacandra Jhā (1986) — Sanskrit
- Adbhutasāgara — Ballālasena & Lakṣmaṇasena, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Vasiṣṭhadhanurveda — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Varāhamihirasaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Dhanurvedasaṃhitā — Vasiṣṭha, Sanskrit
- Sāmrājyalakṣmīpīṭhikā — Sanskrit
- Sāmrājyalakṣmīpūjā — Sanskrit