A Cluster of Nyāya Flowers 70
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 70
- Language
- Sanskrit
70.p1
sahacaraṇādisūtranivediteti | 'sahacaraṇa-sthāna-tādarthya-vṛtta-māna-dhāraṇa-sāmīpyayoga-sādhanādhipatyebhyo brāhmaṇa-mañca-kaṭa-rāja-saktu-candana-gaṅgā-śāṭaka-nna-puruṣeṣvatadbhāve'pi tadupacāraḥ ||' iti | sarvatra yaṣṭisāhacaryād yaṣṭirbrāhmaṇaḥ | mañcasthāḥ puruṣāḥ | kaṭārthā vīraṇāḥ kaṭaśabdenocyante | vṛttād yamo rājā iti | āḍhakamitāḥ saktava āḍhakaśabdavācyāḥ | tulayā dhṛtaṃ candanaṃ tulācandanam | gaṅgāyāḥ samīpe gaṅgāyām | kṛṣṇena guṇena śāṭakaḥ kṛṣṇa iti | sādhanād annaṃ prāṇā iti | kulādhipatyād ayaṃ puruṣaḥ kulamityucyate | sa tu sāmānādhikaraṇyena bāhīke'pi pravartata iti | bāhīkaṃ viśiṣṭaguṇasambandhenānyasmāt puruṣādavacchettumiti | gauṇe hi prayogo na lakṣaṇāyāmiti prabhākaralaghuṭīkā | yasya vāhīkasya jāḍyādiguṇaṃ pratipādayati gośabdastasya sāmānādhikaraṇyena
70.p2
tasya prayogaḥ gauṇe, na punarlakṣaṇāyāṃ gaṅgāśabdo'nyatra sāmānādhikaraṇyena prayujyata ityarthaḥ |
70.p3
chalasya dvitvamabhyanujñāya tritvaṃ bhavatā pratiṣidhyate, yataḥ sāmānyacchalaṃ pārśve kṛtvā vāgupacāracchalayorabhedamupahitavānasi | yathā cāyaṃ tadaviśeṣāditi tritvapratiṣedhastathā dvitvasyāpi kiñcitsādharmyasya sāmānyacchale'pi bhāvāt | tathā hi yadi tāvad vāci nimittabhūtāyāmidaṃ pravṛttaṃ chalamidañceti tadabhedaṃ 5 manyase tarhi sāmānyacchalamapi mā vocaḥ | tadapi hi na śarīre manasi buddhau vā nimitte, api tu vāci eveti vākchalamevaikaṃ syāt | athaivaṃ satyapi tadviśeṣo dṛśyamāno na parāṇudyate, sāmānyacchale'pi na śabdārtho'nyathā kṛtaḥ kintu sāmānyasya hetutvamanuktamāropitamiti pṛthagiṣyate, tarhi vāgupacāracchale api bhidyete eveti darśitam | ato yuktaṃ bhavatvidam, na cānantyam iyattāniyama- 10 kāriṇo nimittatrayasya darśitatvāt | avāntarabhedakṛtantu tadānantyamiṣyata eva jātivadityalaṃ prasaṅgena | tasmāt parasparaviviktanijasvarūpamīdṛk chalatritayametadihopadiṣṭam | tasya kvacit svayamapi kriyate prayogo vācyaḥ parairabhihitasya tathā samādhiḥ ||
70.p4
atra traikālyasamādisakalaviśeṣasaṅgrahāya sādharmyavaidharmyādinirapekṣameva 'pratyavasthānaṃ' padaṃ jātisāmānyalakṣaṇapratipādakamāhuḥ | pratīpamavasthānaṃ pratyavasthānam, tāvanmātrameva ca yatkiñciduttaraṃ paraprayukte hetau jāyamānatvājjātirityabhidhīyate | tadanupapannam, pratyavasthānamātrasya sādharmyādinirapekṣasya jātitve hetvābhāsodbhāvanamapi jātitāmaśnuvīta | atha tasya samyaguttaratvādiha ca nirviśeṣaṇapratyavasthānamātropapādanāt phalguprāyamasaduttaraṃ jātitvena vivakṣitamityucyate | tathāpi chalasya jātitvaprasaktiraparihāryaiva, tadvyudāsāya tu tadanyatve satītyādikaṃ yadi kiñcidadhyāhriyate tadamuṣya śrūyamāṇasya sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā pratyavasthānamastīti naiṣa doṣaḥ | sādharmyavaidharmyābhyāmityasamāsakaraṇena dikpradarśanasya sūcanāt | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā kathameṣa heturheturbhavatīti vā, kimanena kriyata iti vā, yadevaṃprakārapratyavasthānaṃ hetupratibimbavartmanā kriyate sā bhaviṣyati jātirityucyamāne sakalaviśeṣasaṅgrahaḥ, traikālyasamādiṣvapiyādṛśasya tādṛśasya sādharmyavaidharmyaprakārasya yojayituṃ śakyatvāt | na hyudāharaṇasādharmyaṃ sādhyasādhanamiha atha jātilakṣaṇe traikālyasamādiṣvapi yādṛśasya tādṛśasya sādharmyavaidharmyaprakārasya yojayituṃ śakyatvāditi | ahetuḥ kālatraye'pyasādhakaḥ, evamasya kālatraye'pyasādhakatvādahetusādharmyamiti bhāṣyakṛtā prathamaṃ sādhanābhāsa eva jātyuttarodāharaṇaṃ darśitamiti | "tena hi kriyāvān ātmā dravyasya kriyāhetuguṇayogāt | dravyaṃ loṣṭa kriyāhetuguṇayuktaḥ kriyāvān, tathā cātmā |" itijātyudāharaṇarūpaṃ sthāpanāvādyudāharaṇamuktam |
70.p5
jātivibhāgaḥ atha bhedavattvājjāteścaturviṃśatidhā vibhāgamāha,
70.p6
atra samā iti striyāṃ puṃsi ca tulyatvānnirdeśasya jātyapekṣayā strīnirdeśo vā pratiṣedhāpekṣayā vā puṃnirdeśo varṇanīyaḥ | viśeṣalakṣaṇasūtreṣu punaḥ prāyeṇa puṃlliṅganirdeśo dṛśyate sa tu pratiṣedhāpekṣayā teṣu vyākhyeya iti tadvyākhyānāvasara eva vakṣyāmaḥ |
70.p7
jātivyutpādanasya śāstrāṅgatvaparīkṣā nanvāstāṃ tāvadviśeṣalakṣaṇavarṇanam, idameva tvādau cintyatāṃ kimarthamevaṃvidhamasaduttarajātaṃ śāstre vyutpādyate ? evamprakārāṇāñca dhūliprakṣepasadṛśānāṃ sāretaraparīkṣaṇakṣamavicakṣaṇopekṣaṇīyānāmasaduttarāṇāmānantyāccaturviṃśatisaṃkhyāpi kathamiti manasi mahān vismayo'smākam | yadapi ca tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇaṃ tatprayojanamabhidhīyate tadapi na hṛdayaṅgamam, asaduttaropanyāsena tattvādhyavasāyasya saṃrakṣitumaśakyatvāt | atha vikaṭāṭopaprakaṭanapāṭavopahitāparasammohanadvāreṇa tadrakṣaṇamāsthīyate ? tarhi ṣṭhīvittahasitāṃsamardanakaupīnāvaraṇavidāraṇacaraṇāvasphoṭanādyapi vyutpādyatāmiha mokṣavidyāyām | tathāpi cedaṃ vicāryatāṃ kva jātiprayogaiḥ pratyavastheyam | samyaksādhane pareṇa prayukte tadābhāse vā ? na tāvat sādhanābhāse, tasya hi yena nimittenāsiddhatvādinā sādhanābhāsatvamupanataṃ tadeva tatra prayoktumucitaṃ na jātayaḥ, tenaiva ca paraḥ parājīyate | nāpi samyaksādhane, tatra prayuktānāmapi tāsāma-
70.p8
ityevaṃ sarvatra yojyam| sthāpanahetutaścāviśeṣyamāṇatvaṃ jātivādyabhiprāyeṇa tāsāṃ draṣṭavyam | jātivādī hyevaṃ vadati yathā bhavatprayuktaṃ sādhanaṃ tathedamapi kimiti na bhavatīti, ata eva hetupratibimbanadvāraka eva jātyupanyāsa ityuktam |
70.p9
atha viśeṣalakṣaṇānyāha| tatra,
70.p10
pratiṣedhāpekṣayā puṃlliṅganirdeśa iti tatra draṣṭavyam | sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā sādhanamabhidhāya sādhāyayiṣitapakṣopasaṃhāre sādhanavādinā kṛte sādhyadharmaviparyayopapādanāya sādharmyeṇa pratyavasthānamaviśiṣyamāṇaṃ sthāpanāhetutaḥ sādharmyasamaḥ pratiṣedhaḥ | tatraiva sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vopasaṃhāre tathaiva vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamaḥ pratiṣedhaḥ |
70.p11
udāharaṇantu anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād yat prayatnānantarīyakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭa iti sādharmyeṇa hetau prayukte jātivādī sādharmyeṇaiva pratyavatiṣṭhate, nityaḥ śabdo niravayavatvād niravayavaṃ dravyamākāśādi nityaṃ dṛṣṭamiti | na cātra viśeṣaheturasti ghaṭasādharmyāt prayatnānantarīyakatvādanityaḥ śabdo na punarākāśasādharmyānniravayavatvānnitya iti | vaidharmyahetāvapi sādhanādinā prayukte anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād yadanityaṃ na bhavati, tat prayatnānantarīyakamapi na bhavatyākāśādivadityatraitadeva pūrvoktaṃ sādharmyavaidharmyapratyavasthānadvayamudāharttavyamiti |
70.p12
yathā ca kvacidavasare svayaṃ prayogo jātīnāmupayujyata iti tatsvarūpavyutpādanamupakrāntam, evaṃ paraprayuktānāṃ tāsāmuttaramapi vaktavyamatastadvyutpādanārthamāha,
70.p13
sādharmyavaidharmyayoridamuttaram | yadi sādharmyamātraṃ vaidharmyamātraṃ vā sādhyasādhanaṃ pratijñāyeta syādiyamavyavasthā, bhavecca bhavatprayuktānāmīdṛśāmapi
70.p14
calanādikarmayogena gaustathātvena tatsādharmyāt sidhyatīti | gaurayaṃ calatvād bāhuleyavadityādi | paraśvadhādi, evaṃ prayatnānantarīyakaṃ kiñcidanityaṃ bhaviṣyati ghaṭādi, kiñcinnityaṃ śabdādīti |
70.p15
ubhayorapi sādhyadṛṣṭāntayoḥ sādhyatvāpādanena pratyavasthānaṃ sādhyasamaḥ pratiṣedhaḥ| yadi yathā ghaṭastathā śabdaḥ, prāptaṃ tarhi yathā śabdastathā ghaṭa iti | śabdaścānityatayā sādhya iti ghaṭo'pi sādhya eva syāt, anyathā hi na tena tulyo bhavediti |
70.p16
kiñcitsādharmyādupasaṃhāraḥ sidhyati, yathā gaurevamayaṃ gavaya iti | na tu sarvathā rūpābhedastayoḥ kartuṃ śakyaḥ, pramāṇāvagatasvabhāvabhedānāṃ bhāvānāmitaretararūpasaṅkarasya kartumaśakyatvāt | evaṃ svapratibimbasāmarthyasusthite svasādhyamutthāpayati sthāpanāhetau sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpamāpādayatā vaidharmyañca kiñcidabhidadhatā pratiṣedhaḥ kartuṃ labhyata iti |
70.p17
yaducyate, ghaṭo'pi śabdavat sādhyo bhavatviti, tannaivam| 'laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ' | tenāviparītatayā śabdo'tidiśyate yathā ghaṭaḥ prayatnānantarīyakaḥ sannanityaḥ evaṃ śabdo'pīti | evaṃ sādhyātideśād dṛṣṭānta upapadyamāne na tasya sādhyatvābhidhānamupapadyate |
70.p18
prāptyaprāptivikalpanapūrvakamubhayatrāpi doṣāpādanaṃ prāptyaprāptisamau
70.p19
asiddhaṃ hi nāma sādhyate na siddhaṃ prayatnavaiphalyāt, sāndhakāre sadmani piṭharādipadārthadarśanāya pradīpamupādadate laukikāḥ, na dīpadarśanārthaṃ dīpāntaraparamparāmāharantīti | antareṇāpi hi dīpāntarāṇi dṛśyata eva pradīpaḥ | evaṃ laukikaparīkṣakāṇāṃ ghaṭādau prayatnānantarīyakatvasya siddhatvāt tatra kāraṇāpadeśo niṣprayojana iti tasmānnāyamatiprasaṅgāpādanasya viṣayaḥ |
70.p20
pratidṛṣṭānta eva sādhakabuddhyā yadi tvayopanyastastarhi viśeṣaheturvaktavyo'nena hetunā pratidṛṣṭānta eva sādhako na dṛṣṭānta iti | na cāsau viśeṣe heturucyate, tasmānna pratidṛṣṭāntaḥ siddhiheturiti dṛṣṭānta eva sādhako bhavati | pratidṛṣṭāntahetutve'pi sthite satyahetudṛṣṭānto na hi sādhakaḥ syāt, na ca tadastītyuktam ato na hetudṛṣṭāntaḥ |
70.p21
atha yathā pratidṛṣṭānto na sādhaka evaṃ dṛṣṭānto'pi mā bhūd, ityanayā nītyā pratyavatiṣṭhase, hanta tarhi pratidṛṣṭāntasya tāvadahetutvaṃ svakaṇṭhena kathitamiti | tasminnasādhake dṛṣṭānta eva sādhaka iti |
70.p22
anutpattyā pratyavasthānamanutpattisamaḥ pratiṣedhaḥ | prāktana eva prayoge jātivādyāha 'anityaḥ' ityutpattidharmakaṃ ucyate | yaścotpattidharmakastasyotpatteḥ pūrvamanutpattyā bhavitavyam, anutpanne ca śabdākhye dharmiṇi prayatnānantarīyakatva dharmaḥ kva vartatām, alabdhapakṣavṛtteśca kathamanityatvaṃ sādhayatu, asiddhe cānityatve
70.p23
śabdasya balānnityatvameva bhavati kāraṇābhāvādityanityatvasiddhikāraṇasya prayatnānantarīyakatvasyābhāvādityarthaḥ | tathā ca śabdotpādakakāraṇābhāvādanutpanne śabde nirāśrayo heturiti |
70.p24
tathābhāvādutpannasya kāraṇopapatterna kāraṇapratiṣedhaḥ ||
70.p25
nityānityatvasādharmyāt saṃśayasamaḥ ||
70.p26
asyottaram, sādharmyāt saṃśaye na saṃśayo vaidhamryādubhayathā vā saṃśaye'tyantasaṃśayo nityatvānabhyupagamācca sāmānyasyāpratiṣedhaḥ ||
70.p27
nityatvaṃ sāmānyagataṃ saṃśayakāraṇamiti nābhyupagamyate | tasmādapratiṣedho'yaṃ nityasāmānyasādharmyanibandhanasaṃśayāpādanarūpaḥ |
70.p28
prakaraṇasamasya lakṣaṇam
70.p29
pakṣapratipakṣau nirṇayalakṣaṇe vyākhyātau | tāveva prakaraṇam | prakaraṇamanativarttamānaḥ prakaraṇasamaḥ pratiṣedho bhavati | pūrvasminneva prayoge nityaḥ śabdo niravayavatvādākāśavadityevañjātīyakaṃ pratiprayogamupanyasyan svapakṣamutthāpayati jātivādī | sādharmyagrahaṇañcopalakṣaṇaṃ vaidharmyeṇāpi pratiprayogopanyāse prakaraṇasama eva pratiṣedho bhavati ubhayavaidharmyāt prakriyāsiddheḥ prakaraṇasama iti | mūlahetāvapi sādharmyeṇa vaidharmyeṇa vā prayukte prayogadvayametadveditavyam |
70.p30
nanu te evaite sādharmyavaidharmyasame jātī sādharmyahetau vaidharmyahetau vā prayujyamānatvācca tayorutthite iti tābhyāmeva gatatvānnābhinavo'yaṃ jātiprayogaḥ | catasraścaitā jātaya ityekatvamapi na saṅgatam |
70.p31
ucyate, tatra parapakṣapravaṇapratiṣedhatayaiva pratyavasthānamudāhṛtamihaiva sādhanacchāyayeti, ata eva prakaraṇasamo'yaṃ jātiranityapakṣavannityapakṣo'pi pratikriyate'syāmiti, udbhāvanabhaṅgibhedācca jātinānātvamasaṅkīrṇodāharaṇavivakṣayā caturviṃśatibhedatvam vastutastu tāsāmānantyamityuktam |
70.p32
atrottaram,
70.p33
nirṇayotpattyā prakaraṇaṃ paryavasitaṃ bhavati, prāguktanirṇayāt tadavasthānameva |
70.p34
tadiha prakaraṇamutthāpayatā bhavateti | prakaraṇaṃ pratipakṣaḥ | nirṇayotpattinimittaṃ prakaraṇoparamāyeti | evaṃ hi pratiṣedhaḥ siddhyati yadyekatarapakṣanirṇaye vyavasthitaṃ prakaraṇaṃ bhavati, na ca nirṇayanimittaṃ kiñciduktam; ubhayasādharmyābhidhānāddhi saṃśayo bhavati na nirṇaya ityarthaḥ | pratiṣedhe ca tulyo'yamanuyoga ityāha,
70.p35
pratiṣedho'pi pratiṣedhyāt pūrvaṃ paścāt saha vā bhavediti vikalpyamāne na pratiṣedhyaṃ pratiṣeddhumutsahta iti |
70.p36
arthāpattisamasya lakṣaṇam
70.p37
arthādāpadyate pratipakṣasiddhirityevaṃ kriyamāṇaḥ pratiṣedho'rthāpattisamo bhavati | pūrvasminneva prayoge yadi ghaṭasādharmyāt prayatnānantarīyakatpādanityaḥ śabdaḥ, arthādāpadyate ākāśasādharmyānnitya iti | asti cāsya nityena sādharmyamākāśādinā dravyeṇa niravayavatvamiti | udbhāvanaprakārabhedācca jātibheda ityuktam | asyottaram,
70.p38
anupapāditasādhanamanuktamarthādāpadyata iti vadataḥ pakṣahānirapyupapadyate, māmakānityapakṣasiddhau hi satyāmarthādāpadyate tāvakasya nityapakṣasya hāniriti | doṣāntaramāha,
70.p39
ubhayapakṣasamartheyamarthāpattiḥ, viparyayeṇāpi prayoktuṃ śakyatvāt | nityaḥ śabdo niravayavatvādityevamapyukte śakyaṃ vaktuṃ yadi nityākāśasādharmyānniravayavatvānnityaḥ śabdaḥ, arthādāpadyate yadanityaghaṭādisādharmyāt prayatnānantarīyakatpādanitya iti | na caivamapi kācidarthasiddhiḥ | na khalu vai ghanasya grāvṇaḥ patanamityukte'rthādāpadyate dravasya vāriṇaḥ patanābhāva iti |
70.p40
aviśeṣopapādanena pratyavasthānamaviśeṣasamaḥ pratiṣedhaḥ | yadi śabdaghaṭayorekadharmaḥ prayatnānantarīyakatvamastīti tayoranityatvāviśeṣa ucyate, tarhi sarvabhāvānāmaviśeṣaprasaṅgaḥ, katham ? sadbhāvopapatteḥ | sattāsambandhādityarthaḥ | so'yamaviśeṣasamaḥ pratiṣedhaḥ |
70.p41
kvacidaviśeṣāpādanaheturupapadyate dharmaḥ, kvacit tu nopapadyata ityevamayamapratiṣedhaḥ | śabdaghaṭayoreko dharmaḥ prayatnānantarīyakatvamasti yena tayordharmāntaramaviśeṣarūpamupapadyate, na tu sarvabhāvānāmīdṛśamaviśeṣakāraṇaṃ dharmajātamasti | yattu sadbhāvopapatteriti tena kiṃ dharmāntaramaviśeṣarūpaṃ sādhyeta ? anityatvamevaṃ cet, tarhyayaṃ pratijñārtho vyavatiṣṭhetānityāḥ sarve bhāvāḥ sattvāditi | na cāyamanupapatterdṛṣṭāntānupapatteḥ sarvabhāvānāṃ pakṣīkṛtatvād dṛṣṭānto na kaścidavaśiṣyate | na ca pratijñātaikadeśa eva dṛṣṭāntīkartuṃ śakyate siddhasādhyabhedāt | sādhyaḥ pratijñāto'rtho bhavati, siddhaśca dṛṣṭāntaḥ | na ca dṛṣṭāntarahito hetuḥ svasādhyopasthāpanasāmarthyamaśnute | na ca saugatoktanītyā nityebhyo vyāpakānupalabdhyā sattvaṃ vyāvartitamanityeṣveva pratiṣṭhāṃ labhate | yaiva vipakṣād vyāvṛttiḥ, sa eva sādhyenānugama iti vaktavyam, tannīteḥ prāgeva pratikṣepāt | pratyuktaṃ hi vistarataḥ kṣaṇabhaṅgasādhanamiti | kiñciddhi sattvayogi bhāvarūpamanityaṃ bhavati kiñcinnityamiti | nāyamekāntaḥ sattvādanityāḥ sarvabhāvā iti | api ca sarvabhāvānāmanityatve sādhyamāne tadantargatatvācchabdasyāpyanityatvamabhyupagataṃ bhavedityevamapyayamapratiṣedhaḥ |
70.p42
ubhayakāraṇopapattyā pakṣadvayopapattivarṇanamupapattisamaḥ pratiṣedhaḥ, yadyanityatvakāraṇaṃ prayatnaDirectly-ānantarīyakatvamupapadyate śabdasyetyanityaḥ śabdo nityatvakāraṇamapi niravayavatvamasyopapadyate iti nityaḥ syād ubhayatrāpi kāraṇopapatteḥ |
70.p43
nanu saiveyaṃ sādharmyādisamā prakaraṇasamā vā jātirna bhedāntaram | maivam, udbhāvanaprakāreṇa bhedāt parapakṣopamardabuddhyā sādharmyādisamā jātiḥ prayujyate pakṣāntarotthāpanāsthayā prakaraṇasamā apratipattiparyavasāyitvāśayeneyamupapattisameti |
70.p44
atrottaram,
70.p45
ubhayakāraṇopapattyā pratiṣedhamabhidadhatā pakṣadvayakāraṇopapattiranujñātā bhavati | sā cedanujñātā kathamekatarapakṣapratiṣedhaḥ, ekatarapakṣapratiṣedhaścet kathamubhayakāraṇopapattiḥ | ubhayapakṣakāraṇopapattirekatarapakṣapratiṣedhaśceti vipratiṣiddham | vyāghātādeva tatpratiṣedho vikalpayiṣyata iti cet, samāno vyāghātaḥ, tena hi parapakṣavat svapakṣo'pi pratihanyata eva | na hi vyāghāta ekaṃ pakṣaṃ sādhayatyekaṃ bādhata iti |
70.p46
yadetadanityatāyāṃ śabdasya prayatnānantarīyakatavaṃ kāraṇamapadiṣṭaṃ tasyābhāve'pi pravalaprabhañjanajavabhajyamānajaratpādapapātaprabhave śabde dṛśyata evānityatvamanyatrāpi vidyudādau vināpi prayatnānantarīyakatvamupalabhyata evānityateti |
70.p47
atrottaram,
70.p48
atraitāvadeva tāvad vaktavyaṃ sapakṣaikadeśavṛttitvamidamasya hetorudbhāvitam, na ca sapakṣaikadeśavṛttiragamakaḥ | prayatnānantarīyakatvamanityatvapratibaddhaṃ na
70.p49
yannopalabhyate tannāsti tadviṣāṇavat, nopalabhyate ca śabdasyāvaraṇaṃ mūlodakāderiva mṛttiketyanupalambhānnāstīti gamyate | anupalambho hyayamāvaraṇaviṣayo nānupalabdhiviṣayaḥ, sa āvaraṇasyaiva bhāvaṃ gamayati nānulabdherityanupalabdherbhāvādāvaraṇameva nāstīti |
70.p50
jñānavikalpāḥ pratītiprakārāsteṣāṃ bhāvābhāvau prāṇisaṃvedyau bhavataḥ, asti me jñānaṃ nāsti me jñānamityevaṃ sarvaḥ pratyakṣānumānāgamajñānāni pramāṇaphalāni, smaraṇasaṃśayādijñānāni ca pramāṇaphalānyanubhavatīti | sā ceyamāvaraṇānupalabdhirupalabdhivadadhyātmaṃ saṃvedyate nopalabhe śabdasyāvaraṇaṃ mṛdamiva mūlodakāderiti | tadevaṃ bāhyapadārthabhāvābhāvavadāntarajñānabhāvābhāvayorapi pratyakṣatvādaparyanuyogo'yamanupalabdheranupalambhādāvaraṇamasti śabdasyeti | tasmāt prāguccāraṇādasanneva śabda iti siddham | anityasamasya lakṣaṇam
70.p51
sarvabhāvānityatvaprasaṅgena pratyavasthānamanityasamaḥ pratiṣedhaḥ | anityena ghaṭena sādharmyamasti śabdasyeti tasyānityatvamucyate tarhi sarvabhāvānāmapi ghaṭena kimapi sādharmyamastīti sarva evānityāḥ syuḥ | aviśeṣasamaiveyaṃ jātiriti cet, tatra hi sattāyogāt sarvabhāvānāmaviśeṣa āpādita iha tu ghaṭasādharmyādevānityatvamāpāditam iti udbhāvanabhaṅgibhedānca jātinānātvamityasakṛduktam | atrottaram,
70.p52
atiprasaṅgamāpādayato hyetadvivakṣitaṃ ghaṭasādharmyādasiddhiranityatvasyeti | yadi ca ghaṭasādharmyādanityatvasyāsiddhistarhi tāvakasyāsya pratiṣedhavākyasyāpyasiddhiḥ, pratiṣedhyavākyasādharmyāt | asti hi pratiṣedhavākyasya pratiṣedhyena asti hi pratiṣedhavākyasya pratiṣedhyena sādharmyamiti | pratijñādyavayavanyā0 ma0 c23.
70.p53
na hi sādharmyamātraṃ sādhanaṃ bhavati, api tu dṛṣṭāntadharmiṇyavadhṛtasāmarthyaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ vā tathāvidhaṃ cet sarvabhāvānāmasti bhavatu teṣāmanityatvaṃ ko doṣaḥ, nāsti cet ko'yamatiprasaṅgaḥ ? na hi dṛṣṭāntadharmiṇi prajñātasāmarthyaṃ sādharmyamubhayathā bhavati pakṣāntaraṃ spṛśati, tena sādharmyaviśeṣasya hetutvāt tasya ca sarvatrāsambhavānna sarvānityatvam | aviśeṣasamāyāṃ jātau yat sādhanamuktaṃ tadihāpi vaktavyamiti |
70.p54
anityatvasādhyadharmaṃ svarūpavikalpanena śabdanityatvāpādanaṃ nityasamaḥ pratiṣedhaḥ | anityaḥ śabda iti pratijñāte sati jātivādī vikalpayati kimidamanityatvaṃ śabdasya nityamathānityamiti, yadi tāvadanityaṃ tat kadācit pracyavate tatpracyuternityaḥ śabdaḥ, atha nityamanityatvaṃ tarhi dharmasya nityatvāt tasya ca nirādhārasyānupapattestadāśrayasya śabdasyāpi nityatvamanityatve hi śabde vinaṣṭe na tadādhāro dharmo vartteteti | asyottaram,
70.p55
vākyaṃ pakṣanivarttakaṃ pratipakṣalakṣaṇaṃ pratiṣedhaḥ, tasya pakṣeṇa pratiṣedhyena sādharmyaṃ pratijñādiyogaḥ | aviśeṣasamāyāṃ ca yaḥ samādhiruktaḥ kvaciddharmānupapatterityādi | anityatvopapatteśca tatpratiṣedho nopapadyata iti | nānityaḥ śabda ityevaṃrūpaḥ pratiṣedhaḥ | nityatāñca tadyogādasyopapādayasīti mahānayamāyuṣmato bhramaḥ | atha niradhikaraṇo dharmaḥ kathaṃ syād iti, taducyate, anityatvaṃ hi nāma nirodhaḥ pradhvaṃsābhāva ityanarthāntaram | anityatvādabhāva iti tu vyavahāramātram | sā ceyamanityatā śabdāvacchinnā na śabdādhikaraṇā | na khalu ghaṭābhāvo ghaṭāśrito bhavitumarhati, bhāvasvabhāvā hi dharmā dharmyāśritā bhavanti nābhāvaḥ | abhāvastvāśrito'pi na pratiyogyāśrito bhavati kintvarthāntaravṛttirbhūtapradeśa iva ghaṭābhāva iti | nityānityatvavirodhācca, nityatvamanityatvañcaikatra dharmiṇi virudhyate, tat kathamabhidhīyate nityamanityatvasya bhāvānnityaḥ śabda iti |
70.p56
prayatnakāryānānātvopanyāsena pratyavasthānaṃ kāryasamaḥ pratiṣedhaḥ | anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvādityukte para āha prayatnasya hi kāryadvaividhyamupalabdhaṃ kiñcidasadeva prayatnena nirvarttate, yathā ghaṭādikam, kiñcit sadevāvaraṇavyapanayanādinā prayatnenābhivyajyate yathā mṛdantaritamudakādi | evaṃ prayatnanānātvādiha prayatnenāvidyamānaḥ śabdo nirvartyeta ghaṭavat, uta vidyamāna evābhivyajyeta mṛdantaritasalilādivaditi saṃśayaḥ | na ceyaṃ saṃśayasamā jātirhetvarthavikalpaneneha pratyavasthānāt, tatra hi niravayavatvādyākāśasādharmyopanyāsena saṃśaya āpāditaḥ, iha tu sādhanavādyuktaprayatnānantarīyakatvahetvarthanirūpaṇeneti, udbhāvanaprakārabhedaśca jātīnāṃ vaicitryakāraṇamityuktameva |
70.p57
yadyapi prayatnakāryānyatvamupalabhyate tathāpi prakṛte śabde prayatnasyābhi-
70.p58
25 āmrasekapitṛtarpaṇanyāyeneti | jātayo'pyavaśyaṃ vyutpādyāḥ vyutpāditāḥ, paroktadūṣaṇābhāsāni ca siddhāntasārabhūte śabdānityatvasādhana uddhartavyānyuddhṛtānīti |
70.p59
yadi tu taṃ kramamapahāyaiva (3) tṛtīyapakṣastho'sau vadati hetoścedanaikāntikatvamudbhāvayasi anaikāntikatvādasādhakaḥ syāditi, nanvayaṃ tāvakaḥ pratiṣedho'pyanaikāntikaḥ kiñcit pratiṣedhati, kiñcinneti hetoḥ sādhakatvaṃ pratiṣedhati na svarūpamiti | ata evetthaṃ pratiṣedhasyānaikāntikatā so'pi hi nābhivyaktipakṣameva sādhayet pratipakṣe'pi prayatnāsāphalyopapatterubhayatrāpi ca viśeṣahetoranapadeśāt | evamanaikāntikatvamabhihitavati sādhanavādini pratiṣedhavādino'pi vacanāvasara ityavatarati ṣaṭpakṣī |
70.p60
vividhaḥ pratiṣedho vipratiṣedha ihocyate na vyāghātaḥ, prakṛtasaṅkaterabhāvāt | yo'yaṃ pratiṣedhe'pi samānānaikāntikadoṣa ucyate sa pratiṣedhapratiṣedhe'pi bhavatprayukte samānaḥ so'pi pūrvavadanaikāntika eveti | (5) tataḥ pañcamaṃ pakṣamavalambya mūlasādhanavādī matānujñāmudbhāvayati | sā ca,
70.p61
pratiṣedhe'pi samānadoṣa iti samudbhāvitaṃ doṣamanuddhṛtya taṃ pratiṣedhaṃ sadoṣamabhyupetya madukte pratiṣedhe vipratiṣedhe samānadoṣaprasaṅgamāpādayataste matānujñānigrahasthānaṃ bhavati | coro bhavānityabhiyuktena cauryamātmano
70.p62
mucyate ṣaṣṭhe'pi tathaiva samānaḥ | tṛtīyapañcamayostutīye pakṣe paroktaṃ samānadoṣatvamabhyupagamyate, pañcame'pi matānujñāmudbhāvayatā tadaṅgīkṛtameva bhavati | tṛtīyacaturthayośca paroktadoṣānuddharaṇānmatānujñetyevaṃ ṣaṭpakṣyāmubhayorasiddhiḥ | tasmāt saduttarairdoṣacikitsā sādhīyasī nāsaduttaraiḥ ṣaṭpakṣīprasaṅgāditi |
70.p63
asaduttaraśṛṅkhalā kutra samāptā bhavediti pradarśanam
70.p64
nanvasaduttarakathane'pi kathaṃ ṣaṭpakṣyāmeva viśrāmaḥ śatapakṣī sahasrapakṣī vā kathaṃ na pravartate ko'tra niyama iti cet, ucyate, iyatyeva nivartyate vacanāvakāśa iti nānantapakṣatā sambhavati | tathā hi pūrvottarapakṣavādinau bhavata eva ko'tra vicāraḥ | tatra sthāpanāhetuvādinā tāvat prathamaṃ svapakṣasādhane'bhihite dūṣaṇavādinā tatra dūṣaṇe varṇite, tṛtīye vacasi vartamānaḥ sādhanavādī samyaṅnītyopakramamāṇastaddūṣaṇamuddhartuṃ śaknuyānna veti tasyāmeva daśāyāṃ prāṅvivākāyate nirṇayaḥ | asaduttaropanyāse tu tṛtīyavacasā tena kṛte dūṣaṇavādyapi labdhāvakāśastata eva śikṣitvā caturthe vacasi vartamānastatpratīpaṃ yojayati, tataḥ sthāpanāhetuvādī pratīpayojanāyāmaphalāyāṃ duruntāyāṃ samavyayaphalāyāmaśakyakriyāyāñca nirudyogaḥ kiñcidabhinavaṃ dūṣaṇamutprekṣya pañcame vacasi sthito matānujñāmāha, tatastāmapi parapakṣamanativartamānāṃ paśyan pratiṣedhavādī ṣaṣṭhe vacasi sthitvā tāṃ tatpakṣe yojayatītyevaṃ vṛtte dūṣaṇāntarāsambhavāt, pratīpayojane ca bhagnarasatvāt tūṣṇīmevāsitumucitamiti tāvatyeva bhavati vacanaviratirna śatasahasrādipakṣaprasaṅgaḥ pravarttata ityataḥ ṣaṭpakṣīmeva pradarśitavānācāryaḥ | sa cāntevāsinaṃ bodhayitumevamupādikṣadanena pathā pravarteta bhavān anyena mā pravartiṣṭheti |
70.p65
nigrahasthānānāṃ mūlanirdeśaḥ jātyanantaraṃ nigrahasthānoddeśāt tallakṣaṇapratipādanārthamāha,
70.p66
vigrahaḥ parājayastasya sthānamāśrayaḥ kāraṇamityarthaḥ | kiñca parājayanimittaṃ vipratipattirapratipattiśca viparītā kutsitā vigarhaṇīyā pratipattirvipratipattiḥ, sādhanābhāse sādhanabuddhiḥ, dūṣaṇābhāse dūṣaṇabuddhiḥ apratipattistvārambhaviṣaye'nārambhaḥ, ārambhasya viṣayaḥ sādhane dūṣaṇaṃ dūṣaṇe coddhāraḥ, tayorakaraṇamapratipattiḥ, dvidhā hi vādī parājīyate, yathā kartavyatāmanārabhamāṇo viparītaṃ vā pratipādyamānaḥ | ata eva na karmakaraṇayornigrahamādiśanti | na hi tābhyāṃ kiñcidaparāddhaṃ svaviṣaye prayujyamānayoḥ sāmarthyānapāyāt | kartā tu pramādyannaprayojyaṃ prayuñjānaḥ prayojyamaprayuñjāno vā nigrahamarhati | prāyeṇa nigrahasthāneṣu ata eva karmakaraṇayorna nigrahamādiśantītyanena vārttikakāraṃ nirdiśati | sa hi parapakṣo'pi dūṣyata iti parābhyupagamaṃ nirākartumāha "etat tu na samyak, karmaṇastādavasthyāt | na hi dūṣaṇābhidhānena karmaṇo'nyathātvaṃ bhavati yathābhūta evāsau dūṣyamāṇastathābhūta evādūṣyamāṇa iti na karaṇasya viṣayāntare'sāmarthyāt, sādhanamapi pratijñādikaṃ na dūṣyate viṣayāntare'sāmarthyāt na hi kiñcit sādhanaṃ yad viṣayāntare samarthaṃ syāt sarvaṃ sādhanaṃ saviśeṣaṇaṃ viṣaye samarthamiti | tasmādasamarthayoḥ karmakaraṇayorupādānena kartu'nigrahaḥ” ityādi |
70.p67
cātattvavādino nigṛhyā bhavanti, tattvavādyapi kadācana jalpe vitaṇḍāyāṃ vā samyaksādhanamapyapadiśya prativādipratipāditadūṣaṇābhāsanirākaraṇasaraṇimanuguṇāmapaśyan nigṛhyata eva | ata eva bhāṣyakṛtoktaṃ tattvavādinamatattvavādinñcābhiplavante nigrahasthānānīti | asamāsakaraṇamanekanigrahasthānabhedāvarodhārtham |
70.p68
taditi sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānasya vipratipattyapratipattyośca parāmarśaḥ | nānākalpo vikalpaḥ prakārabheda ityarthaḥ | sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaprakārasya bahutva़ājjātibahutvam |
70.p69
atrānanubhāṣaṇam ajñānam apratibhā vikṣepaḥ paryanuyojyopekṣaṇamityapratipattyā saṅgṛhītāni, śeṣāṇi vipratipattyā | punaruktam adhikamityasamāsakaraṇena vipratipattayaiva vābhimatam, asamāsakliṣṭakalpanayā sāpi hi kutsitaiva pratipattiryat punaruktamadhikaṃ vā prayujyata iti | asaṅkīrṇodāharaṇavivakṣayā ca dvāviṃśatibhedasaṅkīrtanam avāntarabhedaistu jātivadānantyameva teṣāmiti | dharmakīrtimate nigrahasthānadvayamiti nirdiśya tatkhaṇḍanam atra kīrtirāha, dvāviṃśatidhā nigrahasthānāni vibhajyante, teṣāñca
70.p70
pratijñāhānirlakṣaṇam evaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgañcābhidhāya viśeṣalakṣaṇānyāha,
70.p71
pratijñāsiddhaye vādinā sādhane'bhihite tatra prativādinā ca dūṣaṇe udbhāvite, tṛtīye vacasi tu vartamāno vādī yadi pratidṛṣṭāntadharmaṃ svadṛṣṭānte'nujānāti tadasya pratijñā hīyata iti pratijñāhānirnigrahasthānaṃ bhavati | tad yathā anityaḥ śabdaḥ aindriyakatvād ghaṭavadityukte para āha sāmānyamaindriyakamapi nityaṃ dṛṣṭamityanaikāntiko heturiti, tatra sādhanavādyāha sāmānyamaindriyakamapi nityaṃ dṛṣṭamityanaikāntiko heturiti, tatra sādhanavādyāha sāmānyamaindriyakaṃ nityaṃ tarhi tathaiva ghaṭo'pi nityo'stviti | ayamasya evaṃ vadato bhramaḥ kila nityānityapakṣavṛttiranaikāntikatāmeṣa vijahyāditi | tadevamasya bruvataḥ pratijñāhānirbhavati | ghaṭasya hi nityatve taddṛṣṭāntabalādeva śabdo'pi nityaḥ syāditi |
70.p72
tatra kīrtirāha, pratijñaiva tāvadasādhanāṅgavacanamiti tadabhidhānaṃ nigrahasthānaṃ bhavitumarhati na taddhāniḥ | na ca hānirapyasti | yadi nāma ghaṭasya dṛṣṭāntīkṛtasya pratidṛṣṭāntadharmaṃ nityatvamayamabhyupaiti kimiyatā śabdānityatvapratijñāmavajahāti ? api ca hetvābhāsā api nigrahasthānavarge gaṇitā eva | sa cāyamanaikāntikahetvābhāsaprayogādeva parājīyate na pratijñāhānyeti tasyā viṣayāntaraṃ vaktavyam |
70.p73
atrocyate, pratijñāyāstāvadasādhanāṅgavacanatā nāstītyavayavalakṣaṇe nirṇītametat | pratijñāsiddhyarthameva sarvavādināṃ prayāsaḥ | anirdiṣṭā ca sādhayitumaśakyaiveti na tadvacanamasādhanāṅgavacanam | laukikeṣvapi ca ṛṇādānādivivādapadeṣu pratijñāhānimeva mukhyaṃ parājayakāraṇamāhuḥ |
70.p74
tadāha nāradaḥ, sārastu vyavahārāṇāṃ pratijñā samudāhṛtā | taddhānau hīyate vādī taraṃstāmuttaro bhavediti ||
70.p75
pratidṛṣṭāntadharmañca svadṛṣṭānte'bhyupagacchad utsṛjatyeva pratijñām | nityatvaṃ hi sāmānyavad ghaṭasyāpi sahate, taddṛṣṭāntabalena ca taddharmaṃ śabde siṣādhayiṣatīti nūnamidānīṃ nityatvameva ghaṭadharmaḥ śabde siddhyediti kathaṃ
70.p76
nanu viśeṣaṇametadanaikāntikatvaparihārārthaṃ na pratijñāntaramityuktam, na, siddhatvāt | asiddhaṃ hi viśeṣaṇaṃ bhavati | nityatvavādinañca prati śabdasyāsarvagatatvavādinañca prati śabdasyāsarvagatatvamasiddham | sādhyate cet, tarhi pratijñāntaramevedaṃ hetvādyavayavavailakṣaṇyāt pratijñālakṣaṇasya ca sādhyanirdeśasyopapatteḥ | anaikāntikatvaparihṛtaye hi hetuviśeṣaṇaṃ siddhañca vācyaṃ na tu dharmiviśeṣaṇaṃ sādhyañceti | anyatarāsiddhe tu hetvābhāse tatsamarthanaṃ prakramānurūpameveti na pratijñāntaraṃ nigrahasthānaṃ bhavati | iha tu anaikāntikatvaparihārāya yatamāno mārgamanuguṇamapaśyan skhalita iva nigṛhyate | na ca hetūdāharaṇādiprayoganipuṇamaterapi bhramādevaṃvidhamabhidhānaṃ na sambhavati | na ca pratijñāmātreṇa siddhimicchannevaṃ bravīti, api tu vyabhicāraṃ parijihīrṣanniti |
70.p77
yatra pratijñā hetunā virudhyate heturvā pratijñayā sa pratijñāvirogho nāma nigrahasthānaṃ bhavati | guṇavyatiriktaṃ dravyamiti pratijñā rūpādibhyo'rthāntarasyānupalabdheriti hetuḥ, so'yaṃ pratijñāhetvorvirodhaḥ | yadi guṇavyatiriktaṃ dravyaṃ na, tarhi rūpādibhyo'rthāntarasyānupalabdhiḥ, atha rūpādibhyo'rthāntarasyānupa-
70.p78
iha tūpalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirna sambhavatīti | ayaṃ bhāvaḥ, nānupalabdhimātrādasattvaṃ siddhayati, api tūpalabdhilakṣaṇaprāpte'nupalabdheḥ | na cātra rūpādipṛthagbhūtasyopalabdhilakṣaṇaprāptatvamastīti hetorabhāvaḥ, nirviśeṣāṇāyā anupalabdherabhāvasādhane sāmarthyābhāvād hetorabhāva ityarthaḥ| vaidharmyadṛṣṭāntasyānena prakāreṇa kuśikṣitairabhidhānāditi | ayaṃ bhāvaḥ, nityaḥ śabdaḥ sarvasyānityatvāditi | yadi śabdasya nityatve sādhye sarvasyānityatvaṃ heturucyeta, syāt pratijñāhetuvirodhaḥ| sarvaṃścedanityaḥ kathaṃ śabdo nityaḥ ? tasyāpi sarvamadhye'ntarbhāvāditi | yāvatā tu nityaḥ śabdo'mūrtatvāditi hetustasyābhimataḥ sarvasyānityatvāditi vaidharmyadṛṣṭāntaḥ sarvaśabdaṃ sāvayavaparyāyamāśritya, yat punaḥ sāvayavaṃ tadanityamiti | evaṃ ca pratijñā-hetuvirodhasya kimāyātamiti | atha yadi vaidharmyadṛṣṭānto vivakṣitaḥ syāt sādhyābhāve sādhanavyāvṛttipradarśanenānityasya sarvatvāditi brūyāt | naivam | evaṃ dṛṣṭāntānubhaṇanamasya, na tvetāvatā hetupadatvamasya siddhayati | sa hi dṛṣṭānta evokta ityasya pūrvamardham,
70.p79
"hetupratijñāvyāghāte pratijñādoṣa ityasat" iti | siddhasādhyatvadṛṣṭāntahīnatādidoṣāntarasambhave'pi iti | nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi sāṅkhyaṃ mīmāṃsakaṃ ca prati siddhasādhyatvam, kṛtakasya nityatvena vyāptasyānyatrānupalambhācca dṛṣṭāntahīnatā |
70.p80
yamadṛṣṭvā parairuktamadūṣaṇamidaṃ kileti | 'guṇavyatiriktaṃ dravyam' ityādi yad bhāṣyakāreṇa pratijñāhetuvirodhākhyaṃ dūṣaṇaṃ nigrahasthānamuktaṃ na tairadūṣaṇatayā samarthitam | idaṃ tu spaṣṭamudāharaṇam, asyādūṣaṇatvaṃ naivodbhāvayituṃ śakyata ityarthaḥ | yaṃ cādṛṣṭvā 25 diṅnāgena 'sa hi dṛṣṭānta evokto vaidharmyeṇa suśikṣitaiḥ' iti vadatā nityaḥ śabdaḥ sarvasyānityatvāditi pratijñāhetuvirodhākhyāmidaṃ dūṣaṇaṃ na bhavatītyuktam | tādṛśameva svāśrayavyaṅgyatvāditi muhyato nātisthūlamamumīdṛśaṃ pramādam pratipannasya bhavatyeva nigrahaḥ | apramādinostu nigraho nāma nāstyeva kaścidiha loke paraloke vā | yattu tadīyayoḥ pratijñātyāgātyāgayoraprayojakatvādanaikāntikatvenaivāsau nigṛhyate, syādetadevaṃ yadi vyabhicārodbhāvanayā samanantaramasau tūṣṇīmevāsīta | tathāvidhantu bruvāṇastasyaiva parājayahetoḥ sannikṛṣṭatvāt taireva nigṛhīto bhavati nānaikāntikaprayogeneti |
70.p81
aviśeṣābhihite hetau pratiṣiddhe tadviśeṣaṇamabhidadhato hetvantaraṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati | yathā sāṃkhyasyetthaṃ vadataḥ, ekaprakṛtīdaṃ vyaktaṃ parimāṇād ghaṭādivat, vividhañca parimāṇaṃ vikāreṣu dṛṣṭamiyattālakṣaṇamaṅkurādeḥ phalāntarasya caturaśritā ca paṭādeḥ mṛtpūrvakasya | tadetat parimitaṃ nirākārajātamekaprakṛtikaṃ dṛṣṭamityataḥ sarvamidamekaprakṛti bhavitumarhati, yā ca saikā prakṛtistat pradhānamiti | asya hetorvyabhicāro nānāprakṛtīnāmapi parimāṇadarśanāditi | tatparijihīrṣayā viśeṣaṇamāha samanvayāditi | sukhaduḥkhamohasamanvitaṃ hi sarvaṃ vyaktaṃ parimitaṃ dṛśyata iti, tasya prakṛtyantararūpasamanvayābhāvādekaprakṛtitvamiti | tadidaṃ hetvantaraṃ nigrahasthānaṃ prāguktasya viśeṣasya hetoḥ svayamevāhetutvamarṣaṇāditi |
70.p82
atrāha, kimayaṃ dagdho dahyate mṛto vā māryate | anaikāntikahetūpanyāseneva khalvayaṃ tapasvī nigṛhītaḥ, asādhanāṅgavacanāditi kiṃ hetvantarākhyanigrahasthānāntarodīraṇeneti |
70.p83
atrocyate, yuktameva tad dvitīye vacasi kathāsamāptau yathā tu bhavānāha | yadā tu vyabhicāranirākaraṇāya viśeṣaṇamaparamadhikamadhunābhidhātuṃ pravṛtta-
70.p84
ke bauddhāḥ ? ye buddhasya bhagavataḥ śāsanamabhyupetāḥ | ko buddho bhagavān ? yasya śāsane bhadantaḥ aśvaghoṣaḥ pravrajitaḥ | kaḥ punarbhadantaḥ aśvaghoṣaḥ ? yasya rāṣṭrapālaṃ nāma nāṭakam | kīdṛśaṃ ca rāṣṭrapālaṃ nāma nāṭakam iti, prasaṅgaṃ kṛtvā nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāra ityādikaṃ paṭhennṛtyecca |”
70.p85
5 nyasyāpi prajñāpramādāt kacaṭatapādi vyāharato nonmattatā bhaviṣyati | yaccoktamīdṛśāṃ gaṇane kā pariniṣṭheti, tat parihṛtamasakṛdasaṅkīrṇodāharaṇavivakṣayā dvāviṃśatibhedatvamāśritamiti | kapolavādanādīni punarakathāsvabhāvatvādacintyānyeva | yasya cāsmin kathāprasaṅge gaṇḍavāditrādi cetasi parisphurati tasyānyadatijaghanyamapi hṛdayamavataredityalamasambaddhagoṣṭhayeti |
70.p86
yat sādhanavākyaṃ dūṣaṇavākyaṃ vā trirabhihitaṃ parṣadā prativādinā ca na vijñāyate kliṣṭaśabdaprayogamiti tīvramūccāritamityevaṃ prakāramavijñātārthaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati | asāmarthyasaṃvaraṇāya ca dhūrttairidamāśrīyate | 15 atrāha, arthāsampratyayasya samānatvāt ko'sya nirarthakād bhedaḥ ? atha prakṛtopayogayogyamarthamasau vadati tadā parṣatprativādinoramedhāvitā kāmaṃ bhavenna tu viduṣo vaktuṃ vivadamānasya parājayo bhavitumarhati | kiṃ kṛtaścaiṣa triruccāraṇaniyamaḥ ? kiṃ rājājñayā uta vākyeneti na vidmaḥ | atrocyate, nirarthake sarveṇa sarvamarthaśūnyatā, iha tu bhavannartho nāvagamyate, 20 drutoccāraṇādivyatikaravaśāditi kathamaviśeṣaḥ ? tatra ca kalpyate nūnamasāmarthyamātmīyaṃ saṃvarītumanā evamabhidhatte | na hi samartho vidvān vispaṣṭaṃ na vaktīti | tritvaniyamo'pi na vedavacananarapatiśāsananibandhanaḥ, kintu vastusthityupanata eva | yataḥ sakṛd dvirapyabhihitamapyanavadhānādinā na gṛhītamiti sambhāvyate, tristu yaduktaṃ na jñāyate tatra vaktureva jāḍyam, anekaprāśnikādi25 samāje kathitamavaśyaṃ kenāpyavagamyate, sarverana vagamāttu vaktaiva nigṛhyate | caturdhā pañcakṛtvo vābhidhāne tviṣyamāṇe niravadhitā abhidhānasya prasajyata iti yuktastrirvacananiyama iti |
70.p87
pūrvāparāsaṅgatapadakadambakoccāraṇādapratiṣṭhitavākyārthamapā rthakaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati | tadyathā 'daśa dāḍimāni, ṣaḍapūpāḥ, kuṇḍamajājinam, palalakhaṇḍaḥ, arddhorukametat kumāryāḥ, sphaiyyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ' iti |
70.p88
atrāha, asambaddhavākyamasambaddhaṃ prakaraṇañca nigrahasthānāntaraṃ kasmānnoktam ? etenaiva gatārthatvāditi cet, yadyevamanarthakenaiva gatārthatvādapārthakamapi pṛthaṅ na vaktavyam |
70.p89
atrocyate, nirarthakena padārthena vākyārthaḥ kevalaṃ varṇā eva śuṣkā uccāryante, arthāntare'pi samanvitapadārthe vyavasthāpitavākyārthamaprakṛtaṃ tūcyate, iha tu padārthasampratyaye'pi tadanvayāsambhavena vākyārthānavasāya iti spaṣṭo bhedaḥ | prakṛtavivādāspadībhūte vastuni ko vā viśeṣa iti cet, uktamatra saṅkṣepavivakṣāyāṃ dve eva nigrahasthāne, asaṅkīrṇodāharaṇavivakṣayā tu dvāviṃśatibhedatvam, prakṛtavastusiddhistu dvāviṃśatāvapi tulyaiva |
70.p90
yattu asambaddhaṃ vākyamasambaddhaṃ prakaraṇañca pṛthagupasaṃkhyeyamiti, tanna, asambaddhapadārthenaiva tatsaṅgrahāt, yadi tvasambaddhavākyamaṃsaṃbaddhaprakaraṇañcāvaśyaṃ vaktavyaṃ taduktameva bhavadīyaṃ śāstram | tathā hi vaibhāṣikāṇāmasti bāhyārthaḥ, sa ca pratyakṣaḥ | sautrāntikānāṃ ca sannapyanumeyaḥ | yogācārāṇāṃ sākāraṃ jñānameva na bāhyārthaḥ sa ca pratyakṣaḥ | mādhyamikānāmākāraśūnyaṃ svacchaṃ jñānam | evamitaretarānanvitavākyaprakaraṇamidamaśeṣameva śākyaśāstram | āha ca, 'daśadāḍimavākyasya bauddhaśāstrasya cāpyabaddhasya pratiṣṭhā kena labhyate' |
70.p91
atrāha, na hi padārthānāṃ vākyeṣu niyataḥ kramaḥ kaścidasti, niyatakramakā hi varṇāḥ padatāmāpadyanta iti yuktaṃ tadantareṇa tadarthānavagamāt | na hi 'ṭagha' ityukte ghaṭārthāvagatirbhavati | vākyeṣu tu devadatta gāmabhyāja daṇḍena, daṇḍena śuklāṃ gāmabhyāja devadatteti kramāntareṇāpi tathaivārthapratipatteḥ kiṃ krameṇa ? anumānavākye tu pañcāvayavā ityetadeva tāvat prathamamasāmpratam, pratijñādyavayavānāmasādhanāṅgavacanatvāt | tatra teṣāṃ pañcāvayavānāmapi prayogaḥ, prayoge'pi ca kramo vivakṣitaḥ, tadullaṅghanaṃ nigrahasthānamiti mahatī mūrkhaprakriyeti | atrocyate, vākyāntareṣu kramāpekṣā bhavatu mā vā bhūd nāntena naḥ prayojanam | anumānavākye tvārthaḥ kramo balādāpatati svapratipattyanusāreṇa parapratipatterutpādanāt | svapratipattau ca dharmidarśanatadgatahetudharmāvadhāraṇapratibandhasmaraṇaparāmarśajñānasādhyaniścayānāṃ krameṇa darśanāt paraṃ pramāṇatayaiva tadabhidhānaṃ kartavyamiti savistaramavayavalakṣaṇe nirṇītametat | asādhanāṅgavacanatvamapi pratijñādyavayavānāṃ tatraiva nirastam | ataḥ kramasyeha yuktiyuktatvāttadatikramo bhavatyeva nigrahasthānam |
70.p92
atrāha, pratijñādyavayavajātamasādhanāṅgavacanamityatastadanabhidadhato na nigrahaḥ, pratyuta tadvato nigraho yukta iti | atrocyate, anantaramevaitat parihṛtam, vistarataścāvayavalakṣaṇe | tathā hi śroturākāṅkṣānivṛttaye'numānavākyaṃ prayujyate | prathamaṃ tadākāṅkṣāviṣayaḥ
70.p93
vadatā | yatra tu niyamenaika eva hetuḥ prayoktavya iti paribhāṣyakathā, tatra doṣa evetyuktaṃ bhavati | tathā ca sa āha 'prapañcakathāyāṃ na kaścid doṣo niyamābhāvāt' iti | jātyapekṣaśca śabdapaunaruktyavyavahāra iti | yajjātīyaḥ prayuktastajjātīyasyaiva punaḥ prayogeṇa tasyaiveti | anuvāde tu paunaruktyamadoṣaḥ | arthaviśeṣopapatteriti śeṣaḥ | tameva darśayitumāha hetvapadeśādityādinā | smarata giriśaṃ girīśo nagarīti | giri svāśrayamupabhogena śyati tanūkarotīti giriśaḥ śarvaḥ, taṃ smarata dhyāyata | kīdṛśam ? yasya girīśo nagarī, girīṇāṃ parvatānā25 mīśo himavān nagarī sthānaṃ yasya ityarthaḥ | kīdṛśasya sataḥ ? sātatyasthānamāha, asamasmaradveṣasya asamaḥ atulyaḥ ananyasādhāraṇaḥ smaraṃ kāmaṃ prati dveṣo yasya tādṛsya,.... yadīyasya veṣasya garīyasyā gurutarayā mudā harṣeṇa saṃsmṛtavānityarthaḥ |
70.p94
pramādaḥ ? arthādāpannasya ca svaśabdena punarvacanaṃ yadi nigrahasthānamucyate tarhi pratijñāvacanameva prathamaṃ nigrahasthānam | adhikapunaruktayorvā viśeṣa iti vaktavyam | yādṛśaṃ tādṛśañca viśeṣaleśamāśritya pṛthagabhidhāne nigrahasthānabhedaparigaṇanamaśakyakriyaṃ syāt | anuvādaśca ya ucyate 'hetvapadeśāt pratijñāyāḥ punarvacanaṃ nigamanam' iti, tattu pratijñaiva tāvadasādhvī tasyāḥ punarvacanaṃ sādhu bhaviṣyatīti keyaṃ kathā ?
70.p95
atrocyate, yaduktamarthapunaruktādanyanna śabdapunaruktamiti tadevameva, pṛthaṅnirdeśastvanayā vivakṣayā | yo hi śaktyatiśayacikhyāpayiṣayā sakṛt prayoktavyamiti pratijñāya jalpaṃ pravartayati, sa śabdapunaruktenāpi nigṛhyata iti | niyamyavādinaśca nigrahāt tato'nyasya samyagaśravaṇaśaṅkayā punarvadato'pi na doṣaḥ | arthākṣiptakathanamapi kṛtaniyamasyaiva doṣo nānyasyetyata eva na vāde nigrahasthānamidam, api tu jalpavitaṇḍayoreva | vijigīṣukathayostayośca saprayojanatvaṃ kathāntaratvañca purā samarthitameva |
70.p96
yatta pratijñoccāraṇamarthākṣiptatvāt tadanuvādaśca nigamanavacanamaphalataramiti, tadavayavalakṣaṇe vistareṇa samāhitam | adhikapunaruktayostvayaṃ vispaṣṭa eva viśeṣaḥ | anyaṃ hetumanyaṃ vā dṛṣṭāntaṃ tatraiva sādhye'bhidadhadadhikavādī bhavati | tameva hetuṃ dṛṣṭāntaṃ vā punarvadan punaruktavādīti | yattvevaṃvidhaviśeṣāśrayaṇe parigaṇanamaghaṭamānamiti tadavāntaraviśeṣavivakṣayaiva, asaṅkīrṇodāharaṇadarśanāya dvāviṃśatinirdeśa ityuktam |
70.p97
parṣadā viditasya vādinā triruccāritasyāpi yadapratyuccāraṇam, tadananubhāṣaṇaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati | apratyuccārayan kimāśrayaṃ dūṣaṇamabhidhīyate |
70.p98
nanu yadyananubhāṣyāpi tatrottaraṃ brūyāt kimiti nigṛhyate ? na ca yo'nubhāṣitumasamarthaḥ sa uttaramapi dātumakṣamo bhavati, vicitratvāt puruṣaśaktī-
70.p99
kāmamastu parāvabodhāvadhi vākyoccāraṇam, jalpe tu vijigīṣukathāyāṃ puruṣaśaktiparīkṣaṇādavaśyamuccāraṇaniyama āśrayaṇīyaḥ | tatra sakṛd vā dvivārbhihitasyāgrahaṇamanavadhānādināpi sambhavanna nigrahāya kalpate, trirabhihitasya tu sarvairagrahaṇe vakturevāparādhaḥ | anyairgṛhītasya prativādinā agrahaṇe tasya nigrahaḥ | vāratrayādapyūrdhvamabhidhāne tvāśrīyamāṇe jalpādau kathāsamāptireva na syāt, chātraśālā hyasau bhavennodgrāhaṇikaṃ taditi |
70.p100
pariṣadā vijñātasyāpi vādivākyasya prativādinā yadavijñānaṃ tadajñānaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati | aviditottaraviṣayo hi kvottaraṃ brūyāditi |
70.p101
atrāha, ajñānamapratibheti nānayorviśeṣaṃ paśyāmaḥ |
70.p102
atrocyate, bhinnaviṣayatvādadoṣaḥ | uttaraviṣayāpratipattirajñānam, uttarāpratipattistvapratibheti |
70.p103
nanūttaraviṣayaṃ yo na jānāti sa uttaramapi na jānātyeva, maivam, uttaraviṣayaṃ jānannapi kaściduttaraṃ na jānātīti lokadṛṣṭametat | evaṃ tarhi ananubhāṣaṇena gatārthamajñānam ajñāte hi parakīye vākyārthe tadanubhāṣaṇe sāmarthyābhāvadarśanāt | santi hi kecid ye'nubhāṣitumaśaknuvantaḥ patrikādilikhitaṃ tadāvedayantīti, evaṃ trayāṇāmapi ca na paunaruktyam | uttaraviṣayāpratipattirajñānam, pratipattāvapi tadapratyuccāraṇamananubhāṣaṇam, anubhāṣite'pyuttarāpratipattirapratibheti |
70.p104
nanu yadyajñānasāmye'pi viṣayabhedamāśritya nigrahasthānanānātvamityamabhidhīyate tarhyajñānaprakāravaicitryād bhedāntarāṇyapi vaktavyānīti | uktamatra sārasaṅgrahavivakṣayā, dve eva nigrahasthāne vipratipattirapratipattiśceti | itaretaravisadṛśodāharaṇadikpradarśanāya dvāviṃśatibhedatvamucyate, avāntaraviśeṣaistu tadānantyamabhyupagamyata eva | tathā ca dvāviṃśativarge hetvābhāsāśceti paṭhitam, te ca svarūpeṇaiva tāvat pañca 'savyabhicāraviruddhaprakaraṇasamasādhyasamātītakālā hetvābhāsāḥ' iti, avāntarabhedāśca teṣāmatibahavaḥ santyeva | iha tvekameva tannigrahasthānamādiṣṭam 'hetvābhāsāśca yathoktāḥ' iti | tasmāditthaṃ samāsavyāsavarṇanādalaṃ pade pade paryaṃnuyogeneti |
70.p105
parapakṣe gṛhīte'pi tasminnuttarāpratibhānamapratibhā nāma prativādino nigrahasthānaṃ bhavati | ajñānādibhyo bhinnatā asya varṇiṃtaiva | kīrtirapi caitadanumanyata eva nigrahasthānam | nanūttaramapratipadyamānaḥ sadasi prativādī kathamāsīta yat kiñcid vikatthamānaḥ | tadyathā, hṛtpuṇḍarīkavikasatsakalānavadyavidyāvadātavadanaḥ kva jano'smadādiḥ | kvāyaṃ baṭuḥ katipayākṣaraleśaliptajihnānvitaḥ kathamanena sahābhidadhmaḥ || dānādraṃgandhagajakumbhakapāṭabhedibhīmasphurannakhaśikhāśikharaḥ kva siṃhaḥ | kvāmī samīraṇavidhūtapurāṇaparṇapātodbhavadbhayavilolodṛśaḥ kuraṅgāḥ || ityādi yadvā tadvā pralapannāste |
70.p106
udgrāhaṇikāmupakramya vā tad grāhayitavyaṃ mayeti pratiśrutya vābhimukhaṃ prativādini sannihiteṣu prāśnikeṣu kāryavyāsaṅgaṃ vyapadiśati idaṃ me karaṇīyamapahoyate gacchāmi ityabhidhāya kathāṃ vicchinatti yaḥ sa vikṣepeṇa parājīyate | anyataranigrahāntā hi kathā bhavati | sa cetthaṃ kathāṃ kurvannātmanaivātmānaṃ nigṛhṇāti, pratiśyāyena me kaṇṭhoparodha udapādi | padamapi vaktuṃ na yujyate | jananī me jīvitaṃ jahāti sma tāṃ śmaśānabhuvaṃ prāpayya vahnisātkaromīti | atrāha, yadi tāvat paramārthata eva mātṛmaraṇādikāryamasyopasthitaṃ tat kimiti tapasvī parājīyate ? udgrāhaṇikājito mā bhūditi kimasau mṛtāṃ mātaramapi mā dhākṣīditi mahat subhāṣitamiti | pīnasāparuddhasthānakaraṇo vācamudīrayatu, athāmārthyasthaganāya vitathamapi kathayati tathāvidhamasau kāryavyāsaṅgaṃ tarhi satyaṃ nigṛhyate na tu vikṣepeṇa, kintu anyenaiva | vādī tāvat kartavyavyājabyapadeśādarthāntaragamanādinā nigṛhyate, prativādī tvapratibhayaiveti, atiprasaṅgaścaivaṃprakārāṇāṃ nirdeśe bhavediti |
70.p107
atiprasaṅgaracaivaṃ prāyāṇāṃ nirdeśe bhavediti | asambaddhapratipattirūpatvādete apratipattāvantarbhavanti | pṛthak tvevaṃprāyāṇāṃ nirdeśe kriyamāṇe neyattānirreśaḥ kriyetetyavyavasthā | kimasya kāryavyāsaṅgasya |
70.p108
ahetorhetuvadābhāsanaṃ kīrtinā dṛṣṭamiti | nanu dharmakīrtināpi kiṃ niranubandhanameva kathāvikṣepasya hetvābhāsatvamuktam ?, asti tasyābhiprāyaḥ | sa hi prakṛtasādhanāsambandhapratīte hetvābhāsatāṃ manyate | prakṛtasya sādhyasya sādhane yasya sāmarthyaṃ nāsti tasya sarvasya hetvābhāsateti hi tatpakṣaḥ | tathā cāha, pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetustridhaiva saḥ | avinābhāvaniyamād hetvābhāsāstato'pare ||
70.p109
atrāha, anaikāntike hetau pareṇokte tadudbhāvanamanena prakāreṇa prativādī karotīti kimiti nigṛhyate ? vādyeva hetvābhāsaprayogānnigrāhya iti | atrocyate, uktamādāveva svapakṣe doṣamanuddhṛtyeti | evaṃ hi tena vaktavyamanaikāntiko'yaṃ heturacaurairapi puruṣatvadarśanāditi | evaṃ hi sa doṣa uddhṛto bhavati | evaṃ tvanabhidhāya bhavānapi cauraḥ puruṣatvāditi vadannanujānātyeva paramatam ato'naikāntikatve vaktavye tadudbhāvanānukakramamavadhīrya prasaṅgamāpādayannigrahārho bhavatyeveti | vādinaścānaikāntikahetuprayoge'pi tadanudbhāvānna parājayaḥ | prativādina eva hīdaṃ sankṛṣṭaṃ nigrahasthānamiti |
70.p110
atrāha, kaḥ kasyedaṃ nigrahasthānamāpādayati, kiṃ parya̍nuyojya uta tadupekṣakaḥ ? upekṣakastāvadasya parya̍nuyojyatāṃ na jānāti jānan vā kathamenamupekṣeta | upekṣya vā kimātmana eva nigrahasthānamudbhāvayannevamācaṣṭāmeṣa parya̍nuyojyo'pi mayopekṣita iti nigṛhīto'smi | parya̍nuyojyo'pi kathamātmīyamavadyam prakāśayedidaṃ me dūṣaṇaṃ tacca bhavatā nodbhāvitamato bhavān jita iti | sa khalvevamabhidadhadamedhyaṃ pāṇau nidhāya paraṃ kalaṅkayitukāmaḥ paraṃ kalaṅkayannevātmakalaṅkamanubhavatyeveti, api ca nedaṃ nigrahasthānāntaramapadiśyate kintvapratibhaiveti | tathā hi yadi tāvaduttarapākṣikaḥ pūrvapākṣikaṃ sādhanābhāsamapyācakṣāṇamupekṣeta, tatra dūṣaṇaṃ nodbhāvayet, taduttarāpratipattyā sa nigṛhyate, na parya̍nuyojyopekṣaṇena | vastutastu dvayorapi tatra jayaparājayanirdhāraṇamanupapannamekasya sādhanābhāsavāditvāditarasya ca taduttarāpratibhānāt | atha pūrvapākṣikaṃ dūṣaṇābhāsavādinaṃ doṣaprāptamuttarapākṣiko na nigṛhṇāti tathā dūṣaṇābhāsavāditvāditarasya ca tadanudbhāvanāditi |
70.p111
atrocyate, na, apratibhāyāḥ samyaksādhanaviṣayatvāt | samyaksādhane ca prayukte taduttarasyāpratipattirapratibhā bhavati, sādhanābhāse tu prayukte tadābhāsatānudbhāvanāt parya̍nuyojyopekṣaṇaṃ bhavati | atra hi sādhanābhāsavādī parya̍nuyojya eveti viśeṣaḥ | yattu vastuvṛttena na kasyacijjayaḥ parājayo veti, tadevameva, kintu jalpe puruṣaśaktiparīkṣāyāmidaṃ nigrahasthānamucyate | tadudbhāvayitā tu yadvikalpitastatrāpyucyate, pūrvapākṣikeṇa sādhanābhāse prayukte uttarapākṣikeṇa tasmiṃstathātvenānudbhāvite prāśnikānāmapṛṣṭānāṃ vaktumavasarobhāvāt sa eva sādhanābhāsavādī kadācid vaiyātyādevaṃ brūyānmayā asya śaktiṃ jijñāsamānena sādhanābhāsaprayogaḥ kṛtaḥ, eṣa tu mūrkhastaṃ na jānātīti tadā kathaṃ na nigṛhyate, etena dūṣaṇābhāsavādyapi vyākhyātaḥ | atha vobhayābhyarthitāḥ sabhāpatiniyuktā vā prāśnikāstathā kiyanto nigṛhṇantyeva parya̍nuyojyopekṣaṇam | sādhanābhāsavādino hi dhūrtatayā tadabhidhānaṃ samyaksādhanamasādhanādarthasaṃśayād vā sambhavati uttarapākṣikasya uttarānudbhāvanaṃ mohādeveti sa eva parājīyate |
70.p112
anujjhitayathocitakramamupapannavā dinamapramādinamanigrahārhamapi nigṛhīto'sīti yo brūyāt sa evābhūtadoṣodbhāvahānnigṛhyate |
70.p113
atrāha, yadi tāvaduttarapākṣikaḥ pūrvapākṣikamaduṣṭasādhanamabhūtaireva doṣairabhiyuṅkte, tathā sati bhūtadoṣodbhāvanasyottarasyāpratipatterapratibhayaiva sa nigṛhyatāṃ kiṃ niranuyojyānuyogākhyanyūnatānigrahasthānakathanena, bhūtadoṣābhiyogapakṣe tu pūrvapākṣika eva sādhanābhāsaprayogāt parājīyate, anuyojyaḥ khalvasau na niranuyojyānuyogasya viṣayo bhavitumarhati |
70.p114
tadā nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sata iti | pūrvadharmāntaranirodhābhyupagame hi sato'bhāvo'bhyupagataḥ, apūrvadharmāntaraprādurbhāve cāsato bhāvo'bhyupagata iti |
70.p115
avyaktadharmānvaye hi vikārāṇāṃ pravṛttinivṛttyātmakatvaṃ na syāditi | pradhānasya nityatve taddharmasya nityatvasyānrvaye vikārāṇāmapi nityatvātputpattinirodhayorabhāvaḥ syādityarthaḥ |
70.p116
pūrvoktalakṣaṇaireva lakṣitā iti | pūrvoktāni yāni hetvābhāsānāṃ lakṣaṇāni taireva, na nigrahasthānatvena pṛthag lakṣaṇāntarapraṇayanaṃ kāryam | pramāṇasya pramitiviṣayatvena prameyatvam, prameyasya pramitikaratvena pramāṇatvaṃ yathā na svarūpeṇaiva naivaṃ hetvābhāsānāṃ nigrahasthānatvam, hetvābhāsarūpatayaiva teṣāṃ nigrahasthānatvamityarthaḥ | dharmakīrterapi ca na vimatiḥ iti | sa hyāha "hetvābhāsāśca yathānyāyād nigrahasthānamityetāvanmātramiṣṭam" iti |
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit