Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 1.8

Nayamayūkhamālikā 1.8

Language
Sanskrit

Contents

1.8.2

yasyāśśrute sā prakṛtissāṃkyoktā na parātmikā||
maivaṃ brahmātnikāyāmapi yadajanitā kāraṇāvasthayā syāt
svavyāpārāśrayatvaṃ rathavadiha parapreryatāyāmapi syāt'
tasmānnāyaṃ viśeṣo'styapitu parasṛjiprakriyāsteviśeṣa
statsṛāyāntatassyādativiśadamajāmantratātparyamasyāḥ||
iti camasādhikaraṇam ||

1.8.11

na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvādatirekācca ||

1.8.12

prāṇādayo vākyaśeṣāt ||

1.8.13

jyotiṣaikeṣāmasatyanne ||

1.8.13.p1

ajā śabdasya svatantraprakṛtipatve viśeṣakasyābhāvāt vākyāntarānurodhena brahmātmakatvaṃ sādhitam| tadatranaprasarati| brahmasatve saṃkhyādhikyāt, tena vinaiva saṃkhyāpūraṇaena abrahmātmikā prakṛtiriti niścayasaṃbhavāditi śaṅkayā saṅgatiḥ| vājasaneyinassamāmanaṃti| ’yasminpañca pañajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ| tameva manyaātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛta’miti| ayammantraḥ sāṃkhyatantrasiddhatatvaparaḥ uta vākyaśeṣāmnātaprāṇādipara iti paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratītibhyāṃsaṃśaye pūrvapakṣaḥ| sāṃkhyatatvaparaḥ| paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratīteḥ| tatpratiśca paṃcaśabdaviśeṣitātpañcaśabdāt| paṃcajanāiti hi na manuṣyādivācīśabdaḥ| prathamapaṃcaśabdasamabhivyāhāreṇa dvitīyapaṃcaśabdasyāpi saṃkhyāparatvāvasāyāt| tataśca pañcānāṃ janānāṃ samūhāiti samāhāraviṣayoyaṃ samāsaḥ| tathā niścaye ca paṃcapūlyaitivadīkārābhāvo liṅgavyatyayaśca chāndasassamarthanīyaḥ| taddhitārthottarapadayorabhāvena samāsasya samāhāviṣayatvāvaśyaṃbhāvāt| te samūhāḥ katītyākāṃkṣāyāṃ punaḥ pañcasaṃkhyayā viśeṣyante ’pañca pañca pūlya’ itivat| nanu samāsamabhaayupagamya chāndasatvena rūmasamarthanaṃ kimarthaṃ, asamāse'pi pañcaśabdadvayena pañcaviṃśatisaṃkhyālābhopapatteḥ| evaṃ saṃvardhanena saṃkhyāviśeṣalābho'pyanyatra saṃpratipanna eva| yathā ’pañcapañcāśatasrivṛtassaṃvatsarā’ ityatra pañcaguṇitapaṃcāśatsaṃkhyayā paṃcāśaduttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’vayaso vayasassapta daśasaptadaśāni dadātī’tyatra saptadaśaguṇitasaptadaśasaṃkhyayā ekonanavatyuttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’paṃcabhirdhātā vidadhāvidaṃ yattāsāṃ svasṝrajanayat paṃca paṃca tāsāmuyaṃti prayaveṇa paṃca nānārūpāṇi kratavo vasānāḥ triṃśatsvasāra upayaṃti niṣkṛta’ mityatra paṃcaguṇitapaṃcasaṃkhyayā paṃcaviṃśatisaṃkhyālābhā iti cet maivaṃ| paṃcajanaśabdasya samāsapadatvena tannāyāyanavatārāt| samāsapadatvaṃca śatapathabrāhmaṇapaṭhitasyāsya mantrasya antānudāttasvareṇa niścīyate| asyāntānudāttasvarasya śatapathabrāhmaṇasvaravidhāyakabhāṣikākhyagranthavihitabrāhmaṇapaṭhitamantratvanimittodāttādeśarūpatvāt| atastasya ’sthāninā samāsasye’ ti vyākaraṇavihitena antodāttasvareṇa ’paṃcānāṃtvā paṃcajanānā’miti mantrāntare samāsadarśanena ca atrāpi samāsena bhāvyamiti| tasmātsamāhārasamāso'yaṃ, chāndasatvena rūpasiddhirityeva yuktam| na ca tatvādhikyaprasaṅgaḥ| caturviṃśatestatvānāṃ ātmani pratiṣṭhitatvavacanaṃ tadadṛṣṭāyattatvāt bhāktaṃ, ātmanastadvacanaṃ svamahimapratiṣṭhitatvavacanavat bhāktamityupapatteḥ|

1.8.13.p2

sāṃkhyatatvāparigrahe śrutapaṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānirvāhāditi| evaṃ prāpte siddhāntaḥ||

1.8.13.p3

paṃcaviṃśatisaṃkhyopasaṃgrahādapi na sāṃkhyatatvapratītiḥ| tebhyaḥ pṛthagbhāvāt| tadvailakṣaṇyāt| ’yasmin paṃca paṃcajanā’ iti teṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmātmakatāpratīteḥ, ātmākāśābhyāṃ saṃkhyātirekācca| naca paṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānurodhena pūrvapakṣāvasānoktā kliṣṭagatiḥ kalpanīyā| kaṭhavallīṣu ’indriyebhyaḥ parāhyarthā’ ityādinā puruṣāvaratvena varṇitānāṃ jñānendriyakarmendriyabhūtatanmātrā manobuddhibhoktṛsthūlasūkṣmaśarīrāṇāṃ ’taccākāśaṃ sanātana’mityādiṣvākāśaśabdena prasiddhasya aprākṛtabhagavallokasya ca grahaṇasambhavāt kaṭhavallīṣu avyaktaśabdasya sthūlasūkṣmaśarīradvayaparatvopapatteḥ. evamakleśena antaraṅgaśākhāntaradṛṣṭasaṃkhyopasaṃgrahasaṃbhave kliṣṭagatyā bahiraṅgāprāmāṇikasāṃkhyatatvopasaṃgrahāyogtā| vastuto'tra paṃcaviṃśatisaṃkhyāpratītireva nāsti| samāhārasamāse srīpratyayābhāvapulliṃgayoḥ chāndasatvena samarthanīyatvāt, paṃcajanaśabdasya saṃjñāśabdatvamabhyupagamya ’diksaṃkhye saṃjñāyā’ miti sūtravihitasaṃjñaāsamāsavarṇanopapatteḥ| nanu tarhi paṃcajanasaṃjñakāḥ kecidiha varṇanīyā iti cet satyam| santyeva vākyaśeṣaśrutāḥ prāṇādayaḥ ’prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuśśrotrasyaśrotramannasyānnaṃ manaso ye manovidu’riti vākyaśeṣe hi ṣaṣṭhyantaiḥ prāṇādiśabdaiḥ prasiddhāḥ prāṇādayaḥ śrūyante| nanu śatapathabrāhmaṇe mādhyandinānāmevānnapāṭhaḥ| na kāṇvānām| atasteṣāṃ prāṇādayaḥ paṃcapaṃcajanā nasyuriti cet ucyate- ’yasminpaṃcapaṃcajanā’ ityasmāt pūrvasminmaṃtre ’taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛta’ miti jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇāṃ keṣāṃcijjotiṣāṃ pratipādakena ṣaṣṭhyantajyotiśśabdena prakāśakāni jñānendriyāṇai gṛhyanta iti indriyaviśeṣāṇāṃ samarpakeṇa ’prāṇasya prāṇa’ mityādivākyaśeṣeṇāvadhāryate| tatra ’prāṇasye’ti śabdena vāyusambandhinassparśendriyasya grahaṇam| mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena ṣaṣṭhyantena pradarśanāyogāt| ’cakṣuṣa’ iti ’śrotrasye’ ti cakṣuśśrotrendriyayorgrahaṇam| ’annasye’tyannaśabdoditapṛthivīsambhandhighrāṇendriyagrahaṇam| tenaiva adyate'nenānnamiti vyutpattyā taṃtreṇa rasanendriyasyāpi grahaṇam| ’manasa’ iti mana indriyasya| evaṃ gṛhītānāṃ sarveṣāmindriyāṇaāṃ grahaṇasidhyarthaṃ kaṇvaśākhāyāmapyupasaṃhartavyam| ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoditendriyopakramasya vākyaśeṣagateṃdriyaviśeṣopanyāsasya ca tatrāpi tulyatvāt tadevaṃ ’yasmin paṃca paṃcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ iti paṃcajanaśabdanirdiṣṭāni indriyāṇi ākāśaśabdopalakṣitāni bhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanāt natantrasiddhabrahmānadhīnapaṃcaviṃśatitatvānuvādaśaṅkāvakāśaiti sthitam||

1.8.13.p4

saṃgrahakārikāḥ||

1.8.13.p5

yasminpañceti manau pacoktāḥ paṃcajanasamāhārāḥ|

1.8.13.p6

tatvāni paṃcaviṃśatirete kapilena kathitāni||

1.8.13.p7

maivaṃ brahmāśrayatābhedānnahidhīstaduktatvānāṃ|

1.8.3

adhikaraṇā''kāśābhyāṃ taduktasaṃkhyātirekācca||
paṃcajanāiti saṃjñāpadena paṃceṃndriyāṇi kathyante|
dṛṣṭāni yāni śeṣe brahmādhīnasvakāryāṇi||
saṃgrāhyaṃ kāṇvairapyannapadaṃ ghrāṇarasanaparaṃ|
jyotiḥ padoditendriyasamupakramavākyaśeṣagatitaulyāt||
iti saṃkhyopasaṃgrahādhikaraṇam ||

1.8.14

kāraṇatvenacākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ ||

1.8.15

samākarṣāt ||

1.8.15.p1

mābhūvan paṃcapaṃcajanāssāṃkhyatatvāni, tathāpi brahmakāraṇamiti siddhāṃtyabhimataṃ na sidhyati| kāraṇavākyānāṃ parasparavirodhena kvacidapi pratiṣṭhitatvābhāvāt, tāni vihāya smṛtyanusāreṇa pradhānasyaiva kāraṇatayā vaktavyatvāditi pratyavasthānātsaṅgatiḥ| kāraṇavākyaiḥ brahma kāraṇamiti niścetuṃ śakyaṃ, uta parasparavirodhena taiḥ kimapi niścetuṃ naśakyamiti, tānyanapekṣya kapilādismṛtibhiḥ pradhānaṃ kāraṇamiti niśceyamiti saṃśaye pūrvapakṣaḥ- chāṃdogye ’sadevasomyedamagraāsīdekamevādvitīya’miti satpūrvikāsṛṣṭirāmnātā| tatraiva ’taddhaika āhurasadevedamagraāsīt ekamevādvitīya’mityasratkāraṇavādamupakṣipya ’kutastukhalu somyaivaṃsyāt kathamasatassajjāyete’ti asatkāraṇavādaṃ nirākṛtya

1.8.15.p2

’sadevasomyedamagra āsī’diti satpūrvikāsṛṣṭiḥ sthirīkṛtā| taittirīyaketu chāndogye nīrākṛtamasatkāraṇavādaṃ parigṛhya asatpūrvikā sṛṣṭirāmnātā| ’asadvā idamagraāsīt tato vai sadajāyata’ iti| bṛhadāraṇyake'pi tathaivāmnāyate-- ’sadevedamagraāsīt tatsadāsīt tatsamabhava’diti| tatraiva avyākṛtapūrvikā'pi sṛṣṭirāmnāyate-- ’taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāṃ vyākriyate’ti| avyākṛtaṃ hyavyaktaṃ pradhānameva| evaṃ kāraṇavākyānāṃ parasparavirodhena brahma vā svatantraṃ prādhānaṃvaikaṃ kāraṇamiti nirṇayālābhesati āptatamakapilādipraṇītasmṛtibhiḥ pradhānaṃ kāraṇamiti niśceyaṃ, tatraiva sarvāṇi kāraṇavākyāni yojanīyāni, īkṣaṇādayo'pi gauṇāyojanīyāiti| evaṃprāpte siddhāṃtaḥ--

1.8.15.p3

brahmaṇaeva jagadutpadyata iti niścetuṃ śakyate| janmādisūtre sarvajñatvasatyasaṅkalpatvādiviśiṣṭaṃ brahmayathāvyapadiṣṭaṃtathābhūtasyatasyaikasyaiva ’tasmādvāetasmādātmanaākāśassaṃbhūtaḥ, tattejo'sṛjate’tyādiśrutibhirākāśādiṣu kāraṇatvena pratipādanāt| nanvastu tathāpratipādanaṃ, tathā'pyudāhṛtakāraṇavākyajātavigānaṃ kathaṃ samādheyaṃ| ucyate- ānandavallyāṃ ’so'kāmayata bahusyāṃ prajāyeye’ ti padena pūrvaprakṛtamānaṃdamayaṃ parāmṛśya tasya jagatsṛṣṭisaṅkalpamuktvā ’idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiṃce’tyādinā tasya sarvasraṣṭṛtvasarvānupraveśasarvātmabhāvānabhidhāya ’tadapyeṣa ślokobhavatī’tyukte sarvasminnarthe sākṣitvena ’asadvā idamagra āsī’diti śloka udāhṛtaḥ| tasmādānandamayasamākarṣāt asacchabdastasminnevānabhivyaktanāmarūpatābhiprāyo vaktavyaḥ|’asadevedamagra āsī’ dityatrāpiyameva nirvāhaḥ| asacchabdoktasya ’tatsadāsī’ diti satpadena samākarṣāt, atyantāsataśca ’nāsatodṛṣṭatvā’ diti nyāyena sadrūpatāpattyayogāt| ’taddhedaṃ tarhyavyākatamāsī’ dityatrāpyavyākṛtapadaṃ avyākṛtaśarīrakaparamapuruṣaparaṃ| ’saeṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ paśyaṃcakṣuśśṛṇvan śrotraṃ manvānomana’ ityanantaravākye ’saeṣa’ ityanena prakṛtamavakṛtaṃ samākṛṣya tasya antaḥpraviṣṭasarvāṃtaryāmipuruṣatvābhidhānāt | ’tannāmarūpābhyāṃ vyākriyate’ti karmakartarilakāraḥ| tadavyākṛtaśarīramavibhaktanāmarūpaṃ brahma svayameva svātmānaṃ vibhaktanāmarūpamakarodityarthaḥ| ’tadātmānaṃ svayamakurute’ ti śrutyantaraikārthyāt| evaṃ kāraṇavākyānāṃ brahmaparatve sati īkṣaṇabrahmātmaśrutayo'pyanugṛhītā bhavatī| tasmādbrahmaikakāraṇakaṃ jagaditi siddham||

1.8.4

saṃgrahakarike||
kāraṇavākyavigānādāptatamoktaṃ pradhānameva bhavet|
kāraṇamaśeṣajagataḥ kāraṇavākyāni tatra neyāni||
maivaṃ sarvatrāpi brahmasamākarṣasatvena |
teṣāṃ nāsti vigānaṃ tasmādbrahmaiva kāraṇaṃ jagataḥ||
iti kāraṇatvādhikaraṇam ||

1.8.16

jagadvācitvāt ||

1.8.17

jīvamukhyaprāṇaliṅgāditi cettadvyākhyātam ||

1.8.17.p1

anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyāmapicaivameke||

1.8.17.p2

atreyaṃ viṣayaśuddhiḥ-- ajātaśatrurnāma kāśīrājaḥ svasamīpamāgatya ’brahme te bruvāṇī’tyuktavantaṃ bālākiṃ gārgyaṃ ’sahasraṃ dadma etasyāṃ vāci janako janaka iti vai janā dhāvanti’ti praśasya bālākinā ’ya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa’ ityādibhirvākyairbrahmatvenopadiṣṭānādityacandravidyutstanayitnvādigatān puruṣānabrahmatvena tattatpuruṣoktyanantarameva pratyākhyāya tatastūṣṇīṃbhūte tasmin kimetāvadeva parijñānamiti pṛṣṭvā tenaitāvadevetyabhimate ’mṛṣā vai kila māsamavādiṣṭhāḥ brahma te bravāṇī’tyuktyā tamapodya ’yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma savai veditavya’ iti svayamupadideśa| atra yo veditavya upadiṣṭaḥ puruṣaḥ sa kiṃ sāṃkhyatantrasiddhaḥ puruṣaḥ utapuruṣottama iti saṃśaye pūrvapakṣaḥ|tantrasiddhaḥ puruṣa evāyam| ’yasya vai tatkarme’ti puṇyapāpasambandhaśravaṇāt| naca tasya ’eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karte’ti śrutādityādipuruṣakartṛtvāsambhavaḥ| ālokadānādinā tadbhogopayogināṃ teṣāṃ tadadṛṣṭajanyatvena adṛṣṭadvārā tasya tatkartṛkvāk| ’tadyatā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāśśreṣṭhinaṃ bhuñjanti evamaiveṣa prājña ātmā etairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmānaḥ etamātmānaṃ bhuñjanti’ti vākyaśeṣe yathā pradhānapuruṣaḥ svakīyairbhṛtyādibhirbhogasādhanānyupaharadbhirbhogānbhuṅkte yathā ca te bhogasādhanānyupaharantaḥ pradhānapuruṣaṃ pālayanti tathā veditavyatvenopadiṣṭa ātmā prakṛtairādityādipuruṣairbhuṅkte te ca taṃ pālayantītyuktatvācca| nanu tathā'pi puṇyapāpavān puruṣo veditavyaḥ parigrāhya ityatra kinniyāmakam| karmaśabdasya puṇyapāparūḍhitavat kriyata iti vyutpatyā kāryamātrayogasyāpi satvena paramapuruṣapakṣe'pi ’yasya vaitatkarme’tyetadupapannam| rūḍhiprābalyāvalambane calane'pi rūḍhessatvenānyataraparigrahe vinigamanāvirahāt rūḍhyoḥ parasparaṃ kalahāyamānayorlabdhonmeṣo yoga eveha prabala iti vaktuṃ śakyatvāditi cenna| ādityādipuruṣakartṛtvamapūrvadvārakaṃ vivakṣitamityetadarthasamarpaṇārthatayā karmaśabdasyāpūrvarūḍherihopayuktatvena rūḍhyantarādyogācca tasyāḥ prabalatvāt calanarūḍheḥ paramapuruṣapakṣe vibhau tasminnananvayena sāṃkhyapuruṣapakṣe'pi vibhutvena tairabhyupagate tasminnananvayena jīvāṇutvapakṣe'pi canalokteḥ prayojanābhāvena rūḍhyantaronmeṣaśaṅkānavakāśācca| tasmādvaktavyatayopakrāntaṃ brahma tantrasiddhaḥ puruṣa eveti na tadvyatirikteśvarasiddhiḥ| evañca yadyapi pūrvādhikaraṇeṣu sakalavedāntaprasiddhabrahmādhiṣṭhānena pradhānasya jagatpariṇāmitvamuktaṃ, tathā'pi tathābhūtaṃ brahma sāṃkhyapuruṣa evetīha brahmanirūpaṇopakramasāṃkhyapuruṣanirūpaṇābhyāmavagamāt tasminneva sarveṣāṃ vedāntānāṃ paryavasānamabhyupeyamiti sarvapūrvādhikaraṇākṣepeṇāyaṃ pūrvapakṣaḥ| tata evāsya pūrvādhikaraṇasaṅgatiśca| evaṃ prāpte siddhāntaḥ--

1.8.17.p3

’yasya vaitatkarme’tyatra etacchabdastāvat pratyakṣādisannidhāpitasakalajagadvācī| prakaraṇopapadādisaṅkocakābhāvāt| atastatsamānādhikaraṇaḥ karmaśabdo'pi kāryatvayogena sakalajagadvācītyabhyupeyaṃ| sakalajagadvācyetacchabdasāmānādhikaraṇyena durbalasyāpi yogasyonmeṣāt| pūrvavākyoktamādityādipuruṣakartṛtvaṃ prati dvāratayā nirvāhakatvena apūrvaṃ buddhisthamiticet na| jagadekadeśabhūtādityādikīrtanena tadekadeśi jagat buddhisthamityapi vaktuṃ śakyatvāt| ubhayorbuddhisthatvasaṃbhave ca etatpadasāmānādhikaraṇyena jagadvācitvasyaiva yuktatvāt| apūrvavācitvamādityādipuruṣakartṛtvanirvāhakatayā prakṛtopayogīticet na| ekaḥ kathametāvatāmādityādipuruṣāṇaāṃ kartetyākāṃkṣāyāṃ nahyanteṣāmeva kartā kiṃtu sarvasyāsyajagataḥ| tathāca yasyaitatsarvameva jagatkāryaṃ tasyādityādipuruṣakartṛtve kā vicikitseti kaimutikanyāyena kāryasāmānyayogasyāpyādityādipuruṣakartṛtvanirvāhakatayā prakṛtopayogasāmyāt, tatsāmyeca etatpadasāmānādhikaraṇyabalāt kāryatvayogonmeṣeṇa jagadvācitvasyaivābhyupeyatvāt, ’eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karte’ti prakṛtaṃ kartāraṃ ’yasya’ ti parāmṛśya karmaśabdena tatsaṃbandhinirdeśarūpeṇa kartṛkarmasambhivyāhāreṇāpi karmaśabde kartṛvyāpāraviṣayatvātmakakāryatvayogonmeṣāt sarvakāryasādhāraṇena kāryasāmānyogenaiva apūrve'pi vṛttisambhavena tatra tasya asādhāraṇyena rūḍhikalpanāyogācca| pūrvataṃtre hi barhirājyādhikaraṇe barhiśśabdasya lavanādisaṃskṛteṣu darbheṣvājyaśabdasyotpavanādisaṃskṛte ghṛte ca sārvabhaume śiṣṭaprayogo satyapi kvācitkaṃ tayordarbhaghṛtajātimātre prayogamavalambya tenaiva saṃskṛprayoganirvāhāt tayossaṃskārarūpaṃ pravṛttinimittāntaraṃ na kalpyamityuktam| ’ekadeśe'pi yo ddaṣṭaśśabdo jātinibandhanaḥ| tadatyāgānnatasyāsti nimittāntarakalpane’ti| ataḥ ’kḷpto yogaḥ kalpyāṃ rūḍhiṃ bādhata’ iti nyāyāt nāpūrvarūḍikalpanāvakāśaḥ| tasmāt ’yasya vaitatkarme’ ti sakalajagatkartṛtvopadeśo'yam| evaṃ ca pratyakṣādisannidhāpitasakalajagadupasthāpakaitacchabdaḥ ādityapuruṣādyekadeśamātrakartṛtvamātravyavacchedako vāśabdaśca sārthako bhavati| brahmanirūpaṇopakramaḥ ’cakṣosmīryo ajāyate’ tyādiśrutipratipannaparabrahmadharmādityapuruṣādikartṛtvopanyāsaśca sarvalokaprasidvajīvātirikiktabālākyaviditapuruṣopadeśaśca anukagīlito bhavati| ’sarvān pāpmano'pahatya sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhayaṃ svarājyaṃ paryeti yaevaṃ vede’tyaupasaṃhārikabrahmavedanaphalavarṇanamapyupapāditaṃ bhavati| nanu ’etairātmabhirbhuṅkte’ iti bhoktṛtvaṃ, ’athāsmin prāṇaevaikadhā bhavatī’ti saptamyantanirdiṣṭaveditavyapuruṣāśritamukhyaprāṇasaṃbandhaśceti jīvaliṃgadvayaṃ veditavyapuruṣasya jīvatvagamakaṃ vākyaśeṣe śrūyata iti cet, tasya nirvāhaḥ pratardanavidyāyāmevābhihitaḥ| upakramopasaṃhārabalāt brahmaparatvena niścite vākye tanmadhyagatānyanyaliṃgāni tadanurodhena neyānīti| kathantannayanamiti cet| itthaṃ jīvātiriktabrahmasvarūpapratibodhanārthaṃ jīvasaṅkīrtanamiti tadidaṃ praśnavyāpākhyānābhyāmavagamyate| praśnastāvat rājñā gārgyaṃ prati kutaḥ, ’kvaiṣa etatbalāke puruṣo'śayiṣṭa kkaiṣatadā'bhūt kutaetadāgā’diti| evaṃ rājñā pṛṣṭaṃ suṣuptajīvādhikaraṇamavijānāt gārgye ’hitānāma hṛdayasya nāḍya’ ityādinā ’tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ nakathañcana paśyatī’tyantena jīvasya suṣuptyadhikaraṇaṃ hṛdayāvacchinnaṃ brahma prāptaṃ mārgatayā'dhikantavyāsu nāḍīṣu sarpaṇamuktvā ’athāsmin prāṇaevaikadhābhavatī’ ti rājñaiva kṛtaṃ svapṛṣṭārthavivaraṇam| tasya vyākhyānamidaṃ suṣuptau jīvasya brahmaṇi layapratipādakaṃ| ’satā somya tadā sampanno

1.8.17.p4

bhavatī’ ti chandogaśrutyaikārthyāt, ’ya traiṣaetatsuptobhūt, yaeṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣatadā'bhūt kutaetadāgā’diti ’yatraiṣaetatsuptobhūt yaeṣavijñānamayaḥ puruṣaḥ tadaiṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya yaeṣo'ntarhṛdayaākāśastasminśeta’iti vājasaneyiśākhāmnātabālākyajātaśatrusaṃvādagatapraśnottaraikārthyācca| tasmādveditavyatayopadiṣṭaḥ puruṣassuṣuptajīvādhikaraṇatvena tatobhinna uktaiti sabhagavān paramapuruṣaeveti siddham||

1.8.17.p5

saṃgrahakārikāḥ||

1.8.17.p6

brahmeti sarvāgamasīmalālitaḥ sāṃkyoditaḥ pūruṣaeva nādhikaḥ|

1.8.5

brahmaprasaṅgo yadajātaśatruṇā karmānvite tatra samāptimāpitaḥ||
maivamiha karmaśabdaḥ kāryaparo naiva puṇyapāpaparaḥ|
nikhilajagatsvarasaitatpadasamabhivyāhṛtigrāsāt|
bālākyaviditapuruṣopadeśavākyapraveśācca|
cakṣossūrya itīdṛkprāpakavacanānurodhācca||
iti jagadvācitvādhikaraṇam ||

1.8.19

vākyānvayāt ||

1.8.20

pratijñāsiddherliṃgamāśmarathyaḥ ||

1.8.21

utkramiṣyata evaṃbhāvādityauḍulomiḥ ||

1.8.22

avasthiteriti kāśākṛtsnaḥ ||

1.8.22.p1

bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe yājñavalkyaḥ svayaṃpravivrajiṣayā maitreyīkātyāyanyoḥ svabhāryayorvittasaṃvibhāgaṃ cikīrṣan vittena kimamṛtatvaṃ prāptuṃ śakyamiti maitreyyā pṛṣṭo ’yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaivatejīvitaṃsyāt amṛtatvasya tu nāśāsti vittena ’ tyuktvā ’yenāhannāmṛtāsyāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva mebrūhī’ ti tayā punaramṛtatvasādhanaṃ pṛṣṭaḥ ’na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyobhavati ātmanastu kāmāya patiḥ priyobhavatī’ tyādibhiḥ ’na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ piryaṃ bhavati ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatī’tyantaiḥ vākyaiḥ patijāyāputravittādikaṃ sravaṃ yadbhogārthatayaiva priyaṃ bhavati taṃ patyādisarvabhoktāramātmānamupakramya ’ātmāvā are dṛṣṭavyaśśrotvyomanvyonididhyāsitavya ’ ityamṛtatvasādhanamātmadarśanaṃ tatsādhanāni śravaṇādīni copadiśya ’ātmanikhalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃsarvaṃvidita ’ mityātmavijñānena sarvavijñaānamuktvā ’sayathā''rdraidhāgnarabhyāhitasya pṛthakdhūmāviniścarantyevaṃvā are'sya mahatobhūtasya niśvāsitametadyadṛgveto yadurvedassāmavedo'tharvāṅrasaitihāsaḥ purāṇaṃ vidyāupaniṣadaślokāssūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayañca lokaḥ paraśca lokassarvāṇi ca bhūtanyasyaivaitānisarvāṇiniśvasitānī’ti tasya nāmarūpātmakasakalaprapañcakāraṇatvaṃ pradarśya ’prajñānaghanaevaitebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuviśyati napretyasaṃjñā'stī’ti tasyotpattivināśaviśeṣavijñaānābhāvānuktvā ’etāvadarekhalvamṛtva’miti tasyātmanovedanamamṛtatvasādhanamupasañḍahāreti śrūyate| atra patijāyādivākyajātamutpattivināśavākyañca paramātmaviṣayamiti pratīyate| sarvāṇi caitāni vākyāni ekaviṣayatvena pravṛttāni prakṛtaparamarśibhirātmaśabdasarvanāmaśabādairuttarottaravākyapravṛtteḥ| caturthādhyāye maitreyībrāhmaṇe mahadbhūtamanantamapāra’miti paramātmāsādhāraṇaviśeṣaṇāni ’prajñānaghanaeve’tyādivākyoktotpattivināśādijīvaliṃgasāmānādhikaraṇyena nirdiṣṭāni| evaṃ jīveśvaraliṃgayuktavākyānāmekaviṣayatvapratītāvapi nābedastayośśrutitātparyaviṣa ityabhyupagantuṃ yuktam|

1.8.22.p2

’nāhaṃ sarvajña ’ ityādyanubhavena jīve sarvajñatvādiviśiṣṭeśvarabhāvabādhāt| ubhayorbhedena atra pratipādanakalpanaṃtvekaviṣayatvapratītiviruddham| tasmāt jīveśvarayoranyataraevātra pratipādyaḥ| apratipādyaliṃgāni ca pratipādye yojyānīti sthite jīvadharmāṇāmīśvare yojanena siddhānto bhaviṣyati| īśvaraliṃgānāṃ jīve yojanena sāṃkhyatantrasiddhaḥ puruṣa evātra pratipādya iti tāvatpūrvapakṣaḥ| tathāhi- patijāyādisambandhastāvadavicalaṃ jīvaliṃgam| ’navā are patyuḥ kāmāye’tyatra vaiśabdena prasiddhidyotakena| prasiddhaṃ hyetat tavāpi, maitreyi yat patyādayo jāyādīnāṃ patyādiprayojanāya priyā na bhavaṃti kiṃ tu svaprayojanāyaivetyevamarthapratīteḥ| ataḥ patyādikaṃ parityajyāmṛtatvasādhakaṃ svātmadarśanameva śravaṇādibhissampādanīyamiti

1.8.22.p3

’ātmā vā'are draṣṭavya’ ityādi nocyata iti saṅgacchate| nanu svātmabhogāya patyādīnāṃ priyatvamuktvā tataḥ kevalamātmasvarūpamanveṣṭavyamiti vacanaṃ na saṃghaṭate| priyamevahyanveṣṭavyaṃ natu priyaviyuktasvarūpamiti cet, ucyate-- sarveṣāmapi svātmā svataḥ priyaḥ, patijāyādayastu na patitvādinā priyāḥ, teṣāṃ sveṣṭasaṃpādakatvadaśāyāmiva svāniṣṭakaraṇatvadaśāyāṃ prītyadarśanāt| ataḥ svātmanaḥ patyādīnāṃ cānubhavānusāreṇa vyavasthitāvyavasthitapuruṣārthatvarūpaṃ tatvamālocyāvyavasthitagauṇapuruṣārtharūpaṃ patyādikaṃ parityajya mukhyamevāśrayediti prakṛtiviyuktātmadarśanatadarthaśravaṇamananadhyānavidhānaṃ saṅgacchata eva| ’daśamanvantarāṇīha tiṣṭhantīṃdriyacintakā’ ityādinā tantrasiddhapuruṣadhyānasya sāṃkhyairmuktaphalakatvapratipādanā| sarvavijñānavacanamapi tatra saṅgacchate| muktyarthānusandheyaprakṛtiviyuktajīvasvarūpāṇāṃ viśeṣakāntarābhāvenaikāratayā svātmani tathā vijñātesati ’evamākārassarve jīvā’ iti jñātuṃ śakyatvāt| sarvopādānatva vacanaṃ tu jīvādhiṣṭhitapradhānaviṣayatayā saṅgacchate| tatrahyādreṃdhanaviśiṣṭasyāgneḥ dhūmopādānatvaṃ dṛṣṭāntīkṛtaṃ| na cāgnirdhūmopādanāṃ, kiṃtvādreṃdhanameva| tadutkarṣeṇa dhūmotkarṣadarśanāt| eṃ dārṣāntikabhāve'pyādreṃdhanakalpajaḍaprakṛtiviśiṣṭasyāgnikalpasya cetanasyopādānatvavarṇanaṃ dṛṣṭāntānusārāt ’dadhnā juhotī’ti vidhānamiva viśeṣaṇae saṃkrāmati| evamiha brahmadharmāṇāṃ jīve yojayituṃ śakyatvāt, jīvadharmāṇāṃ patijāyādisambandhotpattivināśāviśeṣavijñānābhāvānāṃ brahmaṇi yojayituṃ śakyatvāt| bṛhadāraṇyakacaturthaṣaṣṭhādhyāyāmnātayormaitreyībrāhmaṇayostantarasiddhe puruṣe paryavasānena tatsāmānyāt sarvāṇyapi kāraṇavākyāni puruṣādhiṣṭhitapradhānakāraṇatvaparāṇi| ataḥ pradhānameva jagatkāraṇaṃ natvīśvaro nāma kaścidastīti| evaṃ prāpte siddhāṃtaḥ---

1.8.22.p4

amṛtatvasādhanavedanenopakramastenopasaṃhāo madhyecāmṛtatvasādhanātmadarśanaśravaṇamananadhyānakīrtanañca prakaraṇasya paramātmaviṣayatva evopapadyate, natantrasiddhapuruṣaviṣayatve| ’nānyaḥ panthā’ iti śruteḥ śrutiviruddhasya ’puruṣaṃ nirguṇaṃ prāpye’tyāditāntrikavacanasya heyatvāt| kathaṃ brahmaṇi patijāyādivākyaghaṭanā| itthaṃ- patijāyāputravittādayo matprayojanāyāhamasyapriyassyāmiti svasaṅkalpāt priyā na bhavanti, kintu paramātmanassvārādhakapriyapratilaṃbhanaviṣayakāmanānirvṛttaya iti| paramātmā hi karmabhirārādhitastattatkarmānuguṇaṃ pratiniyatadeśakālasvarūpaparimāṇamārādhakānanāntattadvastugataṃ priyatvamāpādayati| ’eṣa hyevānandayātī’ti śruteḥ| na tu kimapi vastu svataḥ priyamapriyaṃ vā bhavati| yathoktaṃ bhagavatā paraśareṇa-- ’tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate| tadeva kopāya punaḥ prasādāya ca jāyate| tasmādduḥkhātmakannāsti na ca kiñcit sukhātmaka’miti| nanvitthaṃ patijāyādivākyaṃ paramātmaviṣayatāṃ prāpnotu nāma| ’tānyevānuvinaśyatī’tyādi jīvaparāmarśaḥ kathantadviṣayatāṃ prāpnuyāditi cet, itthaṃ jīvastāvat īśvarādutpadyate| ’yathā sudīptātpāvakādvipphuliṅgā’ityādiśravaṇāt| atastayoḥ kāryakāraṇabhūtayorasti ghaṭamṛtpiṇḍayoriva mukhyamevaikyaṃ, tadiha jñāpanīyam ’ātmanikhalvara’ityādipūrvavākyoktasarvavijñānapratijñāsidhyarthamiti tatjñāpanārthaṃ jīvaśabdairīśvarābhidhānamityāśmarathya ācāryo manyate| saṃsāradaśāyāṃ jīveśvarayorbhede'pi mokṣadaśāyāṃ ’yathā nadyassyaṃdamānāssamudra’iti mantroktanadīsamudranyāyena abhedaprāpteḥ jīvaśabdairīśvarābhidhānamityoḍulomirācāryo manyate| īśvarasya jīve'ntaryāmitayā'vasthitestanniyāmyatvena taccharīrasya jīvasya śabdāśśarīriparyantāiti jīvaśabdairīśvarābhidhānamiti kāśakṛtsnaācāryo manyate| itameva mataṃ sūtrakārasyābhimatam| jīvotpatteḥ ’nātmā'śrute’rityatra, muktāvāgantukarūpābhiniṣpatteḥ ’saṃpadyāvirbhāva’ityatra nirākariṣyamāṇatvāt, sarvaśabdānāṃ śarīriparamātmaparyantatvasya ’carācaravyapāśrayastu syā’ diti sūtreṇa prasādhayiṣyamāṇatvācca| tasmādādimadhyāvasānaparāmarśāt maitreyībrāhmaṇaṃ paramātmaparam| natu tantrasiddhapuruṣaparamiti sarveṣāṃ kāraṇavākyānāṃ siddhaṃ paramātmaparatvam||

1.8.22.p5

saṃgrahakārikāḥ||

1.8.22.p6

maitreyībrāhmaṇoktaḥ patisutavanitādyanvayāt pañcaviṃśa-

1.8.22.p7

stasya jñānādvimuktiḥ prakṛtivirahitasyeti taṃtre prasiddhiḥ|

1.8.22.p8

tannyāyātsarvavedāvadhiparipaṭhitāścetanaikāntaśabdāḥ

1.8.22.p9

tatraivākhyāṃ labhaṃtāṃ bhavatu ca tadadhiṣṭhātṛkaṃ tatpradhānam||

1.8.22.p10

patisutavanitādikīrtane'pi spṛśati na saṃsṛtibhājamātmaśabdaḥ|

1.8.6

iha sudṛḍhamupakramādidṛṣṭyā paraviṣaye sati tasya kaḥ prasaṅgaḥ||
tasmādihātmā bhaṇitaḥ pumānparastadiṣṭamārādhakasaukhyalambhanam|
tatsiddhaye syustanayādayaḥ priyāḥsvarūpato neti tadarthaiṣyatāṃ||
jīvaparāmarśo'yaṃ śarīriparamātmaparyantaḥ|
yatrotpattivināśajñānābhāvāhi na gaditāstasya||
iti vākyānvayādhikaraṇam ||

1.8.23

prakṛtiśca pratijñādṛṣṭhāntānuparodhāt ||

1.8.24

abhidhyopadeśācca ||

1.8.25

sākṣāccobhayāmnāt ||

1.8.26

ātmakṛteḥ ||

1.8.27

pariṇāmat ||

1.8.28

yoniśca hi gīyate ||

1.8.28.p1

evaṃ nirīśvarasāṃkhye niraste satīśvaraḥ kevalaṃ nimittabhūtaḥ pradhānameva tu pariṇāmijagadupādānamiti vadatasseśvarasāṃkhyasya mataṃ nirākriyata iti saṅgatiḥ| kiṃ brahma jagatonimittamātraṃ utopādānamapīti tasyopādānatve śrutinyāyavirodhatadānukūlyābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ- īśvaronimitimātraṃ, pradhānameva upādānaṃ| ’māyāntu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaraṃ, mayādhyakṣeṇa prakṛtissūyate sacarācara’mityādiśrutismṛtidarśanāt, loke kulālamṛtpiṇḍādinimittopādānabhedadarśanācca paramātmanaupādānatvāsambhavācca| kāryakāreṇa pariṇāmitvaṃ hyupādānatvaṃ, natu pariṇāmyādhāratvamapi| mṛdi ghaṭākāreṇa pariṇamamānāyāṃ tadādhārasya bhūtalaksyāpyupādānatvaprasaṅgāt| na ca ’bahusyāṃ prajāyeye’ti brahmaṇassṛkṣyamāṇatejaḥprabhṛtirūpeṇa svasya bahubhavanasaṅkalpaśravaṇādupādānatvamapyeṣṭavyamiti vācyam| tadanupādānatvepi tato bhede'pi svakīyatvaprayuktābhedopacāreṇatadupapatteḥ| ’prajāyemahirūdraprajābhiḥ, agne yanme tanuvā ūnantanmaāpṛṇetyāha yanme prajāyai paśūnāmūnantanmaāpūrayetivāvaitadāhe’tyādimantrārthavādā hi prajāpaśurūpeṇa svasyaiva jananaṃ svasyaiva prajāpaścātmakatvañcāvedayanti| naca pratijñādṛṣṭāntānusāreṇopādānatvamapyeṣṭavyamiti vācyam| brahmajñāne satyapi viyadādiṣu mṛtipiṇḍādijñāne satyapi ghaṭaśarāvādiṣu ca saṃśayadarśanena pratijñādṛṣṭāntayoraupacārikatayā netavyatvāt| ’tadātmānaṃ svayamakurute’tyādeḥ ’yadāyadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata| abhyutthānamadharsya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaha’ mityādivannayanasambhavāditi| evaṃprāpte siddhāntaḥ--

1.8.28.p2

brahma jagata upādānamapi, na nimittamātraṃ| upādānatve satyevahi sarvavijñānapratijñāmṛtpiṇḍaghaṭaśarāvādidṛṣṭāntau noparudhyeyātām| na ca tayoraupacārikatvaṃ kalpyaṃ, mukhyatvasamarthanopapatteḥ| tathāhi-- ’sadeva somye damagraāsīt ekamevādvitīya’ mityatra satpadaṃ sūkṣmacidacidviśiṣṭa vastuparam|anyathā brahmātiktasya jīvavargasya avyaktasya ca satvena avadhāraṇavirodhāt, avadhāraṇasya tatpṛthagbhūtavastvantaravyavacchedakatvenopāpādanīyatvāt| tajjñāne ca tatkārye sarvamapi viṣayobhavati| kāryadravyasya kāraṇānanyatvāt| kāryagatasthūlāvasthā paraṃ viṣayo nabhavati| atastenākāreṇa saṃśaya upapadyate| anyadihāpekṣitaṃ pratijñāddaṣṭāntavākyayorviśvāraṇīyamārambhaṇādhikaraṇe vicārayiṣyate| na ca kulālamṛtpiṇḍanyāyena nimittopādānabhedanyamaśśaṅkanīyaḥ| tatra hi nimittopādānābhedagrāhakapramāṇābāvāt tadbhedaḥ, iha tatpramāṇe jāgrati kathamabhedo na syāt| na ca bhūtalavatpariṇāmyupādānādhārasyopādānatvoktirnirālaṃbaneti vācyaṃ| apṛthaksidvakārvāśrayatvarūpatvādupādānatvasya tasya brahmaṇyapimukhyatvāt| naca kāryāśrayatve sākṣāttvanniveśanīyaṃ, yena sākṣāttadāśrayabhūtā prakṛtirevopādānaṃ syāt| sākṣāttvaviśeṣaṇe gauravāt| kiṃca pratijñāddaṣṭāntābhyāṃ tāvadbrahmaṇa upādānatvamavasīyate| ’’bahusyāṃ prajāyeye’’ tyabhidhyopadeśādapitadavasīyate| na catasya mukhyatvasambhave pūrvapakṣodāhṛtamantrārthavādavatkliṣṭagatiḥ kalpanīyā| tathā ’brahmavanaṃ brahmasavṛkṣa āsīt yatodyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ| manīṣiṇo manasā vibravīmivaḥ brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhāraya’nniti sākṣācca tasya nimittopādānobhayarūpatvamāmnāyate| atra hi ’vṛkṣa’ iti takṣaṇanirvartyadyāvāpṛthivyupādānatvamuktam| ’brahmādhyatiṣṭha’ diti nimittatvaṃ| tathā ’tadātmānaṃ svayamakurute’ ti sṛṣṭau tasyaiva kartṛkarmabhāvaśravaṇādapi tasya nimittopādānobhayarūpatvamavagamyate| ’tadātmānaṃ sṛjāmyaha’mitivadupapadya ityuktamiticet na| tatrāpi nimittopādānabhāvasidhyaviśeṣāt| iyāṃstu viśeṣaḥ| tatra avatāraśarīrarūpeṇa svātmānaḥ svema sṛṣṭirucyate, iha prapañcarūpeṇeti| eṃ bahuvidhaśrutisiddhamapi tasyopādānatvaṃ ’niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śānta’ mityādinirvikāratvaviṣayabahuśrutyantarāvirodhena kalpanīyam| tathā tatkalpanañca niruktopādānalakṣaṇe sākṣādāśrayatvāvivakṣyaiva nirvahatītyato'pi sākṣātvannavivakṣaṇīyam| na ca vyavahitakāraṇavadvyavahitāśrayo nāsti, sa kevalamāśrayasyaivāśraya iti śaṅkanīyam| paryaṅkāstīrṇavasre śayānaṃ prati tadvahanākṣamasya vasramātrasya āśrayatvāyogyatayā vyavahitasya paryaṅgasya vasradvārā tadāśrayatvāt prāsādasthaparyaṅkaśayite puruṣe ’prasāde śeta’ iti vyavahāradarśanācca| etena svābhinnakāryāvasthāśrayatvamupādānalakṣaṇam, tathā ca brahmaprapañcayorapṛthaksiddhisatve'pyabhedābhāvāt na brahmaṇaḥ prapañcopādānatvamityapi śaṅkā nirastā|

1.8.28.p3

śrutopādānatvanirvāhārthamapṛthaksiddhigarbhasyaiva lakṣaṇasya vācyatvāt śrutopapattyanusāreṇa aśrutakalpanaucityāt| tasmāduktalakṣaṇapariṇāmitvābhyupagame śrutopādānatnirvāhāt śrutinirvikāratvāvyākopācca niruktapariṇāmitvarūpaṃ niravadyamevopādānatvam, yadakṣaravākyagatabhūtayonyādiśabdairapi joghuṣyate| yoniśabdohyupādānaparyāyaḥ| akṣaraprakaraṇe ’kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahyayoni’ miti kartṛtvasyāpi śravaṇāt tato'pi nimittopādānobhayarūptavasiddhiḥ| tasmāt brahma jagata upādānaṃ nimittañceti siddham||

1.8.28.p4

saṃgrahakārike||

1.8.28.p5

astīśvarastathā'pi tu nopādanāmayamapiṇāmitvāt|

1.8.7

tadadhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ śrutismṛtibhyāmupādānam||
nirdoṣo nirvikārassvata iti cidaciddeha eṣa svadeha
dvārādoṣairvikārairapi ca na sahate saṅgatiṃ viśvanetā|
tenopādānalakṣmacyutamiha na bhavedbhāvyavasthāśrayatvaṃ
paryaṅkāstīrṇavasrasthitijuṣa iva yaddehagatyāśrayo'sau||
iti prakṛtyadhikaraṇam ||

1.8.29

etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ ||

1.8.29.p1

atītapañcatriṃśadadhikaraṇanyāyādideśarūpatvāt saṅgatiḥ| atītādhikaraṇeṣvanudāhṛtāḥ kāraṇavākyaveśeṣāḥ kimuktalakṣaṇabrahmaparā uta neti teṣāmuktanyāyaviṣayatvasambhavāsamabhavābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ| anudāhṛtāḥ kāraṇavākyaviśeṣāssarve paramapuruṣaikāntikā na bhavanti| ’hiraṇyagarbhassamavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt, yadā tamastannadivā na rātrirnasannacāsacchiva eva kevala’ ityādikāraṇavākyāntareṣu brahmaśivādiśabdoktakāraṇāntarapratīteriti| siddhāntastu--

1.8.29.p2

atītādhikaraṇoktanyāyaireva te'pi paramapuruṣaviṣayāssiddhyantīti| tatsiddhiprakārastu śrutaprakāśikādiṣu prapañcito draṣṭavyaḥ| ativistarāpatterneha salikhyate| kāraṇabhūte vastuni śivādiśabdā api śrutā iticet pūrvanyāyaiste'pi brahmaṇi nārāyaṇe yojyāḥ||

1.8.8

iti sarvavyākhyānādhikaraṇam ||

1.8.8.p1

iti śrīmadbharadvājakulajaladhikaustubhaśrīmadadvaitāvidyācāryaśrīviśvaji-

1.8.8.p2

dyājiśrīraṅgarājādhvarivarasūnorappayadīkṣitasya kṛtau caturmatasāre nayamayūkhamālikākhye dvitīyaparicchede prathamasyādhyāyasya caturthapādaḥ

1.8.8.p3

prathamo'dyāyassamāptaḥ||

Linked texts (4)