Biha Kappa v1: Kappasuttam Vhas Vises Chunni Sahiyam Part 01 (Jain eLibrary no. 007786)
Kappacuṇṇi v1
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
Kappasuttam Vhas Vises Chunni Sahiyam Part 01 (Jain eLibrary no. 007786)
v1.p1
siribhaddabāhasāminibaddhaṃ
kappasatta|
(bhāsa-visesacuṇṇisahiyaṃ)|
v1.p2
|| kappasuttaṃ || (bhāsa-visesacuṇṇisahiyaṃ)
(paḍhamo bhāgo) (paḍhamo uddeso)
śrutabhavana saṃśodhana kendra
puṇe
v1.p4
śrībhadrabāhusvāminibaddhaṃ
|| kalpasūtram|| (bhāṣya-viśeṣacūrṇisahitam)
(prathamo bhāgaḥ) (prathama uddeśakaḥ)
śrutabhavanasaṃśodhanakendram
v1.p5
graṃthanāma
- kappasuttaṃ - (bhāsavisesacuṇṇisahiyaṃ) - 1
kalpasūtram - (bhāṣyaviśeṣacūrṇi sahitam) - 1 - ā.śrībhadrabāhasvāmī - śrīsaṃghadāsagaṇikṣamāśramaṇa
mūlakartā bhāṣyakartā cūrṇikartā viṣaya
sampādaka
- ajñāta - āgama/chedasūtra/ācāra
munivairāgyarativijayagaṇī, śrī rūpendrakumāra pagāriyā| - śubhābhilāṣā (rilijīyasa) ṭrasṭa - 80+ 422 = 502
prathama, vi.saṃ.2072, ī.2016
prakāśaka
patra
āvatti
mūlya svāmitva
- 600 ru. - śramaṇasaṃsthādhīnaśubhābhilāṣāviśvastadhārmikasaṃsthānam|
prāptisthala
ahamadābāda
: śrutabhavana saṃśodhana kendra
47/48, acala phārma, āgama maṃdira se āge, saccāī mātā maṃdira ke pāsa, kātraja, puṇe-411046 Mo.7744005728 (9-00am to5-00pm)
www.shrutbhavan.org, Email : shrutbhavan@gmail.com : śrutabhavana (ahamadābāda śākhā)
C/o. śrī umaṃgabhāī śāha, bī-424, tīrtharāja kaॉmpleksa, vī.esa.haॉspiṭala ke sāmane mādalapura, ahamadābāda. mo.09825128486 śrī gauravabhāī śāha sī/111, jaina epārṭameṃṭa, 60 phīṭa roḍa, devacaṃda nagara roḍa, bhāyaṃdara (vesṭa) muṃbaī-401101. mo.09833139883
muṃbaī
v1.p6
prakāśakīya
52mātmā śrī mahāvīra deve jagatane be aṇamola bheṭa āpī che - ahiṃsā ane anekāṃta. ahiṃsā ane anekāṃtanā sahāre ātmadhyānanī sādhanā' bhagavānanā upadeśanuṃ keṃdrabiṃdu che. bhagavānano ā upadeśa āgama ane śāstronā mādhyamathī pravāhita thayo che. āgama ane śāstro jainadharmanī mātra dharoha2 ja nathī paraṃtu aṇamola virāsata paṇa che. 52mātmānā nirvāṇanā eka hajāra varṣa pachī āgama ane śāstro lakhāyā. śaruātamāṃ tāḍapatro upara ane tyāra pachī kāgaḻa upara śāsro lakhavāmāṃ āvatā hatā. āje āpaṇī pāse 35000 śāstronī hāthathī lakhelī daśa lākha hastaprato che. mudraṇa yuga śaru thayā pachī āgama ane śāstro chapāvā lāgyā.
lekhana ane mudraṇa karatī vakhate āgama ane śāstromāṃ mānava sahaja svabhāvavaśa bhūlo thai che. āje ghaṇā śāstro mudrita rūpe maḻe che jenuṃ saṃśodhana āje paṇa bākī che, je mātra prācīna tāḍapatra upara lakhelī hastapratonā ādhāre thai śake che. śrutabhavananuṃ lakṣya ānā mukhya ādhāre saṃśodhana kārya ka2vānuṃ che. saṃśodhana kārya ka2vā māṭe amārī saṃcālana samitie viśeṣajña paṃḍitonī nimaṇūka karī che jeo ṭrenīṃga meḻavīne pū. muniśrī vairāgyarati vi. gaṇivaranā mārgadarśana pramāṇe ā kāryamāṃ saṃlagna che. ā kāmamāṃ aneka samudāyonā viśeṣajña ācāryabhagavaṃtonuṃ mārgadarśana ane sahāya maḻī rahī che. kāryanī viśāḻatā, mahattā ane upayogitā jotā āgāmi samayamāṃ paṃḍitonī saṃkhyā vadhāravāno irādo che.
ānī sāthe bījuṃ paṇa āyojana che, āja sudhī je śāstra mudrita rūpamāṃ upalabdha nathī tenuṃ saṃśodhana karīne prakāśita ka2vā. ā śāstrone be vibhāgamāṃ vaheṃcī śakāya che. 1) sādhu upayogī 2) gṛhastha upayogī. gṛhastha upayogī śāstrono saraḻa sārāṃśa ka2īne aṃgrejī, hindī, ane gujarātī bhāṣāmāṃ prastuta ka2vāmāṃ āvaśe.
v1.p7
‘bṛhatkalpasūtra’ nāmanā āgamanī viśeṣacūrṇi nāmanī vyākhyā śrī saṃghanā caraṇomāṃ samarpita ka2tā ame ānaṃda anubhavīe chīe. viśeṣacūrṇi lagabhaga 1300 thī vadhu varasa prācīna che ane āja sudhī apragaṭa che. cūrṇigraṃtha āgamapaṃcāṃgīmāṃ sthāna dharāve che. badhuṃ maḻīne 20 jeṭalāṃ ja cūrṇi graṃtho che. temāṃ kalpasūtra 52 be cūrṇio che. temāṃthī eka viśeṣacūrṇi ahīṃ prastuta che. prājñavarya śrī rūpendrakumā2jī pagāriyāe khūba jahemata laine viśeṣacūrṇi livyaṃtara karīne ādarśaprata taiyā2 karī hatī. teno ādhāra laine vividha prato sāthe meḻavīne pūjya gurudeva muniprava2śrī vairāgyarativijayajī gaṇivare śrutabhavana saṃśodhana keṃdranā sahakarmionī sahāyathī saṃpādana taiyāra karyuṃ che. eka prācīna kṛtinuṃ prakāśana karavā dvārā hastapratomāṃ sacavāyelā śāśvata jñānane bhaviṣyanī peḍhī sudhī pahoṃcāḍavāno lābha amane prāpta thayo teno ānaṃda che. kalpasūtra e chedasūtra che. śāstromāṃ varṇavelā yogavāhī ācārya bhagavaṃtone ja tenā paṭhana-pāṭhanano adhikāra che. ā maryādāne khyālamāṃ rākhīne ja adhikārī mahātmā temāṃ praveśa kare tevī namra prārthanā che.
ā graṃthanā prakāśanano lābha pa.pū.praśāṃtamūrti ācārya bhagavaṃta śrīmad vijaya rājendrasūrīśvarajī mahārājā tathā paṃnyāsapravara dharmayaśavijayajī mahārāja sāhebanī pāvana preraṇāthī śrī pārśvabhakti śvetāṃbara mūrtipūjaka jaina saṃgha pāṃḍuraṃgavāḍī, ḍoṃbīvalī (īsṭa), thāṇā. e līdho che. temanī śrutabhaktinī hradayapūrvaka anumodanā.
śrutabhavanamāṃ kāryarata saṃpādakagaṇa temaja śrutabhavana saṃśodhana keṃdranī tamāma pravṛttināṃ mukhya ādhārastaṃbha māṃgaroḻa (gujarāta) nivāsī mātuśrī caṃdrakalābena suṃdaralāla śeṭha parivāra temaja sahu lābhārthīo pratye ābhāranī lāgaṇī vyakta karū chuṃ.
( 6 )
bharata śāha (mānada adhyakṣa)
v1.p8
śrutapremī
pa.pū.praśāṃtamūrti ācārya bhagavaṃta
śrīmad vijaya rājendrasūrīśvarajī mahārājā
tathā paṃnyāsapravara śrī dharmayaśavijayajī gaṇiva2nī pāvana preraṇāthī
śrī pārśvabhakti śvetāṃbara mūrtipūjaka jaina saṃgha pāṃḍuraṃgavāḍī, ḍoṃbīvalī (īsṭa), thāṇā. (jñānadravyamāṃthī)
v1.p9
jassa udāraṃ cittaṃ, abbhujjai ṇiccameva parakajje| vibuhajaṇamāṇaṇijjo, jo puṇa saṃsodhaṇe ratto|| jo suyarayaṇaṇihāṇo, muṇicaṃdo ṇāma sūrivarapavaro| esā visesacuṇṇī, samappiā tassa karakamale||
v1.p10
sampādakīyam
bṛhatkalpasūtra paricaya kalpaviśeṣacūrṇi paricaya
pagayaṃ
māsakappapagayaṃ
vagaḍāpagayaṃ
kappavisesacuṇṇie aṇukkamo
paḍhamo bhāgo
racchāmuhāvaṇapagayaṃ
avaṃguyaduvāruvassayapagayaṃ
ghaḍimattayapa yaṃ
cilimilipagayaṃ
dagatīrapagayaṃ
citta kampayaṃ
sāgārikanissāpagayaṃ
sāgāriyauvassayapagayaṃ
paḍibaddhasejjāpagayaṃ
gāhāvaikulamajjhavāsapagayaṃ
viosamaṇapagayaṃ
cārapayaṃ
verajjaviruddharajjapagayaṃ
avaggahapagayaṃ
munivairāgyarativijayagaṇī ḍaॉ. mohanalāla mehatā
paṃ. rūpeṃdrakumāra pagāriyā
paḍhamo uddeso (1-422)
bhāsagāhā
pattaṃko
1-203
v1.p11
rāībhattapagayaṃ vatthapagayaṃ hariyāhaḍiyāpagayaṃ addhāṇapagayaṃ saṃkhaḍipagayaṃ viyārabhūmi-vihārabhūmipagayaṃ ajjakhettapagayaṃ
v1.p12
sampādakīyam
kṛtiparicaya:
viditamevaitad viduṣāṃ yannavamāt pratyākhyānapravādapūrvāt ṣaṭ chedasūtrāṇi caturdaśapūrvadharaiḥ śrīmad bhadrabāhusvāmipādainiḍhūm̐ḍhāni iti| teṣu bṛhatkalpetyaparanāma kalpasūtramanyatamat|
| prāyaścittaviṣayakasyāsya sūtrasya catvāri vyākhyānāni upalabhyante| prathamaṃ niyuktirūpam, dvitīyaṃ bhāṣyarūpam, tṛtīyaṃ cūrṇirūpam, caturthaṃ ca vṛttirūpam| tatra niyukterracanā caturdaśapūrvadharaiḥ sūtrakāraiḥ śrīmadbhiḥ bhadrabāhasvāmibhiḥ kṛteti paramparāgataṃ śīlāṅkācāryādisamarthitaṃ matam| āgamaprabhākaramunivaryaśrī puṇyavijayānāṃ matena tu niyuktikṛto bhadrabāhusvāminaḥ sūtrakṛto bhinnā dvitīyaśatakavartinaḥ| sampādanaviṣayaḥ
kalpasūtrasya dvau bhāṣyau, dve cūrṇī copalabhyante| prācīnaṃ niyuktisahitaṃ sādhikaṣaṭasahasraślokapramitaṃ laghubhāṣyam| dvitīyaṃ tu svatantram arvācīnam 7676(ṣaṭsaptatyadhikaṣaṭsaptatiśata)gāthāpramāṇam bṛhadbhāṣyamiti prasiddham| bṛhadbhāṣyasya racanā cūrṇidvayaracanānantaraṃ jāteti| cūrṇiriti āgamānāṃ gadyarūpaḥ prathamo vyākhyāprakāraḥ saṃskṛtaprākṛtabhāṣānibaddha iti| aṃśavyākhyānarūpatvena cāsya cūrṇiriti sajñeti vadanti| niyuktibhāṣyayoḥ padyaśailī vihāyaidamprāthamyena gadyarūpā vyākhyānaśailī cūrṇau dṛśyate|
prācīnasya laghubhāṣyasyopari dve cūrṇī vartete| prācīnā cūrṇiḥ kevalaṃ cūrṇināmnā prasiddhā anyā ca bhedopadarśanārthaṃ viśeṣacūrṇiriti nāmnā prasiddhā| saiṣā prācīnamahattarācāryaviracitā viśeṣacūrṇiratra sampādayiṣitā| sampādanaprayojanam
bṛhatkalpalaghubhāṣyasya prācīnatamāni trīṇi vyākhyānāni vidyante| cūrṇiḥ, viśeṣacarṇiḥ, bṛhadbhāṣyaṃ ca| etattrayamapi adyāvadhi aprakāśitaṃ vartata ityato viśeṣacūrṇiḥ sampādyate| cūrṇeḥ sampādanaṃ
1. etena itaḥ pūrvamasmatsampādite pustake niyuktiracanāsamayaḥ saptamamaṣṭamaṃ vā śatakamiti likhitaṃ tadanavadhānavaśāditi jñeyam| tadarthaṃ kṣantavyo'yaṃjanaḥ| 2. aprakaṭametaccālpenaiva kālena prakāśayiṣyate|
v1.p13
pūjyācāryaśrī śīlacandrasūrivarāḥ kurvanti, bṛhadbhāṣyaṃ ca alpenaiva kālena prakāśayiṣyate|
paramapūjyapravartakaśrīcaturavijayamunivarapravaraśrīpuṇyavijayaiḥ pūjyācāryaśrīmalayagirisūribhiḥ ārabdhā pūjyācāryaśrī-kṣemakīrtisūriprapūritā vyākhyā sampādya prakāśitā| tatra ca ṭīppaṇyāṃ cūrṇerviśeṣacūrṇeśca pāṭho'pi tatra tatra nyastaḥ| vṛttireṣā sphuṭā pratyekapadavyākhyānarūpā ca bṛhatkalpabhāṣyāvabodhe sādhakatamā cāsti| adhunā tu sarvatra vṛttirevaiṣā vācanādāvupayujyate| ataḥ paṭhanapāṭhanavācanādau yadyapi cūrṇeḥ, viśeṣacūrṇeḥ, bṛhadbhāṣyasya copayogo nāsti tathāpi cūrṇisāhityasya viśiṣṭā saṃskṛta-prākṛtavimiśritā bhāṣā api bhāṣāśāstrīyādhyayanārthaṃ samājaśāstrādhyayanārthaṃ copayuktatamā vartata ityato'pi sampādanamāvaśyakam| sampādanasāmagrī___ viśeṣacūrṇeḥ sampādane pañca hastaprataya upayuktāḥ santi| sarvāḥ pratayaḥ kargajasya santi| sampādanaṃ pradhānatayā a-ba-sañjñakapratadvayamupayujya kṛtamasti| sarvāsāṃ pratīnāṃ sajñā-paricayo'tra datto'sti| sarvāsāṃ pratīnāṃ mṛdupratayaḥ(softcopies) prāptā atasteṣāmākārādiviṣaye'trollekho nāsti| sarvāsāṃ lipi devanāgarī evāsti ataḥ tasyollekhaḥ sarvatra kṛto nāsti| hastapratīnāṃ paricayaḥ a-sajñikāyāḥ praterbahiraṅgaparicaya:___ pratireṣā aṇahilapurapattananagarasthahemacandrācāryajainajñānamandirahastapratabhāṇḍāgārataḥ prāptā| tatra sūcipatre tasyāḥ kramāṅkaḥ –10040 asti|(pākāhema) asyāṃ pratau dvāpañcāśadadhikaśatapatrāṇi (folios) vartante| pratipatrasya pratyekasmin pṛṣṭhe pañcadaśa paṅktayaḥ, pratipaktau ṣaḍaśīti akṣarāṇi santi| pratireṣā pūrṇāsti tathā sthitiḥ śreṣṭhā suvācyā cāsti| lekhanaṃ śuddhamasti|
maṅgalavākyam- oṃ namaḥ sarvajñāya|| antapuṣpikā- śubhaṃ bhavatu|| maṃgalamastu|| sarvasādhūnāṃ||cha||cha||cha||cha||
lekhakalekhanakālayonirdeśo nāsti| sāmānyato yā paddhatirupayujyate patrakramāṅkasya saivātropāyojitāsti| patrasya babhāge ubhayato dakṣiṇavāmabhāge'nukrameṇa ūrdhvādhobhāge patrakramāko datto'sti| tathā dakṣiṇoddhe bhāge pratipatraṃ viśe|kalpācū| iti sakṣepato nāmollekho'sti kṛteḥ|
1. sampādane'tra sampādakīye ca yatra malayagirīyavṛtterullekho vartate tatra sarvatra pūjyācāryaśrīmalayagirisūribhirārabdhā pūjyācāryaśrīkṣemakīrtisūriprapūritā vyākhyā jñeyā|
v1.p14
a-sajñikāyāḥ praterantaraṅgaparicaya:
kasyacidviṣayasya samāptau prakaraṇasyānte'pi ||cha|| iti likhitamasti| vākyānte daṇḍaḥ, gāthāyāḥ sūtrasya vā pratīkasyobhayataḥ pārśve daṇḍadvayaṃ dattamasti sarvatra| yathā- ||tesu gāhā|| avagrahacihnasyopayogaḥ kṛto'sti pratau|
lekhakenottamatayā likhitāsti pūrṇā śuddhā cāsti pratiḥ| lekhakaḥ prākṛtavidastīti pratibhāti| pratyekasmin pṛṣṭhe catuṣkoṇākārā madhyaphullikā vartate| pratireṣā saṃśodhitā vartate| a-sajñikāyāṃ pratau prayuktā saṃśodhanapaddhatiḥ
yatra nyūnamātraṃ parivartanaṃ kartavyamasti tatra tasyaivākṣarasya śabdasya vopari parivartanaṃ kriyate| yathādvitīye patre babhāge saptamapaṅktau| ___ kutracidyatrāśuddhaḥ pāṭho vartate tatra pāṭhasyaivopari x etaccidraṃ dīyate| tathā patrasya dakṣiṇe vāme vā bhāge śuddhaḥ pāṭho nyasyate| yathā— dvitīye patre babhāge ṣaṣṭhapaṅktau|
___ yatra pūrṇā pakirdātavyāsti tadā paṅkteḥ ubhayataḥ pārśve x cihnasyāsyopayogaḥ kriyate paṅktikramāṅkaśca likhyate| yathā— aṣṭame patre babhāge caturthapaṅktau| ba-sajñikāyāḥ praterbahiraṅgaparicayaḥ
eṣā pratirapi aṇahilapurapattanasthahemacandrācāryajainajñānamandirahastapratabhāṇḍāgārato labdhā| tatra sūcipatre tasyāḥ kramāṅkaḥ ḍā.172/6768 asti| tasyā ekonanavatiḥ patrāṇi santi| eṣā pratirnāsti pūrṇā sthitirapyasyā madhyamāsti| pratipṛṣṭhaṃ ṣoḍaśa paṅktayassanti pratipaṅkti ekasaptatirakṣarāṇi ca| pratiḥ śuddhā suvācyā cāsti|
puṣpikāmaṅgalavākyam- oṃ namaḥ sarvajñāya|| ityasti| antapuṣpikā na prāpyate| lekhakalekhanakālayornirdeśo nāsti| patrāṅkapaddhatiraprateḥ sadṛśyevāsti| prathame patre viśeṣa kalpa cūrṇi iti granthanāmollekho'sti anyatrollekho nāsti| ba-sajñikāyāḥ praterantaraṅgaparicayaḥ
prakaraṇānte vā kaścidviṣayasya vivaraṇānte ||cha|| cihnametaddīyate| gāthāpratīkasyānte daṇḍadvayaṃ dīyate| skhalitākṣarāṇāmullekhaḥ - cihnasyāsya nirdeśaṃ kṛtvā patrasya dakṣiṇe vāme vā bhāge kriyate| ka-sajñikāyāḥ praterbahiraṅgaparicayaḥ
eṣā pratiḥ puṇyapattanasthabhāṇḍārakaraprācyavidyāsaṃśodhanakendrīyabhāṇḍāgārāllabdhā| tasyāḥ
v1.p15
sūcipatre kramāṅkaḥ –282.190/1873,74 asti| asmin pratau dvyaśītyadhikadviśatāni patrāṇi santi| pratyekasmin pṛṣṭhe daśa paṅktayassanti| pratyekasyāṃ paṅktau saptacatvāriṃśad akṣarāṇi santi|
puṣpikāmaṅgalavākyam— oṃ namo sarvajñāya || tathā
antapuṣpikā— śrīrastu|| kalyāṇamastu||
lekhakalekhanakālayornirdeśo nāsti| patrāṅkaḥ patrasya dakṣiṇe bhāge datto'sti |
ka-sañjñikāyāḥ praterantaraṅgaparicayaḥ
sāmānyato vākyānte gāthāpratīkasyānte ca daṇḍadvayasyopayogaḥ kṛto'sti | prakaraṇānte || || likhitamasti| kvacidavagrahacihnasyopayogo dṛśyate | eṣā pratiḥ saṃśodhitāsti paraṃ kiñcidaśuddhāsti | ka- pratau prayuktā saṃśodhanapaddhatiḥ
asyāṃ pratau kākapādasyopayogaḥ kriyate pāṭhasaṃśodhanārtham | akṣarasya sammārjanārthaṃ ( to delete ) tasyopari daṇḍākārā laghvī rekhā dīyate |
ḍa-sañjñikāyāḥ praterbahiraṅgaparicaya:
eṣā pratiḥ puṇyapattanasthabhāṇḍārakaraprācyavidyāsaṃśodhanakendrīyabhāṇḍāgārāllabdhā | sūcipatre tasyāḥ kramāṅkaḥ 134.399/1880-81 asti| tasyāḥ catustriṃśadadhikaśatapatrāṇi santi | pratipatraṃ saptadaśapaṅktayaḥ tathā pratipaṅkti catuṣpañcāśad akṣarāṇi santi | sthitirasyā madhyamāsti| puṣpikāmaṅgalavākyam— oṃ namaḥ sarvajñāya |
antapuṣpikā nāsti|
lekhakalekhanakālayornirdeśo nāsti | granthanāma dattamasti pratipṛṣṭham – kalpa viśe cūrṇi | iti | ḍa-sañjñikāyāḥ praterantaraṅgaparicayaḥ
vākyānte daṇḍamekam gāthāpratīkānte daṇḍadvayasyopayogaḥ | uddeśasamāptau ||cha || likhyate | nūtanoddeśakasyārambhe sāmānyataḥ — namo arhadbhyaḥ likhyate | kvacidavagrahacihnasyopayogo dṛśyate | pratiḥ saṃśodhitā nāsti |
i-sañjñikāyāḥ praterbahiraṅgaparicayaḥ–
eṣā pratiḥ rājanagara (ahamadābāda) stha- lālabhāī-dalapatabhāī-bhāratīyasaṃskṛtividyāmandira-hastapratabhāṇḍāgārataḥ prāptā | sūcipatre tasyāḥ kramāṅkaḥ 124 asti| tasyāḥ pañcaṣaṣṭhyadhikaśatamitāni patrāṇi santi | pratipatraṃ trayodaśapaṅktayaḥ, pratipaṅkti pañcapañcāśad
v1.p16
akṣarāṇi santi| madhyamā sthitirvidyate| lekhakalekhanakālayornirdeśo nāsti| granthanāmollekha: sakṣepataḥ— kalpavi. cūrṇi ityupalabhyate pratipatram| i-sajñikāyāḥ praterantaraṅgaparicayaḥ
prakaraṇānte cha likhyate| patrasya prathamāyāṃ paṅktau vidyamānā ikārasya mātrāḥ suśobhitāḥ santi sarvatra| pratiḥ saṃśodhitā nāsti| sampādanaprakāraḥ
tatra tāvatprathamaṃ a-ba-sajñakapratyanusāreṇa prājñavaryaiḥ pagāriyopādvaiḥ rūpendramahodayairlipyantaraṃ kṛtam| anayoḥ pratayormūlādarśarūpā prati!palabhyate| pratilekhakena ādarśapratiḥ samyaṅnāvagatāto baḍhyo'śuddhayo'tra samprāptāḥ| yathā gāhā ityasya sthāne kahā, gāmo ityādayaḥ| etā aśuddhayaḥ pagāriyāmahodayairvṛhatkalpacūrṇerādhāreṇa sammārjitāḥ santi|
tadanūpalabdhānāṃ sarvāsāṃ pratīnāmādhāreṇa pāṭhāntarāḥ saṅgrahītāḥ| tatra anulekhanīyasambhāvanayā ye pāṭhāḥ sphuṭarūpeṇa pratilekhakapramādadoṣajanyāḥ pratibhāsitāḥ tānavagaṇya anye pāṭhāḥ ṭīppaṇyāṃ nyastāḥ|
yathā—3621tamagāthāyāṃ asui gāhā ityasya sthāne asuie vā iti śuddhaḥ pāṭhaḥ| 5117tamagāthāyāṃ nagara ityasya sthāne ghara iti śuddhaḥ pāṭhaḥ| (lā.da. 200) 5165tamagāthāyāṃ dāanyathalā ityasya sthāne danye'pi tajjātīyā iti śuddhaḥ pāṭhaḥ|
(lā.da. 202) 5184tamagāthāyāṃ gāhā u tattha i ityasya sthāne gāhāpacchaddhaṃ iti śuddhaḥ pāṭhaḥ|
(lā.da. 203) 5244tamagāthāyāṃ aṇābhāvito kovitā ityasya sthāne āṇābhaṃgāṇavatthaṃ iti śuddhaḥ pāṭhaḥ| (lā.da. 205)
5248tamagāthāyāṃ vigāhā ityasya sthāne thī gāhā iti śuddhaḥ pāṭhaḥ| (lā.da. 206a)
caturthoddeśasya aṣṭādaśe sūtre ṇiggaṃthiṇiggaṃthīu puvvavaṇiyāṇi ityasya sthāne ṇiggaṃtheṇaṃ ṇiggaṃthāu puvvavaṇṇiyāu iti śuddhaḥ pāṭhaḥ|(lā.da. 209a)
cikitsakasampādane pāṭhanirdhāraṇaprakriyātyantaṃ mahattvaṃ bibharti duṣkarā ca vartate| atyantasāvadhānena manasā sūkṣmaprajñāprayogeṇa pāṭhanirdhāraṇaṃ kartavyaṃ bhavati sampādakena, anyathā aśuddhapāṭhapraveśādikā anarthā bhavanti| atra saṃśayāspadapāṭhanirdhāraṇārthaṃ prādhānyena
v1.p17
pūjyapādācāryaśrīmalayagirisūrikṛtavṛtterevopayogaḥ kṛtaḥ, yataḥ sā eva cūrṇarbhāṣyakārasya ca āśayānuguṇā vartate| kalpacūrṇeḥ kalpaviśeṣacūrṇeśca pāṭhāḥ saptatyadhikapratiśataṃ sāmyaṃ bibhratīti tasya upayogaḥ pagāriyāmahodayaiḥ kṛta iti tu anupadamevoktam| ___ bṛhatkalpamūlasūtrāṇāṃ pāṭhaḥ muca'- pustakādhāreṇa gṛhītaḥ| bhāṣyagāthānāṃ pāṭho'pi śrīcaturavijayasampāditamudritapustakādhāreṇa gṛhītaḥ| cūrṇikṛtā bhāṣyagāthānāṃ yāni pratīkānyuddhatāni santi tebhyo mudritabhāṣyapāṭhānāṃ yatra pāṭhabhedaḥ dṛṣṭastatra cūrṇikṛtsammataḥ pāṭha ādṛtaḥ| ato bhāṣyapāṭhasya bhāṣyagāthānāmakārādikramaśca bhinno bhaviṣyati| mudritapāṭhaḥ ṭīppaṇyāṃ nyastaḥ| etena pūjyācāryaśrī malayagirisūrerarvāg bhāṣyapāṭhaḥ ka āsīditi jñāsyate|
bhāṣyaṃ niyuktimiśritaṃ vartate| bhāṣye niyuktigāthā kā ityasya nirṇaye dvau ādhārau-cūrṇiḥ, malayagirīyā vṛttiśca| anyacca bhāṣyasyāntarikī racanāpaddhatiṃ jñātvā tadviṣaye kaścinnirṇayaḥ kartuṃ śakyaḥ| tṛtīyaṃ anyān sandarbhān dṛṣṭvāpi nirṇayo bhavitumarhati| yathātra bhāṣye dṛśyamānā gāthāḥ piṇḍaniryuktau oghaniryuktau āvaśyakādiniryuktau upalabhyante cedatrāpi asya niyuktigāthā bhaviṣyantītyanumātuṃ śakyate|
atrāsmābhiḥ cūrṇikṛtā purātanagāthātvena ullikhitā ācāryaśrīmalayagirisūribhiśca śabdaśo yeṣāṃ ullekhaḥ kṛtaḥ tāḥ sarvā api gāthāḥ niyuktisatkā iti vibhāvitam| bhāṣyakṛtopanyastāḥ sambandhagāthāḥ, saṅgrahagāthāśca niyuktirūpā anyā vā iti nirṇaye kimapi vaktumasāmarthyamasmākamiti|
kutracid viśeṣacūrṇī anupalabhyamānaḥ pāṭhaḥ vṛttigatapāṭhamanusṛtya pūritaḥ sampāditaścā yathā—2848tamagāthāyām|
sambhāvitāḥ pāṭhāḥ ṭīppaṇyāṃ 'bhāvyam' padena nirdiṣṭāḥ santi| śaṅkāspadasya pāṭhasyāgre praśnacihna kṛtam|
viśeṣacūrṇikṛtā upātteṣu bhāṣyagāthāpratīkeṣu mudritabhāṣyagāthāyāḥ vācanābhedo bahutra dṛśyate| sa tathaiva nyastaḥ|
mucapustake bhāṣyagāthāsu padacchedaḥ kṛtaḥ sa evātrāpi ādṛtaḥ|
kutracit sarvāsvapi pratiṣu aśuddhaḥ pāṭho vidyate tatra pūrvāparānurodhena saṅgataḥ pāṭha upanyastaḥ| yathā 4388tamagāthāyāṃ pratiṣu 'saṃsaio ya' iti pramādadoṣajanyaḥ pāṭho vidyate'taḥ kalpyate mūlādarśapratiṣu etādṛśaḥ pāṭhaḥ syāt|
1.bṛhatkalpasūtram| saṃ.paramapūjyapravartakaśrīcaturavijayamunipravaraśrīpuṇyavijayau pra.jaina ātmānanda sabhā, bhāvanagara|
v1.p18
yatra akārasyākāreṇā'kāreṇa vā sandhau satyāmarthasandeho bhavati tatrāvagrahacihnaṃ nyastamasti| yathā bhāsā'samiī 4453 ityatra| ____ atrāśuddhatvenopalakṣitaḥ pāṭhaḥ sammāya̭ tatraiva vṛttākāre () koṣṭhake śuddhaḥ pāṭho darśitaḥ| yatrāpi ca pāṭhe svalpo'pi sandehaḥ tatra praśnacihnaṃ kṛtam| lipikṛto'navadhānādinā bhraṣṭaḥ pāṭhaḥ catuṣkoṇe [ ] koṣṭhake, punarāvṛttaśca pāṭhaḥ dhanurākāre { } koṣṭhake nyastaḥ| sarvathā sandigdhāḥ pāṭhā adhorekhayāṅkitāḥ| avalokanam
kāścana gāthāḥ viśeṣacūrṇikṛtā niryuktau gaṇitāḥ, vṛttikṛtā tu bhāṣye gaṇitāḥ| yathā—4151tamā gāthā viśeṣacūrṇikṛtā niryuktau gaṇitā, vṛttikṛtā tu bhāṣye gaṇitā| evaṃ 3083tamagāthāpi| sampādane'smin cūrṇikṛtāṃ vivakṣaiva pramāṇīkṛtā|
cūrṇikṛtsammatabhāṣyagāthānāṃ malayagirisūrivṛttisammatabhāṣyagāthānāṃ krame kutracit bhedo dṛśyate| yathā- 1361, 1362, 1363| 1879tamagāthāyāḥ ṭīppaṇyāṃ sampādakaiḥ kramabhedaḥ sambhāvitaḥ so'smatsamīpavartinīṣu pratiṣu nopalabhyate|
vyākhyānapaddhatidṛṣṭyā cūrṇetteśca mahān bhedo vartate| vṛttiḥ pratyekeṣāṃ padānāṃ vartate| cūrṇī evaṃ nāsti| cūrṇiḥ sarvāsāṃ gāthānāṃ na bhavati| vyācikhyāsitānāṃ gāthānāṃ cūrṇikāraḥ pratīkaṃ dadāti| bṛhatpramāṇatvād hastapratau bhāṣyapāṭho na vartate| cūrṇikṛtā yāsāṃ gāthānāṃ vyākhyā na kṛtā yāsāṃ vā pratīkānāṃ uddhāro na kṛtaḥ tāḥ gāthāḥ atra sampādane caturasre koṣṭake nyastāḥ| tena cūrṇemūlapāṭho yathātatha upalapsyate pāṭhakānāṃ ca saukaryaṃ bhaviṣyati|
cūrṇikarturvyākhyāśailī api viśiṣṭā vartate| pūrvaṃ kvacid asmin granthe granthāntare vā kṛtasya vyākhyānasyātrānusandhānam īpsitaṃ bhavati tatra vibhāsāśabdasya prayogaḥ kriyate|
cūrṇikṛtā bahuṣu gāthāsu kevalaṃ kaṇṭhyā ityevoktam| yatra ca ekādhikagāthānāṃ vyācikhyāsā tatra gāhādvayam, gāthātrayaṃ vā iti uktam| ata anyāḥ gāthāścūrṇikṛtsamakṣamāsanna vā iti nirṇayaḥ kartuṃ na pāryate| viśeṣataḥ kathānirūpikānāṃ gāthānāṃ pratīkāni cūrṇau na dṛśyante|
gāthāyāṃ cūrṇau ca yatra śrutibheda upalabhyate(ya, a, i, ta) tasmin kimapi parivartanaṃ na kṛtam| bhāṣyasya śrutayo mucānusāriṇyaḥ santi| cūrṇau śrutayo yathātathameva rakṣitāḥ| yathā 1787tamāyāṃ gāthāyāṃ mudritapustake bhūyā koliga iti yaśrutipradhāno gaśrutipradhānaśca pāṭha upalabhyate| cūrṇī upalabhyamāneṣu gāthāpratīkeṣu ca bhūtā koliya iti taśrutipradhāno yaśrutipradhānaśca pāṭha upalabhyate| śrutibhedavaśācca bhāṣyasyākārādikramo'pi prabhāvito bhavediti avadheyaṃ pāṭhakaiḥ|
v1.p19
kāsāñcit bhāṣyagāthānām ullekhaḥ cūrṇī upalabhyate kintu vartamānabhāṣye tā na upalabhyante udāharaṇam-2862, 2911| etāsāṃ sūciḥ tṛtīye pariśiṣṭe vartate|
viśeṣacūrṇau pūjyācāryaśrīmalayagirisūrivṛttau ca kvacit pāṭhabhedaḥ kvaciccārthabhedo'pi upalabhyate| arthabhedasya udāharaṇāni
1) 2508tamagāthāyāṃ cūrṇī saṃdūrepadasya nāidūre ityarthaḥ kṛtaḥ, vṛttikṛtā tu sindūradravyam ityarthaḥ kṛtaḥ|
2) cāraprakṛte 2735tamagāthāyāṃ varṣārātrasya cūrṇikṛtā kṛto'rthaḥ bhādrapadāśvayunāsau, vṛttikṛtā kṛto'rtho'śvayukkārtikamāsau| evamanyatrāpi 2463 ityādiṣu| pāṭhabhedasya udāharaṇāni
1) 2036tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇau bāhimuvassaya iti bhāṣyapāṭhaḥ, vṛttau punaḥ aṇṇauvassaya iti pāṭhaḥ|
2) 2343tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇī mottūṇa iti pāṭhaḥ, vṛttau punaḥ soūṇa iti pāṭhaḥ| atra pāṭhabhedavaśādarthabhedo bhavati| ___3) evaṃ 2388tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇau daḍḍhūṇa paḍi iti pāṭhaḥ, vṛttau punaḥ daṭṭhaṇa vā iti pāṭhaḥ| atrāpi pāṭhabhedavaśādarthabhedo bhavati|
4) 3271tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇau sikkha iti pāṭhaḥ, vṛttau punaḥ dikkha iti pāṭhaḥ| atrāpi pāṭhabhedavaśādarthabhedo bhavati|
5) 3618tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇī aisese iti pāṭhaḥ, vṛttau punaḥ visese iti pāṭhaḥ| prāyaścittabhedasya udāharaṇāni
3152tamagāthāyāṃ viśeṣacūrṇau caturguru prāyaścittaṃ pūjyācāryaśrīmalayagirisūrivṛttau punaḥ māsaguru| evamanyatrāpi 4272, 4444, 4563, 4902 ityādiṣu| pariśiṣṭāni
prathame pariśiṣṭe kalpasūtrasya śabdakośaḥ navasuttāṇi (saṃ. yuvā mahāprajña) pustakāduddhṛtya saṃyojitaḥ|
dvitīye pariśiṣṭe bhāṣyagāthānāmakārādikramaḥ prastutaḥ| atra bhāṣyagāthānāṃ pāṭhaḥ kramaśca viśeṣacūrṇikṛtāṃ vācanānusārī vartate| mucapustake ācāryaśrīmalayagirisūrivṛttisammataḥ pāṭho vartate'taḥ tatra bhedaḥ svābhāvika eva|
v1.p20
tṛtīye pariśiṣṭe yāsāṃ bhāṣyagāthānām ullekho viśeṣacūrṇī upalabhyate kintu vartamānabhāṣye tāḥ na upalabhyante tāsāṃ sūcirvartate|
caturthe pariśiṣṭe viśeṣacūrṇī upalabdhānāṃ viśeṣanāmnāṃ vibhāgaśaḥ sūcirvartate| pañcame pariśiṣṭe viśeṣacūrṇī upalabdhānām ekārthakaśabdānāṃ sūcirvartate| ṣaṣṭhe pariśiṣṭe viśeṣacūrṇī upalabdhānāṃ vyākhyānāṃ sūcirvartate| saptame pariśiṣṭe viśeṣacūrṇī upalabdhānāmavataraṇānāṃ sūcirvartate| aṣṭame pariśiṣṭe viśeṣacūrṇī upalabdhānāṃ deśyādināmnāṃ sūcirvartate| navame pariśiṣṭe viśeṣacūrṇau puraskṛtānāṃ dṛṣṭāntānāṃ sūcirvartate|
daśame pariśiṣṭe ācāryaśrīmalayagirisūrivṛttau yatra yatra viśecūrṇarullekha upalabhyate tasya sūcirvartate|
ekādaśe pariśiṣṭe sampādane'smin prayuktānāṃ saṅketānāṃ sūcirvartate|
dvādaśe pariśiṣṭe sampādane'smin prayuktānāṃ sandarbhagranthānāṃ sūcirvartate| kṛtajñatābhivyaktiḥ
__ prastāve'tra paramagurucaraṇānāṃ paramapūjyapādānāmācāryadevaśrīmadvijayarāmacandrasūrīśvarāṇām, pitṛgurudevānāṃ paramapūjyamunipravara-śrīsaṃvegarativijayānām, sarveṣāṃ vidyāgurūṇāmanantopakārān smaran baddhāñjalirāśiṣo yācate, bandhumunivarasya śrīpraśamarativijayasya paramapūjyasādhvīvaryāśrīharṣarekhāśrīśiṣyā-sādhvīśrījinaratnāśrī-sādhvīśrīmadhurahaṃsāśrīsādhvīśrī-dhanyahaṃsāśrīṇāṃ śrutabhavanasaṃśodhanakendravartināṃ kāryasampādakānāṃ ca nirantaraṃ nirapekṣaṃ ca sāhāyyaṃ samupadvhate'yaṃ janaḥ|
__ tadevaṃ viśeṣacūrṇiyathāmati sampādyātra prastutā viduṣāṃ bodhavṛddhyai bodhiśuddhyai ca sampadyantāmiti śubhamabhilaṣan sampādane'smin dṛśyamānāḥ chadmasthasulabhāḥ kṣatayo vidvāṃsaḥ sammāyanti nirdekṣyanti ceti nivedayam̐śca viramati paramaguruvarācāryavaryaśrīmadvijayarāmacandrasūrīśvarāṇāṃ vineyānyatamaḥ pitṛgurumunipravara-śrīsaṃvegarativijayānāmanujasya munipravaraśrī-praśamarativijayasya ca satīrthyaḥ
-vairāgyarativijayaḥ vaikramīye dvāsaptatyadhike dvisahasratame'bde kārtikaśuklaikādaśītithau śrutabhavane|
v1.p21
sampādakamaṇḍalam
muniśrīvairāgyarativijayagaṇī (abhivīkṣakaḥ) rūpendrakumārapagāriyā (sampādakaḥ) amita upādhye (vibhāgapramukhaḥ)
kṛṣṇā māḻī (prakalpapramukhaḥ) śaileśa pavāra (sahāyakaḥ)
atula maske (sahāyakaḥ) vinaya gāyakavāḍa (sahāyakaḥ)
dineśa udāge (sahāyakaḥ) gaṇeśa kheḍakara (sahāyakaḥ)
bhālacaṃdra roḍe (sahāyakaḥ) bhūpata vaṃśa (sahāyakaḥ)
vardhamānajinaratnakośavibhāgaḥ (sahāyakaḥ) siddhanātha gāyakavāḍa (prabandhanasahāyakaḥ)
akṣarāṅkanam- akhileśa miśrā|
v1.p22
bṛhatkalpasūtra
bṛhatkalpasūtra kā chedasūtroṃ meṃ ati mahattvapūrṇa sthāna hai, isameṃ koī saṃdeha nahīṃ| anya chedasūtroṃ kī bhām̐ti isameṃ bhī sādhuoṃ ke ācāra-viṣayaka vidhi-niṣedha, utsarga-apavāda, tapa-prāyaścitta, ādi kā vicāra kiyā gayā hai| isameṃ chaḥ uddeśa haiṃ jo sabhī gadya meṃ haiṃ| isakā graṃthamāna 475 śloka-pramāṇa hai| prathama uddeśa
prathama uddeśa meṃ pacāsa sūtra haiṃ| prathama pāṃca sūtra tālapralaṃbaviṣayaka haiṃ| prathama tāla-pralaṃbaviṣayaka sūtra meṃ nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke lie tāla evaṃ pralaṃba grahaṇa karane kā niṣedha kiyā gayā hai| isameṃ batāyā gayā hai ki nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke lie abhinna arthāt avidārita, āma arthāt apakva, tāla arthāt tālaphala tathā pralaṃba arthāt mūla kā pratigrahaṇa arthāt ādāna, akalpya arthāt niṣiddha hai(no kappai niggaṃthāṇa vā niggaṃthīṇa vā āme tālapalaṃbe abhinne paḍigāhittae) śramaṇa-śramaṇiyoṃ ko akhaṃḍa evaṃ apakva tālaphala tathā tālamūla grahaṇa nahīṃ karanā cāhie| dvitīya sūtra meṃ batāyā gayā hai ki nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke lie vidārita apakva tāla-pralaṃba lenā kalpya arthāt vihita hai| tīsare sūtra meṃ batāyā hai ki nirgranthoṃ ke lie pakva tāla-pralaṃba, cāhe vidārita ho athavā avidārita, grahaṇa karanā kalpya hai| caturtha sūtra meṃ yaha batāyā hai ki nigraṃtha ke lie abhinna— avidārita pakva tāla-pralaṃba grahaṇa karanā akalpya hai| paṃcama sūtra meṃ yaha batāyā gayā hai ki nigraṃthoṃ ke lie vidārita pakva tālapralaṃba grahaṇa karanā kalpya hai kiṃtu jo vidhipūrvaka vidārita kiyā gayā ho vahī, na kī avidhipūrvaka vidārita kiyā huā|
1. jainasāhitya kā bṛhad itihāsa bhāga-2. saptamaprakaraṇa bṛhatkalpa(patra192) 2. (a) saṃ.jinendragaṇi, harṣapuṣpāmṛta jainagranthamālā lākhābāvala, śāntipurī saurāṣṭra, 1977, ratanalāla dośī, akhila bhāratīya sādhumārgī jaina saṃskṛti rakṣaka saṃgha, sailānā 1980| (ā) gujarātī anuvāda sahita— ḍaॉ. jīvarāja ghelābhāī dośī, ahamadābāda, san 1915| (i) hiṃdī anuvāda(amolakaṛṣikṛta) sahita-sukhadevasavāya jvālāprasāda jauharī, haidarābāda, vī.saṃ. 2445| (ī)ajñāta ṭīkāsahita-samyak jñāna pracāraka maṃḍala, jodhapura| (u) niyukti laghubhāṣya tathā malayagiri-kṣemakīrtikṛta ṭīkāsahita— jaina ātmānaṃda sabhā, bhāvanagara, san 1933-42| (ū) cūrṇi, bhāṣyāvacūri sahita(ghāsīlālajī kṛta) akhila bhāratīya sthānakavāsī śve. jainaśāstroddhāraka samiti, ahamadābāda, 1969| 3. hindī evaṃ gujarātī anuvādoṃ meṃ isa sūtra kā artha ṭhīka pratīta nahīṃ hotā| ina meṃ tāla kā artha kelā evaṃ pralaṃba kā arthalambī ākṛti vālā kiyā gayā hai ṭīkākāra ācārya kṣemakīrti ne mūla śabdoṃ kā artha isa prakāra kiyā haiṃ— no kalpyate— na yujyate, nigraṃthānāṃ— sādhūnāṃ, nirgrathīnāṃ— sādhvīnāṃ, āmaṃ— apakvaṃ, tala— vṛkṣaviśeṣastatra bhavaṃ tālaṃ— tālaphalaṃ, prakarṣeṇa lambate iti pralambam— mūlaṃ, tālaṃ ca pralambaṃcatālapralambaṃ samāhāra dvandvaḥ, abhinnaṃ dravyato avidāritaṃbhāvato'vyapagatajīvaṃ, pratigrahītuṃ—ādātumityarthaḥ|
v1.p23
māsakalpaviṣayaka prathama sūtra meṃ sādhuoṃ ke ṛtubaddhakāla arthāt hemaṃta evaṃ grīṣma ṛtu ke āṭha mahino meṃ eka sthāna para rahane ke adhikatama samaya kā vidhāna kiyā gayā hai| sādhuoṃ ko sarikṣepa arthāt saprācīra evaṃ abāhirika arthāt prācīra ke bāhara kī bastī se rahita(prācīrabahirvartinī gṛhapaddhati se rahita) nimnokta solaha prakāra ke sthānoṃ meṃ varṣāṛtu ko chor̤akara anya samaya meṃ eka sātha eka māsa se adhika rahanā akalpya hai—
1. grāma(jahām̐ rājya kī ora se aṭhāraha prakāra ke kara lie jāte hoṃ)| 2. nagara(jahām̐ aṭhāraha prakāra ke karoṃ meṃ se eka bhī prakāra kā kara na liyā jātā ho)| 3. kheṭa(jisake cāroṃ ora miṭṭi kī dīvāra ho)|
karbaṭa(jahām̐ kama loga rahate hoṃ)| 5. maḍaṃba(jisake bāda ḍhāī kosa taka koī gām̐va na ho)|
pattana(jahām̐ saba vastuem̐ upalabdha hoṃ)|
ākara(jahām̐ dhātu kī khāne hoṃ)| 8. droṇamukha(jahām̐ jala aura sthala ko milāne vālā mārga ho, jahām̐ samudrī māla ākara
utaratā ho)|
nigama(jahām̐ vyāpāriyoṃ ki vasati ho)| 10. rājadhānī(jahām̐ rājā ke rahane ke mahala ādi hoṃ)| 11. āśrama(jahām̐ tapasvī ādi rahate hoṃ)| 12. niveśa— sanniveśa(jahām̐ sārthavāha ākara utarate hoṃ)| 13. saṃbādha— saṃbāha(jahām̐ kṛṣaka rahate hoṃ athavā anya gāṃva ke loga apane gāṃva se dhana
ādi kī rakṣā ke nimitta parvata, guphā ādi meṃ ākara ṭhahare hue hoṃ)| 14. ghoṣa(jahām̐ gāya ādi carāne vāle gūjara loga— gvāle rahate hoṃ)| 15. aṃśikā(gām̐va kā ardha, tṛtīya athavā caturtha bhāga)| 16. puṭabhedana(jahām̐ paragām̐va ke vyāpārī apanī cījeṃ becane āte hoṃ)| māsakalpaviṣayaka dvitīya sūtra meṃ isa bāta kā pratipādana kiyā gayā hai ki grāma, nagara ādi
1. ina śabdoṃ kī vyākhyā ke lie dekhie—bṛhatkalpa-laghubhāṣya, gāthā 1088-1093|
v1.p24
yadi prācīra ke bhītara evaṃ bāhara ina do vibhāgoṃ meṃ base hue hoṃ to ṛtubaddhakāla meṃ bhītara evaṃ bāhara milā kara eka kṣetra meṃ nirgratha eka sātha do māsa taka (eka māsa aṃdara evaṃ eka māsa bāhara) raha sakate haiṃ| aṃdara rahate samaya bhikṣācaryā ādi aṃdara evaṃ bāhara rahate samaya bhikṣācaryā ādi bāhara hī karanā cāhie|
nirgrathiyoṃ ke lie yaha maryādā dugunī hai| bāhara kī vasati se rahita grāma ādi meṃ nirgrathiyām̐ ṛtubaddhakāla meṃ lagātāra do māsa taka raha sakatī hai| bāhara kī vasati vāle grāmādika meṃ do mahīne bhītara evaṃ do mahīne bāhara isa prakāra kula cāra māsa taka eka kṣetra meṃ raha sakatī haiṃ| bhikṣācaryā ādi ke niyama nirgrathoṃ ke samāna hi samajhane cāhie|
vagaḍāviṣayaka prathama sūtra meṃ eka parikṣepa (prācīra) evaṃ eka dvāra vāle grāma ādi meṃ nirgrathanirgrathiyoṃ ke eka sātha(eka hī samaya ) rahane kā niṣedha kiyā gayā hai| dvitīya sūtra meṃ isī bāta kā viśeṣa spaṣṭīkaraṇa kiyā gayā hai| aneka parikṣepa aneka dvāra vāle grāmādi meṃ sādhu-sādhviyoṃ ko eka hī samaya rahanā kalpya hai|
āpaṇagṛhādisaṃbaṃdhī sūtroṃ meṃ batalāyā gayā hai ki jisa upāśraya ke cāroṃ ora dukāneṃ hoṃ, jo galī ke kināre para ho, jahām̐ tīna, cāra athavā chaḥ rāste milate hoṃ; jisake eka ora athavā donoṃ ora dukāne hoṃ vahām̐ sādhviyoṃ ko nahīṃ rahanā cāhie| sādhu isa prakāra ke sthānoṃ meṃ yatanāpūrvaka raha sakate haiṃ|'
apāvṛtadvāropāśrayaviṣayaka sūtroṃ meṃ batalāyā gayā hai ki nigraṃthiyoṃ ko binā daravāje ke khule upāśraya meṃ nahīṃ rahanā cāhie| dvārayukta upāśraya na milane kī daśā meṃ apavādarūpa se paradā lagā rahanā kalpya hai| nirgrathoṃ ko binā daravāje ke upāśraya meṃ rahanā kalpya hai|
ghaṭīmātraprakṛta sūtroṃ meṃ nirgrathiyoṃ ke lie ghaṭīmātraka (ghar̤ā)' rakhane evaṃ usakā upayoga karane kā vidhāna kiyā gayā hai jabaki nirgrathiyoṃ ke lie ghaṭa rakhane evaṃ usakā upayoga karane kā niṣedha kiyā gayā hai|
cilimilikāprakṛta sūtra meṃ nirgratha-nirgrathiyoṃ ko kapar̤e kī cilimilikā (paradā) rakhane evaṃ usakā upayoga karane kī anumati pradāna kī gaī hai|
katīraprakṛta sūtra meṃ sūtrakāra ne batalāyā hai ki nirgratha-nirgrathiyoṃ ko jalāśaya ādi ke samīpa
1. no kappai niggaṃthīṇaṃ āvaṇagihaṃsi vā racchāmuhaṃsi vā siṃghāḍagaṃsi vā caukkaṃsi vā caccaraṃsi vā aṃtarāvaṇaṃsi vā vatthae| kappaī niggaṃthāṇaṃ āvaṇagihaṃsi vā jāva aṃtarāvaṇaṃsi vā vatthae | 2. 'ghaṭīmātrakaṃ' ghaṭīsaṃsthānaṃ mṛnmayabhājanaviśeṣam| kṣemakīrtikṛ vṛtti, pṛ. 670|
v1.p25
athavā kināre khaḍe rahanā, baiṭhanā, leṭanā, sonā, khānā-pīnā, svādhyāya-dhyāna-kāyotsarga ādi karanā akalpya hai|
citrakarmaviṣayaka sūtroṃ meṃ batāyā gayā hai ki nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ko citrakarmayukta upāśraya meṃ nahīṃ rahanā cāhie apitu citrakarmarahita upāśraya meṃ ṭhaharanā cāhie|
sāgarikaniśrāviṣayaka sūtroṃ meṃ batāyā hai ki nigraṃthiyoṃ ko sāgārika– śayyātara— vasatipati— makānamālika kī niśrā— rakṣā ādi kī svīkṛti ke binā kahīṃ para bhī nahīṃ rahanā cāhie| unheṃ sāgārika kī niśrā meṃ hī rahanā kalpya hai| nigraṃtha sāgārika kī niśrā athavā aniśrā meṃ raha sakate haiṃ|
sāgārikopāśrayaprakṛta sūtroṃ meṃ isa bāta kā vicāra kiyā gayā hai ki nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ko sāgārika ke saṃbaṃdha vāle— strī-puruṣa, dhana-dhānya ādi se yukta— upāśraya meṃ nahīṃ rahanā cāhie| nirgrathoṃ ko strī-sāgārika ke upāśraya meṃ rahanā akalpya hai| nigraṃthiyoṃ ko puruṣa-sāgārika ke upāśraya meṃ rahanā akalpya hai| dūsare śabdoṃ meṃ nirgrathoṃ ko puruṣa-sāgārika evaṃ nigraṃthiyoṃ ko strī-sāgārika ke upāśraya meṃ rahanā kalpya hai|
pratibaddhaśayyāprakṛta sūtroṃ meṃ batāyā gayā hai ki jisa upāśraya ke samīpa( saṭe hue pratibaddha) gṛhastha rahate hoṃ vahām̐ sādhuoṃ ko nahīṃ rahanā cāhie kiṃtu sādhviyām̐ raha sakatī haiṃ|
gṛhapatikulamadhyavāsaviṣayaka sūtroṃ meṃ nigraṃthoṃ evaṃ nigraṃthiyoṃ dono ke lie gṛhapatikulamadhyavāsa arthāt gṛhastha ke ghara ke bīcobīca hokara jāne-āne kā kāma paḍatā ho vaise sthāna meṃ rahane kā niṣedha kiyā gayā hai|
adhikaraṇa(athavā prābhṛta athavā vyavaśamana) se saṃbaṃdhita sūtra meṃ sūtrakāra ne isa bāta kī ora nirdeśa kiyā hai ki bhikṣu, ācārya, upādhyāya, bhikṣuṇī ādi kā eka dūsare se jhagaḍā huā ho to paraspara upaśama dhāraṇa kara kalaha/adhikaraṇa/prābhṛta śāṃta kara lenā cāhie| jo śāṃta hotā hai vaha ārādhaka hai aura jo śāṃta nahīṃ hotā, vaha virādhaka hai| śramaṇadharma kā sāra upaśama arthāt śānti hai— uvasamasāraṃ sāmaṇṇaṃ|
cārasaṃbaṃdhī prathama sūtra meṃ nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke lie cāturmāsa varṣāṛtu meṃ eka gām̐va se dūsare gām̐va jāne kā niṣedha kiyā gayā hai yathā dvitīya sūtra meṃ hemaṃta evaṃ grīṣmaṛtu meṃ vihāra karane vicarane kā vidhāna kiyā gayā hai|
1. adhikaraṇaṃ kalahaḥ prābhṛtamityeko'rthaḥ| -kṣemakīrtikṛta vṛti, pṛ.751| vinaya-piṭaka meṃ adhikaraṇa kā suṃdara vivecana kiyā gayā hai| isake lie jijñāsuoṃko usakā cāra adhikaraṇavālā prakaraṇa dekhanā cāhie|
v1.p26
vairājyaviṣayaka sūtra meṃ nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ko viruddha rājya pratikūla kṣetra meṃ tatkāla-turaṃta āne-jāne kā niṣedha kiyā hai| jo nigraṃtha-nigraṃthi viruddha rājya meṃ turaṃta ātā-jātā hai athavā ānejāne vāle kā anumodana karatā hai use caturguru prāyaścitta karanā paḍatā hai|
avagrahasaṃbaṃdhī prathama do sūtroṃ meṃ yaha batāyā gayā hai ki gṛhapati ke yahām̐ bhikṣācaryā ke lie gae hue athavā sthaṇḍilabhūmi— śauca ādi ke lie jāte hue nigraṃtha ko koī vastra, pātra, kaṃbala ādi ke lie upanimaṃtrita kare to use vastrādi upakaraṇa lekara apane ācārya ke pāsa upasthita honā cāhie evaṃ ācārya kī svīkṛti prāpta hone para hī unheṃ apane pāsa rakhanā cāhie| tṛtīya evaṃ caturtha sūtra meṃ batāyā gayā hai ki gṛhapati ke yahām̐ bhikṣācaryā ke lie gaī huī athavā sthaṇḍilabhūmi ādi ke lie nikalī huī nigraṃthī ko koī vastrādi ke lie upanimaṃtrita kare to use vastrādi grahaṇa kara pravartinī ke samakṣa upasthita honā cāhie evaṃ usakī svīkṛti lekara hī una upakaraṇoṃ kā upayoga karanā cāhie|
rātribhaktaviṣayaka prathama sūtra meṃ sādhu-sādhviyoṃ ke lie rātri ke samaya athavā vikāla— asamaya meṃ āhāra ādi grahaṇa karane kā niṣedha kiyā gayā hai| dvitīya sūtra meṃ āpavādika kāraṇoṃ se pūrvapratilikhita(nirīkṣita) vasati, śayyā, saṃstāraka ādi ke grahaṇa kī chūṭa dī gaī hai|
rātrivastrādigrahaṇaprakṛta sūtra meṃ sādhu-sādhviyoṃ ke lie rāta ke samaya athavā vikāla meṃ vastra, pātra, kambala, rajoharaṇādika ke grahaṇa kā niṣedha kiyā gayā hai|
hṛtāhṛtikāprakṛtasūtra ke rātrivastrādigrahaṇaprakṛtasūtra apavāda ke rūpa meṃ hai| isameṃ yaha batāyā gayā hai ki sādhu athavā sādhvī ke vastrādika cora uṭhā le gae hoṃ aura ve vāpisa mila gaye hoṃ to unheṃ rātri ke samaya bhī le lenā cāhie| una vastroṃ ko yadi coroṃ ne pahene hoṃ, dhoye hoṃ, raṃge hoṃ, ghoṭe hoṃ; mulāyama kie hoṃ, dhūpa ādi se sugaṃdhita kiye hoṃ tathāpi ve grahaṇīya haiṃ|
adhvagamanasūtra meṃ nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke rātrigamana athavā vikāla-vihāra kā niṣedha kiyā gayā hai| isī prakāra āge ke sūtra meṃ yaha batāyā gayā hai ki nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ko rātri athavā vikāla ke samaya saṃkhaḍi meṃ arthāt dāvata ādi ke avasara para tannimitta kahīṃ nahīṃ jānā cāhie|
vicārabhūmi evaṃ vihārabhūmi saṃbaṃdhī prathama sūtra meṃ ācārya ne batāyā hai ki nigraṃthoṃ ko rātri ke samaya vicārabhūmi uccārabhūmi athavā vihārabhūmi-svādhyāyabhūmi meṃ akele jānā akalpya haiṃ| āvaśyakatā hone para unheṃ apane sātha anya sādhu athavā sādhuoṃ ko lekara hī bāhara nikalanā cāhie| isī prakāra nigraṃthiyoṃ ko bhī rātri ke samaya akele bāhara nahīṃ jānā cāhie|
āryakṣetraviṣayaka sūtra meṃ nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ke vihārayogya kṣetra kī maryādā para prakāśa ḍālā gayā hai| pūrva meṃ aṃgadeśa(caṃpā) evaṃ magadhadeśa(rājagṛha) taka, dakṣiṇa meṃ kauśāṃbī taka, paścima meṃ sthūṇā taka
v1.p27
evaṃ uttara meṃ kuṇāla taka āryakṣetra hai| ataḥ sādhu-sādhviyoṃ ko isī kṣetra meṃ vicaranā cāhie| isase bāhara jāne para jñāna-darśana- cāritra kī hāni hotī hai| jñāna - darśana- caritra kī vṛddhi kā niścaya hone kī avasthā meṃ āryakṣetra se bāhara jāne meṃ koī hāni nahī haiṃ| yahām̐ taka prathama uddeśa kā adhikāra hai|
dvitīya uddeśa
dvitīya uddeśa meṃ pacīsa sūtra haiṃ| sarvaprathama upāśrayaviṣayaka bāraha sūtroṃ meṃ ācārya ne batāyā hai ki jisa upāśraya meṃ śāli, vrīhi, mudga, māṣa, tila, kulattha, godhūma, yava, yavayava ādi bikhare paḍeṃ hoṃ vahām̐ nirgratha-nirgrathiyoṃ ko thoḍe samaya ke lie bhī nahīṃ rahanā cāhie| jisa upāśraya meṃ śāli ādi bikhare hue na hoṃ kiṃtu eka ora ḍhera ādi ke rūpa meṃ paḍe hoṃ vahām̐ hemaṃta evaṃ grīṣmaṛtu meṃ sādhusādhviyoṃ ko rahanā kalpya hai| jisa upāśraya meṃ śāli ādi eka ora ḍhera ādi ke rūpa paḍe hue na hoṃ kiṃtu koṣṭhāgāra ādi meṃ surakṣita rūpa se rakhe hue hoṃ vahām̐ sādhu-sādhviyoṃ ko varṣāṛtu meṃ rahanā kalpya haiṃ| jahām̐ surāvikaṭa evaṃ sauvīravikaṭauṃ kuṃbha ādi rakhe hue hoṃ vahām̐ nirgratha-nirgrathiyoṃ ko thoḍe samaya ke lie bhī rahanā akalpya hai| yadi kisī kāraṇa se khojane para bhī anya upāśraya upalabdha na ho to eka yā do rātri ke lie vahām̐ rahā jā sakatā hai, isase adhika nahīṃ| adhika rahane para cheda athavā parihāra' kā prāyaścitta ātā haiṃ| isī prakāra śītodakavikaṭa kuṃbha, uṣṇodakavikaṭa kuṃbha, jyoti, dīpaka ādi se yukta upāśraya meṃ rahanā bhī niṣiddha hai| jisa upāśraya meṃ piṃḍa, locaka, kṣīra, dadhi, navanīta, sarpiṣu, taila, phāṇita, pūpa, śaṣkulikā, śikhariṇī ādi bikhare paḍe hoṃ vahām̐ sādhu-sādhviyoṃ ko rahanā akalpya hai| jahām̐ piṃḍa ādi eka ora rakhe hue hoṃ vahām̐ hemaṃta va grīṣmaṛtu meṃ rahane meṃ koī harja nahīṃ evaṃ jahām̐ ye koṣṭhāgāra ādi meṃ suvyavasthita rūpa meṃ rakhe hue hoṃ vahām̐ varṣāṛtu meṃ rahane meṃ bhī koī bādhā nahīṃ| nirgrathiyoṃ ko āgamanagṛha (pathika ādi ke āgamana ke hetu bane hue), vikṛtagṛha (anāvṛta gṛha), vaṃśīmūla, vṛkṣamūla athavā abhrāvakāśa (ākāśa) meṃ rahanā akalpya hai| nirgratha āgamanagṛha ādi meṃ raha sakate hai|
āge ke sūtroṃ meṃ batāyā gayā hai ki eka athavā aneka sāgārikoṃ gṛhasthoṃ ke vasati=upāśraya ke mālikoṃ ke yahām̐ se sādhu-sādhviyoṃ ko āhārādi nahīṃ lenā cāhie| yadi aneka sāgārikoṃ meṃ se kisī eka ko khāsa sāgarika ke rūpa meṃ pratiṣṭhita kiyā huā ho to use choḍa kara
=
1. surāvikaṭaṃ piṣṭaniṣpannam, sauvīravikaṭaṃ tu piṣṭavarjeguḍādidravyairniṣpannam|(kṣemakīrtikṛta vṛtti, pṛ. 952) 2. 'chedo vā, paṃcarātrindivādiḥ'parihāro vā' māsalaghukādistapoviśeṣo bhavatīti sūtrārthaḥ | (kṣemakīrtikṛta vṛtti pṛ. 952) 3. piṇḍo nāmayadaśanādikaṃ 'sampannaṃ' viśiṣṭāhāraguṇayuktaṃ ṣaḍrasopetamiti yāvat| 'yattu' yat punaraśanādi svabhāvādeva 'luptam' āhāraguṇairanapetaṃ tad locakaṃ nāma jānīhi | (kṣemakīrtikṛta vṛtti, pṛ. 969 )
v1.p28
śeṣa ke yahām̐ se āhārādi liyā jā sakatā hai| ghara se bāhara nikālā huā evaṃ anya kisī ke āhāra ke sātha milāyā huā athavā na milāyā huā sāgārika ke ghara kā āhāra arthāt bahiraniṣkrāmita (bahiranirhṛta) saṃsṛṣṭa athavā asaṃsṛṣṭa sāgārikapiṃḍa sādhu-sādhviyoṃ ke lie akalpya hai| hām̐, ghara se bāhara nikālā huā evaṃ anya kisī ke piṃḍa ke sātha milāyā huā sāgārikapiṃḍa unake lie kalpya hai| jo nirgratha-nirgrathī ghara se bāhara nikāle hue sāgārika ke asaṃsṛṣṭa piṃḍa ko saṃsṛṣṭa piṃḍa karate haiṃ athavā usake lie sammati pradāna karate haiṃ ve caturguru prāyaścitta ke bhāgī hote hai|'
kisī ke yahām̐ se sāgārika ke lie āhārādi āyā huā ho evaṃ sāgārika ne use svīkāra kara liyā ho to vaha sādhu-sādhviyoṃ ke lie akalpya hai| yadi sāgārika use asvīkāra kara detā hai to vaha piṇḍa sādhu-sādhviyoṃ ke lie kalpya hai| sāgārika kī nirhṛtikā (dūsare ke yahām̐ bhejī huī sāmagrī) dūsare ne svīkāra na kī ho to vaha nirgratha - nirgaṃnthiyoṃ ke lie akalpya hai kiṃtu yadi usane svīkāra kara lī ho to kalpya hai|'
sāgārika kā aṃśa arthāt hissā alaga na kiyā ho to dūsare kā aṃśikāpiṃḍa bhī śramaṇa-śramaṇiyoṃ ke lie akalpya hai| sāgārika kā aṃśa alaga karane para hī dūsare kā aṃśa grahaṇīya hotā hai| '
sāgārika ke kalācārya ādi pūjya puruṣoṃ ke lie taiyāra kiyā huā prātihārika arthāt vāpisa lauṭāne yogya aśanādi sāgārika svayaṃ athavā usake parivāra kā koī vyakti sādhu-sādhvī ko de to vaha agrahaṇīya hai| isī taraha isa prakāra kā aśanādika sāgārika kā pūjya svayaṃ de taba bhī vaha akalpya hai| aprātihārika arthāt vāpisa na lauṭane yogya aśanādi sāgārika athavā usakā parijana de to akalpya hai kiṃtu yadi sāgārika kā pūjya svayaṃ de to kalpya hai| *
nirgratha-nirgrathiyoṃ ko pām̐ca prakāra ke vastra dhāraṇa karanā kalpya hai— jāṃgika, bhāṃgika, sānaka, potaka, aura tirīṭapaṭṭaka
śramaṇa-śramaṇiyoṃ ko pām̐ca prakāra ke rajoharaṇa rakhanā kalpya hai— aurṇika, auṣṭrika, sānaka, vaccakacippaka aura muṃjacippaka|
6
1. u. 2, sū. 13-6 | 2.u.2, sū.17-8| 3.u. 2, sū.19| 4. u. 2, sū.20 - 3 | 5. u. 2, sū. 24 ( jaṅgamāḥ trasāḥ tadavayavaniṣpannaṃ jāgamikam, sūtre prākṛtatvād makāralopaḥ, bhaṅgā atasī tanmayaṃ bhāṅgikam, sanasūtramayaṃ sānakam, potakaṃ kārpāsikam, tirīṭaḥ vṛkṣaviśeṣastasya yaḥ paṭṭo valkalakṣaṇastanniṣpannaṃ tirīṭapaṭṭakaṃ nāma pañcamam)| 6. u. 2, sū.25('aurṇikaṃ' ūraṇikānāmūrṇābhirnirvṛttam, 'auṣṭrikaṃ' uṣṭraromabhirnivṛttam, 'sānakaṃ' 'sanavṛkṣavalkād jātam, 'vaccakaḥ' tṛṇaviśeṣastasya 'cippakaḥ' kuṭṭitaḥ tvagrūpaḥ tena niṣpannaṃ vaccakacippakam, 'muñjaḥ' śarastambastasya cippakād jātaṃ muñjacippakaṃ nāma pañcamamiti)|
v1.p29
tṛtīya uddeśa
tṛtīya uddeśa meṃ ikatīsa sūtra haiṃ| upāśraya-praveśasaṃbaṃdhī prathama sūtra meṃ batalāyā gayā hai ki nirgrathoṃ ko nirgrathiyoṃ ke upāśraya meṃ baiṭhanā, sonā, khānā, pīnā, svādhyāya, dhyāna, kāyotsarga ityādi kucha bhī nahīṃ karanā cāhie| dvitīya sūtra meṃ nirgrathiyoṃ ko nirgrathoṃ ke upāśraya meṃ baiṭhane ādi kā niṣedha kiyā hai|
carma viṣayaka cāra sūtroṃ meṃ batāyā gayā hai ki nirgrathiyoṃ ko romayukta - saloma carma kā baiṭhane ādi meṃ upayoga karanā akalpya hai| nirgratha gṛhastha dvārā paribhoga kiyā huā— kāma meṃ liyā huā saloma carma eka rāta ke lie apane kāma meṃ le sakatā hai | tadanaṃtara use vāpisa mālika ko lauṭā denā cāhie|' nirgratha-nirgrathiyoṃ ko kṛtsna arthāt varṇa- pramāṇādi se pratipūrṇa carma kā upayoga athavā saṃgraha karanā akalpya hai| ve akṛtsna carma kā upayoga evaṃ saṃgraha kara sakate haiṃ|
vastraviṣayaka sūtroṃ meṃ yaha batāyā gayā hai ki nirgratha-nirgrathiyoṃ ko kṛtsna vastra kā saṃgraha evaṃ upayoga karanā akalpya hai| unheṃ akṛtsna vastra kā saṃgraha evaṃ upayoga karanā cāhie| isī prakāra sādhusādhviyoṃ ko abhinna arthāt acchinna (binā phār̤ā) vastra kāma meṃ nahīṃ lenā cāhie| nirgrathiyoṃ ko avagrahānaṃtaka (guhyadeśapidhānaka - kacchā) va avagrahapaṭṭaka (guhyadeśācchādaka = paṭṭā) kā upayoga karanā cāhie|
trikṛtsnaviṣayaka sūtra meṃ batāyā gayā hai ki prathama bāra dīkṣā lene vāle sādhu ko rajoharaṇa, gocchaka, pratigraha (pātra) evaṃ tīna vastra (jinake āvaśyaka upakaraṇa bana sakate ho ) lekara pravrajita honā cāhie| pūrva-pravrajita sādhu ko punaḥ dīkṣā grahaṇa karate samaya naī upadhi na lete hue apanī purānī upadhi ke sātha hī dīkṣita honā cāhie| catuḥ kṛtsnaviṣayaka sūtra meṃ pahale-pahala dīkṣā lene vālī sādhvī ke lie cāra pūre vastroṃ kā vidhāna kiyā gayā hai| śeṣa upakaraṇa sādhu ke samāna
cāhie|
samavasaraṇasaṃbaṃdhī sūtra meṃ graṃthakāra ne batāyā hai ki nirgrathoṃ-nirgrathiyoṃ ko prathama samavasaraṇa arthāt varṣākāla meṃ vastra grahaṇa karanā akalpya hai | dvitīya samavasaraṇa arthāt ṛtubaddhakāla - hemaṃtagrīṣmaṛtu meṃ vastra lene meṃ koī doṣa nahīṃ|
yathārātnikavastraparibhājanaprakṛta sūtra meṃ nirgratha - nirgrathiyoṃ ko yathāratnādhika arthāt choṭe-baḍe kī maryādā ke anusāra vastra-vibhājana karane kā ādeśa diyā gayā hai| isī prakāra sūtrakā ne yathāratnādhika śayyā - saṃstāraka paribhājana kā bhī vidhāna kiyā hai evaṃ batāyā hai ki kṛtikarma=vaṃdanādi karma ke viṣaya meṃ bhī yahī niyama lāgū hotā hai|
1. raṃga ādi se jisakā ākāra ākarṣaka evaṃ suṃdara banāyā gayā hai vaha kṛtsra vastra hai| abhinna vastra binā phāḍe hue pūre vastra ko kahate haiṃ, cāhe vaha sādā ho athavā raṃgīna | śramaṇa śramaṇiyo ke lie ina donoṃ prakāra ke vastroṃ kā niṣedha kiyā hai|
v1.p30
aṃtaragṛhasthānādiprakṛta sūtra meṃ ācārya ne batāyā hai ki nirgratha-nirgrathiyoṃ ko ghara ke bhītara athavā do gharoṃ ke bīca meṃ baiṭhanā, sonā ādi akalpya hai| koī rogī, vṛddha, tapasvī ādi mūrcchita jāye athavā gira paḍe to baiṭhane ādi meṃ koī doṣa nahīṃ hai| nirgratha-nirgrathiyoṃ ko aṃtaragṛha meṃ cāra-pām̐ca gāthāoṃ kā ākhyāna nahīṃ karanā cāhie| eka gāthā ādi kā ākhyāna khaḍe khaḍe kiyā jā sakatā hai|
śayyā-saṃstākarasaṃbaṃdhī sūtroṃ meṃ batāyā gayā hai ki nirgratha - nirgrathiyoṃ ko prātihārika (vāpisa dene yogya) upakaraṇa mālika ko sauṃpe binā anyatra vihāra nahīṃ karanā cāhie| śayyātara arthāt makāna-mālika ke śayyā-saṃstāraka ko apane lie jamāye hue rūpa meṃ na chor̤ate hue bikhera ra vyavasthita karane ke bāda hī anyatra vihāra karanā cāhie| apane pāsa ke śayyātara ke śayyā - saṃstāraka ko yadi koī curā le jāye to usakī khoja karanī cāhie evaṃ vāpisa milane para śayyātara ko sauṃpa denā cāhie| punaḥ āvaśyakatā hone para yācanā karake usakā upayoga karanā cāhie|
avagrahaviṣayaka sūtroṃ meṃ sūtrakāra ne isa bāta para prakāśa ḍālā hai ki jisa dina koī śrama vasati evaṃ saṃstāraka kā tyāga kareṃ usī dina dūsare śramaṇa vahām̐ ā jāveṃ to bhī eka dina taka pahale ke śramaṇoṃ kā avagraha (adhikāra) kāyama rahatā hai|
senāprakṛta sūtra meṃ batāyā hai ki grāma, nagara ādi ke bāhara senā kā paḍāva paḍā ho to nirgrathanirgrathiyoṃ ko usī dina bhikṣācaryā karake apane sthāna para lauṭa ānā cāhie| vaisā na karane para prāyaścitta kā bhāgī honā paḍatā hai|
avagrahapramāṇaprakṛta sūtra meṃ graṃthakāra ne batāyā hai ki nirgratha - nirgrathiyoṃ ko cāroṃ ora se savā varga yojana kā avagraha rakha kara grāma, nagara ādi me rahanā kalpya hai|
caturtha uddeśa
caturtha uddeśa meṃ saiṃtīsa sūtra haiṃ| prāraṃbhika sūtroṃ meṃ ācārya ne batāyā hai ki hastakarma, maithuna evaṃ rātribhojana anuddhātika arthāt guruprāyaścitta ke yogya haiṃ| duṣṭa, pramatta evaṃ anyonyakāraka ke lie pārāṃcika prāyaścitta kā vidhāna hai| sādharmikastainya, anyadhārmikastainya evaṃ hastātāla (hastātāḍana=muṣṭi ādi dvārā prahāra) anasvathāpya prāyaścitta ke yogya hai|
paṃḍaka, vātika, evaṃ klība pravrajyā ke lie ayogya haiṃ|' itanā hī nahīṃ, ye muṃḍana, śikṣā,
1. vinaya-piṭaka ke pārājika prakaraṇa meṃ maithunasevana ke lie pārājika prāyaścitta kā vidhāna hai| pārājika kā artha hai bhikṣu ko bhikṣupana se hameśā ke lie haṭā denā| 2. u.4, sū. 4 ('paṇḍakaḥ' napuṃsakaḥ, 'vātiko' nāma yadā svanimittato'nyathā vā mehanaṃ kāṣāyitaṃ bhavati tadā na śaknoti vedaṃ dhārayituṃ yāvanna pratisevā kṛtā, 'klībaḥ' asamarthaḥ) |
v1.p31
upasthāpanā, saṃbhoga (eka maṇḍalī meṃ bhojana), saṃvāsa ityādi ke lie bhī ayogya haiṃ|'
avinīta, vikṛtipratibaddha va avyavaśamita-prābhṛta (krodhādi śāṃta na karane vālā) vācanā-sūtrādi paḍhāne ke lie ayogya haiṃ| vinīta, vikṛtihīna evaṃ upaśāṃtakaṣāya vācanā ke lie sarvathā yogya hai| ____duṣṭa, mūḍha, evaṃ vyudgrāhita (viparīta bodha meṃ dṛḍha) duḥsaṃjñāpya haiṃ arthāt kaṭhināī se samajhāne yogya haiṃ| ye upadeśa, pravrajyā ādi ke anadhikārī haiṃ| aduṣṭa, amūr̤ha, tathā avyudgrāhita upadeśa ādi ke adhikārī haiṃ|
nigraṃthī glāna rugṇa avasthā meṃ ho evaṃ kisī kāraṇa se apane pitā, bhrātā, putra ādi kā sahārā lekara uṭhe-baiṭhe to use cāturmāsika prāyaścitta guru prāyaścitta kā sevana karanā paḍatā hai| isī prakāra rugṇa nigraṃtha apanī mātā, bhaginī, putrī ādi kā sahārā le to use bhī cāturmāsika prāyaścitta kā sevana karanā par̤atā hai|
nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ kī kālātikrāṃta evaṃ kṣetrātikrāṃta aśanādi grahaṇa karanā akalpya hai| prathama pauruṣī (pahara) kā lāyā huā āhāra caturtha pauruṣī taka rakhanā akalpya hai| kadācit anajāna meṃ isa prakāra kā āhāra raha bhī jāe to use na khuda ko khānā cāhie, na anya sādhu ko denā cāhie| ekāṃta nirdoṣa sthāna dekhakara usakī yatanāpūrvaka pariṣṭhāpanā kara denī cāhie use sāvadhānī se rakha denā cāhie| anyathā cāturmāsika laghu prāyaścitta kā bhāgī honā paḍatā hai| isī prakāra kṣetra kī maryādā kā ullaṃghana karane para bhī cāturmāsika laghu prāyaścitta kā sevana karanā par̤atā hai|"
bhikṣācaryā meṃ anajāne aneṣaṇīya snigdha aśanādi le liyā gayā ho to use anupasthitiśramaṇa (anāropitamahāvrata) ko de denā cāhie| yadi vaisā śramaṇa na ho to usakī nirdoṣa bhūmi me pariṣṭhāpanā kara denī cāhie|
kalpasthita arthāt ācelakyādi dasa prakāra ke kalpa meṃ sthita śramaṇoṃ ke lie banāyā huā āhāra ādi akalpasthita śramaṇoṃ ke lie kalpya hai, kalpasthita śramaṇoṃ ke lie nahīṃ| jo āhāra ādi akalpasthiti śramaṇoṃ ke lie banāyā gayā ho vaha kalpasthiti śramaṇoṃ ke lie akalpya hotā hai kiṃtu akalpasthiti śramaṇoṃ ke lie kalpya hotā hai| kalpasthiti kā artha hai pañcayāmadharmapratipanna paṃcayāmika evaṃ akalpasthita kā artha hai caturyāmadharmapratipanna–cāturyāmika|
v1.p32
kisī nigraṃtha ko jñānādi ke kāraṇa anya gaṇa meṃ upasaṃpadā lenī ho— dūsare samudāya ke sātha vicaranā ho to ācārya, ādi ki anumati lenā anivārya hai| isī prakāra ācārya, upādhyāya, gaṇāvacchedaka ādi ko bhī apane samudāya kī āvaśyaka vyavasthā karake hī anya gaṇa meṃ sammilita honā cāhie|
saṃdhyā ke samaya athavā rāta meṃ koī sādhu athavā sādhvī mara jāe to dūsare sādhuoṃ athavā sādhviyoṃ ko usa mṛta śarīra ko rāta bhara ṭhīka taraha rakhanā cāhie| prātaḥ kāla gṛhastha ke yahām̐ se bām̐sa ādi lākara mṛtaka ko bām̐dha kara jaṃgala meṃ nirdoṣa bhūmi dekha kara pratiṣṭhāpita kara denā cāhie tyāga denā cāhie evaṃ bām̐sa ādi vāpisa gṛhasthako sauṃpa denā cāhie|' ___ bhikṣu ne gṛhastha ke sātha adhikaraṇa jhagaḍā kiyā ho to use śāṃta kiye binā bhikṣu ko bhikṣācaryā ādi karanā akalpa hai|"
parihārakalpa meṃ sthita bhikṣu ko ācārya, upādhyāya indramaha ādi utsava ke dina vipula bhakta pānādi dilā sakate haiṃ| taduparāṃta vaisā nahīṃ kara sakate| jahām̐ taka usakī vaiyāvṛtya sevā kā praśna hai, kisī bhī prakāra kī sevā kī/karāī jā sakatī hai|'
nigraṃtha-nigraṃthiyoṃ ko nimnokta pāṃca mahānadiyām̐ mahine meṃ eka se adhika bāra pāra nahīṃ karanī cāhie— gaṃgā, yamunā, sarayū, kośikā aura mahī| erāvatī ādi chichalī nadiyām̐ mahine meṃ do,tīna bāra pāra kī jā sakatī haiṃ|
___ sādhu-sādhviyoṃ ko ghāsa ke aise nirdoṣa ghara meṃ jisameṃ manuṣya acchī taraha khar̤ā nahīṃ raha sakatā, hemaṃta-grīṣmaṛtu meṃ rahanā varjita hai| yadi isa prakāra ke ghara meṃ acchī taraha khar̤ā rahā jā sakatā hai to usameṃ sādhu-sādhvī hemaṃta-grīṣmaṛtu meṃ raha sakate haiṃ| yadi tṛṇādi kā banāyā huā nirdoṣa ghara manuṣya ke do hātha se kama um̐cā hai to vaha sādhu-sādhviyoṃ ke lie varṣāṛtu meṃ rahane yogya nahīṃ hai| yadi isa prakāra kā ghara manuṣya ke do hātha se adhika ūm̐cā hai to usameṃ sādhu-sādhvī varṣāṛtu meṃ raha sakate haiṃ| paṃcama uddeśa
paṃcama uddeśa meṃ brahmāpāya ādi dasa prakāra ke viṣayoṃ se saṃbadhita bayālīsa sūtra haiṃ| brahmāpāya saṃbaṃdhī prathama cāra sūtroṃ meṃ ācārya ne batāyā hai ki yadi koī deva strī kā rūpa banākara sādhu kā hātha pakaḍe aura vaha sādhu usa hastasparśa ko sukhajanaka māne to use abrahma ki prāpti hotī hai arthāt vaha
First 31 of 503 passages. Read on