Meghaduta 1
Sañjīvinī 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.31 — 3 parts
1.p1
mātāpitṛbhyāṃ jagato namo vāmārthajānaye | sadyo dakṣiṇadṛkpātasaṃkucadvāmahṛṣṭaye || antarāyatimiropaśāntaye śāntapāvanamacintyavaibhavam | tannaraṃ vapuṣi kuñjaraṃ mukhe manmahe kimapi tundilaṃ mahaḥ || śaraṇaṃ karavāṇi kāmadaṃ te caraṇaṃ vāṇi carācaropajīvyam | karuṇāmasṛṇaiḥ kaṭākṣapātaiḥ kuru māmamba kṛtārthasārthavāham || ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā | nāmūlaṃ likhyate kiṃcinnānapekṣitamucyate || "āśīrnamaskriyā vastunirdeśo vāpi tanmukham" iti śāstrātkāvyādau vastunirdeśātkathāṃ prastauti-
1.1
kaściditi || svādhikārātsvaniyogātpramatto'navahitaḥ || "pramādo'navadhānatā" ityamaraḥ | "jugupsāvirāmapramādārthānāmupasaṃkhyānam" ityapādānatvam | tasmātpañcamī || ataevāparāddhāddhetoḥ | kāntāviraheṇa guruṇā durbhareṇa | dustareṇetyarthaḥ || "gurustu gīṣpatau śreṣṭhe gurau pitari
durbhare" iti śabdārṇave || varṣabhogyeṇa saṃvatsarabhogyeṇa || "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā | "atyantasaṃyoge ca" iti samāsaḥ | "kumati ca" iti ṇatvam | bhartuḥ svāminaḥ śāpena | astaṃgamito mahimā sāmarthyaṃ yasya so'staṃgamitamahimā || astamiti makārāntamavyayam || tasya "dvitīyā-" iti yogavibhāgātsamāsaḥ || kaścidanirdiṣṭanāmā yakṣo devayoniviśeṣaḥ || "vidyādharāpsaroyakṣarakṣogandharvakiṃnarāḥ | piśāco guhyakaḥ siddho bhūto'mī devayonayaḥ" ityamaraḥ || janakatanayāyāḥ sītāyāḥ snānairavagāhanaiḥ puṇyāni pavitrāṇyudakāni yeṣu teṣu | pāvaneṣvityarthaḥ || chāyāpradhānāstaravaśchāyātaravaḥ || śākapārthivāditvātsamāsaḥ || snigdhāḥ sāndrāracchāyātaravo nameruvṛkṣā yeṣu teṣu | vasatiyogyeṣvityarthaḥ || "snigdhaṃ tu masṛṇe sāndre" iti | "chāyāvṛkṣo nameruḥ syāt" iti ca śabdārṇave || rāmagireścitrakūṭasyāśrameṣu vasatim || "vahivasyartibhyaśca" ityauṇādiko'tipratyayaḥ || cakre kṛtavān || atra raso vipralambhākhyaḥ śṛṅgāraḥ | tatrāpyunmādāvasthā | ataevaikatrānavasthānaṃ sūcitamāśrameṣviti bahuvacanena || sītāṃ prati rāmasya hanumatsaṃdeśaṃ manasi nidhāya meghasaṃdeśaṃ kaviḥ kṛtavānityāhuḥ || atra kāvye sarvatra mandākrāntāvṛttam | taduktam- "mandākrāntā jaladhiṣaḍagaimbhauṃ natau tādgurū cet" iti ||
1.2
tasminniti || tasminnadrau citrakūṭāiau | abalāviprayuktaḥ kāntāvirahī | kanakasya valayaḥ kaṭakam | "kaṭakaṃ valayo'striyām" ityamaraḥ || tasya bhraṃśena pātena riktaḥ śūnyaḥ prakoṣṭhaḥ kūrparādyaḥpradeśo yasya sa tathoktaḥ || "kakṣāntare prakoṣṭhaḥ syātprakoṣṭhaḥ kūrparādadhaḥ" iti śāśvataḥ || virahaduḥkhātkṛśa ityarthaḥ | kāmī kāmukaḥ sa yakṣaḥ | katicinmāsān | aṣṭau māsānityarthaḥ | "śeṣānmāsāngamaya caturaḥ" iti vakṣyamāṇatvāt || nītvā yāpayitvā | aṣāḍhānakṣatreṇa yuktā paurṇamāsyāṣāḍhī || "nakṣeṇa yuktaḥ kālaḥ" ityaṇ | "ṭiḍḍhāṇañ-" ityādinā ṅīp || sāṣāḍhyasminpaurṇamāsītyāṣāḍho māsaḥ || "sāsminpaurṇamāsīti saṃjñāyām" ityaṇ || tasya prathamadivase āśiṣṭasānumākrāntakūṭam | vaprakrīḍā utkhātakelayaḥ || "utkhātakeliḥ śṛṅgādyairvaprakrīḍā nigadyate" iti śabdārṇave || tāsu pariṇatastiryagdantaprahāraḥ || "tiryagdantaprahārastu gajaḥ pariṇato mataḥ" iti halāyudhaḥ || sa cāsau gajaśca tamiva prekṣaṇīyaṃ darśanīyaṃ meghaṃ dadarśa || gajaprekṣaṇīyamityatrevalopāluptopamā || kecit "āṣāḍhasya prathamadivase" ityatra "pratyāsanne nabhasi" iti vakṣyamāṇanabhomāsapratyāsattyarthaṃ "praśamadivase" iti pāṭhaṃ kalpayanti tadasaṅgatam | prathamātireke kāraṇābhāvāt | nabhomāsasya pratyāsattyarthamityuktamiti cenna | pratyāsattimātrasya māsapratyāsattyaiva prathamadivasasyāpyupapatteḥ | atyantapratyāsatterupayogābhāvenāvivakṣitatvāt | vivakṣitatve vā svapakṣe'pi prathamadivasātikrameṇa meghadarśanakalpanāyāṃ pramāṇābhāvena tadasambhavāt | pratyutāsmatpakṣa eva kuśalasaṃdeśasya bhāvyanarthapratīkārārthasya purata evānumānamuktaṃ bhavatītyupayogasiddhiḥ || nanūnmattasya nāyaṃ viveka iti cenna | unmattasya nānarthasya pratīkārārthaṃ pravṛttirapīti saṃdeśa eva mā bhūt | tathā ca kāvyārambha evāprasiddhaḥ syādityaho mūlacchedī pāṇḍityaprakarṣaḥ || kathaṃ tarhi "śāpānto me bhujagaśayanādutthite śārṅgapāṇau" ityādinā bhagavatprabodhāvadhikasya śāpasya māsacatuṣṭayāvaśiṣṭasyoktiḥ, daśadivasādhikyāditi cet-svapakṣe'pi kathaṃ sā, viṃśatidivasairyūnatvāditi saṃtoṣṭavyam | tasmādīṣadvaiṣamyamavivakṣitamiti suṣṭhūktaṃ "prathamadivase" iti ||
1.3
tasyeti || rājāno yakṣāḥ || "rājā prabhau nṛpe candre yakṣe kṣatriya-
śakrayoḥ” iti viśvaḥ | rājñāṃ rājā rājarājaḥ kuberaḥ || “rājarājo dhanādhipaḥ” ityamaraḥ | “rājāhuḥsakhibhyaṣṭac” iti ṭacpratyayaḥ || tasyānucaro yakṣaḥ | antarbāṣpo dhīrodāttatvādantaḥstambhitāśruḥ san | kautukādhānahetorabhilāṣotpādakāraṇasya || “kautukaṃ cābhilāṣe syādutsave narmaharṣayoḥ” iti viśvaḥ || tasya meghasya puro'gre kathamapi || garīyasā prayatnenetyarthaḥ || “jñānahetuvivakṣāyāmapyādi kathamavyayam | kathamādi tathāpyantaṃ yatnagauravabāḍhayoḥ” ityujjvalaḥ || sthitvā ciraṃ dadhyau cintayāmāsa || “dhyai cintāyām” iti dhātorliṭ || manovikāropaśamanaparyantamiti śeṣaḥ || vikārahetumāha—meghāloka iti || meghāloke meghadarśane sati sukhino'pi priyādijanasaṃgatasyāpi cetaścittamanyathābhūtā vṛttirvyāpāro yasya tadanyathāvṛtti bhavati | vikṛtimāpadyata ityarthaḥ | kaṇṭhāśleṣapraṇayini kaṇṭhāliṅganārthini jane | dūre saṃsthā sthitairyasya tasmindūrasaṃsthe sati kiṃ punaḥ | virahiṇaḥ kimuta vaktavyamityarthaḥ | virahiṇāṃ meghasaṃdarśanamuddīpanaṃ bhavatīti bhāvaḥ || arthāntaranyāso'laṃkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā—“jñeyaḥ so'rthāntaranyāso vastu prastutya kiṃcana | tatsādhanasamarthasya nyāso yo'nyasya vastunaḥ” iti || atha samāhitāntaḥkaraṇaḥ saṃnkiṃ kṛtavānityata āha—
1.4
pratyāsanna iti || sa yakṣaḥ | yaściraṃ dadhyau sa ityarthaḥ | nabhasi śrāvaṇe || “nabhaḥ khaṃ śrāvaṇo nabhāḥ” ityamaraḥ || pratyāsanne āṣāḍhasyānantaraṃ saṃnikṛṣṭe | prāpte satītyarthaḥ | dayitājīvitālambanārthī san | varṣākālasya virahaduḥkhajanakatvāt “utpannānarthapratīkārādanarthotpattipratibandha eva varam” iti nyāyena prāgeva priyāprāṇadhāraṇopāyaṃ cikīrṣurityarthaḥ | jīvanasyodakasya mūtaḥ paṭabandho vastrabandho jīmūtaḥ ||
pṛṣodarāditvātsādhuḥ | “mūtaḥ syātpaṭabandhe'pi” iti rudraḥ || tena jīmūtena jaladhareṇa prayojyena svakuśalamayīṃ svakṣemapradhānāṃ pravṛttiṃ vārtām || “vārtā pravṛttirvṛttāntaḥ” ityamaraḥ || hārayiṣyanprāpayiṣyan | “lṛṭ śeṣe ca” iti cakārātkriyārthakriyopapadāllṛṭpratyayaḥ | jīvanārthaṃ karma jīvanapradenaiva kartavyamiti bhāvaḥ || “hṛkroranyatarasyām” iti karmasaṃjñāyā vikalpātpakṣe kartari tṛtīyā || pratyagrairabhinavaiḥ kuṭajakusumairgirimallikābhiḥ || “kuṭajo girimallikā” iti halāyudhaḥ || kalpitārghāya kalpito'nuṣṭhito'rghaḥ pūjāvidhiryasmai tasmai || “mūlye pūjāvidhāvarghaḥ” ityamaraḥ || tasmai jīmūtāya || “kriyāgrahaṇamapi kartavyam” iti saṃpradānatvāccaturthī || prītipramukhāni prītipūrvakāṇi vacanāni yasminkarmaṇi tatprītipramukhavacanaṃ yathā tathā | śobhanamāgataṃ svāgataṃ svāgatavacanaṃ prītaḥ sanvyājahāra | kuśalāgamanaṃ papracchetyarthaḥ || nāthena tvatra “pratyāsanne manasi” iti sādhīyānpāṭhaḥ kalpitaḥ | pratyāsanne prakṛtimāpanne satītyarthaḥ | yastu tenaiva pūrvapāṭhavirodhaḥ pradarśitaḥ so'smābhiḥ “āṣāḍhasya prathamadivase” ityetatpāṭhavikalpasamādhānenaiva samādhāya parihṛtaḥ || nanu cetanasādhyamarthaṃ kathamacetanena kārayituṃ pravṛtta ityapekṣāyāṃ kaviḥ samādhatte—
1.5
dhūmeti || dhūmaśca jyotiśca salilaṃ ca marudvāyuśca teṣāṃ saṃnipātaḥ saṃghāto meghaḥ kva | acetanatvātsaṃdeśānarha ityarthaḥ | paṭukaraṇaiḥ samarthendriyaiḥ || “karaṇaṃ sādhakatamaṃ kṣetragātrendrāṣṭveṣvapi” ityamaraḥ || prāṇibhiścetanaiḥ || “prāṇī tu cetano janmī” ityamaraḥ || prāpaṇīyāḥ prāpayitavyāḥ | saṃdiśyanta iti saṃdeśāsta evārthāḥ kva | ityevamautsukyādiṣṭārthodyuktatvāt || “iṣṭārthodyukta utsukaḥ” ityamaraḥ ||
aparigaṇayannavicārayanguhyako yakṣastaṃ meghaṃ yāce yācetivān || “yācñ yācñāyām” || tathāhi | kāmārtā madanāturāścetanāścācetanāśca teṣu viṣaye prakṛtikṛpaṇāḥ svabhāvadīnāḥ | kāmāndhānāṃ yuktāyuktavivekaśūnyatvādacetanayācñā na virudhyata ityarthaḥ || atra meghasaṃdeśayorvirūpayorghaṭanādviṣamālaṃkāraḥ | taduktam—“viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet | virūpaghaṭanā cāsau viṣamālaṃkṛtistridhā ||” iti | sā cārthāntaranyāsānuprāṇitā tatsamarthakatvenaiva caturthapāde tasyopanyāsāt || saṃprati yācñāprakāramāha—
1.6
jātamiti || he megha, tvāṃ bhuvaneṣu vidite bhuvanavidite || “niṣṭhā” iti bhūtārthe ktaḥ | “matibuddhi-” ityādinā vartamānārthatve tu “ktasya ca vartamāne” iti bhuvanaśabdasya ṣaṣṭhyantatāniyamātsamāso na syāt | “ktena ca pūjāyām” iti niṣedhāt || puṣkarāścāvartakāśca kecinmeghānāṃ śreṣṭhāsteṣāṃ vaṃśe jātam | mahākulaprasūtamityarthaḥ | kāmarūpamicchādhīnavigraham | durgādisaṃcārakṣamamityarthaḥ | maghona indrasya prakṛtipuruṣaṃ pradhānapuruṣaṃ jānāmi | tena mahākulaprasūtatvādiguṇayogitvena hetunā vidhivaśāddaivāyattatvāt || “vidhirvidhāne daive ca” ityamaraḥ || “vaśamāyatte vaśamicchāprabhutvayoḥ” iti viśvaḥ || dūre bandhuryasya sa dūrabandhurviyuktabhāryo'haṃ tvayyarthitvaṃ gataḥ | nanu yācakasya yācñāyāṃ yācyaguṇotkarṣaḥ kutropayujyata ityāśaṅkya—daivādyācñābhaṅge'pi lāghavadoṣābhāva evopayoga ityāha—yācñeti || tathāhi | adhiguṇe'dhikaguṇe puṃsi viṣaye yācñā moghā niṣphalāpi varamīṣatpriyam | dātṛguṇāḍhyatvātpriyatvaṃ yācñāvaiphalyādīṣatpriyatvamiti bhāvaḥ || adhame nirguṇe yācñā labdhakāmāpi saphalāpi na varam | īṣa-
priyamapi na bhavatītyarthaḥ || “devādṛte varaḥ śreṣṭhe triṣu klībaṃ manākpriye” ityamaraḥ || arthāntaranyāsānuprāṇitaḥ preyo'laṃkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā- “preyaḥ priyatarākhyānam” iti || etadādye pādatraye caturthapādasthenārthāntaranyāsenopajīvitamiti suvyaktametat ||
1.7
saṃtaptānāmiti || he payoda, tvaṃ saṃtaptānāmātapena vā pravāsaviraheṇa vā saṃjvaritānām || “saṃtāpaḥ saṃjvaraḥ samau” ityamaraḥ || śaraṇaṃ payodānenātapakhinnānāṃ proṣitānāṃ svasthānapreraṇayā ca rakṣako'si || “śaraṇaṃ gṛharakṣitroḥ” ityamaraḥ || tattasmātkāraṇāddhanapateḥ kuberasya krodhena viśleṣitasya priyayā viyojitasya me mama saṃdeśaṃ vārtāṃ priyāyā hara | priyāṃ prati nayetyarthaḥ || saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī || saṃdeśaharaṇenāvayoḥ saṃtāpaṃ nudetyarthaḥ || kutra sthāne sā sthitā tatsthānasya vā kiṃ vyāvartaka tatrāha-gantavyeti || bahirbhavaṃ bāhyam || “bahirdevapañcajanebhyaśca” iti yañ || bāhya udyāne sthitasya harasya śirasi yā candrikā tathā dhautāni nirmalāni harmyāṇi dhanikabhavanāni yasyāṃ sā tathoktā || “harmyādi dhanināṃ vāsaḥ” ityamaraḥ || anena vyāvartakamuktam|| alakā nāmālaketi prasiddhā yakṣeśvarāṇāṃ vasatiḥ sthānaṃ te tava gantavyā | tvayā gantavyetyarthaḥ || “kṛtyānāṃ kartari vā” iti ṣaṣṭhī || madarthaṃ prasthitasya te pathikāṅganājanāśvāsanamānuṣaṅgikaṃ phalamityāha—
1.8
tvāmiti || pavanapadavīmākāśamārūḍhaṃ tvām panthānaṃ gacchanti te pathikāḥ || “pathaḥ ṣkan” iti ṣkanpratyayaḥ || teṣāṃ vanitāḥ proṣitabhartṛ-
kāḥ | pratyātpriyāgamanaviśvāsāt || "pratyayo'dhīnaśapathajñānaviśvāsahetuṣu" ityamaraḥ || āśvasantyo viśvasitāḥ || śvasighātoḥ śatrantāt "ugitaśca" iti ṅīp || tathodgṛhītālakāntā dṛṣṭiprasārārthamunnamayya dhṛtālakāgrāḥ satyaḥ prekṣiṣyante | atyutkaṇṭhatayā drakṣyantītyarthaḥ || madāgamanena pathikāḥ kathamāgamiṣyantītyatrāha—tathāhi | tvayi saṃnaddhe vyāpṛte sati viraheṇa vidhurāṃ vivaśāṃ jāyāṃ ka upekṣeta | na ko'pītyarthaḥ | anyo'pi mavyatirikto'pi yo jano'hamiva parādhīnavṛttiḥ parāyatajīvanako na syāt | svatantrastu na ko'pyupekṣeteti bhāvaḥ || atrārthāntaranyāso'laṃkāraḥ | taduktam—"kāryakāraṇasāmānyaviśeṣāṇāṃ parasparam | samarthanaṃ yatra so'rthāntaranyāsa udāhṛtaḥ ||" iti lakṣaṇāt || nimittānyapi te śubhāni dṛśyanta ityāha—
1.9
mandaṃ mandamiti || anukūlaḥ pavano vāyustvāṃ mandaṃ mandam | atimandamityarthaḥ || atra kathaṃcidvīpsāyāmeva dviruktirnirvāhyā || "prakāre guṇavacanasya" ityetadāśrayaṇe tu karmadhārayavadbhāve subluki mandamandamiti syāt | tadevāha vāmanaḥ—"mandamandamityatra prakārārthe dvirbhāvaḥ" iti || yathā sadṛśam | bhāviphalānurūpamityarthaḥ || "yathā sādṛśyayogyatvavīpsāsvarthānatikrame" iti yādavaḥ || nudati prerayati | ayaṃ sagandhaḥ sagarvaḥ | saṃbandhīti kecit || "gandho gandhaka āmode leśe saṃbandhagarvayoḥ" ityubhayatrāpi viśvaḥ || te tava vāmo vāmabhāgasthaḥ | "vāmastu vakre ramye syātsavye vāmagate'pi ca" iti śabdārṇave || cātakaḥ pakṣiviśeṣaśca madhuraṃ śrāvyaṃ nadati vyāharati || idaṃ nimittadvayaṃ vartate | vartiṣyate cāparaṃ nimittamityāha—garbheti || garbhaḥ kukṣistho jantuḥ "garbho'pakārake harmyau sukhe panasakaṇṭake | kukṣau kukṣi-
sthajanto ca” iti yādavaḥ || tasyādhānamutpādanaṃ tadeva kṣaṇa utsavaḥ | sukhahetutvāditi bhāvaḥ || “nirvyāpārasthitau kālaviśeṣotsavayoḥ kṣaṇaḥ” ityamaraḥ || tasminparicayādabhyāsāddhetoḥ khe vyomni | ābaddhamālāḥ | garbhādhānasukhārthaṃ tvatsamīpe baddhapaṅktaya ityarthaḥ || uktaṃ ca kaṇaudaye “garbhaṃ balākā dadhate'bhrayogānnāke nibaddhāvalayaḥ samantāt” iti || balākā balākāṅganā nayanasubhagaṃ dṛṣṭipriyaṃ bhavantaṃ nūnaṃ satyaṃ seviṣyante || anukūlamārutacātakaśabditabalākādarśanānāṃ śubhasūcakatvaṃ śakunaśāstre dṛṣṭaṃ tadvistarabhayānnālekhi ||
na ca tasyā nāśāṅgataskhalanādvā nirarthakastvatprayāsa ityāha—
1.10
tāṃ ceti || he megha, divasānāmavaśiṣṭadinānāṃ gaṇanāyāṃ saṃkhyāne tatparāmāsaktām || “tatpare prasitāsaktau” ityamaraḥ || ataevāvyāpannāmamṛtām | śāpāvasāne madāgamanapratyāśayā jīvantīmityarthaḥ | ekapatiryasyāḥ saikapatnī tām | pativratāmityarthaḥ || “nityaṃ sapatnyādiṣu” iti ṅīp nakāraśca || bhrāturme jāyāṃ bhrātṛjāyām | mātṛvanniḥśaṅkaṃ darśanīyāmityāśayaḥ | tāṃ matpriyāmavihatagatiravicchinnagatiḥ sannavaśyaṃ drakṣyasi cālokayiṣyasa eva || tathāhi | āśā'titṛṣṇā “āśā digatitṛṣṇayoḥ” iti yādavaḥ || badhyate'neneti bandho bandhanam | vṛntamiti yāvat | āśaiva bandha āśābandhaḥ kartā || praṇayi premayuktamata eva kusumasadṛśam | sukumāramityarthaḥ | ata eva viprayoge virahe sadyaḥpāti sadyobhraṃśanaśīlamaṅganānāṃ hṛdayaṃ jīvitam | “hṛdayaṃ jīvite citte vakṣasyākūta[hṛdya]yoḥ” iti śabdārṇave || prāyaśaḥ prāyeṇa ruṇaddhi pratibadhnāti || arthāntaranyāsaḥ ||
saṃprati sahāyasaṃpattiścāstītyāha—
1.11
kartumiti || yadgarjitaṃ kartṛ mahīmucchilīndhrāmudbhūtakandalikām || “kandalyāṃ ca śilīndhrā syāt” iti śabdārṇave || ata evāvandhyāṃ saphalāṃ kartuṃ prabhavati śaknoti | śilīndhrāṇāṃ bhāvisasyasaṃpattisūcakatvāditi bhāvaḥ | taduktaṃ nimittanidāne “kālābhrayogāduditāḥ śilīndhrāḥ saṃpannasasyāṃ kathayanti dhātrīm” iti || tacchravaṇasubhagaṃ śrotrasukham | lokasyeti śeṣaḥ | te tava garjitaṃ śrutvā mānasotkā mānase sarasyunmanasaḥ | utsukā iti yāvat || “utka unmanāḥ” iti nipātātsādhu || kālāntare mānasasya himaduṣṭatvādvimasya ca haṃsānāṃ rogahetutvādanyatra gatā haṃsāḥ punarvarṣāsu mānasameva gacchantīti prasiddhiḥ || bisakisalayānāṃ mṛṇālāgrāṇāṃ chedaiḥ śakalaiḥ pātheyavantaḥ | pathi sādhu pātheyaṃ | pathi bhojyam || “pathyatithivasatisvapaterḍañ” || tadvantaḥ | mṛṇālakandaśakalasambandhavanta ityarthaḥ | rājahaṃsā haṃsaviśeṣāḥ || “rājahaṃsāstu te cañcucaraṇairlohitaiḥ sitāḥ” ityamaraḥ || nabhasi vyomni bhavatastava ā kailāsātkailāsaparyantam || padadvayaṃ caitat || sahāyāḥ sayātrāḥ || “sahāyastu sayātraḥ syāt” iti śabdārṇave || saṃpatsyante bhaviṣyanti ||
1.12
āpṛcchasveti || priyaṃ sakhāyaṃ priyasakham || “rājāhuḥsakhibhyaṣṭac” iti ṭac samāsāntaḥ || tuṅgamunnataṃ puṃsāṃ vandyairnarārādhanīyai raghupatipadai rāmapādanyāsairmekhalāsu kaṭakeṣu || “atha mekhalā | śroṇisthāne'drikaṭake kaṭibandhemabandhane” iti yādavaḥ || aṅkitaṃ cihnitam | itthaṃ sa-
khitvānmahattvātpavitratvācca saṃbhāvanārham | amuṃ śailaṃ citrakūṭapridrimāliṅgyāpṛcchasva sādho yāmītyāmantraṇena sabhājaya || “āmantraṇasabhājane | āpṛcchannam” ityamaraḥ || “āṅi nupracchyorupasaṃkhyānam” ityātmanepadam || sakhitvaṃ nirvāhayati—kāla iti || kāle kāle pratiprāvṛṭkālam | suhṛtsamāgamanakālaśca kālaśabdenocyate || vīpsāyāṃ dviruktiḥ || bhavataḥ saṃyogaṃ saṃparkametya ciravirahajamuṣṇaṃ bāṣpamūṣmāṇaṃ netrajalaṃ ca || “bāṣpo netrajaloṣmaṇoḥ” iti viśvaḥ || muñcato yasya śailasya snehavyaktiḥ premāvirbhāvo bhavati | snigdhānāṃ hi ciravirahasaṃgatānāṃ bāṣpapāto bhavatīti bhāvaḥ ||
saṃprati tasya mārgaṃ kathayati—
1.13
mārgamivi || he jalada, tāvadidānīṃ kathayataḥ | matta iti śeṣaḥ | tvatprayāṇasyānurūpamanukūlaṃ mārgamadhvānam || “mārgo mṛgapade māsi saumyarkṣe'nveṣaṇe'dhvani” iti yādavaḥ || śṛṇu | tadanu mārgaśravaṇānantaraṃ śrotrābhyāṃ peyaṃ pānārham | atitṛṣṇayā śrotavyamityarthaḥ || peyagrahaṇātsaṃdeśasyāmṛtasāmyaṃ gamyate || me saṃdeśaṃ vācikam || “saṃdeśavāgvācikaṃ syāt” ityamaraḥ || śroṣyasi | yatra mārge khinnaḥ khinno'bhīkṣṇaṃ kṣīṇabalaḥ san || “nityavīpsayoḥ” iti nityārthe dvirbhāvaḥ || śikhariṣu parvateṣu padaṃ nyasya nikṣipya | punarbalalābhārthaṃ kvacidviśramyetyarthaḥ | kṣīṇaḥ kṣīṇo'bhīkṣṇaṃ kṛśāṅgaḥ san || atrāpi kṛdantatvātpūrvavadviruktiḥ || srotasāṃ parilaghu gurutvadoṣarahitam | upalāsphālanakheditatvātpathyamityarthaḥ || tathā ca vāgbhaṭaḥ— “upalāsphālanakṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ | himavanmalayodbhūtāḥ pathyā nadyo bhavantyamūṃḥ ||” iti || payaḥ pānīyamupabhujya śarīrapoṣaṇārthamabhyavahṛtya ca gantāsi gamiṣyasi || gamerluṭ ||
1.14
adreriti || pavano vāyuradreścitrakūṭasya śṛṅgaṃ harati kiṃsvit || kiṃsvicchabdo vikalpavitarkārthādiṣu paṭhitaḥ || iti śaṅkayonmukhībhirunnatamukhībhiḥ || “svāṅgāccopasarjanādasaṃyogopadhāt” iti ṅīp || mugdhābhirmūḍhābhiḥ || “mugdhaḥ sundaramūḍhayoḥ” ityamaraḥ | siddhānāṃ devayonirawviśeṣāṇāmaṅganābhiścakitaṃ cakitaprakāraṃ yathā tathā || “prakāre guṇavacanasya” iti dvirbhāvaḥ || dṛṣṭotsāho dṛṣṭodyogaḥ san | sarasā ārdrā niculāḥ sthalavetasā yasmiṃstasmāt || “vānīre kavibhede syānniculaḥ sthalavetase” iti śabdārṇave || asmātsthānādāśramātpathi nabhomārge diṅnāgānāṃ diggajānāṃ sthūlā ye hastāḥ karāsteṣāmavalepānākṣepānpariharan || “hasto nakṣatrabhede syātkarebhakarayorapi” iti | “avalepastu garve syātkṣepaṇe dūṣaṇe'pi ca” iti ca viśvaḥ || udaṅmukhaḥ san | alakāyā udīcyatvādityāśayaḥ || khamākāśamutpatodgaccha || atredamapyarthāntaraṃ dhvanayati—rasiko niculo nāma mahākaviḥ kālidāsasya sahādhyāyī parāpāditānāṃ kālidāsaprabandhadūṣaṇānāṃ parihartā yasminsthāne tasmātsthānādudaṅmukho nirdoṣatvādunnatamukhaḥ sanpathi sārasvatamārge diṅnāgānām || pūjāyāṃ bahuvacanam || diṅnāgācāryasya kālidāsapratipakṣasya hastāvalepānhastavinyāsapūrvakāṇi dūṣaṇāni pariharan || “avalepastu garve syāllepane dūṣaṇe'pi ca” iti viśvaḥ || adreradrikalpasya diṅnāgācāryasya śṛṅgaṃ prādhānyam || “śṛṅgaṃ prādhānyasānvośca” ityamaraḥ || harati kiṃsviditi hetunā siddhaiḥ sārasvatasiddhairmahākavibhiraṅganābhiśca dṛṣṭotsāhaḥ sankhamutpatoccairbhāveti svaprabandhamātmānaṃ vā prati kaveruktiriti || “saṃ-
sargato doṣaguṇā bhavantītyetanmṛṣā yena jalāśaye'pi | sthitvānukūlaṃ niculaścalantamātmānamārakṣati sindhuvegāt ||'' ityetacchlokanirmāṇāttasya kaverniculasaṃjñetyāhuḥ ||
1.15
ratneti || ratnacchāyānāṃ padmarāgādimaṇiprabhāṇāṃ vyatikaro miśraṇamiva prekṣyaṃ darśanīyamākhaṇḍalasyendrasyaitaddhanuḥkhaṇḍam || etaditi hastena nirdeśo vivakṣitaḥ || purastādagre valmīkāgrādvamralaravivarāt || “vāmalūraśca nākuśca valmīkaṃ puṃnapuṃsakam” ityamaraḥ || prabhavatyāvirbhavati | yena dhanuḥkhaṇḍena te tava śyāmaṃ vapuḥ | sphuritarucinojjvalakāntinā barheṇa picchena || “picchabarhe napuṃsake” ityamaraḥ || gopaveṣasya viṣṇorgopālasya kṛṣṇasya śyāmaṃ vapuriva | atitarāṃ kāntiṃ śobhāmāpatsyate prāpsyate ||
1.16
tvayīti || kṛṣerhalakarmaṇaḥ phalaṃ sasyaṃ tvayi || adhikaraṇavivakṣāyāṃ saptamī || āyattamadhīnam || “adhīno nighna āyattaḥ” ityamaraḥ || iti hetoḥ prītyā snigdhaiḥ | akṛtrimapremārdrerityarthaḥ | bhrūvilāsānāṃ bhrūvikārāṇāmanabhijñaiḥ | pāmaratvāditi śeṣaḥ | janapadavadhūnāṃ pallīyoṣitāṃ locanaiḥ pīyamānaḥ sādaraṃ vīkṣyamāṇaḥ san | mālaṃ mālākhyaṃ kṣetraṃ śailaprāyamunnatasthalam || “mālamunnatabhūtalam” ityutpalamālāyām || sadyastatkālameva sīrairhalairutkaṣaṇena karṣaṇena surabhi ghrāṇatarpaṇaṃ yathā tathāruhya | tatrābhivṛṣyetyarthaḥ || “surabhirghrāṇatarpaṇaḥ” ityamaraḥ || kiṃci-
tpaścāllaghugatistatra nirvṛṣṭatvātkṣipragamanaḥ san || “laghukṣipramaraṃ drutam” ityamaraḥ || bhūyaḥ punarapyuttareṇaivottmārgeṇaiva vraja gaccha || tṛtīyāvidhāne “prakṛtyādibhya upasaṃkhyānam” iti tṛtīyā || yathā kaścidbahuvallabhaḥ patiḥ kutracitkṣetre kalatre gūḍhaṃ vihṛtya || “kṣetraṃ śarīrakedāre siddhasthānakalatrayoḥ” iti viśvaḥ || dākṣiṇyabhaṅgabhayānnīcamārgeṇa nirgatya punaḥ sarvādhyakṣa iva saṃcarati tadvaditi dhvaniḥ ||
1.17
tvāmiti || āmrāścūtāḥ kūṭeṣu śikhareṣu yasya sa āmrakūto nāma sānumānparvataḥ || “āmraścūto rasālo'sau” iti | “kūṭo'strī śikharaṃ śṛṅgam” iti cāmaraḥ | āsāro dhārāvṛṣṭiḥ || “dhārāsaṃpāta āsāraḥ” ityamaraḥ || tena praśamito vanopaplavo dāvāgniryaina tam | kṛtopakāramityarthaḥ | adhvaśrameṇa parigataṃ vyāptaṃ tvāṃ sādhu samyaṅmūrdhnā vakṣyati voḍhā || hverlṛṭ | tathāhi | kṣudraḥ kṛpaṇo'pi || “kṣudro daridre kṛpaṇe nṛśaṃse” iti yādavaḥ || saṃśrayāya saṃśrayaṇāya mitre suhṛdi || “atha mitraṃ sakhā suhṛt” ityamaraḥ || prāpta āgate sati | prathamasukṛtāpekṣayā pūrvopakāraparyālocanayā vimukho na bhavati yastathā tena prakāreṇoccairunnataḥ sa āmrakūṭaḥ kiṃ punarvimukho na bhavatīti kimu vaktavyamityarthaḥ || etena prathamāvasathe saukhyalābhātte kāryasiddhirastīti sūcitam | taduktaṃ nimittanidāne-“prathamāvasathe yasya saukhyaṃ tasyākhile'dhvani | śivaṃ bhavati yātrāyāmanyathā tvaśubhaṃ dhruvam ||” iti ||
1.18
channeti || he megha, pariṇataiḥ paripakkaiḥ phalairdyotanta iti tathoktaiḥ | āṣāḍhe vanacūtāḥ phalanti pacyante ca meghavātenetyāśayaḥ | kānanāmrairvanacūtaiśchannopānta āvṛtapārśvo'cala āmrakūṭādriḥ snigdhaveṇīsavarṇe masṛṇakeśabandhacchāye | śyāmavarṇa ityarthaḥ || "veṇī tu keśabandhe jalasrutau" iti yādavaḥ || tvayi śikharaṃ śṛṅgama Calderārūḍhe sati || "yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam" iti saptamī || madhye śyāmaḥ śeṣe madhyādanyatra vistāre paritaḥ pāṇḍurhariṇaḥ || "hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍuḥ" ityamaraḥ || bhuvaḥ stana iva | amaramithunānām | khecarāṇāmiti bhāvaḥ | prekṣaṇīyāṃ darśanīyāmavasthāṃ nūnaṃ yāsyati | mithunagrahaṇaṃ kāmināmeva stanatvenotprekṣā saṃbhavatīti kṛtam | yathā pariśrāntaḥ kaścitkāmī kāminīnāṃ kucakalaśe viśrāntaḥ sansvapiti tadvadbhavānapi bhuvo nāyikāyāḥ stana iti dhvaniḥ ||
1.19
sthitveti || he megha, vane caranti te vanacarāḥ || "tatpuruṣe kṛti bahulam" iti bahulagrahaṇād lugbhavati || teṣāṃ vadhūbhirbhuktāḥ kuñjā latāgṛhā yatra tasmin || "nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare" ityamaraḥ || tatra te nayanavinodo'stītyarthaḥ | tasminnāmrakūṭe muhūrtamalpakālam | na tu ciraṃ, svakāryavirodhāditi bhāvaḥ || "muhūrtamalpakā-
le syādghaṭikādvitaye'pi ca” iti śabdārṇave || sthitvā viśramya | toyotsargeṇa “tvāmāsāra-” ityuktavarṣeṇena drutataragatirlaghavāddhetoratikṣipragamanaḥ san | tasmādāmrakūṭātparamanantaraṃ tatparaṃ vartma mārgaṃ tīrṇo'tikrāntaḥ | upalaiḥ pāṣāṇairviṣame vindhyasyādreḥ pāde pratyantaparvate || “pādāḥ pratyantaparvatāḥ” ityamaraḥ || viśīrṇāṃ samantato visṛmarām || etena kasyāścitkāmukyāḥ priyatamacaraṇapāto'pi dhvanyate || revāṃ narmadām || “revā tu narmadā somodbhavā mekalakanyakā” ityamaraḥ || gajasyāṅge śarīre bhaktayo racanāḥ rekhā iti yāvat || “bhaktirniṣevaṇe bhāge racanāyām” iti śabdārṇave || tāsāṃ chedairbhaṅgibhirbhāgairviracitāṃ bhūtiṃ śṛṅgāramiva bhasitamiva vā || “bhūtirmātaṅgaśṛṅgāre jātau bhasmani saṃpadi” iti viśvaḥ || drakṣyasi | ayamapi mahāṃste nayanakautukalābha iti bhāvaḥ ||
1.20
tasyā iti || he megha, vāntavṛṣṭistūdgīrṇavarṣaḥ san | kṛtavamanaśca vyajyate | tiktaiḥ sugandhibhistiktarasavadbhiśca || “tikto rase sugandhau ca” iti viśvaḥ || vanagajamadairvāsitaṃ surabhitaṃ bhāvitaṃ ca | himavadvindhyamalayā gajānāṃ prabhavā iti vindhyasya gajaprabhavatvāditi bhāvaḥ | jambūkuñjaḥ pratihatarayaṃ pratibaddhavegam | sukhapeyamityarthaḥ | anena laghutvaṃ kaṣāyabhāvanā ca vyajyate | tasyā revāyāstoyamādāya gacchervraja | he ghana megha, antaḥ sāro balaṃ yasya taṃ tvāmanila ākāśavāyuḥ | śarīrasthaśca gamyate | tulayituṃ na śakṣyati śakto na bhaviṣyati | tathāhi | rikto'ntaḥsāraśūnyaḥ sarvo'pi laghurbhavati | prakampyo bhavatītyarthaḥ | pūrṇatā sāravattā gauravāyāprakampyatvāya bhavatītyarthaḥ || ayamatra dhvaniḥ—ādau vamanaśodhitasya puṃsaḥ paścācchleṣmaśoṣaṇāya laghutiktakaṣāyāmbupānāllabdhabalasya vātaprakampo na syāditi | tathāha vāgbhaṭaḥ—
“kaṣāyāścāhimāstasya viśuddhau śleṣmaṇo hitāḥ | kimu tiktakaṣāyā vā ye nisargātkaphāpahāḥ || kṛtaśuddheḥ kramātpītapeyādeḥ pathyabhojinaḥ | vātādibhirna bādhā syādindriyairiva yoginaḥ ||”
1.21
nīpamiti || sāraṅgā mataṅgajāḥ kuraṅgā bhṛṅgā vā || “sāraṅgaścātake bhṛṅge kuraṅge ca mataṅgaje” iti viśvaḥ || ardharūḍhairekadeśodgataiḥ kesaraiḥ kiñjalkairharitaṃ pālāśavarṇaṃ kapiśaṃ kṛṣṇapītaṃ ca || “pālāśo harito harit” iti | “śyāvaḥ syātkapiśo dhūmradhūmalau kṛṣṇalohite” iti cāmaraḥ || śyāmavarṇamiti yāvat || “varṇo varṇena” iti samāsaḥ || nīpaṃ sthalakadambakusumam || “atha sthalakadambake | nīpaḥ syātpulake” iti śabdārṇave || dṛṣṭvā saṃprekṣya | viditveti yāvat | tathā kaccheṣvanūpeṣvanukaccham || “avyayaṃ vibhakti-” ityādinā vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ || “jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ” ityamaraḥ || āvirbhūtāḥ prathamā prathamotpannā mukulā yāsāṃ tāḥ kandalīrbhūmrikadalīḥ || “droṇaparṇī snigdhakandā kandalī bhūkadalyapi” iti śabdārṇave || jagdhvā bhakṣayitvā || “ado jagdhiḥ-” iti jagdhyādeśaḥ || araṇyeṣvadhikasurabhimatighrāṇatarpaṇam || “dagdhāraṇyeṣu” iti pāṭhe “dagdham” ityadhikaviśeṣaṇam || arthavaśātkandalīśca dṛṣṭvetyanvayo draṣṭavyaḥ || urvyā bhūmergandhamāghrāya jalalavamuco meghasya te tava mārgaṃ sūcayiṣyantyanumāpayiṣyanti | yatra yatra vṛṣṭikāryaṃ kandalīmukulanīpakusumādikaṃ dṛśyate tatra tatra tvayā vṛṣṭamityanumīyata iti bhāvaḥ || prakṣiptamapi vyākhyāyate—
ambha iti || ambhobindūnāṃ varṣodabindūnāṃ grahaṇe | "sarvaṃsahāpatitamambu na cātakasya hitam" iti śāstrādbhūpṛṣṭodakasya teṣāṃ rogahetutvādantarāla eva svīkāre caturāṃścātakānvīkṣamāṇāḥ kautukātpaśyantaḥ śreṇībhūtā baddhapaṅktīḥ || abhūtatadbhāve cviḥ || balākā bakapaṅktīḥ parigaṇanayaikā dve tisra iti saṃkhyānena nirdiśanto hastena darśayantaḥ siddhāḥ stanitasamaye tvadgarjitakāle sotkampānyutkampapūrvakāṇi priyasahacarīṇāṃ saṃbhrameṇāliṅgitānyāsādya | svayaṃgrahaṇāśleṣasukhamanubhūyetyarthaḥ | tvāṃ mānayiṣyanti | tvannimittatvātsukhalābhasyeti bhāvaḥ ||
1.22
utpaśyāmīti || he sakhe megha, matpriyārthaṃ yathā tathā drutaṃ kṣipram || "laghu kṣipramaraṃ drutam" ityamaraḥ || yiyāsoryātumicchorapi || yāteḥ sannantādupratyayaḥ || te tava kakubhaiḥ kuṭajakusumaiḥ surabhau sugandhini || "kakubhaḥ kuṭaje'rjune" iti śabdārṇave || parvate parvate pratiparvatam || vīpsāyāṃ dviruktiḥ || kālakṣepaṃ kālavilambam || "kṣepo vilambe nindāyām" iti viśvaḥ || utpaśyāmyutprekṣe || vilambahetuṃ darśayannāśugamanaṃ prārthayate—śukleti || sajalāni sānandabāṣpāṇi nayanāni yeṣāṃ taiḥ śuklāpāṅgairmayūraiḥ || "mayūro barhiṇo barhī śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ" iti yādavaḥ || kekāḥ svavāṇīḥ || "kekā vāṇī mayūrasya" ityamaraḥ || svāgatīkṛtya svāgatavacanīkṛtya pratyudyātaḥ pratyudgataḥ | mayūravāṇīkṛtātithya ityarthaḥ | bhavānkathamapi yathākathaṃcidāśu gantuṃ vyavasyedudyuñjīta || prārthane liṅ | "śeṣe prathamaḥ" iti prathamapuruṣaḥ | śeṣaścāyaṃ bhavacchabdo yuṣmadasmacchabdavyatirekāt || "svāgatīkṛtya
kekāḥ” ityatra kekākhāropyamāṇasya svāgatavacanasya prakṛtapratyudgamanopayogatpariṇāmalaṃkāraḥ | taduktamalaṃkārasarvasve-“āropyamāṇasya prakṛtopayogitve pariṇāmaḥ” iti ||
1.23
pāṇḍviti || he megha, tvayyāsanne saṃnikṛṣṭe sati daśārṇā nāma janapadāḥ sūcibhinnaiḥ sūciṣu mukulāgreṣu bhinnairvikasitaiḥ || “ketakimukulāgreṣu sūciḥ syāt” iti śabdārṇave || ketakaiḥ ketakīkusumaiḥ pāṇḍucchāyā haritavarṇā upavanānāṃ vṛtayaḥ kaṇṭakaśākhāvaraṇā yeṣu te tathoktāḥ || “prākāro varaṇaḥ sālaḥ prācīraṃ prāntato vṛtiḥ” ityamaraḥ || tathā gṛhabalibhujāṃ kākādigrāmapakṣiṇāṃ nīḍārambhaiḥ kulāyanirmāṇaiḥ || “kulāyo nīḍamastriyām” ityamaraḥ || cityāyā imāni caityāni rathyāvṛkṣāḥ || “caityamāyatane buddhavandye coddeśapādape” iti viśvaḥ || ākulā saṃkīrṇāni grāmeṣu caityāni yeṣu te tathoktāḥ | tathā pariṇataiḥ pakvaiḥ phalaiḥ | śyāmāni yāni jambūvanāni tairantā ramyāḥ || “mṛtāvavasite ramye samāptāvanta iṣyate” iti śabdārṇave || tathā katipayeṣveva dineṣu sthāyino haṃsā yeṣu te tathoktā evaṃvidhāḥ saṃpatsyante bhaviṣyanti || “poṭāyuvatistokakatipaya-” ityādinā katipayaśabdasyottarapadatve'pi na tacchabdasyottaratvamastyasya śāstrasya prāyikatvāt ||
1.24
teṣāmiti || dikṣu prathitaṃ prasiddhaṃ vidiśeti lakṣaṇaṃ nāmadheyaṃ yasyāstām || “lakṣaṇaṃ nāmni cihne ca” iti viśvaḥ || teṣāṃ daśārṇānāṃ saṃbandhinīm | dhīyante'syāmiti dhānī || “karaṇādhikaraṇayośca” iti lyuṭ || rājñāṃ dhānī rājadhānī || “kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī samasyate” iti vaktavyātsamāsaḥ || tāṃ pradhānanagarīm || “pradhānanagarī rājñāṃ rājadhānīti kathyate” iti śabdārṇave || gatvā prāpya sadyaḥ kāmukatvasya vilasitāyāḥ || “vilāsī kāmukaḥ kāmī strīparo ratilampaṭaḥ” iti śabdārṇave || avikalaṃ samagraṃ phalaṃ prayojanaṃ labdhā lapsyate | tvayeti śeṣaḥ || karmaṇi luṭ || kutaḥ | yasmātkāraṇātsvādu madhuram calā ūrmayo yasya taccalormi taraṅgitaṃ vetravatyā nāma nadyāḥ payaḥ sabhrūbhaṅgaṃ bhrūkuṭiyuktam | daśanapīḍayeti bhāvaḥ | mukhamivādharamivetyarthaḥ | tīropānte taṭaprānte yatstanitaṃ garjitaṃ tena subhagaṃ yathā tathā | stanitaśabdena bhaṇitamapi vyapadiśyate | “ūrdhvamuccalitakaṇṭhanāsikaṃ huṅkṛtaṃ stanitamalpaghoṣavat” iti lakṣaṇāt || pāsyasi || pibaterlṛṭ || “kāmināmadharāsvādaḥ suratādatiricyate” iti bhāvaḥ ||
1.25
nīcairiti || he megha, tatra vidiśāsamīpe | viśrāmo viśramaḥ khedāpanayaḥ || bhāvārthe ghañpratyayaḥ || tasya hetoḥ | viśrāmārthamityarthaḥ || “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī || viśrāmetyatra “nodāttopadeśasya māntasyānācameḥ” iti pāṇinīye vṛddhipratiṣedhe'pi “viśrāmo vā” iti candravyākaraṇe vikalpena vṛddhividhānādrūpasiddhiḥ || prauḍhapuṣpaiḥ prabuddhakusumaiḥ kadambairnīpavṛkṣaistvatsaṃparkāttava saṅgāt | pulakā asya jātāḥ pulakitamiva saṃjātapulakamiva sthitam || tārakāditvāditacpratyayaḥ || nīcairityākhyā yasya taṃ nīcairākhyaṃ girimadhivaseḥ || girau vaserityarthaḥ || “upānvadhyāṅvasaḥ” iti karmatvam || yo nīcairgiriḥ | paṇyāḥ kreyāḥ striyaḥ paṇyastriyo veśyāḥ || “vārastrī gaṇikā veśyā paṇyastrī rūpajīvinī” iti śabdārṇave || tāsāṃ ratiṣu yaḥ parimalo gandhaviśeṣaḥ || “vimardotthe parimalo gandhe janamanohare” ityamaraḥ || samudvirantyāviṣkurvantīti tathoktāni taiḥ | śilāveśmabhiḥ kandarairnāgarāṇāṃ paurāṇāmuddāmānyutkaṭāni yauvanāni prathayati prakaṭayati || utkaṭayauvanāḥ kacidanuraktā vārāṅganā viśrambhavihārākāṅkṣiṇyo mātrādibhayānniśīthasamaye kaṃcana viviktaṃ deśamāśritya ramante | taccātra bahulamastīti prasiddhiḥ || atrodgāraśabdo gauṇārthatvānna jugupsāvahaḥ | pratyuta kāvyasyātiśobhākara eva | taduktaṃ daṇḍinā—“niṣṭhyūtodgīrṇavāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam | atisundaramanyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate ||” iti ||
1.26
viśrānta iti || viśrāntaḥ saṃstatra nīcairgirau vinītādhvaśramaḥ san | atha viśrānteranantaram | vane'raṇye yā nadyastāsāṃ tīreṣu jātāni svayaṃrūḍhāni akṛtrimāṇītyarthaḥ || “nadanadī-” iti pāṭhe “pumānstriyā” ityekaśeṣo durvāraḥ || teṣāmudyānānāmārāmāṇāṃ saṃbandhīni yūthikājālakāni māgadhīkusumamukulāni || “atha māgadhī | gaṇikā yūthikā” ityamaraḥ || “korakajālakakalikākuṅmalamukulāni tulyāni” iti halāyudhaḥ || navajalakaṇaiḥ siñcannārdrīkurvan || atra siñcaterārdrīkaraṇārthatvāddravadravyasya karaṇatvam | yatra tu kṣaraṇamarthastatra dravadravyasya karmatvam | yathā “retaḥ siktvā kumārīṣu” | “mukhairniṣiñcantamivāmṛtaṃ tvaci” ityevamādi || evaṃ kiratītyādīnāmapi “rajaḥ kirati mārutaḥ” | “avākiranvyovṛddhāstaṃ lājaiḥ paurayoṣitaḥ” ityādiṣvarthabhedāśrayeṇa rajolājādīnāṃ karmatvakaraṇatve gamayitavye || tathā gaṇḍayoḥ kapolayoḥ svedasyāpanayanena pramārjanena yā rujā pīḍā ||
bhidāditvādaṅpratyayaḥ | tayā klāntāni mlānāni karṇotpalāni yeṣāṃ teṣāṃ tathoktānām | puṣpāṇi lunantīti puṣpalāvyaḥ puṣpāvacāyikāḥ striyaḥ || “karmaṇyaṇ” | “ṭiḍḍhāṇañ-” ityādinā ṅīp | tāsāṃ mukhāni | chāyāyā anātapasya dānāt | kāntidānaṃ ca dhvanyate || “chāyā sūryapriyā kāntiḥ pratibimbamanātapaḥ” ityamaraḥ || kāmukadarśanātkāminīnāṃ mukhavikāsā bhavattīti bhāvaḥ || kṣaṇaparicitaḥ kṣaṇaṃ saṃsṛṣṭaḥ san | na tu ciram | gaccha ||
1.27
vakra iti || uttarāśāmudīcīṃ diśaṃ prati prasthitasya bhavataḥ panthā ujjayinīmārgo vakro yadapi | dūro yadyapītyarthaḥ || vindhyāduttaravāhinyā nirvindhyāyāḥ prāgbhāge kiyatyapi dūre sthitojjayinī | uttarapathastu nirvindhyāyāḥ paścima iti vakratvam || tathāpyujjayinyā viśālanagarasya || “viśālojjayinī samā” ityutpalaḥ || saudhānāmutsaṅgeṣūparibhāgeṣu praṇayaḥ paricayaḥ || “praṇayaḥ syātparicaye yācñāyāṃ sauhṛde'pi ca” iti yādavaḥ || tasya vimukhaḥ parāṅmukho mā sma bhūḥ | na bhavetyarthaḥ || “smottare laṅ ca” iti cakārādāśīrye luṅ | na māṅyoge” ityaḍāgamapratiṣedhaḥ || tatrojjayinyāṃ vidyuddāmno vidyullatānāṃ sphuritebhyaḥ sphuraṇebhyaścakitairlolāpāṅgaiścañcalakaṭākṣaiḥ paurāṅganānāṃ locanairna ramase yadi tarhi tvaṃ vañcitaḥ pratārito'si | janmavaiphalyaṃ bhavedityarthaḥ ||
saṃpratyujjayinīṃ gacchatastasya madhyemārga nirvindhyāsaṃbandhamāha—
1.28
vīcīti || he sakhe, pathyujjayinīpathe vīcikṣobheṇa taraṅgacalanena stanitānāṃ mukharāṇām || kartari ktaḥ || vihagānāṃ haṃsānāṃ śreṇiḥ paṅktireva kāñcīguṇo yasyāstasyāḥ skhalitenopaskhalanena madaskhalitena ca subhagaṃ yathā tathā saṃsarpantyāḥ pravahantyā gacchantyāśca | tathā darśitaḥ prakaṭita āvarto'mbhasāṃ bhrama eva nābhiryayā || "syādāvarto'mbhasāṃ bhramaḥ" ityamaraḥ || niṣkrāntā vindhyānnirvandhyā nāma nadī || "nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā" iti samāsaḥ | "dviguprāptāpannālam—" ityādinā paravalliṅgatāpratiṣedhaḥ || tasyā nadyāḥ saṃnipatya saṃgatya | raso jalamabhyantare yasya saḥ | anyatra rasena śṛṅgāreṇābhyantaro'ntaraṅgo bhava | sarvathā tasyā rasamanubhavetyarthaḥ | "śṛṅgārādau jale vīrye suvarṇe viṣaśukrayoḥ | tiktādāvamṛte caiva niryāse pārade dhvanau || āskhāde ca rasaṃ prāhuḥ" iti śabdārṇave || nanu tatprārthanāmantareṇa kathaṃ tatrānubhavo yujyata ityata āha—strīṇāmiti || strīṇāṃ priyepu viṣaye vibhramo vilāsa evādyaṃ praṇayavacanaṃ prārthanāvākyaṃ hi | strīṇāmeṣa svabhāvo yadvilāsaireva rāgaprakāśanam | na tu kaṇṭhata iti bhāvaḥ || vibhramaścātra nābhisaṃdarśanādirukta eva ||
1.29
veṇīti || aveṇī veṇībhūtaṃ veṇyākāraṃ pratanu stokaṃ ca salilaṃ yasyāḥ sā tathoktā | anyatra veṇībhūtakeśapāśeti ca dhvanyate | ruhantīti ruhāḥ | igupadhalakṣaṇaḥ kapratyayaḥ | taṭayo ruhā ye taravastebhyo bhraśyantīti tathoktaiḥ jīrṇaparṇaiḥ śuṣkapatraiḥ pāṇḍucchāyā pāṇḍuvarṇā |
ata eva he subhaga, virahāvasthāyā pūrvoktaprakārayā karaṇena || atītasyaitāvantaṃ kālamatītya gatasya proṣitasyetyarthaḥ | te tava saubhāgyaṃ subhagatvam || "hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca" ityubhayapadavṛddhiḥ || vyañjayantī prakāśayantī | sa khalu subhago yamaṅganāḥ kāmayanta iti bhāvaḥ | asau pūrvoktā sindhunaṃdī nirvindhyā || "strī nadyāṃ nā nade sindhurdeśabhede'mbudhau gaje" iti vaijayantī || yena vidhinā vyāpāreṇa kārśyaṃ tyajati sa vidhistvayaivopapādyaḥ | kartavya ityarthaḥ | sa ca vidhirekatra vṛṣṭiranyatra saṃbhogastadabhāvanibandhanatvātkārśyasyeti bhāvaḥ || iyaṃ pañcamī madanāvasthā | taduktaṃ ratirrahasye-"nayanaprītiḥ prathamaṃ cittāsaṅgastato'tha saṃkalpaḥ | nidrācchedastanutā viṣayadvinivṛttirlapānāśaḥ || unmādo mūrcchā mṛtirityetāḥ smaradaśā daśaiva syuḥ ||" iti || "tāmatītasya" iti pāṭhamāśritya sindhurnāma nadyantaramiti vyākhyātam | kiṃtu sindhurnāma kaścinnadaḥ kāśmīradeśe'sti | nadī tu kutrāpi nāstītyapekṣyamityācakṣate ||
1.30
prāpyeti || vidantīti vidāḥ || igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ || okaso vedyasthānasya vidāḥ kovidāḥ || okāralupte pṛṣodarāditvātsādhuḥ || udayanasya vatsarājasya kathānāṃ vāsavadattāharaṇādyadbhutopākhyānānāṃ kovidāstattvajñā grāmeṣu ye vṛddhāste santi yeṣu tānavantīṃstannāma janapadānprāpya tatra pūrvoddiṣṭāṃ pūrvoktāṃ "saudhotsaṅgapraṇayavimukho mā sma bhūrujjayinyāḥ" ityuktāṃ śrīviśālāṃ saṃpattimatīm || "śobhāsaṃpattipadmāsu lakṣmīḥ śrīriva dṛśyate" iti śāśvataḥ || viśālāṃ purīmujjayinīmanusara vraja || kathamiva sthitān | sucaritaphale puṇyaphale svargopabhogalakṣaṇe svalpībhūte | atyalpāvaśiṣṭe satītyarthaḥ | gāṃ bhūmiṃ gatānām || "gaurilā kumbhinī kṣmā" ityamaraḥ || punarapi
bhūlokagatānāmityarthaḥ | svargiṇāṃ svargavatāṃ janānāṃ śeṣairbhuktaśiṣṭaiḥ puṇyaiḥ sukṛtairhṛtamānīyatam | svargārthānuṣṭhitakarmaśeṣāṇāṃ svargadānāvaśyaṃbhāvāditi bhāvaḥ | kāntimatsyāstīti kāntimadujjvalam | sārabhūtamityarthaḥ | ekaṃ muktādanyat || "eke mukhyānyakevalāḥ" ityamaraḥ || divaḥ svargasya khaṇḍamiva sthitamityutprekṣā | etenātikrāntasakalabhūlokanaga rasaubhāgyāsāratvamujjayinyā vyajyate ||
1.31.1
dīrghīkurvanniti || yatra viśālāyāṃ pratyūṣeṣvaharmukheṣu || "pratyūṣo'harmukhaṃ kalyam" ityamaraḥ || paṭu prasphuṭam | madakalaṃ madenāvyaktamadhuram || "dhvanau tu madhurāsphuṭe | kalaḥ" ityamaraḥ | sārasānāṃ pakṣiviśeṣāṇām || "sāraso maithunī kāmī gonardaḥ puṣkarāhvayaḥ" iti yādavaḥ || yadvā sārasānāṃ haṃsānām || "cakrāṅgaḥ sāraso haṃsaḥ" iti śabdārṇave || kūjitaṃ rutaṃ dīrghīkurvan | vistārayannityarthaḥ | yāvaddhātaṃ śabdāvṛtteriti bhāvaḥ | etena priyatamaḥ svacāṭuvākyānusārikrīḍāpakṣikūjitamavicchinnīkurvanniti ca gamyate | sphuṭitānāṃ vikasitānāṃ kamalānāmāmodena parimalena saha yā maitrī saṃsargastena kaṣāyaḥ surabhiḥ || "rāgadravye kaṣāyo'strī niryāse saurabhe rase" iti yādavaḥ || anyatra vimardagandhītyarthaḥ || "vimardotthe parimalo gandhe janamanohare | āmodaḥ so'tinirhārī" ityamaraḥ || aṅgānukūlo gātrasukhasparśaḥ | anyatra gāḍhāliṅganadattagātrasaṃvāhana ityarthaḥ | bhavabhūtinā coktam—"aśithilaparirambhairdattasaṃvāhanāni" iti || saṃvāhyante ca surataśrāntāḥ priyairyuvatayaḥ | etatkavireva vakṣyati—"saṃbhogānte mama samucito hastasaṃvāhanānām" iti || śiprā nāma kācittatratyā nadī tasyā vātaḥ śiprāvātaḥ || śiprāgrahaṇaṃ śaityadyotanārtham || prārthanā suratasya yācñā tatra cāṭu karotīti tathoktaḥ | punaḥ suratārthe priyavacanaprayoktetyarthaḥ || karmaṇyaṇpratyayaḥ || priyatamo vallabha iva strīṇāṃ surataglāniṃ saṃbhogakhedaṃ harati nudati | cāṭūktibhirvismṛtapūrvaratikhedāḥ striyaḥ priyatamaprārthanāṃ saphalayantīti bhāvaḥ ||
1.31.2
“prārthanācāṭukāraḥ” ityatra “khaṇḍitanāyikānunītā” iti vyākhyāne surataglāniharaṇaṃ na saṃbhavati | tasyāḥ pūrvaṃ suratābhāvātpaścāttanasurataglāniharaṇaṃ tu nedānīntanakopaśamanārthacāṭuvacanasādhyamityullekhaivocitā vivekinām || “jñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyitā” iti daśarūpake || itaḥ paraṃ prakṣiptamapi ślokatrayaṃ vyākhyāyate— hārāniti || yasyāṃ viśālāyāṃ koṭiśo vipaṇiṣu paṇyavīthikāsu || “vipaṇiḥ paṇyavīthikā” ityamaraḥ || racitānprasāritān || idaṃ viśeṣaṇaṃ yathāliṅgaṃ sarvatra saṃbadhyate | tārāñchuddhān || “tāro muktādisaṃśuddhau taraṇe śuddhamauktike” iti viśvaḥ || taralaguṭikānmadhyamaṇībhūtamahāratnān || “taralo hāramadhyagaḥ” ityamaraḥ || “piṇḍe maṇau mahāratne guṭikā baddhapārade” iti śabdārṇave | hārānmuktāvalīḥ | tathā koṭiśaḥ śaṅkhāṃśca śuktīśca muktāsphoṭāṃśca || “muktāsphoṭaḥ striyāṃ śuktiḥ śaṅkhaḥ syātkamburastriyām” ityamaraḥ || śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ tadvacchyāmān || “śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ ghāso yavasaṃ tṛṇamarjunam” ityamaraḥ || unmayūkhaprarohānudgataramyāṅkurānmarakatakaṇīngāruḍaratnāni | tathā vidrumāṇāṃ bhaṅgānpravālakhaṇḍāṃśca dṛṣṭvā salilanidhayaḥ samudrāstoyamātramavaśeṣo yeṣāṃ te tādṛśāḥ saṃlakṣyante | tathānumīyanta ityarthaḥ | ratnākarādapyatiricyate ratnasaṃpaddhiriti bhāvaḥ ||
1.31.3
pradyotasyeti || atra pradeśe vatsarājo vatsadeśādhīśvara udayanaḥ | pradyotasya nāmojjayinīnāyakasya rājñaḥ priyaduhitaraṃ vāsavadattāṃ jahre jahāra | atra sthale tasyaiva rājñaḥ pradyotasya haimaṃ sauvarṇaṃ tāladrumavanamabhūt | atra nalagirirnāmendradattastadīyo gajo darpānmadātstambhāmālānamutpāvyoddhṛtyoddhānta utpatya bhramaṇaṃ kṛtavān | itītthaṃbhūtābhiḥ kathābhirityarthaḥ | abhijñaḥ pūrvoktakathābhijñaḥ kovido jana āgantūndeśāntarādāgatān || auṇādikastunpratyayaḥ || bandhūntyatra viśālāyāṃ ramayati vinodayati || atra bhāvikālaṃkāraḥ | taduktam—“atītānāgate yatra pratyakṣatvena lakṣite | atyadbhutārthakathanādbhāvikaṃ tadudāhṛtam ||” iti || patreti || he jalada, yatra viśālāyāṃ vāhā hayāḥ patraśyāmāḥ palāśavarṇā ata eva dinakarahayaspardhino varṇato vegataśca sūryāśvakalpāstathā śailodgrāḥ śailavadunnatāḥ kariṇaḥ prabhedānmadastrāvāddhetostvamiva vṛṣṭimantaḥ | agraṃ nayantītyagraṇyaḥ || “satsūdviṣa-” ityādinā kvip || “agragrāmābhyāṃ nayateḥ” iti vaktavyāṇṇatvam || yodhānāmagraṇyo bhaṭaśreṣṭhāḥ saṃyuge yuddhe pratidaśamukhamabhirāvaṇaṃ tasthivāṃsaḥ sthitavantaḥ| ata eva candrahāsasya rāvaṇāservraṇāni kṣatānyevāṅkāścihnāni taiḥ || “candrahāsau rāvaṇāsāvasimātre'pi ca kvacit” iti śāśvataḥ || pratyādiṣṭābharaṇarucayaḥ pratiṣiddhabhūṣaṇakrāntāḥ | śastraprahārā eva vīrāṇāṃ bhūṣaṇamiti bhāvaḥ || atrāpi bhāvikālaṃkāraḥ ||
1.32
jālodgīrṇairiti || jālodgīrṇairgavākṣamārganirgataiḥ || "jālaṃ gavākṣa ānāye jālake kapaṭe gaṇe" iti yādavaḥ || keśasaṃskāradhūpaiḥ | vanitākeśavāsanārthairgandhadravyadhūpairityarthaḥ || atra saṃskāradhūpayostādarthye'pi yūpadārvādivatprakṛtivikāratvābhāvādaśvaghāsādivatṣaṣṭhīsamāso na caturthīsamāsaḥ || upacitavapuḥ paripuṣṭaśarīraḥ | bandhau bandhuriti vā prītyā bhavanaśikhibhirgṛhamayūrairdatto nṛtyamevopahāra upāyanaṃ yasmai sa tathoktaḥ || "upāyanamupagrāhyamupahārastathopadā" ityamaraḥ || kusumaiḥ surabhiṣu sugandhiṣu || lalitavanitāḥ sundarastriyaḥ || "lalitaṃ triṣu sundaram" iti śabdārṇave || tāsāṃ pādarāgeṇa lākṣārasenāṅkiteṣu cihniteṣu harmyeṣu dhanikabhavaneṣvasyā ujjayinyā lakṣmīṃ paśyannadhvanādhvagamanena khedaṃ kleśaṃ nayethā apanaya ||
1.33
bharturiti || bhartuḥ svāmino nīlakaṇṭhasya bhagavataḥ kaṇṭhasyeva chaviryasyāsau kaṇṭhacchaviriti hetorgaṇaiḥ pramathaiḥ || 'gaṇastu gaṇanāyāṃ syādgaṇeśe pramathe caye" iti śabdārṇave || sādaraṃ yathā tathā vīkṣyamāṇaḥ san | priyavastusādṛśyādatipriyatvaṃ bhavediti bhāvaḥ | trayāṇāṃ bhuvanānāṃ samāhārastribhuvanam || "taddhitārtha-" ityādinā samāsaḥ || tasya gurostrailokyanāthasya caṇḍīśvarasya kātyāyanīvallabhasya puṇyaṃ pāvanaṃ dhāma mahākālākhyaṃ sthānaṃ yāyā gaccha || vidhyarthe liṅ || śreyaskaratvātsarvathā yātavyamiti bhāvaḥ || uktaṃ ca skānde—"ākāśe tārakaṃ liṅgaṃ pātāle hāṭakeśvaram | martyaloke mahākālaṃ dṛṣṭvā kāmamavā-
muyāt ||” iti || na kevalaṃ muktisthānamidaṃ kiṃtu vilāsasthānamapītyāha—dhūteti || kuvalayarajogandhibhirutpalaparāgagandhavadbhistoyakrīḍāsu niratānāmāsaktānāṃ yuvatīnāṃ snānaṃ snānīyaṃ candanādi || karaṇe lyuṭ || “snānīye'bhiṣave snānam” iti yādavaḥ || tena tiktaiḥ surabhibhiḥ || “kaṭutiktakaṣāyāstu saurabhe ca prakīrtitāḥ” iti halāyudhaḥ || saugandhyātiśayārthaṃ viśeṣaṇadvayam | gandhavatyā nāma nadyāstatratyāyā marudbhirmārutairdhūtodyānaṃ kampitākrīḍamiti dhāmno viśeṣaṇam ||
1.34
aprīti || yugmam || he jaladhara, mahākālaṃ nāma pūrvoktaṃ caṇḍīśvarasthānamanyasminsandhyāvyatirikte'pi kāla āsādya prāpya te tava sthātavyaṃ tvayā sthātavyamityarthaḥ || “kṛtyānāṃ kartari vā” iti ṣaṣṭhī || yāvadyāvatā kālena bhānuḥ sūryo nayanaviṣayaṃ dṛṣṭipathamalyetyatikrāmati | astamayakālaparyantaṃ sthātavyamityarthaḥ || yāvadityetadavadhāraṇārthe | “yāvattāvacca sākalye'vadhau māne'vadhāraṇe” ityamaraḥ || kimarthamata āha—kurvanniti || ślāghanīyāṃ praśasyāṃ śūlinaḥ śivasya saṃdhyāyāṃ baliḥ pūjā tatra paṭahatāṃ kurvansaṃpādayannāmandrāṇāmīṣadūmbhīrāṇāṃ garjitānāmavikalamakhaṇḍaṃ phalaṃ lapsyase prāpsyasi || labheḥ kartari lṛṭ || mahākālanāthabalipaṭahatvena viniyogātte garjitasāphalyaṃ syādityarthaḥ ||
1.35
pādanyāsairiti || tatra saṃdhyākāle || pādanyāsaiścaraṇanikṣepairnṛtyāṅgaiḥ kvaṇitāḥ śabdāyamānā raśanā yāsāṃ tāstathoktāḥ || kvaṇaterakarmakatvāt “gatyarthākarmaka-” ityādinā kartari ktaḥ || līlayā vilāsenāvadhūtaiḥ kampitaiḥ ratnānāṃ kaṅkaṇamaṇīnāṃ chāyayā kāntyā khacitā rūṣitā valayaścāmaradaṇḍā yeṣāṃ taiḥ || “valiścāmaradaṇḍe ca jarāvilukvacarmaṇi” iti viśvaḥ || cāmarairvālavyajanaiḥ klāntahastāḥ || etena daiśikaṃ nṛtyaṃ sūcitam | taduktaṃ nṛtyasarvasve— “khaṅgakandukavastrādidaṇḍikācāmarasrajaḥ | vīṇāṃ ca dhṛtvā yatkuryurnṛtyaṃ taddeśikaṃ bhavet ||” iti || veśyā mahākālanāthamupetya nṛtyantyo gaṇikāstvatto nakhapadeṣu nakhakṣateṣu sukhānsukhakarān || “sukhahetau sukhe sukham” iti śabdārṇave || varṣasyāgrabindūnprathamabindūnprāpya tvayi madhukaraśreṇidīrghāṃnkaṭākṣānapāṅgānāmokṣyante | “parairupakṛtāḥ santaḥ sadyaḥ pratyupakurvate” iti bhāvaḥ | kāminīdarśanīyatvalakṣaṇaṃ śivopāsanāphalaṃ sadyo lapsyasa iti dhvaniḥ ||
1.36
paścāditi || paścātsaṃdhyābalyānantaraṃ paśupateḥ śivasya nṛtyārambhe tāṇḍavaprārambhe pratinavajapāpuṣparaktaṃ pratyagrajapākusumāruṇaṃ saṃdhyāyāṃ bhavaṃ sāndhyaṃ tejo dadhānaḥ | uccairunnataṃ bhujā eva taravasteṣāṃ vanaṃ maṇḍalena maṇḍalākāreṇābhilīno'bhivyāptaḥ san || kartari ktaḥ || bhavānyā bhavapatnyā || “indravaruṇabhavaśarvarudramṛḍahimāraṇyayavayavanamātulācāryāṇāmānuk” iti ṅīṣ | ānugāgamaśca || śānta udvego gajājinadarśanabhayaṃ yayoste ata eva stimite niścale nayane yasminkarmaṇi tattathoktam || “udvegastvarite kleśe bhaye mantharagāmini” iti śabdārṇave || bhaktiḥ pūjyeṣvanurāgaḥ || bhāvārthe ktinpratyayaḥ || dṛṣṭā bhaktiryasya sa dṛṣṭabhaktiḥ san | paśupaterārdraṃ śoṇitārdraṃ yannāgājinaṃ ga-
jacarma || “ajinaṃ carma kṛttiḥ strī” ityamaraḥ || tatrecchāṃ hara nivartaya | tvameva tatsthāne bhavetyarthaḥ | gajāsuramardanānantaraṃ bhagavānmahādevastadīyamārdrājinaṃ bhujamaṇḍalena bibhrattāṇḍavaṃ cakāreti prasiddhiḥ || dṛḍhabhaktiriti kathaṃ rūpasiddhiḥ | dṛḍhaśabdasya “striyāḥ puṃvat-” ityādinā puṃvadbhāvasya durvaṭatvātpūraṇīpriyādiṣviti niṣedhāt | bhaktiśabdasya priyādiṣu pāṭhāditi | tadetaccodyaṃ dṛḍhabhaktiriti śabdamāśritya prativihitaṃ gaṇavyākhyāne dṛḍhaṃ bhaktirasyeti napuṃsakaṃ pūrvapadam | adāḍhryanivṛttiparatve dṛḍhaśabdaliṅgaviśeṣasyānupakāritvātstrītvamavivakṣitamiti || bhojarājastu—“bhaktau ca karmasādhanāyāmityanena sūtreṇa bhajyate sevyata iti karmārthatve bhavānībhaktirityādi bhavati | bhāvasādhanāyāṃ tu sthirabhaktirbhavānyamityādi bhavati” ityāha | tadetatsarvaṃ samyagvivecitaṃ raghuvaṃśasaṃjīvinyāṃ “dṛḍhabhaktiriti jyeṣṭhe” ityatra | tasmāddṛḍhabhaktirityatrāpi matabhedena pūrvapadasya strītvena napuṃsakatvena ca rūpasiddhirastīti sthitam ||
itthaṃ mahākālanāthasya sevāprakāramabhidhāya punarapi nagarasaṃcāraprakāramāha—
1.37
gacchantīnāmiti || tatrojjayinyāṃ naktaṃ rātrau ramaṇavasatiṃ priyabhavanaṃ prati gacchantīnāṃ yoṣitām | abhisārikāṇāmityarthaḥ | sūcibhirbhedyaiḥ | atisāndrairityarthaḥ | tamobhī ruddhāloke niruddhadṛṣṭiprasāre narapatipathe rājamārge kanakasya nikaṣo nikaṣyata iti vyutpattyā nikaṣa upalagaterekhā tasyeva snigdhaṃ tejo yasyāstayā || “snigdhaṃ tu masṛṇe sāndre ramye klībe ca tejasi” iti śabdārṇave || sudāmnādriṇaikadiksaudāmanī vidyut || “tainaikadik” ityaṇpratyayaḥ || tayorvī
mārgaṃ darśaya | kiṃca toyotsargastanitābhyāṃ vṛṣṭigarjitābhyāṃ mukharaḥ śabdayamāno mā sma bhūḥ | kutaḥ | tā yoṣito viklavā bhīravaḥ | tato vṛṣṭigarjite na kārye ityarthaḥ || nātra toyotsargasahitaṃ stanitamiti vigrahaḥ | viśiṣṭasyeva kevalastanitasyāpyaniṣṭatvāt | na ca dvandvapakṣe'lpāctarapūrvanipātaśāstravirodhaḥ | “lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ” iti sūtra eva viparītanirdeśena pūrvanipātaśāstrasyānityatvajñāpanāditi ||
1.38
tāmiti || ciraṃ vilasanātsphuraṇātkhinnaṃ vidyudeva kalatraṃ yasya sa bhavānsuptāḥ pārāvatāḥ kalaravā yasyāṃ tasyām | viviktāyāmityarthaḥ || “pārāvataḥ kalaravaḥ kapotaḥ” ityamaraḥ || janasaṃcārastatrāsaṃbhāvita eveti bhāvaḥ | kasyāṃcidbhavanavalabhau | gṛhācchādanoparibhāga ityarthaḥ || “ācchādanaṃ syādvalabhī gṛhāṇām” iti halāyudhaḥ || tāṃ rātriṃ nītvā sūrye dṛṣṭe sati | udite satītyarthaḥ | punarapyadhvaśeṣaṃ vāhayet | tathāhi suhṛdāṃ mitrāṇāmabhyupetāṅgīkṛtārthasya prayojanasya kṛtyā kriyā yaiste | abhyupetasuhṛdarthā ityarthaḥ || sāpekṣatvepi gamakatvātsamāsaḥ || “kṛtyā kriyādevatayoḥ kārye strī kupite triṣu” iti yādavaḥ || “kṛñaḥ śa ca” iti cakārātkyap || na mandāyante khalu na mandā bhavanti hi | na vilamba ityarthaḥ || “lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ” iti kyaṣ | “vā kyaṣaḥ” ityātmanepadam ||
1.39
tasminniti || tasminkāle pūrvokte sūryodayakāle praṇayibhiḥ priyatamaiḥ khaṇḍitānāṃ yoṣitāṃ nāyikāviśeṣāṇām || “jñāte'nyāsaṅgavikṛte khaṇḍiterṣyākaṣāyitā” iti daśarūpake || nayanasalilaṃ śāntiṃ neyaṃ netavyam || nayatirdvikarmakaḥ || ato hetorbhānorvartmānu śīghraṃ tyaja | tasyāvarako mā bhūrityarthaḥ || vipakṣe'niṣṭamācaṣṭe—so'pi bhānuḥ | nalānyambujāni yasyāḥ santīti nalinī padminī || “tṛṇe'mbuje nalaṃ nā tu rājñi nāle tu na striyām” iti śabdārṇave || tasyāḥ svakāntāyāḥ kamalaṃ svakusumameva vadanaṃ tasmātprāleyaṃ himamevātramaśru hartuṃ śamayituṃ pratyāvṛttaḥ pratyāgataḥ | nalinyāśca bharturbhānordeśāntare nalinyantaragamanātkhaṇḍitātvamityāśayaḥ | tatastvayi | karānaṃśūnruṇaddhīti kararut | kkip | tasminkararudhi sati | hastarodhini satīti ca gamyate || “balihastāṃśavaḥ karāḥ” ityamaraḥ || analpāmyasūyo 'dhikavidveṣaḥ syāt | prāyeṇecchāviśeṣavidhātādveṣo roṣaviśeṣaśca kāmināṃ bhavatīti bhāvaḥ | kiṃca “ātmānaṃ cārkamīśānaṃ viṣṇuṃ vā dveṣṭi yo janaḥ | śreyāṃsi tasya naśyanti rauravaṃ ca bhaveddhruvam ||” iti niṣedhātkāryahānirbhaviṣyatīti dhvaniḥ ||
1.40
gambhīrāyā iti || gambhīrā nāma sarit || udāttanāyikā ca dhvanyate || tasyāḥ prasanne'nuraktatvādadoṣarahite cetasīva prasanne'tinirmale payasi | prakṛtyā svabhāvenaiva subhagaḥ sundaraḥ || “sundare'dhikabhāgye ca durdinetaravāsare | turīyāṃśe śrīmati ca subhagaḥ” iti śabdārṇave || te tava chāyā cāsāvātmā ca | so'pi pratibimbaśarīraṃ ca praveśaṃ lapsyate | apiśabdātpraveśamanicchorapīti bhāvaḥ | tasmācchāyādvārāpi praveśyāvaśyaṃbhāvitvādasyā gambhīrāyāḥ | kumudavadviśadāni dhavalāni caṭulāni śīghrāṇi śapharāṇāṃ mīnānāmudvartanānyulluṇṭhanānyeva prekṣitānyavaloka-
nāni || “triṣu syāccaṭulaṃ śīghram” iti viśvaḥ || etāvadeva gambhīrāyā anurāgaliṅgam | dhairyādgārthāt | vaiyātyāditi yāvat | moghīkartuṃ viphalīkartuṃ nārhasi | nānuraktā vipralabdhavyetyarthaḥ || dhūrtalakṣaṇaṃ tu— “kliśnāti nityaṃ gamitāṃ kāminīmiti sundaraḥ | upaityaraktāṃ yatnena raktāṃ dhūrto vimuñcati ||” iti ||
1.41
tasyā iti || he sakhe, prāptā vānīraśākhā vetasaśākhā yena tattathoktamata eva kiṃcidīṣatkaradhṛtaṃ hastāvalambitamiva sthitam | muktastyakto rodhastaṭameva nitambaḥ kaṭiryena tattathoktam || “nitambaḥ paścime śroṇibhāge'drikaṭake kaṭau” iti yādavaḥ || nīlaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tasyā gambhīrāyāḥ salilameva vasanaṃ nītvāpanīya || prasthānasamaye preyasīvasanagrahaṇaṃ virahatāpavinodanārthamiti prasiddham || lambamānasya pītasalilabharālambamānasya | anyatra jaghanārūḍhasya | te tava prasthānaṃ prayāṇaṃ kathamapi kṛcchreṇa bhāvi || kṛcchratve hetumāha—jñāteti || jñātāsvādo'nubhūtarasaḥ kaḥ pumānvivṛtaṃ prakaṭīkṛtaṃ jaghanaṃ kaṭistatpūrvabhāgo vā yasyāstām || “jaghanaṃ syātkaṭau pūrvaśroṇibhāgāparāṃśayoḥ” iti yādavaḥ || vihātuṃ tyaktuṃ samarthaḥ | na ko'pītyarthaḥ ||
1.42
tvaditi || tvanniṣyandena tava vṛṣṭayocchvasitāyā upabṛṃhitāyā vasudhāyā bhūmergandhasya saṃparkeṇa ramyaḥ | surabhirityarthaḥ || srotaḥśabdenendriyavācinā tadviśeṣo ghrāṇaṃ lakṣyate || “sroto'mbuvegendriyayoḥ”
ityamaraḥ || srotorandhreṣu nāsāgrakuhareṣu yaddhvanitaṃ śabdastena subhagaṃ yathā tathā dantibhirgajaiḥ pīyamānaḥ | vasudhāgandhalobhādāghrāyamāṇa ityarthaḥ | anena māndyamucyate | kānaneṣu vaneṣūdumbarāṇāṃ jantuphalānām “udumbarojantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ” ityamaraḥ || pariṇamayitā paripākayitā || “mitāṃ hrasvaḥ” iti hrasvaḥ || śīto vāyuḥ | devapūrvaṃ devaśabdapūrvaṃ girim | devagirimityarthaḥ | upajigamiṣorupagantumicchoḥ || gameḥ sannantādupratyayaḥ || te tava nīcaiḥ śanairvāsyati | tvāṃ vījayiṣyatītyarthaḥ || saṃbandhamātravivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī | “devapūrvaṃ girim” ityatra devapūrvatvaṃ giriśabdasya na tu saṃjñinastadarthasyeti saṃjñāyāḥ saṃjñitvābhāvādavācyavacanaṃ doṣamāhurālaṃkārikāḥ | taduktamekāvalyām-“yadavācyasya vacanamavācyavacanaṃ hi tat” iti || samādhānaṃ tu devaśabdaviśeṣitena giriśabdena śabdapareṇa meghopagamanayogyo devagirirlakṣyata iti kathaṃcitsaṃpādyam ||
First 45 of 66 passages. Read on
Linked texts (1)
- Meghadūta — Kālidāsa, Sanskrit