Pramāṇa · Search · About · API

Mitabhashini 3

Mitabhāṣiṇī 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

vidūṣakaḥ-aha iṃ (atha kim) | (niṣkrāntāḥ sarve)
dvitīyo'ṅkaḥ | (SECOND ACT)
tṛtīyo'ṅkaḥ
viṣkambhaka
(tataḥ praviśati kuśānādāya yajamānaśiṣyaḥ ) | śiṣyaḥ—
aho mahānubhāvaḥ pārthivo duṣamantaḥ | praviṣṭamātra eva āśramaṃ
tatrabhavati nirupadravāṇi naḥ karmāṇi saṃvṛttāni
kā kathā bāṇasandhāne jyāśabdenaiva dūrataḥ
huṅkāreṇeva dhanuṣaḥ sa hi vighnānapohati

3.2

yāvadimān vedisaṃstaraṇārthaṃ darbhān ṛtvigbhyaḥ upaharāmi
(parikramyāvalokya ca | ākāśe )--priyaṃvade kasyedamuśīrānu- -
lepanaṃ mṛṇālavanti ca nalinopatrāṇi nīyante | (śrutimabhinoya)
kiṃ bravīṣi, ātapalaṅghanādbalavadasvasthā śakuntalā tasyāḥ śarīranirvāpaṇāya iti | priyaṃvade yatnādupacaryyatām | sā hi tatrabhavataḥ
kulapaterucchvasitam | ahamapi tāvadvaitānikaṃ śāntyudakam asyai
gautamīhaste visarjāyaṣyāmi | (niṣkrāṃta)
viṣkambhakaḥ (PRELUDE)
(tataḥ praviśati kāmayamānāvastho rājā)| rājā
( niḥśvasya )-jāne tapaso vīryaṃ sā bālā paravatīti me viditam
alamasmi tato hṛdayaṃ tathāpi nedaṃ nivarttayitum

3.1-2

adyāpi nūna harakopavahnisa tvayi jvalatyeva ivāmburāśau
tvamanyathā manmatha maddvidhānaṃ bhasmāvaśeṣa kathameśramugra
(madanabādhāṃ nirūpya ) bhagavan kusumāyudha tvayā candramamā
ca, viśvasanīyabhyāmatisandhīyate kāmijanamārthaḥ | kutaḥtava kusumaśaratvaṃ śītaraśmitvamindora -
dvayamidamayathārthaṃ dṛśyate madidheṣu
visṛjati himagarbharagnimindurmayūkhai matvamapi kusumavāṇān vajramārīkaroṣi

3.4

athavā—
aniśamapi makaraketurmanaso rujamāvahannabhimato me
yadi madirāyatanayanāṃ tāmadhikṛtya praharatoti

3.5

(sakhedaṃ parikramya) ka nu khalu saṃsthite karmaṇi sadasrairanujñātaḥ khinnamātmānaṃ vinodayāmi | (niḥśvasya) na priyādarśanādṛte śaraṇamanyat | yāvadenāmanviṣyāmi
(sūryyamavalokya) imāmugrātapavelāṃ prāyeṇa latāvalayavatsu
mālinītīreṣu sasakhojanā śakuntalā gamayati| tatraiva tāvadgacchāmi| (parikramyāvalokya ca) anayā bālapādapavīthyā
sutanuraciraṃ gateti tarkayāmi| kutaḥ—
sammīlanti na tāvadvandhanakoṣāstayāvacitapuṣpāḥ
kṣīrasnigdhāścāmo dṛśyante kisalayacchedāḥ

3.6

( parikramya saṃsparśaṃ rūpayitvā ) aho pravātasubhago'yamuddeśaḥ
śakyamaravindasurabhiḥ kaṇavāhī mālinītaraṅgānām
aṅgairanaṅgataptairaviralamāliṅgituṃ pavanaḥ

3.7

(parikramyāvalokya ca ) asmin vetasaparikṣipte latāmaṇḍape
sannihitayā śakuntalayā bhavitavyam | tathāhi—
abhyunnatā purastādavagār̤hā jaghanagauravāt paścāt
dvāre'sya pāṇḍusikate padapaṅktirdṛśyate'bhinavā

3.7.p1

yāvadviṭapāntareṇa avalokayāmi | (parikramya tathā kṛtvā
saharṣam ) aye labdha netranirvāṇam | eṣā me manorathapriyatamā
sakusumāstaraṇaṃ śilāpaṭṭamadhiśayānā sakhībhyāmupāsyate | bhavatu
śroṇyāmayāsāṃ viśrabdhakathitāni | ( vilokayan sthita )

3.7.p2

tataḥ praviśati yathoktavyāpārā saha sakhībhyāṃ śakuntalā

3.8

śakuntalā—kiṃ vījaanti maṃ sahīo [kiṃ vījayato māṃ
sakhyau ] ( sakhyau viṣādaṃ nāṭayitvā parasparamavalokayataḥ)
rājā—balavadasvasthaśarīrā śakuntalā dṛśyate| tat kimayamātapadoṣaḥ syāt uta yathā me manasi vartate
( sābhilāṣaṃ nirvarṇya ) athavā kṛtaṃ sandehena
stananyastośīraṃ praśithilamṛṇālaikavalayaṃ
priyāyāḥ sābādhaṃ kimapi kamanīyaṃ vapuridam
samastāpa kāmaṃ manasijanidāghaprasarayornatu grīṣmasyai vaṃ subhagamaparāddhaṃ yuvatiṣu

3.8.p1

priyaṃvadā (janāntikama)—anasūye, tassa rāesiṇo paḍhamadaṃsaṇādo ārahia pajjassukkā via saundalā| kiṃ ṇu kkhu se
tannimitto aaṃ ātaṅko bhave [anasūye, tasya rājarṣeḥ prathamadarśanāt ārabhya paryutsukā iva śakuntalā | kiṃ nu khalu asyāstannimittaḥ ayamātaṅko bhavet]
anasūyā—sahi mama vi erisī āsaṅkā hiayassa| hodu
pucchissaṃ dāva ṇaṃ [sakhi mamāpi īdṛśī āśaṅkā hṛdayasya
bhavatu prakṣyāmi tāvadenām]| (prakāśam) sahi pucchidavvā
si kimpi | baliaṃ kkhu de santāvo [sakhi, praṣṭavyāsi kimapi
balīyān khalu te santāpaḥ]
śakuntalā (pūrvāddhena śayanādutthāya)—halā kiṃ vattukāmāsi

3.8.p2

[halā kiṃ vaktukāmāsi ]

3.8-2

anasūyā—halā sauntale, aṇava bhandarā kkhu amhe maaṇagadassa vuttantassa | kintu jādiso itihāsaṇibandhesu kāmaamāṇāṇaṃ avasthā suṇīadi tādiso de pekkhāmi | kahehi
kiṃnimittaṃ de santāvo [halā śakuntale, anabhyantarāḥ khalu vayaṃ
madanagatasya vṛttāntasya | kintu yādṛśī itihāsanibandheṣu
kāmayamānānām avasthā śrūyate tādṛśīṃ te prekṣe | kathaya kiṃnimittaṃ te santāpaḥ ] | viāraṃ kkhu paramatthado ajāṇia aṇārambho paḍiārassa ( vikāraṃ khalu, paramārthataḥ ajñātvā anārambhaḥ
pratikārasya )
rājā—anasūyāmapyanugato madīyastarkaḥ| na hi svābhiprāyeṇa me darśanam
śakuntalā (ātmagatam)—balavaṃ kkhu me ahiṇibeśo
dāṇiṃ vi sahasā edāṇa ṇa sakkomi ṇivedituṃ [balavān khalu
me abhiniveśaḥ| idānīmapi sahasā etayorna śaknomi nivedayitum]
priyaṃvadā—sahi suṣṭhu esā bhaṇādi—kiṃ attaṇo ātaṅkaṃ
uvekkhasi| aṇudivasaṃ kkhu parihīyasi aṅgehiṃ kevalaṃ lāvaṇṇamaī chāyā tumaṃ na muñcaṭi [sakhi suṣṭhu eṣā bhaṇati—kimātmana
ātaṅkamupekṣase| anudivasaṃ khalu parihīyase aṅgaiḥ| kevalaṃ
lāvaṇyamayī chāyā tvāṃ na muñcati|]
rājā—avitathamāha priyaṃvadā | tathāhi—
kṣāmakṣāmakapolamānanamuraḥ kāṭhinyamuktastanaṃ
madhyaḥ klāntataraḥ prakāmavinatāvaṃ'sau chaviḥ pāṇḍurā
śocyā ca priyadarśanā ca madanakliṣṭeyamālakṣyate
patrāṇāmiva śoṣaṇena marutā spṛṣṭā latā mādhavī

3.10

śakuntalā - sahi kassa vā aṇṇassa kaheissaṃ | kintu
prāyyāsaittimā dāṇi vo bhavissaṃ [ sakhi, kasya vā anyasya
kathayiṣyāmi | kintu āyasayitrī idānīṃ yuvayo bhaviṣyāmi ]
ubhe—ado evva ṇivbandho | siṇiddhajaṇasaṃvibhaktaṃ hi dukkhaṃ
sajjhavedaṇaṃ hodi [ ataeva nirbandhaḥ | snigdhajanasaṃvibhaktaṃ hi
duḥkhaṃ sahyavedanaṃ bhavati ]
rājā—
pṛṣṭā janena samaduḥkhasukhena bālā
neyaṃ na vakṣyati manogatamādhihetum
dṛṣṭo vivṛtya bahuśo'pyanayā satṛṣṇam
atrāntare śravaṇakātaratāṃ gato'smi

3.19

śakuntalā—sahi, jado pahudi mama daṃsaṇapahaṃ āgado so
tavovaṇarakkhidā rāesī—[ sakhi, yata prabhṛti mama darśanapathamāgataḥ sa tapovanarakṣitā rājarṣiḥ—] | (ardhoktena lajjāṃ
nāṭayati )
ubhe—kadhedu piasahī [ kathayatu kathayatu priyasakhī ]
śakuntalā—tado paṭṭudi taggadeṇa ahilāseṇa etadavatthamhi
saṃvuttā [ tataḥ prabhṛti tadgatena abhilāṣeṇa etadavasthāsmi
saṃvṛttā ]
rājā (saharṣam )—śrutaṃ yat śrotavyam
smara eva tāpaheturnirvāpayitā sa eva me jātaḥ
divasa ivābhraśyāmastapātyaye jīvalokasya

3.13

śakuntalā-taṃ jai vo aṇu madaṃ taha vaṭṭaha jaha tassa rāesiṇo aṇukampaṇijjā homi| aṇṇahā avassaṃ siñcaha me
tilodaaṃ [ tat yadi yuvayoḥ anumataṃ tathā varttethāṃ yathā tasya
rājarṣeḥ anukampanīyā bhavāmi| anyathā avaśyaṃ siñcataṃ me
tilodakam ]
rājā-saṃśayacchedi vacanam
priyaṃvadā (janāntikam)-anasūe, dūragaamanmathā akkhamā
iaṃ kālaharaṇassa | jassiṃ vaddhabhāvā esā so lalāmabhūdo
poravāṇaṃ | tā juttaṃ se ahilāso ahiṇandiduṃ [ anasūye,
dūragatamanmathā akṣamā iyaṃ kālaharaṇasya | yasmin baddhabhāvā
eṣā, sa lalāmabhūtaḥ pauravāṇām | tat yuktamasyā abhilāṣaḥ
abhinanditum ]
anasūyā-taha jaha bhaṇāsi [ tathā yathā bhaṇasi ]
priyaṃvadā (prakāśam )-sahi, diṭṭhiā aṇuruvo de ahiṇieso| sāgaraṃ ujjhia kahiṃ vā mahāṇaī odarai| ko
dāṇiṃ sahaāraṃ aṃtareṇa adimuttalada pallavidaṃ sahedi [ sakhi,
diṣṭyā anurūpaste abhiniveśaḥ| sāgaraṃ varjayitvā kutra vā
mahānadī avatarati | ka idānīṃ sahakāramantareṇa atimuktalatāṃ
pallavitāṃ sahate ]
rājā-satyamitthambhūta evāsmi | tathā hiidamaśiśirairantastāpādivarṇamaṇīkṛtaṃ
niśi niśi bhujanyastāpāṅgapravarttibhiraśrubhiḥ
anabhilulitajyāghātāṅkaṃ muhurmaṇivandhanāt
kanakavalaya srastaṃ srastaṃ mayā pratisāryyate
priyaṃvadā--(vicitya)--halā maaṇaleho se karīadu
imaṃ devasesāvavadeseṇa sumaṇogovidaṃ karia se hatyaaṃ pāvidyisamam [halā madanalekhaḥ asmai kriyatām | imaṃ devaśeṣāpadeśena
sumanogopitaṃ kṛtvā asya hastaṃ prāpayiṣyāmi ]
anasūyā-roai me suṭhumāro paogo | kiṃ vā saundalā
bhaṇādi [ rocate me sukumāraḥ prayogaḥ| kiṃ vā śakuntalā
bhaṇati ]
śakuntalā—ko ṇioo vikappīyadi [ko niyogo vikalpyate]
priyaṃvadā—tena hi attaṇo uvaṇṇāsapuvvaṃ cintehi dāva
kimpi laliapadabandhaṇaṃ [ tena hi ātmana upanyāsapūrvvaṃ ciṃtaya
tāvat kimapi lalitapadabandhanam ] !
śakuntalā—halā cintemi ahaṃ | avahīraṇābhīruaṃ puṇo
vevai me hiaaṃ [halā cintayāmyaham | avadhīraṇābhīrukaṃ
punarvepate me hṛdayam ]
rājā—
ayaṃ sa te tiṣṭhati saṅgamotsuko
viśaṅkase bhīru yato'vadhīrakhām
labheta vā prārthayitā na vā śriyaṃ
śriyā durāpaḥ kathamīpsito bhavet

3.14

sakhyau—ayi attaguṇāvamāṇiṇi ko dāṇiṃ sarīraṇivvāvaittiaṃ sāradiaṃ josiṇiṃ paḍanteṇa vāredi [ayi ātmaguṇāvamānini ka idānīṃ śarīranirvāpayitrīṃ śāradīṃ jyotsnāṃ
paṭāntena vārayati ]
śakuntalā (sasmitam)—ṇioidāmhi [niyojitā
idānīmasmi]| (upaviṣṭā cintayati)
rājā - sthāne khalu vismṛtanimiṣeṇa cakṣuṣā priyāmavalokayāmi | yataḥ—
unnamitaikabhrūlatam ānanamasyāḥ padāni racayantyāḥ
kaṇṭakitena prathayati mayyanurāgaṃ kapolena

3.15

[ tava na jāne hṛdayaṃ mama punarmadano divāpi rātrāvapi
nirghṛṇa tapati balīyastvayi vṛttamanorathāyā aṅgāni

3.16

]
rājā (sahasopasṛtya )—
tapati tanugātri madanastvāmaniśaṃ māṃ punardahatyeva
glapayati yathā śaśāṅka na tathā hi kumudvatīṃ divasaḥ

3.17

sakhyau (vilokyā saharṣamutthāya )—sāada avilambiraṇo
maṇorahassa [ svāgatamavilambino manorathasya ] | (śakuntalā
abhyutthātumicchati)
rājā-alamalamāyāsenasandaṣṭakusumaśayanānyāśu vimardditamṛṇālavalayāni
guruparitāpāni na te gātrāṇyupacāramarhanti

3.17.p1

anasūyā—ido silātalekkadesaṃ alaṅkaredu vaasso [ itaḥ
śilātalaikadeśamalaṅkarotu vayasyaḥ ] | (rājā upaviśati)

3.17.p2

śakuntalā salajjaṃ tiṣṭhati

3.18

priyaṃvadā—duveṇampi vo aṇṇoṇṇārāo paccakkho | saṅgesiṇeho uṇa maṃ puṇaruttavādiṇī karedi [ dvayorapi yuvayoḥ
anyonyānurāgaḥ pratyakṣaḥ | sakhīsneha punarmāṃ punaruktavādinīṃ
karoti ]
rājā—bhadre, naitat parihāryyama | vivakṣitaṃ hi, anuktamanutāpaṃ janayati
priyaṃvadā—āvannassa visayavāsiṇo jaṇassa attihareṇa rannā
hodavvaṃ tti eso vo dhammo [ āpannasya viṣayavāsino janasya
ārttihareṇa rājñā bhavitavyam iti eṣo vo dharmaḥ ]
rājā—nāsmāt param
priyaṃvadā-teṇa hi iya ṇo piyasahī tumaṃ uddisia imaṃ
avatyantaraṃ bhagavadā maaṇeṇa ārovidā | tā arihasi abbhabhuvavattīe jīvita se avalambidu [ tena hi, iyamāvayoḥ priyasakhī tvāmuddiśya idamavasthāntara bhagavatā madanena āropitā
tadarhasi abhyupapattyā jīvitamasyā avalambitum ]
rājā-bhadre, sādhāraṇoya praṇayaḥ | sarvvathā anugṛhīto'smi
śakuntalā ( priyaṃvadāmavalokya )--halā ki anteuravihapajjussuassa rāesiṇo uvaroheṇa [ halā kimantaḥpuravirahaparyutsukasya rājarṣeruparodhena ]
1 (a) avasthāntaram--ava+sthā + ḍaṅ bhāve = avasthā State Here
rājāidamananyaparāyaṇamanyathā hṛdayasannihite hṛdayaṃ mama
yadi mamayathase madirekṣaṇe madanabāṇahato'smi hataḥ punaḥ

3.18-2

anasūyā-vaassa bahuvallahā rāāṇo suṇīanti | jaha ṇo
piyasahī bandhuaṇasoaṇijjā ṇa hoi taha ṇivvādehi [vayasya,
bahuvallabhā rājānaḥ śrūyante | yathā āvayoḥ priyasakhī bandhujanaśocanīyā na bhavati tathā nirvāhaya ]
rājā-bhadre, kiṃ bahunā ?
parigrahabahutve'pi dve pratiṣṭhe kulasya me
samudrarasanā corvī sakhī ca yuvayoriyam

3.20

ubhe-ṇivbudamṛha [ nivṛtye svaḥ ]
priyaṃvadā (dṛṣṭikṣepam )-anasūye, jaha eso ido diṇṇadiṭṭhī ummuo miaṇodao mādaraṃ aṇṇesadi| ehi saṃjoema
ṇaṃ [anasūye, yathā eṣa ito dattadṛṣṭiḥ utsuko mṛgapotako
mātaram anviṣyati| ehi saṃyojayāva enam ] (ubhe prasthite)
śakuntalā—halā asaraṇamhi aṇṇadarā vo āgacchadu [ halā
aśaraṇāsmi anyatarā yuvayorāgacchatu ]
ubhe—puḍhavīe jo saraṇaṃ so tuha samīve vahai [ pṛthivyā yaḥ
śaraṇaṃ sa tava samīpe vartate ] | ( niṣkrānte )
śakuntalā—kahaṃ gadāo evva [ kathaṃ gate eva ]
rājā-alamāvegena | nanvayamāgarādhayitā janastava samīpe
varttate
kiṃ śītalaiḥ klamavinodibhirārdravātaimañcālayāmi nalinīdalatālavṛntam
aṅke nidhāya karabhoru yathāsukhaṃ te
saṃvāhayāmi caraṇāvuna padmatāmrau

3.21

śakuntalā-ṇa māṇṇīesu attāṇaṃ avarāhayissaṃ [ na
mānanīyeṣu 'ātmānam aparādhayiṣyāmi ] ( utthāya ganturājā-sundari, anirvāṇo divasaḥ, iyañca te samavasthā !
utsṛjya kusumaśayanaṃ nalinīdalakalpitastanāvaraṇam
kathamātape gamiṣyasi paribādhāpelavairaṅgeḥ

3.21.p1

balādenāṃ nivartayati

3.22

śakuntalā-porava rakkha viṇaaṃ| maaṇasantattā vi ṇa ha
attaṇo pahavāmi [ paurava rakṣa vinayam| madanasantaptāpi na hi
ātmanaḥ prabhavāmi |]
adhīdasako sahati daitaprathanāsu dapa yo
kāṅkṣantye'pi vyatikarasurataṃ kātarā mandamandanaṃ
ābādhante na khalu madanaiśvaryya bandhāntaratvād
ābadhyante manasijamapi kṣipramātmaṃ kulāyyaṃ
rājā—bhīru alaṃ gurujanabhayena | dṛṣṭvā te viditadharmā
tatrabhavānnātra doṣaṃ grahīṣyati kulapatiḥ | api ca—
gāndharveṇa vivāhena bahvayo rājarṣikanyakāḥ
śrūyante pariṇītāstāḥ pitṛbhiścābhinanditāḥ

3.23

śakuntalā—muñca dāva ma | bhūovi sahījaṇaṃ aṇumāṇaissaṃ [muñca tāvanmām | bhūyo'pi sakhojanamanumānayiṣyāmi]
rājā—bhavatu mokṣyāmi
śakuntalā—kadā [ kadā ]
rājā—
aparikṣatakomalasya tāvat kusumasyeva navasya ṣaṭpadena
adharasya pipāsatā mayā te sadayaṃ sundari gṛhyate raso'sya

3.23.p1

( mukhamasyāḥ samunnamayitumicchati | śakuntalā pariharati
nāṭyena )
nepathye—cakkavākavahue, āmantehi sahaaraṃ | uvaṭhṭhidā
rayaṇī [cakravākavadhuke, āmantrayasva sahacaram, upasthitā rajanī]
(diśo'valokya) katha prabhāta nirgato'smi| (śakuntalo hitvā punastaireva padairnivarttate)
śakuntalā (padāntaraṃ pratinivṛtya sāstramaṅgam) paurava, anicchāpūrako'pi santāpahatāvarodhito'ya jano na vismartavya.
rājā—sundari, tvaṃ dūramapi gacchantī hṛdayaṃ na jahāsi me
dināvasāne chāyeva puro mūlaṃ vanaspateḥ
śaku (stoka mantaraṃ gatvā ātmagatam)—hā dhik hā dhik idaṃ śrutvā na me caraṇau
puromukhau prasarata | bhavatu ebhiḥ paryyantarudvabakulaviṭapairvāritaśarīrā bhūtvā prekṣiṣye tāvadasya
bhāvānubandham | ( tathā kṛtvā sthitā )
rājā—kathamiyaṃ priye anurāgaikarasaṃ māmutsṛjya nirapekṣeva gatāsi
anirdayopabhogasya rūpasya mṛdunaḥ katham
kaṭhinaṃ khalu cetaḥ śirīṣasyeva bandhanam
śaku—etacchrutvā na me'sti vibhavo gantum
rājā—samprati priyāśūnye kimasmin latāmaṇḍape karāmi , (agrato'valokya ) hanta
vyāhṛtaṃ me gamanam
maṇivandhādgalitamidaṃ srāntośīraparimalaṃ tasyāḥ
hṛdayamiva nigaḍamiva me mṛṇālavalayaṃ sthitaṃ purataḥ

3.23.p2

sabahumānamādatte

3.23.p3

śaku ( hastaṃ vilokya)—ammahe daurbalyāśithilatayā paribhraṣṭametanmṛṇālavalayaṃ na mayā
parijñātam
rājā ( mṛṇālavalayamurasi nicipya )—aho sparśaḥ
anena līlābharaṇena te priye vihāya kāntaṃ bhujamatra tiṣṭhatā
janaḥ samāśvāsita eva duḥkhabhāgacetanenāpi satā na tu tvayā
śaku—ata paraṃ na samarthosmi vilambitum | bhavatu etenaivāpadeśenātmānaṃ darśayiṣyāmi ( ityupasarpati )
rājā ( dṛṣṭvā saharṣam )—aye jīviteśvarī me prāptā| paridevinānantaraṃ prasādīnītkarṣeṇyo'smi khalu daivena
pipāsāśāmakaṇṭhena yācitañjāmbu pakṣiṇā
navameghojjhitā dhārā nipatitā mukhe
śaku ( rājñaḥ samunmukhe sthilā )—ṇāyaṃ aiṃpade sutvā pattā isadhasiṇo
mṛṇālavalayam| ūna pratinivṛttā'sma| kvacita me dṛṣṭena tvayā gṛhītamiti
pratiṣiddham | mā māmātmānamāñca munijana ca prakāśayiṣyasi
rājā-ekenābhisandhinā pratyarpayāmi
śaku-kena puna :
rājā-yadīdamudarkaiva yathāsthāna niveśyāmi
śaku-kā gati bhavatu tattāvata (ityāpramapati)
rājā-ima śilāpaṭṭa kadeśa ma śrayāva (itābho parikramyopaviśau)
rājā (śakuntalāyā hastamādāya ) aho sparśa
harakopāgnidagdhamā daivenāma navaṣiḷā
praroha sambhūto bhūya ki sthita kāmaśarāṇḍayam
śaku (sparśa rupayitvā ) tvaratā lvaratamāryya putra
rājā [saharṣa mātmagatam ] idānīmasmi viśrasita | anavabhāṣaṇapadamīlana
[prakāśam ] sundari, nāniṣṭiṣṭa mātmanā mṛṇālavalayam| yadi te'bhimata tadanyathā
ghaṭayiṣyāmi
śaku [smita kṛtvā ] yathā te rocata
rājā [manyājña viracya pratināyya ] sundari dṛśyatām
atha ma na śyāmalatāmanīhara diryaśobhāgyamivonmitānyara
mṛṇālarupeṇa nabho niśākara kara marmantrābhragrakoṭimāścita
śaku na tāvadena prekṣe, pacanakampitakarṇotpalara jasā kalpīkṛtā me dṛṣṭiḥ
rājā (sasmitam ) yadyanumanyase tadahamenāṃ vadanamārutena viśadāṃ karavāṇi
śaku sadānukampitā bhaveya kintu aha na ta viśvasimi
rājā samaiva mavā hi parijana mevyādāmādeśāt para na vartate
śaku ayamacātyādaro'viśvāsajanaka
rājā [svagatam ] nāhameva ramaṇīyamātmana mevāvasara śithilayiṣye | [ mukhamunnamayitu pravṛtta| śakuntalā pratiṣedha rupayantī viramati ]
rājā ayi madirekṣaṇe, alamasmādvinayāśaṅkayā [śakuntalā kiñcidaddaśā vrīḍāvanatamukhī tiṣṭhati]
rājā [ ṣṭhaṅgulibhyāṃ mukhamunnamayya ātmagatam ] .
cāruṇā sphuritenāyamaparikṣatakomalaḥ
pipāsato mamānujñāṃ dadātīva priyādharaḥ
śaku pratijñānamantara iva ṇāryyaputra
rājā kapolapulasaprakarṣādoṣṭhapūṭorddhva [mukhamārutena cakṣuḥ sevate ]
śaku bhavatu prakṛtisthadarśanārūṇi saṃvṛttā | labdhepunaranupakāriṇī priyāsi
ṇāyyaputrasya
rājā · sundari kimanyat
idamaprāyaprakṛtipadme surabhi mukha te yadāghrātam
nanu kamalasya madhūkaraḥ santuṣyati gandhamātreṇa
śaku [ sasmitam ] . ghamattodhye puna ki karoti
rājā idam [ iti vyavasitaḥ | śakuntalā vajraṃ ṣṭhīṅkate ]
śakuntalā—(sasambhramam)—porava, asaṃsayaṃ mama sarīravuttantovalabbhae ajjā godamī ido evva āacchadi | dāva
viḍhavantarido hohi [paurava, asaṃśayaṃ mama śarīravṛttāntopalambhāya āryā gautamī ita eva āgacchati | tāvat viṭapāntarito bhava]
rājā—tathā | (ātmānamāvṛtya tiṣṭhati)

3.23.p4

tataḥ praviśati pātrahastā gautamī sakhyau ca

3.24

sakhyau—ido ido ajjā godamī [ita ita āryā gautamī]
godamī (śakuntalāmupetya)—jāde avi lahusantāvaiṃ de
aṅgāim̐ [jāte, api laghusantāpāni te aṅgāni|]
śakuntalā-ajje atthi viseso | [āryye asti viśeṣaḥ]
gotamī-imiṇā dabbhodaeṇa ṇirābādhaṃ evva de sarīraṃ
bhavissadi [ anena darbhodakena nirābādhameva te śarīraṃ bhaviṣyati]
( śirasi śakuntalāmabhyukṣya ) vacche pariṇado divaso| ehi
uḍajaṃ evva gacchamha [vatse pariṇato divasaḥ | ehi uṭajameva
gacchāvaḥ] | ( prasthitāḥ )
śakuntalā (ātmagatam)—hiaa paḍhamaṃ evva suhovaṇade
maṇorahe kādarabhāvaṃ ṇa muñcasi| sāṇusaavivhaḍiassa kahaṃ
de sampaṃda santāvo [ hṛdaya, prathamameva sukhopanate manorathe kātarabhāvaṃ na muñcasi| sānuśayavighaṭitasya kathaṃ te sāmprataṃ santāpaḥ ]
(padāntare sthitvā prakāśam) ladāvalaa, santāvahāraa, āmantemi
tumaṃ bhūyovi paribhoassa [ latāvalaya, santāpahāraka, āmantraye
tvāṃ bhūyo'pi paribhogāya ]| (duḥkhena niṣkrāntā śakuntalā
sahetarābhiḥ)
rājā—( pūrva sthānamupetya saniḥśvāsam)—aho vighnavatyaḥ
prārthitārthasiddhayaḥ | mayā hi—
muhuraṅgulisaṃvṛtādharoṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam
mukhamaṃsavivartti pakṣmalākṣyāḥ kathamapyunnamitaṃ na cumbitaṃ tu

3.25

kva nu khalu samprati gacchāmi | athavā ihaiva priyāparibhuktamukte
latāvalaye muhūrttaṃ sthāsyāmi | (sarvato'valokya )
tasyāḥ puṣpamayo śarīralulitā śayyā śilāyāmiyaṃ
klānto manmathalekha eṣa nalinīpatre nakhairarpita
hastādbhraṣṭamidaṃ bisābharaṇamityāsajjamānekṣaṇo
nirgantuṃ sahasā na vetasagṛhādrogo'smi śūnyādapi

3.25.p1

kèti | 'priyayā' prāka 'parimuktam' adhunā 'muktam' yata tasmin 'satāśca
muhūrtaṃ cakravāla sthāsyāmi', [ "parimuktamukta" ( rā-vi-ma-) - "parimukta"

3.25.p2

ta-kā- )]

3.26

(ākāśe)-rājan,
sāyantane savanakarmaṇi saṃ pravṛtte
vediṃ hutāśanavatīṃ paritaḥ prakīrṇāḥ
chāyāścaranti bahudhā bhayamādadhānā
saṃdhyāpayodakapiśāḥ piśitāśanānām

3.26.p1

rājā—ayamahamāgacchāmi | ( niṣkrāntaḥ )
tṛtīyo'ṅkaḥ | (THIRD ACT)
caturtho'ṅkaḥ
(tataḥ praviśataḥ kusumāvacayaṃ nāṭayantyau sakhyau) anasūyā
—piyaṃvade, jaddavi gandhavveṇa vihiṇā ṇivvuttakallāṇā
saundalā aṇurūpabhattugāmiṇī saṃvṛtteti ṇivvudaṃ me hiaaṃ
tahavi ettiaṃ cintaṇijjaṃ [ priyaṃvade, yadyapi gāndharveṇa vidhinā
nirvṛttakalyāṇā śakuntalā anurūpabharttṛgāminī saṃvṛtteti nirvṛtaṃ
hṛdayaṃ, tathāpi etāvaccintanīyam ]
priyaṃvadā—kahaṃ via [ kathamiva ] ?
anasūyā—ajja so rāesi iṭṭhiṃ parisamāvia isīhiṃ
visajjio attaṇo ṇaaraṃ pavikhia anteurasamāgado idogadaṃ vuttantaṃ sumarii vā na vetti [ adya sa rājarṣiriṣṭiṃ parisamāpya ṛṣibhirvisṛṣṭaḥ ātmano nagaraṃ praviśya antaḥpurasamāgataḥ
itogataṃ vṛttānta smarati vā na vā iti ]
priyaṃvadā—visaḍḍhā hohi [ visrabdhā bhava ] | ṇa tādisā
ākidivisesā guṇavirohiṇo honti | tādo dāṇiṃ imaṃ
vuttantaṃ suṇia ṇa āṇi ki paḍivajjissadi tti [ na tādṛśā
ākṛtiviśeṣā guṇavirodhino bhavanti | tāta idānīm imaṃ
vṛttāntaṃ śrutvā na jāne kiṃ pratipatsyate iti ]
anasūyā—jaha aham̐ dekkhāmi taha tassa aṇumadaṃ bhave [yathā .
ahaṃ paśyāmi tathā tasya anumataṃ bhavet ]
priyaṃvadā—kaham̐ vitra [ kathamiva ]
anasūyā—guṇavade kaṇṇaā paḍivādaṇijjetti ayam̐ dāva
paḍhamo saṅkappo | taṃ jai devvaṃ evva saṃpādedi ṇaṃ appayāseṇa
kidattho guruaṇo [ guṇavate kanyakā pratipādanīyā iti prathamaḥ
saṅkalpaḥ | taṃ yadi daivameva sampādayati nanu aprayāsena kṛtārthoṃ
gurujanaḥ ]
priyaṃvadā (puṣpabhājanaṃ vilokya )—sakhi avaidāiṃ balikammapañjāttāim̐ kusumāiṃ [sakhi, avacitāni balikarmaparyāptāni
kusumāni ]
anasūyā—ṇaṃ pigramahīe saundalāe sohaggadevaā accaṇīā

3.26.p2

[ nanu priyasakhyāḥ śakuntalāyāḥ saubhāgyadevatā arcanīyā ]

3.26.p3

priyaṃvadā—jujjadi [ yujyate ] | (tadeva karmābhinayataḥ)
(nepathye)—ayamahama bhoḥ
anasūyā—(karṇaṃ datvā)—[ sakhi adidhīṇa via ṇivedidaṃ

3.26.p4

[sakhi atithīnāmiva niveditam ]

Linked texts (5)