Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 3

Language: Sanskrit

3.0 — 8 parts
3.0-2 — 3 parts
3.2 — 3 parts
3.18 — 18 parts
3.32 — 2 parts

3.0.1

amṛtasravā | strī | chinnakūṭeddaśa gandhāmalatāyāṃ | kuṇḍī latā | amṛtavallī | taya
payyīyaḥ-hañcaruhā upavallikṣā ghanavallī sitanvatā
guṇāḥ-īṣattittarasāyanī, viṣaghnī, vraṇakuṣṭhāmanāmalāśīghrajiñca | rā. ni. va. 3 | cāyamāṇāyāsa
rā. ni. va. 5 | sācā 3 sācā
amṛtaharītakī | strī | ajīrṇa | yathā"dhātyaktaṃ jīrakañcaiva suślakṣṇaṃ paṭupañcaka̍ | yamānyāmaṭhapañcca khaṇḍa vikaṭuktathā | pratyekaṃ samabhāgantu
śakṣṇacūrṇāni kārayet | sarvvacūrṇesamaṃ dadyādabhayācūrṇaṃ saṃkṣṇatas ||" sā. vau. | takre samṛtusindhraśivāśatāni tadīja uddhṛtya ca śauśalena | ṣaḍpañca' pañcapaṭūni hiṅgukṣārāvajājīsamamodakañca | cūrṇaṃśca
saṃbhāvya lacā samānaṃ cipeta śivāvījanivāsamadhye || prathīmā.
amṛtatkṣāraḥ | puṃ | navasāre | vai. nigha.
amṛtā | strī | guḍūcyām | rā. ni. va. 3
ra. sā. | āmalakyāṃ | rā. ni. va. 11 | harotakyāṃ | pa. su. | "sthūlamāṃsāsṛgā bhṛtā |" iyaṃ
cavyājātā | rā. ni. va. 11 | tulasyāṃ | kāṣṭhadhātrīvṛkṣe | bhā. | madirāyāṃ | rā. ni. va. 14
indravāruṇyāṃ | rā. ni. va. 3 | pārāvatapadyāṃ
latā phūṭakī | rā. ni. va. 3 | gauracadugdhīyāṃ
kṛṣṇātiviṣāyām | raktavivatāyāṃ | rā. ni.
va. 6 | dūrvvāyām | pippalyām | sai. | likṣiyāṃ
rā. ni. va. 3 | nīladūrvvāyām̐ | rā. ni. va. 8
śvetadūrvāyām | nāgaballām | śauna | rājādām | garur̤avallyām | ve. nigha. caya. ci. | sūryyaprabhāyām | kharbujitikṣyātalatāyām | kandaguḍūcyām | sphaṭikārikāyām | mada. va. 4
prathīgā | guḍ cīti civakaguḍe | vā. sū. 15,
āragvadhādiḥ | nimbāsmṛtā madhūrasā muṣavacapāṭhā.,

3.0.2

paṭukādī arūṣā | śṛṅgamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ
ci. 1 bha. kirātādiḥ | kirātatiktamamṛtā
ca. da. vātajja ci. | kirātābdāmṛtīdīcaḥ-
ca. da. pittajva. lodhrādiḥ | ca. sū. 4 a.
amṛtādyagugguluḥ | puṃ | vātarakte | gaḍūcī
2 pra. gugguluḥ 1 śa. triphalā pratyekaṃ 1 śa. vāri
64 śa. saṅgudya pācam | pādamiṭṭaṃ kāthayitvā
tāvattunaḥ pācyaṃ yāvat na ghanībhūtaṃ bhavati| ghanībhūte dantyādicūrṇaṃ pratyekaṃ 4 to. kṣitvākṣūṇāṃ 2 to.
īṣaduṣṇatāsakhe prakṣipya mardayet| balābaṃlaṃ vīkṣya
mātrā deyā | ca. da. vātarau ci.
amṛtākhyalohaḥ | puṃ, strī| raktapittādhikāre
lauhaḥ | pāṭho yathā—amṛtā vihatā dantī trāvantī
khadiro vṛṣaṃ | citrako bhṛṅgarājaśca kīkilākṣaḥ
sapuṣkaraḥ | punarṇavā balākāṅgāśiśubhīraṭadārukāḥ
gavākṣī pīvarī kanthavikkā tālamūlikā
nāgabalā kaṇāsūlaṃ kuṣṭhaṃ brāhmaṇyāḍhakā | palīnnitāni caitāni jaladroṇeḥ vipācayet | aṣṭabhāgāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet | triphalāyāstathā
prasthaṃ jalāṣṭaguṇapācitaṃ | tanmādaṣṭāvaśeṣantu kaṣāyaṃ
suparisrutam | mākṣikasya hatasyāpi puṭitasya yathāvidhi| ayasacūrṇitaṃ pūtaṃ palaṣoḍaśasammitam
pañcānyabhrasya tārvāṃta tāvanti gandhakasya ca| dve dve
pale rasasyāpi khallitasya vidhānataḥ | guḍasya ca
pañcānyaṣṭau sitāyā vātha paittike| raktapitte tu
khaṇḍena matsyaṇḍā vāpi kāsave| guggulordvipalaṃ
dattvā prasthamekantu sarpiṣaḥ | evaṃ pākavidhijñastu pacellauhaṃ samāhitaḥ | śītībhavārthā madhunā kṣipedaṣṭapalaṃ bhiṣak | mākṣikasya viśuddhasya dvipalaṃ rajasaḥ
kṣipet | śilājatīñcathā cūrṇaṃ palārddhasamitaṃ

3.0.3

bhiṣak | tathaiṣāṃ prakṣipeccūrṇaṃ palamātraṃ pṛthak pṛthak
ityādi | amṛtādidrākṣāmraparyantānāṃ pratyekaṃ palamitaṃ, vāri 32 śa. śeṣaḥ 8 pra. | triphalā mi. 2
śa. vāri. 32 śa. śeṣaḥ 8 pra | śodhitalauhaṃ 16
pa. abhraṃ 4 pa. rasagandhakau 4 pa. khaṇḍaḥ 8 pa.
gugguluḥ 2 pa. ghṛtaṃ 2 śa. | ekatra lauhapākaḥ kāryaḥ
śītale prace. madhu 8 pa. svarṇamākṣikaṃ 2pa. śilājatu
4 to. | atra trāvantī sukhitikā| bīraṭamicumūlaṃ| dārukī vṛhaddārakā| dambhī utpalūlaṃ
pīvarī śatāvarī| gavākṣī gorakṣakarkaṭī| nāgabalā gorakṣacākuliyā| kuṣṭhapuṣkarābhyāṃ kāṇḍagranthibhedena grahaṇam | athavā bhāgadvayagrahaṇam
mākṣikeśca hatasya nirutthamāritasyetyarthaḥ | puṭitasya
sāmānyaviśeṣapuṭitasya | pañcānyabhrasye tyatrāpi puṭitasye ti sambadhyate | tena prathamaparicchedoktakrameṇa
rasāyanādhikāre vakṣyamāṇa-vaṅgadattasañcārita-lauhābhrasamabhihita-vidhineva vā cūrṇitapuṭitasyetyarthaḥ
tāvanti gandhakasye ti catvāri palānītyarthaḥ| gandhakaśuddhividhiya yathā—gandhakantu samāṃnīya navanītāmalacchavi | tatarṣeṣi vipakatvyaṃ yāvat laninaṃ
bhavet| vastreṇālambitaṃ kṛtvā ḍhālayettriphalāmbhasi
evaṃ gandhāgbhrasaṃgaṇḍaṃ tattatkarmasu yojayet | atha
rasasye ti pāradadasasa pañcadvayaṃ| khallitasya mūrcchitasyetyarthaḥ| mūrcchanaṃ khañjaśilādiṣu auṣadhacūrṇaṃ
rasaṃ vā datvā vimardya nirbalīkaraṇamabhidhīyate
tatra tāvat pārade siddhauṣadhayanivāraṇārthaṃ vibhidravaiḥ pratyekaṃ saptadhā mūrcchanaṃ kāryam | paṭu lavaṇaṃ
alambuṣaḥ kulāhalaṃ śigru surābījaṃ | mākṣikasya

3.0.4

viśuddhasye ti kharūpataḥ śodhitayā jñeyam | citkāṇḍacūrṇāni pratyekaṃ palamātrāṇi| caturjātakādīnāṃ pratye kamarddhapalam | rasa. ra. raktapi. ci.
amṛtāgugguluḥ | puṃ| rājyayakṣmāthi hitaḥ
prasthaṃ guḍūcyāḥ prasthārddhaṃ pratye kaṃ triphalāpuraṃ | paktā
droṇe'mbhasaḥ śiṣṭe pākāṅgane tataḥ kṣipet | kauṣī
dantyamṛtāvyoṣaviḍaṅgaviphalā rajaḥ | pratye kamarddhapalikaṃ
lahaccūrṇaṃ ca kārṣikam || rasa. ra. vā. ra. ci.
cakrapāṇimate tu guḍūcī 4 śa. gugguluḥ 2. śa. āmalakī 2 śa. vibhītakaḥ 2 śa. punarṇevā 2 śa, harītakī 2 śa, ekatra kuṭṭayitvā 64 śarāvāriṇi
paktvā 16 śarāvāvaśiṣṭaḥ kvāthaḥ kāryaḥ | atha
gālayitvā punaḥ paktvā ghanībhūte tatra dantyādicūrṇaṃ
pratyekaṃ 4 tī, lahattaḥ 2 tī. prakṣepyam | prakṣepaśca
īṣaduṣṇatāyāṃ deyaḥ | mātrā ca yathāgnivalaṃ deyā
ca. da. vā. ra. ci. | pāṭho yathā—amṛtāyāśca
dviprasthaṃ prasthamekantu gugguloḥ | pratyekaṃ triphalāprasthaṃ varyābhūprasthameva ca | sarvvamekatra saṅghaya kvāthayennalaṇo'mbhasi | punaḥ pacetpādaśeṣaṃ yāvatsāndratvamāgataṃ | dantī-citrakamūlānāṃ kaṇā-viśvaphalatrikaṃ | guḍūcīla vir̤aṅgānāṃ pratye kārddhapalīnmitaṃ
lavataḥ karṣamekantu sarvvamekata cūrṇayet | siddhe
krīṇāṃ kṣipettatra amṛtāguggulīḥ paramiti || ca.da.
ayaṃ bhāvaprakāśe'pi vātarakta uktaḥ | pāṭhaśca
madhyārthastulya eveti pāṭho na likhitaḥ | bhā.
sa. 3bha.
amṛtāṅkuralohaḥ | puṃ, strī | upadaṃśe lauhaviśeṣaḥ | tatrāyaṃ pāṭhaḥ—"pāradaṃ gandhakaṃ lauhamabhra' tāmraṃ sagagguluṃ | ajñātaṃ palikaṃ sarvva

3.0.5

dhāvyāḥ sāddhaṃ ṣaḍvalaṃ | hārca pañcāṣṭarītatkaurlauhāt ṣoḍaśikaṃ haviḥ | pacedbhakta varākkāthe
lauhapātraṃ vidhānavit | susiddhaṃ tatsamaśīdhāt
sampūjya gurudevatāṃ | saṃmarya madhasarpibhyāṃ guñjādvaya]
dine dine | anupānaṃ payasā nārikelīdakena
vā | kuṣṭhītāmūtakaṇḍūralohādaṃśca trifalāmabhideḥ,
ataḥ pāṭhadvayam | prayogo. u. da ci. | bheṣajamidaṃ
kuṣṭharīge hitam | atra palamekaṃ rasasye ti rasasindūramiti kecit | apare hiṅgūlītthapāradaṃ
vyavaharanti | vṛddhātu rasasindūrameva vyavaharanti
rasādisavvaimaukṣya lauhapāve viphalākāthena
pacet| pākagrīṣe viphalācūrṇa deyam | ra. sā.
saṃ. rasa. ra. | kuṣṭhītī yathā—"hutāśamukhasaṃguddhaṃ
palamekaṃ rasasya vai | palaṃ lauhasya tāmrasya palaṃ
bhallātakasya ca| gandhakasya palañcaikasamarkasya
ca gugguloḥ | harītakīvibhītakīya śca varddhadvayaṃ
iyoḥ | aṣṭamāṣādhikaṃ tatra dhāvyāḥ pāśitalāni
ṣaṭ | ghṛtaṃ dvādaśaguṇaṃ lauhāt kṣipenniphilājalam
ekīkṛtya pacetpātre lauhe tadvidhipūrśvakam | pākametasya jānīyāt pākajñaḥ kuśalī bhiṣak” | ityādi | hutāśamukhasaṃguddhaḥ yathā rasārṇave—rasasya
pañcamāṃśena gasena lauhapātrake| lauhadaṇḍana ca tathā
dattaiṣanavanītakāṃ | maī nātkajjalīkṛtvā piṣṭaṃ
śāliñcikādravai | dṛḍhacauttāsu piṣṭena veṣṭayitvā
nidhāpayet| harikaṣṭhākā sukhe liptā śanairmūrddhaminā
pacet| gandhagandhaśca yāvatsyāt taḍutāśamukhaṃ viduḥ
kaścittu hutāśamukhasaṃgaddhamiti gugguluparyantaṃ saṃbadhnāti | tena śodhanajāraṇādikrameṇa sarvveṣāmapi
śodhanamāha harītakīvibhīta kauḥ sāddhaṃ ṣaḍvayaṃ

3.0.6

pṛthagiti vacanāt | harītakyāstu 5 tī. vibhītakyāna āmalakyāḥ ṣaṭ pācitalaṃ 12 to
militaviphalā 16 pa. pākārthajalaṃ 16 pra. śeṣaḥ
4pra. ghṛtaṃ 16 pa. lauhapātre pācyam | vastrapīr̤itaṃ
yadā na niḥsarati sudrā ca bhavati tadāvatāryya
cūrṇaṃ pracepaḥ | atha pāke sāvadhānena bhāvyam | amṛtasāralauhavadasya kriyā jñeyā| bṛhadapi amṛtāṅkuralauhaṃ kuṣṭhe uktam yathā—vṛtaṃ hiṅgulasambhūtaṃ tāmraṃ
tadviguṇaṃ bhavet | sujīrṇalauhaṃ tattulyamabhraṃ bhallātakaṃ
tathā | tāmradviguṇagandhañca gugguluścāṅgidhā mataḥ
triphalāyāstathā cūrṇaṃ pratyekaṃ mṛtatulyakaṃ | tāmrāccatuguṇaṃ sarpiḥ tailamairaṇḍajaṃ dvidhā | ebhāñjanacābhatulyaṃ
paktvā caivāmṛtadravaiḥ | caturguṇerṇuttārthaṃ lākṣāmīkṣamavatārayet” | ityādi | bheṣa. prayoge kuṣṭhaci. | asmarasendrasārasaṃgrahoktaḥ pāṭhaḥ prāyeṇa tulya eva | kevalaṃ
gandhakasya palañcaika mityatra– “abhrakasya palañcaiva
gandhakasya catvārimiti|” karṣadvayaṃ dvayoriti
pratyekaṃ karṣadvayamiti | ghṛtaṃ dvādaśaguṇamityatra-“ghṛtadvādaśaguṇa” mitibhedaḥ | abhrakasya palañcaiva gandhakasya
catuṣpalamityaya prayogomṛtapāṭhaṃ na sādhu manyante
bhaṣṭādayī viśiṣṭavaidyāyeti | ra.sā.saṃṭī.| rasaratnākaraḥ prayogomṛtana tulya eva kevalaṃ dvādaśaguṇāmitikamityatra aṣṭamāṣādhikāmiti bhedaḥ | rasendracintāmaṇī ca "aṣṭamāṣādhikāni” ghṛtaṃ ladguṇāmiti
pāṭhabhinnatāsti | rase.ci.kuṣṭha. | sā. kau.| anya
dampattittaṃ uktam
amṛtādiḥ | puṃ | kaṣāyadravyasamūhe yathāamṛta'ṣapaṭīlaṃ mustakaṃ saṭapadmaṃ khadiramasitavecaṃ
nimbakaṃ ve haridre" ityādi | ayaṃ visarpaviṣaso

3.0.7

ṭakke hitaḥ | asitavevaṃ śyāmā latā| rasa.ra.
ca.da.visarpa ci. | sā.kau. | prayogā. | aparaḥ
mṛvakanche yathā-amṛtaṃ nāgaraṃ dhātrī vājigandhā
vikaṇṭhakaṃ | prapibedvātarīgāttaḥ saśūlī mūtrakṛcchravān || bhaiṣa.
amṛtādivaṭī | strī | viṣaṃ 2 bhā. kapaībhasma 5 bhā. maricaṃ 6 bhā. jalena sukṣmānā vaṭīkāyī | iyaṃ kāse tridoṣe'bhimānye ca hitā
bhā.sa.1ma jvaraci.
amṛtādyagugguluḥ | puṃ | ayaṃ medīrīge hitaḥ
yathā–"amṛtā cuṭivikṣavatsavaṃ kalipathyāmamalakāni
guggulum | kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ pir̤akāsthaulyabhagandaraṃ jayet |” atra truṭiḥ sūkṣme lā | vellaṃ vir̤aṅgaṃ
vatsakaṃ kuṭajalak | eṣāṃ kramabaḍgā bhāgī grāhyaḥ
bhaiṣa. saida. | bhā.sa.3bha.medaci.
amṛtādyaghṛtam | strī | vātarakta hitaṃ | ghṛta
4 śa. kalkadravyaṃ 1 śa. | pākakāle āmalakīrasaṃ
4 śa. vāri 12 pra. dattvā pācyam | āragvadhaḥ
śīṣṇātuphalamajjā | hathīraḥ śvetapunarṇavā | curakaḥ
kīkilākṣamūlam | gandhavvaiḥ eraṇḍamūlaṃ | ghanaḥ
susā | ca.da.vātaroga-ci. | bhā.sa 2bha.
amṛtādyacūrṇam | klī | āmavāte | guḍūcīnāgaragokṣuraśuṣṭhikāntārakaścacūrṇāni. pratye kaṃ samabhāgāni | bhā.sa.2bha.
amṛtādyatailam | klī | galagaṇḍādau hitam
mūrcchitatilatailaṃ 4 śa. guḍū cyādīnāṃ śatapalaṃ vāri
64 pra śeṣaḥ 16 pra. | uktadravyāṇāṃ militakalkāḥ
1śa.| tailapākāvidhinā pācyam ca.da galagaṇḍa-ci.
athavā guḍūcyādīnāṃ pratye kaṃ 1 pa. vāri 128
pa.| taile viceccāmṛtavalkinimbahiṃsādvayīvatsakapipalyaubhiḥ| siddhaṃ valāyatai lamu̍devadāhra hitāya

3.0.8

nityaṃ galagaṇḍarogī || tailaṃ 4 śa. kalqārthaamṛtāphalaḥ | puṃ, klī| paṭolī | bhā. pū. | bha.
amṛtāriṣṭam | klī| ariṣṭamidaṃ viṣamajvarādau hitaṃ | atra guḍūcyāḥ palaśataṃ daśamūlasya
tathā ekatra droṇacatuṣṭayajale pakā pādaśeṣaṃ grāhyaṃ
atha tatra kvāthe gur̤asya tulāvayaṃ (75

3.0-2.1

sera) golathilā, kṛṣṇajīrasya 16 pa. parpaṭasya 2 pa.| tathā
saptataparṇa-trikaṭu-mustaka - nāgakeśara-kaṭukātiviṣeṃdrayavādīnāñca pratyekaṃ cūrṇapalaṃ nikṣipya āvatapātraṃ
māsamātraṃ sthāpayet | tenāmratarusakenevāriṣṭaṃ jāyate
bhaiṣa.
amṛtārṇavaḥ | puṃ| raso'yaṃ atisāre jvarātisāre ca hitaḥ | mātrā 1 mā. | anupānaṃ dhānyajīraka-śulvavījānāṃ yathālābhaṃ deyam | dravyāṇi yathā
hiṅgulīya rasa - lauha - gandhaka - ṭaṅkaṇa - śuṃṭhī - dhānya kajīrai ra-musta kā nvahājīra kātiviṣājīra kāṇi vāgocīreṇa mardayet | bhaiṣa.| rasa.ra.| ajājī jīrakam
gukṣapriyā ativiṣā| dhānyajīrakayaṣedheti yūṣeḥ
pratarataraṃ mudāṃ jñeyam | ra. sā.saṃ.atisā.ci.
amṛtāṃrṇavarasaḥ | puṃ| kāsarogo'yaṃ rasaḥ
atra amṛtā guḍūcī | pañcakaṃ pañcakārddha | ra.sā.saṃ.
kāsaci.| rasa.ra. | bhaiṣa. | dvitīyau rasaḥ vājīkaraṇādhikāre | atra sūtabhasma rasasindūram | ra.
sā.saṃ.| ayaḥ kāse-“rākṣā-vir̤aṅga-triphalārasagandhakaṭutrikaṃ| amṛtā pañcakaṃ caudraṃ viṣatulyaṃ
sucūrṇitam ||” mātrā 2 guñjā | rasa.ra.kāsaci.
anyaḥ rājayakṣmāi-“pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalauhañca
ṭaṅkaṇaṃ| rākṣā vir̤aṅga-triphalā-daivadāru-kaṭutrayam
amṛtā pañcakaṃ tulyaṃ viṣaccāpi vicūrṇayet | madhunāca
vaṭī kāryā|" prayogā.| anyaḥ rasendrasārahṛte rasāyanādhikāre | "sūtabhasma caturbhāgaṃ lauhabhasma tathāṣṭaka' | abhrabhasma ca ṣaḍbhāgaṃ gandhakasya ca pañcamaṃ
bhāvayettriphalākkāthaistatsarvvaṃ bhṛṅgajadravaiḥ | triphalāhikaṭukāśmividhairyu tastathā pṛthak | sarvvatulyā kaṇā
yojyā gur̤aṃ miṃgraṃ purātanaḥ ||” mātrā niṣkamittā

3.0-2.2

ra. sā. saṃ pradīyā. rasāyane
amṛtānrvallaulauham | klī| kuṣṭhādhikāre
“vikaṭutriphalālohaṃ samabhāgaṃ vicūrṇiṃtaṃ | sarvveṣāmapi cūrṇānāmarddhabhāgaṃ śilājatu | guḍūcīkharaserddeyā bhāvanā raviraśmibhiḥ | vāratrayaṃ tataḥ śuṣkaṃ
ghṛtena saha maī yet ||” mātrā 1 mā. madhunā lehyā
rasa. ra. prayogā | ayam amṛtāṇvarasa iti mehe'pyuktaḥ | prayogāḥ
amṛtāvaṭikā (gugguluḥ) | strī| sagho
vraṇaghnī vaṭikā | vraṇaśodhai iti cada. | "amṛtāpaṭolamūlatriphalātikaṭukramihrānām | samabhāgānāṃ
cūrṇaṃ sarvvasamo guggulorbhāgaḥ || pratidivasamaikai kāṃ
gur̤ikāṃ khādedakṣapramāṇās | rasa.ra. |” akṣamānādadhika na katrttavyaṃ kīhādikatuṅgātyamapi | prayogā. | dvitīyā vṛhadbhidhānā agre hitā| yathā"amṛtāyāḥ palaśataṃ daśamūlaśataṃ tathā | pāṭhā mūrvvā
valā bṛṃha ca tathā gandharvvahastakaḥ || pṛthagdaśapalānaitānabhayānāṃ śataṃ tathā | vibhītakaśate dve ca dhātrīśatacatuṣṭayaṃ || gugguloḥ prasthasaṃyuktāṃ jaladroṇatraye
nikṣām| ekāṃ paryūṣitāṃ paktā caturthīśāvaśeṣite || kvāthe guggulumāloya lohapātre paceddhanaṃ
śīte caitāni saṃcūrṇya prakṣipetpalikāni tu
triphalātviktādantīvyoṣaiṇḍaṅgābhayasakān | vir̤aṅgaṃ
citrakaṃ caucaṃ sūcyolā nāgakeśaram ||” ityādi
pauṣṭalimaṅgaguggulunā saha paryuṣitaṃ karttavyaṃ | tato
'paradine kāthakaraṇam | saṃkṣīragugguluvat sarvvamaparaṃ jñeyam | prayogā. vraṇaci.| rasaratnākaradhṛtapāṭhastulyaeva | tata asya pacī yathā-ghṛtapiṣṭitagugguluḥ 16 pa. kāthārthaṃ guḍūcī 100 pa. daśamūlaṃ

3.0-2.3

100 pa. ākanādī, mūrvvā, vār̤iyālā, śvetavār̤iyālāmūlaṃ, eraṇḍamūlaṃ, pratyekaṃ 10 pa. sākṣiharītakī 100, vaher̤ā 100, āmalakī 400,
pākārthaṃ deyaṃ jalaṃ droṇatrayamitaṃ (162śa.) atraiva
pauṭalībaddha gugguluṃ dattvā pākarśīṣajalaṃ 48 śa.
karttavyam | atraiva kāthe kṣālitāpitagugulaṃ piṣṭvā
pācanīyam | siddhe pracepārthaṃ triphalā khaṅanmulaṃ
tikaṭu dantīmūlaṃ guḍūcī ayamakṣā vir̤aṅgaṃ tejapacaṃ
gur̤atvak mūrcca lā nāgeśvaraḥ gucchā, eṣāṃ pratyekaṃ
1 pa ekīkratya kṣiṇvā'dhe sthāyam| mātrā 8
māṣā | uṣṇīdakamanupeyam | rasa.ra. vraṇaśothaci. | bhā.rama | athā kuṣṭharogī vātaraktau ca
hitā| tañcā ayaṃ pāṭhaḥ- amatāyāḥ palaśataṃ
daśamulyāstathāśataṃ | pāṭhā mūrvvā balā tiktā
dvāyau gandharvvahastakāḥ | eṣāṃ daśapalān bhāgān
vibhītakyāḥ śataṃ haret | vai śate ca harītakyāḥ
āmalakyāstathā śatam | jaladroṇatraye paktā aṣṭabhāgāvaśeṣitaṃ | prasthaṃ guggulumāhalya prastha'rddhañca ghṛtaṃ
pacet| pākasaddhau pradātavyaṃ guḍū cyāḥ kṣattameva ca
palayadvaṃ tathā guṣṇāḥ pipalyaśca paladvayam
ityādi | bhaiṣa.kuṣṭha-ci.
amṛtāṣṭakaḥ | puṃ, klī | guḍū cyādyaṣṭadravyasiddhakaṣāyai | eṣa pittaślaiṣmajvare hitaḥ | ca.da.ci.
"guḍū cīndrayavāriṣṭapaṭolaṃ kaṭurohiṇī| nāgaraṃ
candanaṃ mustaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam | amṛtāṣṭakaityeṣa pittaślaiṣmajvarāpahaḥ ||” ariṣṭaṃ nimbatvak
rohiṇī kaṭukā | eṣāṃ prati 20 raktikaṃ vāri 32
tī. śeṣaḥ 8 tī.| prakṣepārthaṃ pippalīcūrṇa

3.2.1

tī.
sā.kau.
[vi4
amṛtāsaṅkam | klī| kharparikātulyaṃ | tatparyāyaḥ, -karparikātulyaṃ, añcanaṃ (he) | mada.
amṛtāsaṅgamaḥ | pu| kharparītulyaṃ | chūṭha
meṃ mīracūta | vai nigh
amṛtānam | klī| amṛtaphalai, nāsyātīti
līke | hiṃ anī | mada.va.6 | guṇāḥ-guru vātaghnaṃ
svādu cidīpradañca | 'nāsyātī' suddhaladero pracuraṃ
labhyate | bhā. | kharbūjī | mada va.6
amṛtāhvayatailam | klī| vātarakta tailam
pāṭhī yathā- “guḍūcī madhukaṃ kuṣṭhamaśvagandhaṃ punarṇavā
rāstrā seraṇḍamūlā ca jīvanīyāni lābhataḥ
palānāṃ śatikaṃ bhāgairbalā pañcaśataṃ bhavet | kīlaṃ
vilvaṃ yavān māṣān kulatthāṃścāḍhakīṃstathān
kāśmaryyāṇāñca śuktānāṃ droṇaṃ droṇaśate'mbhasaḥ
sādhayejjarjaraṃ pūtaṃ caturthāṃśañca śeṣayet | taijadroṇaṃ
pacettena dattvā pañcaguṇaṃ payaḥ | piṣṭvā triphalikañcaiva
candannośīrakeśaram | pacaṃ lāgukhkuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikāṃ| mañjiṣṭhārddhapalañcaiva tatsiddhaṃ sarvvayogikam ||” bhā.ma.2bha.vātarogaci.
amṛtiḥ | strī| jalapāna-viśerṣa
amṛteśvararasaḥ | puṃ| ayaṃ raso yakṣmaṇi hitaḥ
rasamannāmṛtāsamaṃ lauhaṃ madhuvṛtānvitam | amṛteśvaranāmāyaṃ yakṣmī rājayakṣmaṇi || bhā.ma.2bha | raseci. | prayogā
amṛtīlyā | strī | sudhāmūlāyām, sālammiśrīti bhāṣā | ani.
amṛtotpannam | klī| tutthaṃ | kharparītulye
khāẏara | saṃ kālākhāyarī | rā.ni.va.13 | [ni.va.
amṛtotpannā | stra | gṛhmamakṣikāyām | rā.
amṛtodbhavaḥ | puṃ| dhanvantarau | ratnā. | klī
tutthaṃ | rā.ni.va.13 | kharparītulyaṃ | khāpara.| rā.
ni va.| āmalakyām
amṛtopamam | klī | kharparītulyaṃ | jhūṭhā

3.2.2

3.2.3

guṇāḥ-kaṣāyāmlā kaphaghnī kaṇṭharogaghnī vātarogaharī rucyā dīpanau ca| rā.ni.va.4
ambaṣṭhādiḥ| puṃ| pāṭhādigaṇaviśeṣe | yathāambaṣṭhā-dhātakī kusumasamaṅgā kaṭvaṅgamadhukabilvapeśī-rodhrasāvararodhrapalāśa nandīvṛkṣapadmakeśarāṇīti|guṇāḥ"gaṇau priyaṅga bvaṣṭhādī pakvātisāranāśanau| sandhānīyau hito pitte vraṇānāñcāpi ropaṇau||” su.sū.38a
ambaṣṭhī| strī| kaṭukābhede| kaṭukī biṭabhaśca
yathā-“raktakāṇḍe ruhāmbaṣṭhī kaṭukā cāparāmṛtā|” dravyābhi.
ambā (likā) | strī| ambaṣṭhāyām| bhūdināṃ
pāṭhāyām | āṃkanāḍi | rā.ni.va.4
ambikā| strī| ambaṣṭhāyām | bhūdināṃ | bhā
pū.1bha.| māthāphalavṛkṣe| hiṃ mayanaphala | mada va
4| kaṭukām | śa.ca.
ambu | klī| jale| rā.ni.va.14| bālake| ca.
da.jvarātisāra-ci.| “kirātāmbuyavāsakam |”
bhaiṣa śrīya-ci.punaśca vātale
ambukā | puṃ| yaṃtāka maṃdāre| raktairaṇḍai
ambukaṇṭakaḥ | puṃ| nake| trikā
ambukandaḥ | puṃ| śṛṅgāṭake| vai.nigha
ambukirātaḥ (ṭaḥ) | puṃ| nake| trikā.
ambukauśaḥ| puṃ| godhāyām| śisumāre| trikā.
ambukukuṭau (ṭikā) | strī| jalakukkuṭyāṃ
pāṃnakaur̤ī | saṃ pānakoṃvar̤ī| See muvaḥ
ambūkūrmaḥ | puṃ| godhāyām | vai nigha
ambukṛṣṇā | strī| jalapippalyāṃ| kam̐cir̤ā
dāṃga| vai.nigha
ambukeśaraḥ | puṃ| kolañjavace | ḍhelavu

3.18.1

sā.saṃ.
ambucaraḥ | puṃ| jalacare | kañcaṭe | vai.nigha.
ambucāmaram| klī| śaivāle| jaṭā.
ambucāriṇī | strī| sthalapadminyāṃ | hiṃ thalapadma | vai nigha
ambujaḥ | puṃ| hijjalavṛkṣe | ama.| matsyādau
bhā.| jalavetase | kañcaṭe | vai. nigha.| tri| jalajātamātre| klī| kamale| bhai.jatrikaṃ| [vai.nigha
ambujaḥ | puṃ| hijjalavṛkṣe | ama.| matsyādau
bhā.| jalavetase | kañcaṭe| vai, nigha. | tri jalajātamātre | klī | kamale | bhai.jatrikaṃ
ambujāmalakī| strī| pānīyāmalabe
ambuṭaḥ | puṃ| asantakavṛkṣe | āvṛṭā | saṃ
apaṭā | rā ni.va.6
ambutālaḥ | puṃ | śaivāle | trikā.
ambudaḥ | puṃ | mustāyāṃ | si.yo.kāmalā-ci,
mūrcchādyate dvandvaḥ| “paṭīlāmbudadāḍamiḥ|”
ambudharaḥ | puṃ| nāgaramustāyāṃ | bhadramustāyāṃ
vai. nigha.
ambudhiḥ | pu| sāgare
ambudhiphenaḥ | puṃ| samudraphene| bhā.
ambudhiśvavāḥ| strī| gṛhakanyāyām | ghṛtakumārī| saṃ kīr̤aphala| rā ni.va.5
ambunāma | klī| hrīvere | vālo | bhā.| bālake
ambupaḥ | puṃ | cakrasardde | cāṅgandre | (vāṃ)
pra.| kañcaṭe| kai.
ambupadmā (trikā) (patrī) | strī| kacaṭāyām | ra.mā.
ambuprasādaḥ
ambuprasādanaḥ
} puṃ| nirmalīphalavṛce | rā.
ni. va.11 | See katakaḥ
ambuprasādanaphalam | klī| nirbhalīphle
vai nigha.
ambubhṛt| puṃ| meghe| mustake| kha.| samudre| kai.
ambu mayūrakaḥ | puṃ| jalāpāmārge | vai nigha
ambu mātrajaḥ | puṃ| śambūke | hemca.
ambumuk (c ) | puṃ| mustake| meghe| ke
ambuyaṣṭikā | strī| bhārgya | vāmaṇaśaṃṭīṃ
ra.mā.
ambūraḥ | puṃ| dārādhaḥkāṭhe | govarāṭ | (kāṃ)
amburu (ro) haḥ | puṃ, klī| padme | rā.

3.18.2

3.18.3

3.18.4

tatphalaguṇāḥ - pipāsāghnaṃ guru rucikaraṃ pittakarañca | rāj.
amlakā
amlakāñjikām
amlakāraṇḍaḥ
amlakūciḥ
amlakeśaraḥ
amlakeśarī
amlakośaḥ (śākaḥ)
amlagorasaḥ
amlacāṅgerī
amlacukrikā
amlacūr̤aḥ
amlajambīraḥ
amlaṭakaḥ
amlatvak
amladolakaḥ
amladravaḥ
amladravyam
amlanimbūkaḥ
amlaॅniśā
amlapañcakam
amlapacaḥ
amlapatram
amlapacakaḥ
amlapatrā
amlapatrikā
amlapatrī
amlapanasaḥ
amlaparṇikā
amlaparṇī
amlapādapaḥ
amlapittam
amlapittāntakamodakaḥ
amlapittāntikarasaḥ
amlapuram
amlapuṣpikā
amlapūrama
amlaphalaḥ
amlaphalam
amlaphalā
amlabadaraḥ
amlabhedakaḥ
amlamāroṣaḥ
amlamūlakam
amlamehaḥ
amlaruhā
amlaloṇikā
amlaloṇī
amlavato
amlavargaḥ
amlavallī (jhikā)
amlavāṭakaḥ
amlavāṭā
amlavāṭikā
amlavāṭī
amlavātakaḥ (vār̤akā)
amlavāpyaḥ
amlavāstu(stū)kam
amlavidulaḥ
amlavījam
amlavṛkṣaṃ (kam)
amlavetasaḥ (kaḥ)
iti ca.da.| ca.da.jya.ci.| sindhucūṣaṇaiḥ sāntravetasaiḥ| ca.sū.28.| tadguṇāstadyathā,—amlaḥ vīryyaḥ
rasāmlaḥ āmlavetasaḥ vetasāmlaḥ amlasāraḥ śatavedhī
vedhakaḥ bhīmaḥ bhedanaḥ amlāṅkuśaḥ bhedī rājātnaḥ
amlabhedanaḥ raktasāraḥ phalāmlaḥ amlānāyakaḥ sahasravedhī vīrāmlaḥ guhāketuḥ varābhidhaḥ śaṅkhadrāvī māṃsadrāvī (rā), varaṅgī (ra), cakraḥ (tra)| guṇāḥ—
atyamlaḥ kaṣāyoṣṇaḥ vātaghnaḥ aphāśīṃgulmārīcakaharaśca| bhoṭadeśe prasiddhaḥ| rā. ni. va. 6| lavaṃ

3.18.5

dīpanamamlañca bhedanaṃ hṛdrogaśūlagulmaghnaṃ pittalaṃ līmaharṣaṇaṃ rucyaṃ viṣṇa tadīṣadvaraṃ plīhodāvarttaghnaṃ hikkānāhāruci-śvāsa-kāsājīrṇa-vāntiharaṃ vātakaphajarogaghnaṃ chāgamāṃsadravakaraṃ caṇakāmlatulyaguṇaṃ lauhasūcīdrāvakaśca| bhā.pū. 1bha.| tatyakaphalaguṇāḥ—dīpanaṃ
guru dāhakṛñca| rāja.| cakre| ṭūkā pāṃlaṅ
hiṃ cukekā śāka| pa. su.| amlokṣmām| ca.da.
kāḍya| gṛ.
ahvaḥ ?
hvau | cāṅgeyyaum̐ | āmrarula| rā. ni.
da.5| nanasāmukhañca | amlavetase | rā. ni. va. 6
kṣīrakṣīruce | varṣābhūnnikā | rā. ni. va. 8
vittiñścām̐| rā. ni. va. 11| bhā. pū. 1bha. phalava.
amlāṅkuśaḥ | puṃ | amlavetase | rā.ni.va.6
amlāṭanaḥ | puṃ | mahāsahāvṛkṣe | me ām̐ṭi
viṭeśa| ām̐manām̐ iti ca bhāṣā | jhiṃ kaṭ‌sarayyā
lālaṃgulasakhakhan| āmranāṭ iti dākṣiṇātye
taॉṃgaśūṇām̐ iti ca gaur̤a khyātaḥ| guṇāḥ—kaṣāyo
madhurastikta uṣṇovīryyaḥ krimighnaśca| bhā.pū.1bha.pu.va.
4kha.sa.a.yonirī.vi. | ci.la.ka.vallī.garbhavedanāharayoge
amlikāpānam | klī | tintir̤īpānake
ṭam̐tulapām̐nā| pakkatintir̤īkāṃ vārimardditaṃ śarkarāmaricatvaktrakapūramiśritaṃ pānakamucyate | “amlikāyāḥ phalaṃ pakkaṃ madditaṃ vāriṇā dṛḍham | śarkarāmaricaṃ miśraṃ lvaṅge ndrasuvāsitam | amnikāpānasambhūtaṃ pānakam vātanāśanam |” bhā.pū.pānakavarge
amlokāphalam | klī | tintir̤īphale | tadguṇāḥ—śuṣkaṃ sandīpanaṃ bhedanaṃ tṛṣṇāghnaṃ laghu kaphavātayoḥ pathyañca | vā.sū.6a| “amlī hi cāmlaphalamavipakaṃ tadasṛkpittamakaraṃ vidāhi | vātāmaye śulagade praśastaṃ pakvaṃ tathā śītaguṇīpapannaṃ ||” cavi.
17 a.

3.18.6

śāṃtā | ca.da.cāturthya-jya.ci. | “amloṭajasahasreṇa
dalena |”
ayoganaḥ| puṃ| ekībhūta-lauhapuñje| śatūr̤ī
tatparyyāyaḥ-lauhakūṭam
ayocchiṣṭam | klī| lauhakiṭṭe| maṇḍūra
vai. nigha.
ayomalam | klī | lauhamale| loṃśāraṃ ò
vāṃ maṇḍūra| pa.su.| "ayomalantu santaptaṃ|" si.yo.
pāṇḍu-ci. dvandvaḥ | ca. da. pāṇḍu-ci.
ayorajaḥ | lī| lauhakiṭṭe | maṇḍūra| lauha
cūrṇa | ca. da. pāṇḍu-ci. navāyasacūrṇe
ayovastiḥ | puṃ, strī | vastikarmaviśeṣe
yathā-eraṇḍamūlaṃ niḥkvāthya madhutailaṃ sasaindhavam
eṣa yuktaṃ ayovastiḥ sabacāpippalīphalaḥ ||" bhā
arakaḥ | puṃ, klī| śaivāle | hārā. | vai.nigha
śvetaparpaṭe | rā.
araktaḥ | puṃ | lākṣāyām | lāṃ | rā.ni. va. 6
See alaktaḥ
aragvadhaḥ | puṃ | (Cassia fistula.) mahākavikāravṛkṣe| bar̤a śonddhāli, lar̤iyā śoṇāṃla,
rām̐dhāla nar̤ī, bāṃnara nar̤ī iti | maṃ var̤iu
vāhvyāceṃ bhār̤a| kaṃ hegaggike | teṃ relliceṭṭu| ut.
sanāri| hiṃ āmalaṭā, dhanavaher̤ā | guṇāḥ -atimadhuraḥ śītalaḥ śūlaghnaḥ jvarakāṣṭha kuṣṭha mehakaphaviṣṭambhadaśca | rā.ni.va.8 | saṃsanaḥ guruḥ hṛdrogatodīdāvarttaghnaśca | etatphalaṃ saṃsanaguṇayuktaṃ rucaṃ pittakakṣakaphanaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ jvare hitañca| bhā.pra.
1bha.| "parśani recakāni syuḥ kaphamedoharāṇi
ca| puṣpāni svāduśītāni tiktāni grāhakāṇi
ca| tuvarāṇi vijānīyāt...| majjā ca madhurā
pāke snigdhā cāgnivivarddhanī | recakā pittavātānāṃ
nāśakā samudāhṛtā|" dravya.gu.vai. nigha. | See
āragvadhaḥ
aragvadham | klī | svarṇādyutpale | si.yo.vṛddhadagnisukhacūrṇe
araṅgaḥ (gā) (gī) | puṃ, strī | matsyaviśeṣe

3.18.7

3.18.8

3.18.9

araṇyachāgaḥ | puṃ | vanachāge | būno chāṃgala
araṇyajaḥ | puṃ | tilakatūṣe | he.ca.
araṇyajārdrakā | strī | Wild ginger.
vanāīke | bana āṃdā | maṃ rāṇaāle | guṇāḥkaṭu śnagdhaṃ rucikaraṃ balyaṃ āgneyañca | rā.ni.va.6
araṇyajīram (kam) | klī| vanajīrake, kaṭujīrake | vanajīrā| maṃ kaḍujīreṃ | teṃ jīraṃganna
guṇāḥ- "araṇyajīrakaśīṇaṃ tuvaraṃ kaṭukaṃ matam
sañcavātaṃ kaphañca va vraṇañcaiva vināśayet|" vai. nigha.
dravya. gu.
araṇyatulasī | strī | vanatulasyāṃ, kṛṣṇavarṇathyām | vanatulasī | hiṃ kālābāvaro | maṃ rāṇatuḷasa, vaijayantī-tuḷasī | sā dvidhā hrasva-dīrghabhedāt | guṇāḥ- "āraṇyatulasī śīśā kaṭukā ca
sugandhikā | vāta-tvagdoṣa vīsarpa-viṣale va vināśayet || āraṇyatulasī kṣudrā kaṭvī śīśā ca tiktakā
rucyābhidīpanī hṛdyā vidāhī laḍupicalā
rukṣā kaṇḍū viṣacchardikuṣṭhajvaravināśinī | vātaṃ
kramīn kaphaṃ dadru raktādoṣañca nāśayet | bījañcāsyā
dāhaśothanāśakaṃ parikīrttitam|" vai. nigha.
dravya.gu.
araṇyalapusakaḥ | puṃ | vanyavapuṣe | banakam̐kūha,
vanaśaṃśāṃ | saṃ gaur̤abhedinī | vai.nigha.
araṇyalapusī | strī | indravāruṇyām | rām̐thānaśaṃśāṃ | mahākālalatāyām | mām̐kālaphala
vai. nighaḥ apasmā. ci. nakheṃ
araṇyadamanaḥ | puṃ | vanadamana-vṛkṣe | ke
araṇyadhānyam | klī| nīvāre| ur̤idhāna
maṃ devabhāta | rā. ni. va. 16
araṇyadhenuḥ | vanajātāyāṃ gavi
araṇyapalāṇḍuḥ | puṃ | vanajātapalāṇḍau
banapem̐yāja | guṇāḥ - mūtrarerecanaḥ kṣu śaṅkarastīkṣṇuya eva ca | sāvātirekāṅgavati vāntiñjañcalabhedanaḥ | atimātraṃ prayukto'sau viṣavanmārayennaraṃ

3.18.10

śīte śvāse ca kāseca sūtrasaṅge prayujyate || praviḥ
araṇyapippalī | strā | vanapippalīnāmavṛce
banapippūla | rā.ni.va 6
araṇyamakṣikā | strī | Gad fly. vanamakṣikāyām | ḍām̐śamāchi | śa.ra.
araṇyamuṅgaḥ | puṃ | vanamuṅgre | ghor̤āṃmūgaṃ | rā.
ni.va.16 | See makuṣṭhakaḥ | mudgaparyyām
araṇyamudgā | strī | muṅgaparyyām | mūgāni | rā.
ni.va.3
araṇyamethī | strī | vanamethikāyām | vanamethi | maṃ rāṇamethi | vai. nigha.
araṇyarajanī | strī | vanaharidrāyāṃ | vanahaluda | maṃ rāṇahaḷada | va.nigha.
araṇyavāyasaḥ | puṃ | Raven. araṇyakāke
ḍomakāṃka | maṃ ḍobhakāvalā | rā.ni.va.18
araṇyavāsinī | strī | allampaparṇālatāyāṃ
amara bela iti līke | rā.ni.va.3
araṇyavāstukaḥ
araṇyaśāliḥ
araṇyaśunaḥ
araṇyaśūraṇaḥ
araṇyaśvā
araṇyasambhūtaḥ
araṇyahaladīkandaḥ
araṇyaharidrā (strī,)
aratiḥ
aratniḥ
aramaḥ
aralaḥ
aralā
araluḥ (ktaḥ)
aralupuṭapākaḥ
ravindam
aravindadalaprabham
aravindino
arālaḥ
ariḥ
aripūrimaḥ
aribhaḥ
aribhadaḥ
arimedaḥ (ktaḥ)
arimedādyatailam
ariṣṭaḥ
ariṣṭakaḥ
ariṣṭacayam
ariṣṭaphalaḥ
ariṣṭalakṣaṇam
ariṣṭā
ariṣṭāhvaḥ
aruḥ (s)
aruk
arugṇaḥ
arur̤imeśaḥ
aruciḥ
arujaḥ
aruṇaḥ
aruṇam
aruṇakapiñjaḥ
aruṇakamalam
aruṇacūḍaḥ
aruṇataṇḍulīyam
aruṇanāgaḥ
aruṇanetraḥ
aruṇapuṣpī
aruṇamakṣikā
aruṇalocanaḥ
aruṇasarpaḥ
aruṇasāraḥ
aruṇā
aruṇāmlikā
aruṇābhram
aruṇārrkaḥ
vātakuṣṭhakaphūviṣaghnaṇaścaḥ plīhagulmārśaḥ kaphīdaragalarubhirudca | kaṭutiktoṣṇaḥ kaphaghno medaghno viṣaghnaḥ
vātakuṣṭhavraṇaghnaḥ plīhakacchū visarpaghnaśca | puṣya madhuraṃ

3.18.11

tiktaṃ dhārakaṃ kramikuṣṭhakaphāśīviṣaraktapittaghnaṃ gulmaśīhaharañca | bhā. pū. 1bha.
aruṇotpalaḥ
arundhatī
aruṣṣaḥ
aruṃṣikā
aruṣkaḥ
aruṣkaraḥ
aruṣkaram
arūṣā (ṭā)
arokadantaḥ
arocakaḥ
sabhīraśce pitte virekī vamanaṃ kaphe | sarvvaje
sarvvanāsāthai harṣaṇaṃ syādarīcake || bhā. | bastivirekī vamanaṃ yathāvalaṃ dhūmopasevākavaḍagrahāstathā
tiktāni kāṣṭhāni ca dantadharṣaṇaṃ śivādrapānāni
hiteḥ kṛtāni | gaudhūmamudgāścaśāliṣaṣṭikā māṃsaṃ
varāhāṇamṛgaimakhabhāvaṃ | cetī bhavāñca samraśālinelibhraḥ proṣṭhau khaleśaḥ kavayī ca rohitaḥ | karkāṭavetāyanavīnamūlakaṃ vārttākubhībhāñjanasaudhadāḍimaṃ
bhaktaṃ paṭolaṃ rucakaṃ ghṛtaṃ payo bālāni tālāni
rasīnagūraṇam | drākṣā rasālaṃ naladañcakākṣikaṃ
madyaṃ rasālā dadhitakramāī kañca | kakolakharjūrapibālatindukaṃ parśva kapitthaṃ vadaraṃ trikaṭukam
tālāsthimajjā himabālukā sitā pathyā yamānī
maricāni rāmaṭham | svādukhatiktāni ca deḍumārśvanāṃ varṇo 'thasupto 'rucirogiṇe hitaḥ | iti
pathyam | kāśīṣṭhārakṣudhānnebavādhavegavicāraṇam
ahṛdyānnamavakṣīcaṃ krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ gṛdham
durgandharūpasevā ca na kuryādarucau naraḥ || iti
apathyam
arkaḥ
arkākāntā
arkagandhikā
arkacandanam
arkacchadam
arkatailam
arkadalaḥ
arkanāmā
arkapalaḥ
arkapaṣā (lī) (likā)
arkaparṇaḥ
arkaparṇikā (rṇī)
arkapādaḥ
arkapādapaḥ
arkapuṣyā
arkapuṣpikā
arkapuṣpī
arkaprasāgur̤ikā
tāmracūrṇaṃ kaṃ | ciñcāmūlaphalakkāthe yāmaṃ khalle
vimarddayet | tadgolaṃ bandhayedvastre dolāyantreṇa
tannave | ciñcāphalayute paktyācaturyāmāt samuddharet

3.18.12

vaṭikārkaprabhā nāma jarārugvināśinī | saṃvatsaraprayogeṣu sūryyatulyo bhavennaraḥ| palāśabījatailañca
karṣamekaṃ gavāṃ payaḥ | anupāmamidaṃ pātā daśanāgabalī bhavet || prayogā, rasāyanā,
arkapriyā| strī| ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā gām̐cha| javāyām | rā. ni. va. 10
arkabhaktā | strī| brāhmayāṃ | brāhmīśāṃka | ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā, ulaṭe iti ca bhāṣā
hiṃ hulahula | maṃ sūryyaphulavallī | rā. ni. va.
4| ra. mā.
arkabhūtiḥ | strī | tāmrabhasmani | vai. nigha. 2bha.
cīratāmarase, saṃgrahaṇī-ci.
arkamūrttirasaḥ | puṃ | raso'yaṃ sannipātikajvare prayojyaḥ | dravyāṇi cāsya rasagandhakalohaviṣāṇi | atra lauhassyādau bhāgāḥ pādarasa bhāgadvayaṃ, gandhakī dviśuṇaḥ, viṣasya ca ṣor̤aśāṃśo grāhyaḥ
ayameva tridoṣadāvānalaḥ kathyate yadāyaṃ tāmrapātasthāpitaḥ punaḥ nimbuka rasapiṣṭagarvakaṇṭakāthyairrdakarasairbhāvyate | bheṣa. jya. ci.
arkamūlam | klī| tannāmakavṛkṣasule | ca. da.
aśvimā. ci. cāragur̤e
अर्कमूला । स्त्री । (Aristolochia Indica.)
īśvaramūlyām | īśeśera mūla| ranā.
arkalavaṇam | klī| arkakṣāre | vai. nigha.
arkavallabhaḥ | puṃ| bandhujīvavṛkṣe | bāṃndhulivṛkṣa,
dūpūrera char̤ī| maṃ dupārī| rā. ni. va. 10
arkavallī | strī | ādityabhaktāyāṃ | hur̤hur̤e
vai. nigha.
arkavedam (dham) | klī| tālīsapatre | ṣa
su. | rā. ni. va. 6
arkasutā | strī| kṛṣṇaparājitāyāṃ | vai. nigha.
arkasudhā | strī| arkapiyasṛdhāyām | ākndera dūṇa| guṇāḥ-gulmarīgasya nāśinī | vai.
nigha.
arkahitā | strī| ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā| maṃ sūryyaphulavallī | rā. ni. va. 4

3.18.13

arkakṣīram | klī| arkavṛkṣaniryāsau | ākandāra āṭo| guṇāḥ-kṛmighnaṃ vraṇaghnaṃ kuṣṭhāśīdareṣu ca hitam | rāja. | tiktalavaṇamuṣṇavīryyaṃ laghu
snigdhaṃ gulīdarakuṣṭhaharaṃ virecane hitaca | bhā. pū.
1bha. | ca. da arśa-ci.
arkādigaṇaḥ | puṃ | arkālarkanāgadantī viśalyābhārgī-rājñāttavikālīprakīrṇyā- pratyakpuṣpī - pītatailaudakīthyaiśvetāyugmatāpasaṭakṣā iti | arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrājendrapuṣpīcudraśvetāmahāśve tāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti || su. sū.
38a. | guṇāḥ - kaphamedoṣivaghnaḥ kṛmikuṣṭhaghnaḥ
viśeṣyāddvaṇaśodhanaśca | vā, sū. 15 a.
arkāśmā | puṃ | sūryyakāntamaṇau | chūnī, cām̐nā
iti ca lauke| halā.
arkāhvaḥ | puṃ | tālīsapatre | sūryyakāntamaṇau
arkavṛce | ama.
arkī | puṃ | mayūre | mayūra | maṃ morī | vai nigha.
arkeśvararasaḥ | puṃ | raso'yaṃ vātavyādhyupaśamanau
dvividhaśca| tṛtīyo raktapitte, caturthaśca kuṣṭhādhikāre
“rasasya bhāgasyānnārī gandhakasya daśaiva tu | tāmrasya
vāṭikāyāśca dattvā caināmadhomukhaum | samyak
nirudhya tasyāśca dayādūrddhaṃ śarāvakaṃ | bhāṇḍe
nirudhya yatnena bhasmanāpūryya bhāṇḍakam | agniṃ
prajvālayedyāmaṃ mukhaṃ tasya nirudhya ca | svāṅgaśītaṃ
samuddhṛtya tattāmraṃ cūrṇayedvahuśam | bhāvayedarkadugdhena
puṭitvā daśadhā punaḥ ||” rasa. ci. | rasendrasārasaṃgrahe ayameva kuṣṭhe chataḥ | viśeṣastu-tatra gandhakasya tāmracūcikāyāṃca 12 bhāgā uktāḥ iti
prathamaḥ || rasena gandhaṃ dviguṇaṃ vimartha tāmrasya
cakreṇa sutāpitena | ācchādayitvātha tataḥ prayatnāt

3.18.14

cakre vilagrañca tataḥ prayatnā | sacūrṇaṃ ca dvādaśadhākaṃdugdhaiḥ puṭeta vahnibhiṣpalājaśailaiḥ|” mācā 22.
iti dvitīyaḥ || rase. ci. | “sūtakaṃ śvetatāmrañca
śarāveṇa samācikam| aśmṛtāmbūrasairbhāvyaṃ tisranaktapuṭe pacet | vāsācīravidārībhyāṃ caturguñjāprasādyataḥ | bhakṣayam |” atra arkaḥ tāmbūṃ | aśrutā
gur̤acī | mācikaṃ svarṇamācikam | ra.sā.saṃ. raktapittāi. | iti tṛtīyaḥ || caturthaḥ kuṣṭhādhikāra
“palāśīśasya catvāri balairdvādaśa tāvatī | tāmrasya
cakrikā dayā rasasyaukaṃ śarāvakaṃ | dattvā vivaddhabhāṇḍasthaṃ pūrayedbhasmanā dṛr̤haṃ | agniṃ prajvālayedyāmadvayaṃ śītaṃ vicūrṇayet | puṭaidvādaśadhā sūryadigdhe nālīr̤itaṃ punaḥ| varāpākakabhaṅgānāṃ dravairvibhivibhāvayet | ayamarkeśvarī nāmnā raktamaṇḍalakuṣṭhajit ||” atra īśaḥ pāradaḥ, tasya catvāri palāni
balaigandhakasya ca dvādaśapalāni | ra. sā. saṃ.
arkauttamā | strī | vaṃrvaryām | bāṃbuītulamī
arkopalaḥ | puṃ | sūryyakāntamaṇau | āumapām̐thara iti lauke| rā, ni. va. 13
argaṭaḥ | puṃ | cārttagala iti prasiddhaṃ kaṣṭakavṛkṣaviśeṣe | nīlacām̐ṭi | hiṃ ārttagala | saṃ eranaṇī
guṇāḥ-śītaṃ vraṇaśodhanaropaṇañca | mada. va. 5
tathā| “argaṭastuvaraḥ śītavīryyo vraṇaviśodhanaḥ
vraṇaropaṇaktacaiva puṣpamasya madhu śṛtam | tiktañca
jvarapittaghnaṃ kapharaktarujāpaham |" vai. nigha.
argalam | klī | māṃse | vai. nigha.
arghaṭam | klī | bhadhvani | hārā.
ardhyam | klī | ārdhyānamadhuni | See madhu
arghyoṭaḥ (laḥ) | puṃ | śuklalāyām | ṅakar̤ā,
ḍheṃkaṇa| śuklalā cākṣuṣanaḥ sādyaṃrvvī'rghyāṭalī
mataḥ, iti dravyābhi.

3.18.15

arghyāṃtaḥ | puṃ | arghāṭe | ur̤aṅgāṃ | dravyābhi.
arghyārhaḥ | puṃ | sucuklandauce | rā. ni. va 10
arciḥ | strī, klī | kā || abhijvālāyām
arjakaḥ | puṃ | cudra (tīkṣṇagandhe | bāṃbuī
tulasī | hiṃ bāvarī| bajabalā| kaṃ gaṃgeraṃ
teṃ tailagaṃgūgeraceḍḍū| tat peyaḥ, -śrū tacchadaḥ gandhapalaḥ pātā kuṭherakaḥ| “barvarikākārī laghumañjarīkaḥ sūkṣamapatraḥ nirgandhaḥ śvetakuṭherakaḥ (bāṃbuī) |"
su. sū. 38a. surasādī ḍa. | śvetavarbathyām | bhām̐dā
bāṃbuī | bhā.pū. 1bha. | śvetaparṇāsaḥ ṭokamātī iti
lauke| si.yo. visūcau-ci.vamanaśāntau | arjakaḥ śvetakṛṣṇaratabhedāccibhedaḥ tulyaguṇaśca | guṇāḥ - kaṭūṣṇaḥ
vātakapharīgaghnaḥ netrarogaharaḥ rucyaḥ sukhaprasavakaraśca
rā. ni. va. 10 | śvetapalāgṇaruce | See barbarī
arjakarjaḥ | puṃ | asanavṛce | āṃsanā, piyāśāla
Pentaptera arjuna.) खनामख्यातवृचे ।
arjuna gām̐cha | hiṃ kahū, kauha | maṃ arjunasādar̤ā
kaṃsāīdaula | teṃ madiveṭṭa | tatparyāyaḥ, -nadīsarjaḥ vīrataruḥ indraduḥ kakubhaḥ (a), indradrumaḥ
(śabdara.), śambaraḥ, pārthaḥ citavīryo dhanañjayaḥ vairātar̤aḥ
kirīṭī gāṇḍīvī karṇāriḥ karavīrakaḥ kaunteyaḥ
indrasūtaḥ gaṇḍīrī śivamaṅgalaḥ savyasācī vīradruḥ
kṛṣṇasārathiḥ pṛthājaḥ phālgunaḥ dhanvī | guṇāḥkaṣāyīṣṇaḥ kaphaghnaḥ vraṇaśodhanaḥ pittaśramaṭaṣṇāharaḥ
vātakopanaśca | rā. ni. va. 9 | śītalaḥ hṛdyaḥ
catacayaviṣaraktaharaḥ medomehavraṇaghnaḥ tuvaraḥ kaphapittahracca | bhā. pū. 1bha. vaṭādiva. | vā. sū. 15 śra.
nyagrodhādiḥ | “jambūdvayārjunakapītanasīsravalkāḥ|”
māvā 2 tī.| netraśukla gataroge | lakṣaṇam -

3.18.16

"ekau yaḥ praśrurathiropamaśca vinduḥ śuklākṣau bhavati
tamarjunaṃ vadanti |” mā, ni. | mayūre | me.
tañcikaṃ | vi. | śvetavarṇe
arjunam | klī | tṛṇamāca | halā. | suvarṇe
meṃ. nalikaṃ | kāsahaṇe | ra. mā. | darmabhede
arjunaghṛtam | klī | hṛdrauge hitam | atra
kāthārthamarjunatvak 64 pa. pākārthaṃ jalaṃ 64 śa.
bheṣaḥ 16śa. kalka 4śa. ghṛtaṃ 4 śa. | mūrcchitaghṛtaṃ 4śa. arjuna kṣīrasaṃ 16śa. arjunatvakkalkaḥ 1śa.
ekatra pacyaṃ | ca. da. hṛdrauga-ci. | “pārthasya
kalkaskharasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvvahṛdāmayeṣu |”
ghṛtaṃ 4 śa. arjunakharasaḥ 4 śa. kalkārthe arjunatvak
1 śa.| sā. kau. | bheṣa. bhā rasa, ra.
arjunatvak |ḥ: strī | arjunavalkale | arjunachāla | ca, da. ca. sā. ci. śalakyādiḥ
arjunanāmākhyaḥ | puṃ | arjunavṛkṣe | bhā.
arjunasudhā | strī | arjunītvaksudhāyāṃ | arjunakāṭhera cūrṇa | guṇāḥ - "sudhā cārjunajā prauktā
kaphasya ca vināśinī |” vai. nigha. | dravyaguṇe
arjunākhyaḥ | puṃ | kāśavṛṇe | ra. mā. | arjunavṛkṣe
arjunādaḥ | ci | darmakāśakhādaka | ca. ci.
2ca.
arjunādyaghṛtam | klī | pramehe ghṛtam | yathā“arjunapaṭīlaniruvaiḥ savacādī pyakarasāsa majiṣṭhaiḥ
bhallātakāyugalayaiḥ sagadānalacandanīśīraiḥ | gaucura kasīmavalkalaiḥ navapaṭīlaharidrayā ciphalāḥ | aśmantakārjunābhyāṃ dopyakayuktena caiva līdhreṇa | mañjiṣṭhātiviṣāndhāṃ kalkakaṣāyaiḥ pacettailam | vātavātīye
meḍhe pittakṛte sādhayetsarpiḥ ||”
bhā. pra. 3sa.
neha-ci.
arjuno
strī| gavi| goī | me. nanikāṃ
arjunopamaḥ
puṃ| śākadrume| ॅṣāṇa-gām̐cha
ra. sā.| śālavṛkṣe| ranā.
arṇaḥ

3.18.17

puṃ| śāktavṛkṣe| ॅṣāṇa| gu. va.
arṇaḥ (s)
klī| jale| rā. ni. va. 14
arṇabhavaḥ
puṃ| śaṅkhe | vai. nigha.
arṇavaḥ
puṃ| samudre| ratnā.
arṇavajaḥ
arṇavajamalaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavaphenaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavamalaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavodbhavaḥ
puṃ | adhimāratace| rā. ni. va. 6
aṇīdaḥ
puṃ| sūkṣme | rā. ni. va. 6
arṇobhavaḥ
puṃ| śaṅkhe | rā. ni. va. 13
arttagalaḥ
puṃ| nīlajhiṇṭyām | nīlaśām̐ṭi
su. dravyasaṃ a.| ghāgrū iti khyāte phaladruve | ratnā.
attiḥ
strī| roge| rā. ni. va. 20
arthaḥ
puṃ| viṣaye | dhane | sādhane | kāraṇe
vastuni | abhidheye | nivṛttau | prayojane | me.
ṣaḍikaṃ
arthacampikā
strī | karkaṭaśrṛṅgagrāma| kām̐kar̤āśṛṅgī | vai. nigha.
arthaprasādano
strī | vāmanahave | vai. nigha.
arthasādhakaḥ
puṃ| putrajīvavṛkṣe| pūñjājīvā
mada. va. 1bhā.
arthasādhanaḥ
puṃ| putrajīvavṛkṣe| mada. va. 1
roṭhākarañje | mada. va. 5
arthasiddhaḥ (kaḥ)
puṃ| putrajīvavṛkṣe | śvetanirguṇḍyāṃ | kṛṣṇanirguṇḍyām | rā. ni. va. 4
arthāpattiḥ
strī| 'yada kīrttitamarthādāpadyate|'
sā. sū. u. 65a.
artham
klī | bhikṣājanuṣani | me. yadvikaṃ
arddanaḥ
puṃ| agnigege| a. ṭī.
ardditam
klī| tannāmakavātavyādhau| prakāśotaviśeṣe | tasya lakṣaṇam—“utsainyāṃvarato'pyathe khādataḥ kaḍināni ca| hasatī jṛmbhato
bhārādviṣamācchayanāśanāt| śironā sauṣṭhacibukālalāṭeṣvakṣisandhiṣu | addayanmilo vakramadditaṃ
janayettataḥ || vakrībhavati vaktrāīṃ grīvā cāpyapavarttate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāñca
vaikṛtam| grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca

3.18.18

vedanā | tamadditamiti prāhuḥ |” sā. ni.| atra
roge yasmin pārśve arddi taṃ tasminneva pārśve grīvādīnāṃ vedanā bhavatīti bodhyam| tridoṣotīte
aticīrṇe nimeṣaśūnye ca rogiṇi tadasādhyaṃ bhavati
atrauṣadhaṃ—tilavāstūyuka rasīja kakvāthikam| “snehapānāni nasyañca bhojyānānibṛhanti ca | upanāhāśca śasyante svedagaśca tathādi te ||” “taddāmakārayedgoviśiṣṭe | lavaṇaṃ—uṇukayasya viceṣṭāp
śrīṇāṃmadāśca buddhimān| nāsāpuṭavikārāśca addi te
rogamādiśet ||” jayada. 55aḥ
arddham
klī| samāṃśe | puṃ| ekaḍe | me.
arddhakaḥ
puṃ| jalasarpaḥ | vai. nighaḥ
arddhakapāṭasandhikḥ
puṃ| tāluvyadantairūpālotagāvyapāli karṇabandhanākṛtiviśeṣaḥ | su. ma.
16 a.
arddhakauśiko
strī | kaṃdalāthe addhacārānirghoṣe | su. sū. eka
arddhakhārī
strī | khārīmānāī

3.4

a.
arddhacandraḥ
puṃ | mayūropapince | bāṇamuruṣadbhava
cihna | iṃ. ca.
arddhacandram
klī| aṅgulitīrakhe| hārā.
arddhacandrā
strī | vivṛtti | rā. ni. va. 6
laśunivarti| gājauuṃḍī ā. pu. 1bhā.
arddhacandananaḥ
puṃ| kaptamaṃmuṇḍanāmakavidyāvathāsaṃ | ana.
arddhacandrikā
strī | karṇasphoṭā latāyāṃ | rā.
ni. va. 3| kṛṣṇavṛhatyāṃ | mada. va. 1
arddhacolakaḥ
puṃ| kūrpāse | kām̐culī | hārā.
arddhatiktā
puṃ| kirātatikte| nepābadeśajabhitvaviśeṣe | rā. | bhā. pṛ. 1bhā.
arddhadhārakam
klī | śastraviśeṣe | tacca chedanabhedanāyaim | su. sū. 8 a.
arddhanārīśvararasaḥ
puṃ| raso'yaṃ sannipātikajvare gṛdhrasāyāṃ naktakaṇaum̐śca dīyyaḥ | ayañcai
jīrṇaviṣamajvare nakṣamithyāhuḥ| tena tadupakṣameva
bāmāṅgañcaro naśyati | asya dravyāṇi rasagandhakaviṣaṭaṅkaṇāni samabhāgāni kajjalīvat kṛtvā kṛṣṇasarpamukhāmyantare sthāpayitvā tanmukhaṃ mṛdā saṃlipya
mṛdbhāṇḍe sthāpayet | adbhāṃḍīṃ lavaṇadānapūrvakaṃ tato
bhāṇḍamāḍhatya tīvrāmnau 4 praharaṃ pacet | bhaiṣa | atra
“dvikaṃ grāhyañca takram” miti militarasagandhakayoḥ
samam | “naipālaṃ tatmasamiti” viṣatulyaṃ naipālaṃ
deyam | “maricañca caturguṇamiti” ekatrabhāgadvitayā maricasya caturguṇatvam | dyotakadvaiḥ | sīmeśvarastu khisitarasagandhakārddhatayā caturguṇamityāha
vyavahārī'pyanenaiva | “rasagandhau samau vṛddhau viṣaṃ
grāhyañca tatsamaṃ | naipālaṃ tatsamaṃ grāhyaṃ maricañca
caturguṇam | viphalāyā rasaimarddha bhāvanā pañcadhā
smṛtā ||” ra. sā. saṃ. jīrṇa-viṣama-jva. ci.| anyaḥ
pāṭhaḥ vṛddhasūtaṃ tathā gandhaṃ viṣaṃ tāmrañca bhasma ca
samabhāgena saṃmṛdya vāriṇā dvepayeddṛḍhaṃ | cakrākārasamaṅgulā sarpamukhena saṃyasyeta | tatmukhellipanaḍkṛtvā
raudre dadyādvicakṣaṇaḥ | sthālyante lavaṇaṃ kicitsasyopari ca golakaṃ | tato lavaṇakaṃ dattvā sikatābhiḥ prapūrayet | caturbhiḥ praharaijrvālāmandamadhyakharakramāt | śīte tadgolakaṃ nītvā dūrīkṛtya ca
kṣepaṇaṃ | bhasma saṃgṛhya yatnena khalle kuryyādvimadda naṃ
yasabhātantu tadbhūrṇaṃ nasye dadyāt sureśvarai ||” prayogāmva. ci.
arddhapalam
klī | karṣadvaye

3.32

3.32.p1.1

toḥ | pa. pra. 1kha. | bhā.
arddhasaṅghaḥ
puṃ | pecake | pām̐cā | maṃ ḍūkar̤a
arddhaśonajalam
klo | arddhāṃśena hone pakjale | idaṃ vātapittaghnam | rā. ni. va. 14
arddhāliṃgaḥ
puṃ | jalasarpe | vai. nigha.
arddhāvabhedakaḥ
puṃ | śirorogabhede | ādhkapāāla dadā | nidānalakṣaṇe-“kaśāśanādhyakṣanaprāgvātāvaśyāyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ
kupito'nilaḥ | kevalaḥ sakapho vāndhai gṛhautvā
śiraso balī | manyābhūśaṅkakarṇākṣilalāṭāddhe 'tivedanāṃ | śastrāraṇinibhāṃ kuryyāttīvāṃ so'rddhāvabhedakaḥ ||” sā. ni.| apica yasyoccaimātrādbarddhamatīva jantoḥ sambhedatīdabhamaśūlajuṣṭa' | pakṣāddaśāhādayavāpyakasmāttasyārddhabhedaṃ vitathāyadavasyaṃ t
su. u. 25 a.
arddhāśanam
klī | arddhabhojane | . śa. ca.
arddhenduḥ
puṃ | nakhacihne | kṣattipraudalīyonī
cakṣujiyojane | me. dvikaṃ
arddhendukalā
strī | nāsārīgaviśepe
kapālarogabhede | chīcharīge | arddhadarīge | galaroge | tāluroge | karṇaroge | vai, nigha.
arddhodakācoram
klī | akīdakaśvetadugdhe
arkajale siddha dugdhe | “arkaudakaṃ payaḥ śiṣṭamāmātramuttaraṃ śastam |” hemādrau cārapāṇiḥ
arbhaḥ (kaḥ)
puṃ| bālake| rā. ni. va. 18
kṛśe | me. katrikaṃ | pañcātasamiśrau | rā. ni.
va. 18
arbhā
strī | guggu lau | chugulśana | “arbhācūrṇastvayutam |” prayogā. mṛta-ci.
carmaṇaḥ | puṃ | droṇaparimāṇe (32 sera) | pa.
pra. 13 | ca. da. ca. sā. ci. kūṭajāvalehe
arbhan | klī | netrarogaviśeṣe | ḍhakkūrogaṃ
tacca pañcavidham—prastāryarbhaṃ, śuklāīṃ, raktābhaṃ,
māṃsārbhaṃ, snāyurbhaṃ ceti | lakṣaṇaṃ svasvaparyyāye
jñeyam

3.32.p1.2

aryamā | puṃ | arkavṛkṣe | rā. ni. va. 10 | sūryye
arvvaṇaḥ
arvvā (n) } puṃ | aśve | bhā. pū.
arvvatī | strī | bar̤avāyām | kuśvadāsyām
me. tatrikāṃ
arbudaḥ | puṃ, klī | puruṇe | daśakoṭiparimāṇe
me. datvikāṃ | māṃsakīlakākārarogaviśeṣe | ām̐d
hiṃ rasaulī | vātajapittajakaphajaraktajamāṃsajamedojābhyarbudadvirdvandvabhedenāṣṭau | lakṣaṇaṃ—gātrapradeśe
kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamasṛk praduṣya
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākaṃ | kurvvanti māṃsocchraya mapragāḍhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena
māṃsena ca medasā vā tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni
grantheḥ samānāni tadā bhavanti || bhā. ni | su. ni.
11 a. | "doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ śirāstu sampauḍya
saṅkocya gatastu pākam | saṃstrāvamunnāhyati māṃsapiṇḍaṃ
māṃsāṅkurairācitamāśu vṛddhiṃ | savatyajasraṃ rudhiraṃ
praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt ||” iti dantarogabhede | nelarogabhede | tāluroge tallakṣaṇaṃtālumadhye raktajaṃ pittalakṣaṇaṃ padmakarṇikāvalīsarairiva
pārśvato dīrghamāṃsāṅkurairveṣṭitaṃ śothaṃ arbudaṃ vidyāt
“padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ pittaliṅgam |” bhā. ma. 4ma, mukharo. ci.
arbudākāraḥ | puṃ | bahuvāravṛkṣe | ṭhānitā
gām̐ch | vai. nigha
arbudādrijaḥ | puṃ | meṣaśṛṅgagrām | mer̤āśiṅgī | saṃ suradāraśiṃṅga | vai. nigha.
arvvaram | klī | āluvvanāmavṛkṣe | kāśmīre
taḍuvaḍhū iti prasiddhaṃ | ma. taḍuvar̤a | vai. nigha. 2ma.
saṃgrahaṇī-ci. tālīśādicūrṇe

First 36 of 52 passages. Read on

Linked texts (7)

Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Aṣṭāṅganighaṇṭu — Vāhaṭa, Sanskrit
Ānandakanda — Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit
Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3

Contents

Linked texts (7)