Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 1: kāṇḍaṃ 1

Atharvaveda 1

Language
Sanskrit

Contents

kāṇḍaṃ 1

1.p1

sūktam 1
sūktam 2
sūktam 3
sūktam 4
sūktam 5
sūktam 6
sūktam 7
sūktam 8

1.p2

sūktam 9
sūktam 10
sūktam 11
sūktam 12
sūktam 13
sūktam 14
sūktam 15
sūktam 16

1.p3

sūktam 17
sūktam 18
sūktam 19
sūktam 20
sūktam 21
sūktam 22
sūktam 23
sūktam 24

1.p4

sūktam 25
sūktam 26
sūktam 27
sūktam 28
sūktam 29
sūktam 30
sūktam 31
sūktam 32

1.p5

sūktam 33
sūktam 34
sūktam 35

1.p6

prathamakāṇḍasya sāyaṇabhāṣyasya ekalasañcikā varḍa

1.1

1,1
ye triṣaptāḥ pariyanti viśvā rūpāṇi bibhrataḥ .
vācaspatirbalā teṣāṃ tanvo adya dadhātu me ..1..

1.2

punarehi vacaspate devena manasā saha .
vasoṣpate ni ramaya mayyevāstu mayi śrutam ..2..

1.3

ihaivābhi vi tanūbhe ārtnī iva jyayā .
vācaspatirni yacchatu mayyevāstu mayi śrutam ..3..

1.4

upahūto vācaspatirupāsmān vācaspatirhvayatām .
saṃ śrutena gamemahi mā śrutena vi rādhiṣi ..4..

1.4_7

1.2
vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ bhūridhāyasam .
vidmo ṣvasya mātaraṃ pṛthivīṃ bhūrivarpasam ..1..

1.4_8

jyāke pari ṇo namāśmānaṃ tanvaṃ kṛdhi .
vīḍurvarīyo'rātīrapa dveṣāṃsyā kṛdhi ..2..

1.4_9

vṛkṣaṃ yadgāvaḥ pariṣasvajānā anusphuraṃ śaramarcantyṛbhum .
śarumasmadyāvaya didyumindra ..3..

1.4_10

yathā dyāṃ ca pṛthivīṃ cāntastiṣṭhati tejanam .
evā rogaṃ cāsrāvaṃ cāntastiṣṭhatu muñja it..4..

1.4_11

1.3
vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ śatavṛṣṇyam .
tenā te tanve śaṃ karaṃ pṛthivyāṃ te niṣecanaṃ bahiṣṭe astu bāliti ..1..

1.4_12

vidmā śarasya pitaraṃ mitraṃ śatavṛṣṇyam .
tenā te tanve śaṃ karaṃ pṛthivyāṃ te niṣecanaṃ bahiṣṭe astu bāliti ..2..

1.4_13

vidmā śarasya pitaraṃ varuṇaṃ śatavṛṣṇyam .
tenā te tanve śaṃ karaṃ pṛthivyāṃ te niṣecanaṃ bahiṣṭe astu bāliti ..3..

1.4_14

vidmā śarasya pitaraṃ candraṃ śatavṛṣṇyam .
tenā te tanve śaṃ karaṃ pṛthivyāṃ te niṣecanaṃ bahiṣṭe astu bāliti ..4..

1.5

vidmā śarasya pitaraṃ sūryaṃ śatavṛṣṇyam .
tenā te tanve śaṃ karaṃ pṛthivyāṃ te niṣecanaṃ bahiṣṭe astu bāliti ..5..

1.6

yadāntreṣu gavīnyoryadvastāvadhi saṃśritam .
evā te mūtraṃ mucyatāṃ bahirbāliti sarvakam ..6..

1.7

pra te bhinadmi mehanaṃ vartraṃ veśantyā iva .
evā te mūtraṃ mucyatāṃ bahirbāliti sarvakam ..7..

1.8

viṣitaṃ te vastibilaṃ samudrasyodadheriva .
evā te mūtraṃ mucyatāṃ bahirbāliti sarvakam ..8..

1.9

yatheṣukā parāpatadavasṛṣṭādhi dhanvanaḥ .
evā te mūtraṃ mucyatāṃ bahirbāliti sarvakam ..9..

1.9_15

1.4
ambayo yantyadhvabhirjāmayo adhvarīyatām .
pṛñcatīrmadhunā payaḥ ..1..

1.9_16

amūryā upa sūrye yābhirvā sūryaḥ saha .
tā no hinvantvadhvaram ..2..

1.9_17

apo devīrupa hvaye yatra gāvaḥ pibanti naḥ .
sindhubhyaḥ kartvaṃ haviḥ ..3..

1.9_18

apsvantaramṛtamapsu bheṣajam .
apāmuta praśastibhiraśvā bhavatha vājino gāvo bhavatha vājinīḥ ..4..

1.9_19

1.5
āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana .
mahe raṇāya cakṣase ..1..

1.9_20

yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ .
uśatīriva mātaraḥ ..2..

1.9_21

tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha .
āpo janayathā ca naḥ ..3..

1.9_22

īśānā vāryāṇāṃ kṣayantīścarṣaṇīnām .
apo yācāmi bheṣajam ..4..

1.9_23

1.6
śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye .
śaṃ yorabhi sravantu naḥ ..1..

1.9_24

apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā .
agniṃ ca viśvaśaṃbhuvam ..2..

1.9_25

āpaḥ pṛṇīta bheṣajaṃ varūthaṃ tanve mama .
jyokca sūryaṃ dṛśe ..3..

1.9_26

śaṃ na āpo dhanvanyāḥ śamu santvanūpyāḥ .
śaṃ naḥ khanitrimā āpaḥ śamu yāḥ kumbha ābhṛtāḥ .
śivā naḥ santu vārṣikīḥ ..4..

1.9_27

1.7
stuvānamagna ā vaha yātudhānaṃ kimīdinam .
tvaṃ hi deva vandito hantā dasyorbabhūvitha ..1..

1.9_28

ājyasya parameṣṭhin jātavedastanūvaśin .
agne taulasya prāśāna yātudhānān vi lāpaya ..2..

1.9_29

vi lapantu yātudhānā attriṇo ye kimīdinaḥ .
athedamagne no havirindraśca prati haryatam ..3..

1.9_30

agniḥ pūrva ā rabhatāṃ prendro nudatu bāhumān .
bravītu sarvo yātumān ayamasmītyetya ..4..

1.9_31

paśyāma te vīryaṃ jātavedaḥ pra ṇo brūhi yātudhānān nṛcakṣaḥ .
tvayā sarve paritaptāḥ purastātta ā yantu prabruvāṇā upedam ..5..

1.9_32

ā rabhasva jātavedo'smākārthāya jajñiṣe .
dūto no agne bhūtvā yātudhānān vi lāpaya ..6..

1.9_33

tvamagne yātudhānān upabaddhāmihā vaha .
athaiṣāmindro vajreṇāpi śīrṣāṇi vṛścatu ..7..

1.9_34

1.8
idaṃ haviryātudhānān nadī phenamivā vahat.
ya idaṃ strī pumān akariha sa stuvatāṃ janaḥ ..1..

1.9_35

ayaṃ stuvāna āgamadimaṃ sma prati haryata .
bṛhaspate vaśe labdhvāgnīṣomā vi vidhyatam ..2..

1.9_36

yātudhānasya somapa jahi prajāṃ nayasva ca .
ni stuvānasya pātaya paramakṣyutāvaram ..3..

1.9_37

yatraiṣāmagne janimāni vettha guhā satāmattriṇāṃ jātavedaḥ .
tāṃstvaṃ brahmaṇā vāvṛdhāno jahyeṣāṃ śatatarhamagne ..4..

1.9_38

1.9
asmin vasu vasavo dhārayantvindraḥ pūṣā varuṇo mitro agniḥ .
imamādityā uta viśve ca devā uttarasmin jyotiṣi dhārayantu ..1..

1.9_39

asya devāḥ pradiśi jyotirastu sūryo agniruta vā hiraṇyam .
sapatnā asmadadhare bhavantūttamaṃ nākamadhi rohayemam ..2..

1.9_40

yenendrāya samabharaḥ payāṃsyuttamena brahmaṇā jātavedaḥ .
tena tvamagna iha vardhayemaṃ sajātānāṃ śraiṣṭhya ā dhehyenam ..3..

1.9_41

aiṣāṃ yajñamuta varco dade'haṃ rāyaspoṣamuta cittānyagne .
sapatnā asmadadhare bhavantūttamaṃ nākamadhi rohayemam ..4..

1.9_42

1.10
ayaṃ devānāmasuro vi rājati vaśā hi satyā varuṇasya rājñaḥ .
tataspari brahmaṇā śāśadāna ugrasya manyorudimaṃ nayāmi ..1..

1.9_43

namaste rajan varuṇāstu manyave viśvaṃ hyugra nicikeṣi drugdham .
sahasramanyān pra suvāmi sākaṃ śataṃ jīvāti śaradastavāyam ..2..

1.9_44

yaduvakthānṛtaṃ jihvayā vṛjinaṃ bahu .
rājñastvā satyadharmaṇo muñcāmi varuṇādaham ..3..

1.9_45

muñcāmi tvā vaiśvānarādarṇavān mahataspari .
sajātān ugrehā vada brahma cāpa cikīhi naḥ ..4..

1.9_46

1.11
vaṣaṭte pūṣann asmintsūtāvaryamā hotā kṛṇotu vedhāḥ .
sisratāṃ nāryṛtaprajātā vi parvāṇi jihatāṃ sūtavā u ..1..

1.9_47

catasro divaḥ pradiśaścatasro bhūmyā uta .
devā garbhaṃ samairayan taṃ vyūrṇuvantu sūtave ..2..

1.9_48

sūṣā vyūrṇotu vi yoniṃ hāpayāmasi .
śrathayā sūṣaṇe tvamava tvaṃ biṣkale sṛja ..3..

1.9_49

neva māṃse na pīvasi neva majjasvāhatam .
avaitu pṛśni śevalaṃ śune jarāyvattave'va jarāyu padyatām ..4..

1.9_50

vi te bhinadmi mehanaṃ vi yoniṃ vi gavīnike .
vi mātaraṃ ca putraṃ ca vi kumāraṃ jarāyuṇāva jarāyu padyatām ..5..

1.9_51

yathā vāto yathā mano yathā patanti pakṣiṇaḥ .
evā tvaṃ daśamāsya sākaṃ jarāyuṇā patāva jarāyu padyatām ..6..

1.9_52

1.12
jarāyujaḥ prathama usriyo vṛṣā vātābhrajā stanayann eti vṛṣṭyā .
sa no mṛḍāti tanva ṛjugo rujan ya ekamojastredhā vicakrame ..1..

1.9_53

aṅgeaṅge śociṣā śiśriyāṇaṃ namasyantastvā haviṣā vidhema .
aṅkāntsamaṅkān haviṣā vidhema yo agrabhītparvāsyā grabhītā ..2..

1.9_54

muñca śīrṣaktyā uta kāsa enaṃ paruṣparurāviveśā yo asya .
yo abhrajā vātajā yaśca śuṣmo vanaspatīntsacatāṃ parvatāṃśca ..3..

1.9_55

śaṃ me parasmai gātrāya śamastvavarāya me .
śaṃ me caturbhyo aṅgebhyaḥ śamastu tanve mama ..4..

1.9_56

1.13
namaste astu vidyute namaste stanayitnave .
namaste astvaśmane yenā dūḍāśe asyasi ..1..

1.9_57

namaste pravato napādyatastapaḥ samūhasi .
mṛḍayā nastanūbhyo mayastokebhyaskṛdhi ..2..

1.9_58

pravato napān nama evāstu tubhyaṃ namaste hetaye tapuṣe ca kṛṇmaḥ .
vidma te dhāma paramaṃ guhā yatsamudre antarnihitāsi nābhiḥ ..3..

1.9_59

yāṃ tvā devā asṛjanta viśva iṣuṃ kṛṇvānā asanāya dhṛṣṇum .
sā no mṛḍa vidathe gṛṇānā tasyai te namo astu devi ..4..

1.9_60

1.14
bhagamasyā varca ādiṣyadhi vṛkṣādiva srajam .
mahābudhna iva parvato jyokpitṛṣvāstām ..1..

1.9_61

eṣā te rājan kanyā vadhūrni dhūyatāṃ yama .
sā māturbadhyatāṃ gṛhe'tho bhrāturatho pituḥ ..2..

1.9_62

eṣā te kulapā rājan tāmu te pari dadmasi .
jyokpitṛṣvāsātā ā śīrṣṇaḥ śamopyāt..3..

1.9_63

asitasya te brahmaṇā kaśyapasya gayasya ca .
antaḥkośamiva jāmayo'pi nahyāmi te bhagam ..4 ..

1.9_64

1.15
saṃ saṃ sravantu sindhavaḥ saṃ vātāḥ saṃ patatriṇaḥ .
imaṃ yajñaṃ pradivo me juṣantāṃ saṃsrāvyeṇa haviṣā juhomi ..1..

1.9_65

ihaiva havamā yāta ma iha saṃsrāvaṇā utemaṃ vardhayatā giraḥ .
ihaitu sarvo yaḥ paśurasmin tiṣṭhatu yā rayiḥ ..2..

1.9_66

ye nadīnāṃ saṃsravantyutsāsaḥ sadamakṣitāḥ .
tebhirme sarvaiḥ saṃsrāvairdhanaṃ saṃ srāvayāmasi ..3..

1.9_67

ye sarpiṣaḥ saṃsravanti kṣīrasya codakasya ca
tebhirme sarvaiḥ saṃsrāvairdhanaṃ saṃ srāvayāmasi ..4..

1.9_68

1.16
ye'māvāsyāṃ rātrimudasthurvrājamattriṇaḥ .
agnisturīyo yātuhā so asmabhyamadhi bravat..1..

1.9_69

sīsāyādhyāha varuṇaḥ sīsāyāgnirupāvati .
sīsaṃ ma indraḥ prāyacchattadaṅga yātucātanam ..2..

1.9_70

idaṃ viṣkandhaṃ sahata idaṃ bādhate attriṇaḥ .
anena viśvā sasahe yā jātāni piśācyāḥ ..3..

1.9_71

yadi no gāṃ haṃsi yadyaśvaṃ yadi pūruṣam .
taṃ tvā sīsena vidhyāmo yathā no'so avīrahā ..4..

1.9_72

1.17
amūryā yanti yoṣito hirā lohitavāsasaḥ .
abhrātara iva jāmayastiṣṭhantu hatavarcasaḥ ..1..

1.9_73

tiṣṭhāvare tiṣṭha para uta tvaṃ tiṣṭha madhyame .
kaniṣṭhikā ca tiṣṭhati tiṣṭhādiddhamanirmahī ..2..

1.9_74

śatasya dhamanīnāṃ sahasrasya hirāṇām .
asthurin madhyamā imāḥ sākamantā araṃsata ..3..

1.9_75

pari vaḥ sikatāvatī dhanūrbṛhatyakramīt.
tiṣṭhatelayatā su kam ..4..

1.9_76

1.18
nirlakṣmyaṃ lalāmyaṃ nirarātiṃ suvāmasi .
atha yā bhadrā tāni naḥ prajāyā arātiṃ nayāmasi ..1..

1.9_77

niraraṇiṃ savitā sāviṣakpadornirhastayorvaruṇo mitro aryamā .
nirasmabhyamanumatī rarāṇā premāṃ devā asāviṣuḥ saubhagāya ..2..

1.9_78

yatta ātmani tanvāṃ ghoramasti yadvā keśeṣu praticakṣaṇe vā .
sarvaṃ tadvācāpa hanmo vayaṃ devastvā savitā sūdayatu ..3..

1.9_79

riśyapadīṃ vṛṣadatīṃ goṣedhāṃ vidhamāmuta .
vilīḍhyaṃ lalāmyaṃ tā asman nāśayāmasi ..4..

1.9_80

1.19
mā no vidan vivyādhino mo abhivyādhino vidan .
ārāccharavyā asmadviṣūcīrindra pātaya ..1..

1.9_81

viṣvañco asmaccharavaḥ patantu ye astā ye cāsyāḥ .
daivīrmanuṣyesavo mamāmitrān vi vidhyata ..2..

1.9_82

yo naḥ svo yo araṇaḥ sajāta uta niṣṭyo yo asmāmabhidāsati .
rudraḥ śaravyayaitān mamāmitrān vi vidhyatu ..3..

1.9_83

yaḥ sapatno yo'sapatno yaśca dviṣan chapāti naḥ .
devāstaṃ sarve dhūrvantu brahma varma mamāntaram ..4..

1.9_84

1.20
adārasṛdbhavatu deva somāsmin yajñe maruto mṛḍatā naḥ .
mā no vidadabhibhā mo aśastirmā no vidadvṛjinā dveṣyā yā ..1..

1.9_85

yo adya senyo vadho'ghāyūnāmudīrate .
yuvaṃ taṃ mitrāvaruṇāvasmadyāvayataṃ pari ..2..

1.9_86

itaśca yadamutaśca yadvadhaṃ varuṇa yāvaya .
vi mahaccharma yaccha varīyo yāvayā vadham ..3..

1.9_87

śāsa itthā mahāmasyamitrasāho astṛtaḥ .
na yasya hanyate sakhā na jīyate kadā cana ..4..

1.9_88

1.21
svastidā viśāṃ patirvṛtrahā vimṛdho vaśī .
vṛṣendraḥ pura etu naḥ somapā abhayaṃkaraḥ ..1..

1.9_89

vi na indra mṛdho jahi nīcā yaccha pṛtanyataḥ .
adhamaṃ gamayā tamo yo asmāmabhidāsati ..2..

1.9_90

vi rakṣo vi mṛdho jahi vi vṛtrasya hanū ruja .
vi manyumindra vṛtrahann amitrasyābhidāsataḥ ..3..

1.9_91

apendra dviṣato mano'pa jijyāsato vadham .
vi mahaccharma yaccha varīyo yāvayā vadham ..4..

1.9_92

1.22
anu sūryamudayatāṃ hṛddyoto harimā ca te .
go rohitasya varṇena tena tvā pari dadhmasi ..1..

1.9_93

pari tvā rohitairvarṇairdīrghāyutvāya dadhmasi .
yathāyamarapā asadatho aharito bhuvat..2..

1.9_94

yā rohiṇīrdevatyā gāvo yā uta rohiṇīḥ .
rūpaṃrūpaṃ vayovayastābhiṣṭvā pari dadhmasi ..3..

1.9_95

śukeṣu te harimāṇaṃ ropaṇākāsu dadhmasi .
atho hāridraveṣu te harimāṇaṃ ni dadhmasi ..4..

1.9_96

1.23
naktaṃjātāsi oṣadhe rāme kṛṣṇe asikni ca .
idaṃ rajani rajaya kilāsaṃ palitaṃ ca yat..1..

1.9_97

kilāsaṃ ca palitaṃ ca nirito nāśayā pṛṣat.
ā tvā svo viśatāṃ varṇaḥ parā śuklāni pātaya ..2..

1.9_98

asitaṃ te pralayanamāsthānamasitaṃ tava .
asiknī asyoṣadhe nirito nāśayā pṛṣat..3..

1.9_99

asthijasya kilāsasya tanūjasya ca yattvaci .
dūṣyā kṛtasya brahmaṇā lakṣma śvetamanīnaśam ..4..

1.9_100

1.24
suparṇo jātaḥ prathamastasya tvaṃ pittamāsitha .
tadāsurī yudhā jitā rūpaṃ cakre vanaspatīn ..1..

1.9_101

āsurī cakre prathamedaṃ kilāsabheṣajamidaṃ kilāsanāśanam .
anīnaśatkilāsaṃ sarūpāmakarattvacam ..2..

1.9_102

sarūpā nāma te mātā sarūpo nāma te pitā .
sarūpakṛttvamoṣadhe sā sarūpamidaṃ kṛdhi ..3..

1.9_103

śyāmā sarūpaṃkaraṇī pṛthivyā adhyudbhṛtā .
idamū ṣu pra sādhaya punā rūpāṇi kalpaya ..4..

1.9_104

1.25
yadagnirāpo adahatpraviśya yatrākṛṇvan dharmadhṛto namāṃsi .
tatra ta āhuḥ paramaṃ janitraṃ sa naḥ saṃvidvān pari vṛṅgdhi takman ..1..

1.9_105

yadyarciryadi vāsi śociḥ śakalyeṣi yadi vā te janitram .
hrūḍurnāmāsi haritasya deva sa naḥ saṃvidvān pari vṛṅgdhi takman ..2..

1.9_106

yadi śoko yadi vābhiśoko yadi vā rājño varuṇasyāsi putraḥ .
hrūḍurnāmāsi haritasya deva sa naḥ saṃvidvān pari vṛṅgdhi takman ..3..

1.9_107

namaḥ śītāya takmane namo rūrāya śociṣe kṛṇomi .
yo anyedyurubhayadyurabhyeti tṛtīyakāya namo astu takmane ..4..

1.9_108

1.26
āre'sāvasmadastu hetirdevāso asat.
āre aśmā yamasyatha ..1..

1.9_109

sakhāsāvasmabhyamastu rātiḥ sakhendro bhagaḥ .
savitā citrarādhāḥ ..2..

1.9_110

yūyaṃ naḥ pravato napān marutaḥ sūryatvacasaḥ .
śarma yacchatha saprathāḥ ..3..

1.9_111

suṣūdata mṛḍata mṛḍayā nastanūbhyo .
mayastokebhyaskṛdhi ..4..

1.9_112

1.27
amūḥ pāre pṛdākvastriṣaptā nirjarāyavaḥ .
tāsāṃ jarāyubhirvayamakṣyāvapi vyayāmasyaghāyoḥ paripanthinaḥ ..1..

1.9_113

viṣūcyetu kṛntatī pinākamiva bibhratī .
viṣvakpunarbhuvā mano'samṛddhā aghāyavaḥ ..2..

1.9_114

na bahavaḥ samaśakan nārbhakā abhi dādhṛṣuḥ .
veṇoradgā ivābhito'samṛddhā aghāyavaḥ ..3..

1.9_115

pretaṃ pādau pra sphurataṃ vahataṃ pṛṇato gṛhān .
indrānyetu prathamājītāmuṣitā puraḥ ..4..

1.9_116

1.28
upa prāgāddevo agnī rakṣohāmīvacātanaḥ .
dahann apa dvayāvino yātudhānān kimīdinaḥ ..1..

1.9_117

prati daha yātudhānān prati deva kimīdinaḥ .
pratīcīḥ kṛṣṇavartane saṃ daha yātudhānyaḥ ..2..

1.9_118

yā śaśāpa śapanena yāghaṃ mūramādadhe .
yā rasasya haraṇāya jātamārebhe tokamattu sā ..3..

1.9_119

putramattu yātudhānīḥ svasāramuta naptyam .
adhā mitho vikeśyo vi ghnatāṃ yātudhānyo vi tṛhyantāmarāyyaḥ ..4..

1.9_120

1.29
abhīvartena maṇinā yenendro abhivavṛdhe .
tenāsmān brahmaṇaspate'bhi rāṣṭrāya vardhaya ..1..

1.9_121

abhivṛtya sapatnān abhi yā no arātayaḥ .
abhi pṛtanyantaṃ tiṣṭhābhi yo no durasyati ..2..

1.9_122

abhi tvā devaḥ savitābhi ṣomo avīvṛdhat.
abhi tvā viśvā bhūtānyabhīvarto yathāsasi ..3..

1.9_123

abhīvarto abhibhavaḥ sapatnakṣayaṇo maṇiḥ .
rāṣṭrāya mahyaṃ badhyatāṃ sapatnebhyaḥ parābhuve ..4..

1.9_124

udasau sūryo agādudidaṃ māmakaṃ vacaḥ .
yathāhaṃ śatruho'sānyasapatnaḥ sapatnahā ..5..

1.9_125

sapatnakṣayaṇo vṛṣābhiraṣṭro viṣāsahiḥ .
yathāhameṣāṃ vīrāṇāṃ virājāni janasya ca ..6..

1.9_126

1.30
viśve devā vasavo rakṣatemamutādityā jāgṛta yūyamasmin .
memaṃ sanābhiruta vānyanābhirmemaṃ prāpatpauruṣeyo vadho yaḥ ..1..

1.9_127

ye vo devāḥ pitaro ye ca putrāḥ sacetaso me śṛṇutedamuktam .
sarvebhyo vaḥ pari dadāmyetaṃ svastyenaṃ jarase vahātha ..2..

1.9_128

ye devā divi ṣṭha ye pṛthivyāṃ ye antarikṣa oṣadhīṣu paśuṣvapsvantaḥ .
te kṛṇuta jarasamāyurasmai śatamanyān pari vṛṇaktu mṛtyūn ..3..

1.9_129

yeṣāṃ prayājā uta vānuyājā hutabhāgā ahutādaśca devāḥ .
yeṣāṃ vaḥ pañca pradiśo vibhaktāstān vo asmai satrasadaḥ kṛṇomi ..4..

1.9_130

1.31
āśānāmāśāpālebhyaścaturbhyo amṛtebhyaḥ .
idaṃ bhūtasyādhyakṣebhyo vidhema haviṣā vayam ..1..

1.9_131

ya āśānāmāśāpālāścatvāra sthana devāḥ .
te no nirṛtyāḥ pāśebhyo muñcatāṃhasoaṃhasaḥ ..2..

1.9_132

asrāmastvā haviṣā yajāmyaśloṇastvā ghṛtena juhomi .
ya āśānāmāśāpālasturīyo devaḥ sa naḥ subhūtameha vakṣat..3..

1.9_133

svasti mātra uta pitre no astu svasti gobhyo jagate puruṣebhyaḥ .
viśvaṃ subhūtaṃ suvidatraṃ no astu jyogeva dṛśema sūryam ..4..

1.9_134

1.32
idaṃ janāso vidatha mahadbrahma vadiṣyati .
na tatpṛthivyāṃ no divi yena prāṇanti vīrudhaḥ ..1..

1.9_135

antarikṣa āsāṃ sthāma śrāntasadāmiva .
āsthānamasya bhūtasya viduṣṭadvedhaso na vā ..2..

1.9_136

yadrodasī rejamāne bhūmiśca niratakṣatam .
ārdraṃ tadadya sarvadā samudrasyeva śrotyāḥ ..3..

1.9_137

viśvamanyāmabhīvāra tadanyasyāmadhi śritam .
dive ca viśvavedase pṛthivyai cākaraṃ namaḥ ..4..

1.9_138

1.33
hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā yāsu jātaḥ savitā yāsvagniḥ .
yā agniṃ garbhaṃ dadhire suvarṇāstā na āpaḥ śaṃ syonā bhavantu ..1..

1.9_139

yāsāṃ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte avapaśyan janānām .
yā agniṃ garbhaṃ dadhire suvarṇāstā na āpaḥ śaṃ syonā bhavantu ..2..

1.9_140

yāsāṃ devā divi kṛṇvanti bhakṣaṃ yā antarikṣe bahudhā bhavanti .
yā agniṃ garbhaṃ dadhire suvarṇāstā na āpaḥ śaṃ syonā bhavantu ..3..

1.9_141

śivena mā cakṣuṣā paśyatāpaḥ śivayā tanvopa spṛśata tvacaṃ me .
ghṛtaścutaḥ śucayo yāḥ pāvakāstā na āpaḥ śaṃ syonā bhavantu ..4..

1.9_142

1.34
iyaṃ vīrun madhujātā madhunā tvā khanāmasi .
madhoradhi prajātāsi sā no madhumataskṛdhi ..1..

1.9_143

jihvāyā agre madhu me jihvāmūle madhūlakam .
mamedaha kratāvaso mama cittamupāyasi ..2..

1.9_144

madhuman me nikramaṇaṃ madhuman me parāyaṇam .
vācā vadāmi madhumadbhūyāsaṃ madhusaṃdṛśaḥ ..3..

1.9_145

madhorasmi madhutaro madughān madhumattaraḥ .
māmitkila tvaṃ vanāḥ śākhāṃ madhumatīmiva ..4..

1.9_146

pari tvā paritatnunekṣuṇāgāmavidviṣe .
yathā māṃ kaminyaso yathā man nāpagā asaḥ ..5..

1.9_147

1.35
yadābadhnan dākṣāyaṇā hiraṇyaṃ śatānīkāya sumanasyamānāḥ .
tatte badhnāmyāyuṣe varcase balāya dīrghāyutvāya śataśāradāya ..1..

1.9_148

nainaṃ rakṣāṃsi na piśācāḥ sahante devānāmojaḥ prathamajaṃ hyetat.
yo bibharti dākṣāyaṇaṃ hiraṇyaṃ sa jīveṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ ..2..

1.9_149

apāṃ tejo jyotirojo balaṃ ca vanaspatīnāmuta vīryāṇi .
indra ivendriyāṇyadhi dhārayāmo asmin taddakṣamāṇo bibharaddhiraṇyam ..3..

1.9_150

samānāṃ māsāmṛtubhiṣṭvā vayaṃ saṃvatsarasya payasā piparmi .
indrāgnī viśve devāste'nu manyantāmahṛṇīyamānāḥ ..4..

1.1.1

ye triṣaptāḥ pariyanti viśvā rūpāṇi bibhrataḥ .
vācaspatirbalā teṣāṃ tanvo adya dadhātu me ..1..

1.1.2

punarehi vacaspate devena manasā saha .
vasoṣpate ni ramaya mayyevāstu mayi śrutam ..2..

1.1.3

ihaivābhi vi tanūbhe ārtnī iva jyayā .
vācaspatirni yacchatu mayyevāstu mayi śrutam ..3..

1.1.4

upahūto vācaspatirupāsmān vācaspatirhvayatām .
saṃ śrutena gamemahi mā śrutena vi rādhiṣi ..4..

1.1.4_1

atha prathamaṃ kāṇḍam

1.1.4_2

śākhāyāḥ śaunakīyāyāḥ pūrvokteṣveva karmasu .
viniyogābhidhānena saṃhitārthaḥ prakāśyate ..

1.1.4_3

tatra prathamakāṇḍe ṣaḍ anuvākāḥ, prathame'nuvāke ṣaṭ sūktāni, tatra 'ye triṣaptāḥ' ityetat prathamaṃ sūktam . asya medhājananakarmasu viniyogaḥ. yad āha kauśikaḥ –'pūrvasya medhājananāni' (kausū 10,1) atra pūrvaśabdena 'ye triṣaptāḥ' iti sūktam ucyate , 'pūrvaṃ triṣaptīyam' (kausū 7,8) iti paribhāṣaṇāt . tāni ca medhājananakarmāṇi--udumbarapalāśakarkandhūsamidādhānam, vrīhiyavatilānām āvapanam , kṣīraudanapuroḍāśarasānāṃ bhakṣaṇam , upādhyāyāya bhaikṣadānam , suptasyopādhyāyasya karṇānumantraṇam , upādhyāyopasadanakāle japaḥ, ājyamiśradhānāhomaḥ , tilamiśradhānā hutvā taccheṣabhakṣaṇam , upādhyāyāya daṇḍājinadhānāḥ pradātuṃ dhānānumantraṇam , tadvadeva dhānāhomaḥ śukasāribhāradvājānāṃ pakṣiṇāṃ jihvābandhanam tatprāśanaṃ ca . etāni karmāṇi anena sūktena medhākāmasya kāryāṇi . tathā ca kauśikaṃ sūtram--'śukaśārikṛśānāṃ jihvā badhnāti . āśayati. audumbarapalāśakarkandhūnām ādadhāti. āvapati . bhakṣayati . upādhyāyāya bhaikṣaṃ prayacchati. suptasya karṇam anumantrayate . upasīdan japati. dhānāḥ sapirmiśrāḥ sarvahutāḥ. tilamiśrā hutvā prāśnāti. purastādagneḥ kalmāṣaṃ daṇḍaṃ nihatya paścādagneḥ kṛṣṇājine dhānā anumantrayate. sūktasya pāraṃ gatvā prayacchati. sakṛjjuhoti. daṇḍadhānājinaṃ dadāti' (kausū 10,2-15) iti. asya ayam arthaḥ--'āśyabandhyāplavanayānabhakṣyāṇi saṃpātavanti' (kausū 7,15) iti paribhāṣaṇāt śukādijihvānāṃ saṃpātābhihutānāmeva bandhanaṃ prāśanaṃ ca. 'saṃpātena homam ākṣipate' ityabhyātānānte anena sūktena ājyaṃ hutvā saṃpātānayanam 'sarvāṇyabhimantryāṇi' (kausū 7,16) iti paribhāṣaṇād anenaiva sūktena abhimantraṇaṃ ca. karkandhūrbṛhadbadarī. 'samidham ādadhāti' (kausū 7,4) iti paribhāṣaṇād udumbarādīnāṃ samidha iti yojanīyam . hastahomatvāt tantravikalpaḥ . 'na darvihome na hastahome na pūrṇahome tantraṃ kriyetetyeke' (kausū 138,15) iti sūtrāt . 'āvapati vrīhiyavatilān' (kausū 7,5) iti paribhāṣaṇād āvapaticodanāyāṃ vrīhiyavatilāḥ pratyetavyāḥ. 'sarvāṇyabhimantryāṇi' iti vacanād atra sarve padārthā abhimantrya kartavyāḥ. 'bhakṣayati kṣīraudanapuroḍāśarasān' iti (kausū 7,6) vacanād bhakṣayaticodanāyāṃ dravyānādeśe kṣīraudanapuroḍāśarasā boddhavyāḥ. atra rasaśabdena dadhighṛtamadhūdakāni ucyante. yad asūtrayat--dadhi ghṛtaṃ madhūdakamiti
rasāḥ' (kausū 8,19) iti . kṣīrodanādīnāṃ bhakṣyatvāt homasaṃpātābhimantraṇāni pūrvavat kartavyāni . 'āśyabandhyāplavanayānabhakṣyāṇi saṃpātavanti sarvāṇyabhimantryāṇi' iti vacanasya darśitatvāt , bhaikṣaṃ pakvam apakkaṃ vā abhimantrya dadyāt . anumantraṇaṃ nāma śeṣiṇo mantrārthatvena anusaṃdhānapuraḥsaraṃ mantrajapaḥ. abhimantraṇasya tu īkṣaṇaṃ viśeṣaḥ . uktaṃ hi--

1.1.4_4

'mantram uccārayanneva mantrārthatvena saṃsmaret .
śeṣiṇaṃ tanmanā bhūtvā syād etad anumantraṇam .
etadevābhimantrasya lakṣaṇaṃ cekṣaṇādhikam ..' iti

1.1.4_5

dhānānāṃ sarvahomasya hutaśeṣaprāśanasya ca karmaikye virodhāt prayogabhedaḥ . anyad nigadasiddham .
etāni karmāṇi anyonyanairapekṣyeṇa medhājananaphalasādhanatvena coditatvād vikalpena anuṣṭheyāni . karmabhūyastvāt phalabhūyastvam iti nyāyāt samuccayena vā anuṣṭheyāni . evam uttaratrāpi draṣṭavyam .
upanayanadivasepi medhākāmasya brahmacāriṇaḥ anena sūktena ājyahomaḥ kāryaḥ . tathā ca upanayanaprakaraṇe sūtritam--'medhājananāyuṣyairjuhuyād' (kausū 57,31) iti . atra dravyasya anādeśepi ājyaṃ homadravyam . 'ājyaṃ juhoti' (kausū 7,3) iti juhoticodanāyām ājyasya dravyatvaparibhāṣaṇāt . tathaiva brahmacārisaṃpatkarmasu asya sūktasya viniyogaḥ . sūtritaṃ hi--'pūrvasya brahmacārisāṃpadāni' (kausū 11,1) iti. tāni ca karmāṇi udumbarapalāśakarkandhūsamidhāṃ brahmacārigṛhopastaraṇatṛṇānāṃ ca ādhānam . araṇyapipīlikāchidre medomadhuśyāmākeṣīkatūlājyāni pañca dravyāṇi pṛthak hutvā ājyasthālyāṃ pipīlikodvāpāna opya gṛham āgatya abhyātānānte anena sūktena sthālyā sakṛt juhuyāt . anena sūktena annam abhimantrya brahmacāriṇo bhojayitvā dhānāstilamiśrāḥ prayacchati . etaiḥ karmabhiranuṣṭhitairācāryasya śiṣyasaṃpattirbhavati . tathā ca kauśikaḥ--'audumbaryādayaḥ. brahmacāryāvasathādupastaraṇānyādadhāti' (kausū 11,2 ;3) ityādi.
tathā grāmasaṃpatkāmasya tatsādhaneṣveteṣu udumbarapalāśakarkandhūtakṣaṇādhānasabhopastaraṇatṛṇādhānābhimantritānnāsavapradāneṣu karmasu asya sūktasya viniyogaḥ. tathā ca sūtram--'grāmasāṃpadāni . vikārasthūṇāmūlāvatakṣaṇāni sabhānām upastaraṇāni . grāmīṇebhyonnam . surāṃ surāpebhyaḥ' (kausū 11,7-10) iti . atra yadyapi sūktaviśeṣo na śrūyate tathāpi 'grahaṇam ā grahaṇāt' ( kausū 8. 21 ) iti paribhāṣaṇāt 'pūrvasya' ityetadeva triṣaptīyaṃ saṃbadhyate.

1.1.4_6

tathā sarvasaṃpatkarmasvapi asya sūktasya viniyogaḥ. tathāhi, udumbarapalāśakarkandhūsamidādhānam , vrīhiyavatilānām āvapanam , kṣīrodanapuroḍāśarasānāṃ bhakṣaṇaṃ ca ityetāni medhājananoktāni ahani kālatraye agniprajvālanaṃ tadupasthānaṃ ca savyāt pāṇimadhyād rudhirasya dadhighṛtamadhūdakamiśritasya saṃpātābhimantritasya prāśanam pṛśnimanthaprāśanaṃ ca ityetāni karmāṇi anenaiva sūktena sarvasaṃpatkāmaḥ kuryāt . āha ca kauśikaḥ--'audumbaryādīni . bhakṣaṇāntāni [sarvasāṃpadāni . trirjyotiṣkurute . upatiṣṭhate . savyāt pāṇihṛdayāllohitaṃ rasamiśramaśnāti . pṛśnimanthaḥ . jihvāyā utsādyamakṣyoḥ . paristaraṇamastṛhaṇaṃ hṛdayaṃ dūrśa upanahya tisro rātrīḥ palpūlane vāsayati . cūrṇāni karoti . maiśradhānye mantha opya dadhi madhumiśramaśnāti' (kausū 11,11-18) iti ..
[tathā varcasyakarmaṇi anena sūktena varcaskāmaḥ audumbaryādīni trīṇi kuryāt . tathā ca] varcaskāmāyāḥ kumāryā dakṣiṇororabhimantraṇam , krītavapāhomaḥ, agnyupasthānam ityetāni karmāṇi anena sūktena tejaskāmonutiṣṭhet . 'pūrvasya mamāgne varca iti varcasyāni' ( kausū 12, 10 ) ityādi sūtram .
tathā śatruhastitrāsanakarmāṇyapi anenaiva saṃgrāmajayakāmo rājā kārayet . tāni ca--saṃpātopetarathacakrasya śatruhastyabhimukhaṃ pravartanam , ‘yānabhakṣyāṇi saṃpātavanti' ( kausū 7,15) iti paribhāṣaṇāt saṃpātābhihutānāṃ svakīyahastyaśvādiyānānāṃ śatrugajābhimukhapreraṇam , paṭahabheryādivāditrāṇām abhimantrya tāḍanam , dṛtau śarkarāḥ prakṣipya abhimantrya tadyuktapuruṣaprasthāpanam , tathaiva carmapuṭayantreṇa śarkarāprakṣepaḥ, abhimantritavālukāprakṣepaṇaṃ ca ityetāni . atra sūtram--'pūrvasya hastitrāsanāni . rathacakreṇa saṃpātavatā pratipravartayati' ( kausū 14,1,2 ) ityādi.
tathā pañca nirṛtikarmāṇi śāntikapauṣṭikeṣu sarvatra aṅgatvena vā pāpakṣayārthaṃ svātantryeṇa vā kartavyatvena sūtrakāreṇoktāni . tatra ādyayoḥ saṃpātitābhimantritabhaktaprāśane ājyahome ca etat sūktaṃ viniyuktam . tathā ca sūtram--'pūrvasya pūrvasyāṃ paurṇamāsyām astamita udakānte kṛṣṇacelaparihito nirṛtikarmāṇi prayuṅkte' ( kausū 18,1) ityādi.

1.1.4_7

tathā pauṣṭikaviśeṣe citrākarmaṇi saṃpātitasārūpavatsaudanaprāśanapalāśādisamidādhānarūpe asya sūktasya viniyogaḥ . sūtritaṃ hi-–'pūrvasya citrākarma . kulāyaśṛtaṃ haritabarhiṣam aśnāti' ( kausū 18,19; 20 ) ityādi . tatra 'aśnātyanādeśe sthālīpākaḥ puṣṭikarmasu sārūpavatsaḥ' (kausū 7,1;2) iti paribhāṣitatvāt sarūpavatsāyā gordugdhe śṛtaḥ sthālīpākaḥ . odana iti gamyate.
tejovrate ca etat sūktaṃ viniyuktam . 'nāvyayoḥ sāṃvaidye' ( kausū 18,22) ityādi sūtram.
tathā 'puṣṭikarmaṇām upadhānopasthānam' ( kausū 24,45 ) iti sūtrāt pauṣṭikamantrāṇām upadhānopasthānayorviniyogavidhānena tanmadhyapātinosya sūktasya tatrāpi viniyogaḥ. upadhānaṃ nāma ājyāditrayodaśadravyahomaḥ. 'upadadhātyanādeśe ājyaṃ samit puroḍāśaḥ payaḥ odanaṃ pāyasaṃ paśuḥ vrīhiyavatiladhānāḥ karambhaḥ śaṣkulyaḥ etāni trayodaśa havīṃṣi jānīyād' iti paiṭhīnasiparibhāṣaṇāt.
dvividhā vyādhayaḥ . āhāranimittā anyajanmapāpanimittāśceti . tatra āhāranimittānāṃ vaidyaśāstroktacikitsayā upaśamanam . pāpanimittānāṃ tu ātharvaṇairhomabandhanapāyanādibhirbhaiṣajyakarmabhirupaśamanam . 'oṣadhivanaspatīnām anuktānyapratiṣiddhāni bhaiṣajyānām . aṃholiṅgābhiḥ' (kausū 32,26; 27) iti sūtrakāreṇa ‘sa no muñcatvaṃhasaḥ' (a 4,23) iti pāpanivṛttipratipādanaparāṇāṃ mantrāṇāṃ sarvatra bhaiṣajyakarmaṇi viniyuktatvāt . tatra sarvavyādhiṣu anena sūktena ājyaṃ hutvā udapātraṃ saṃpātya anenaiva vyādhitaśarīraṃ saṃmārjayet . tathā ca kauśikaḥ--'atha bhaiṣajyāni' iti prakramya 'pūrvasyodapātreṇa saṃpātavatānte . valīrvimārṣṭi' (kausū 25,1-5) iti . bhaiṣajyoktasūktaistatratatra vyādhau upadhānopasthānānyapi kuryād iti rudrabhāṣyakāraḥ. upadhānasvarūpam uktam .

1.1.4_8

tathā anenaiva sūktena putrakāmāyāḥ striyā mṛtāpatyāyāśca saṃpātitodakāvasekam puroḍāśabhakṣaṇam kandukakrīḍanam alaṃkāradhāraṇaṃ vā kārayet . 'pūrvasya putrakāmāvatokayoḥ' (kausū 32,28) ityādi sūtram .
tathā upākarmaṇi māṇavakavācane viniyuktam . 'triṣaptīyaṃ ca paccho vācayet' (kausū 139,10) iti hi sūtritam .
tathā rājñaḥ puṣpābhiṣeke 'ye triṣaptāḥ' ityṛcā śākhādibhūtayā payohomaḥ kāryaḥ . tathā ca pariśiṣṭe puṣpābhiṣekaṃ prakramya ucyate--

1.1.4_9

'saptarātraṃ ghṛtāśī vā tato homaṃ prayojayet .
gavyena payasā kuryāt sauvarṇena sruveṇa tu .
vedānām ādimairmantrairmahāvyāhṛtipūrvakaiḥ' (apa 5,3,3; 4) iti .
tad evam ātharvaṇamantrāṇāṃ siddhamantratvena aparimitavīryatvapradarśanārtham ādimasūktasya vistarataḥ sarveṣu karmasu upalakṣaṇatvena sūtrakṛtā viniyogobhyadhāyi . tataḥ sarveṣāṃ mantrāṇām abhilaṣitasarvaphalasādhanatvaṃ pratyetavyam . nanu mantrāṇām anuṣṭheyārthaprakāśakatvasya tadarthaśāstrāt' (mīsū 1,2,31) ityadhikaraṇena sthāpitatvāt 'tattalliṅgānusāreṇa viniyogo vaktavyaḥ . itarathā agninā siñceditivat asamarthavidhānaṃ prasajyeta . nāyaṃ doṣaḥ . aindryā gārhapatyam upatiṣṭhate itivad balīyasyā śrutyā liṅgaṃ bādhitvā guṇakalpanayāpi viniyogasaṃbhavāt . tatra hi aindramantre indraśabdasya gauṇīṃ vṛttim āśritya gārhapatyopasthāne viniyogaḥ kṛtaḥ. evam atrāpi gopathabrāhmaṇaśrutyā udīritanikhilakarmasu viniyogaḥ kṛta iti tattatkarmānusāreṇa mantraliṅgānāṃ gauṇyādivṛttyāśrayeṇa viniyojyārthaparatā boddhavyā.

1.1.4_10

ye triṣaptāḥ pariyanti viśvā rūpāṇi bibhrataḥ .
vācaspatirbalā teṣāṃ tanvo adya dadhātu me ..1..

1.1.4_11

ye. tri'saptāḥ . pari'yanti . viśvā . rūpāṇi . bibhrataḥ .
vācaḥ . patiḥ . balā . teṣām . tanvaḥ . adya . dadhātu . me .. 1..

1.1.4_12

yacchabdotra prasiddhārthavācī . 'sarvanāma prasiddhārthaṃ prasādhyārthavighātakṛt' iti nyāyāt ye lokavedaprasiddhāḥ trisaptāḥ . trayo vā sapta vā bhāvāḥ.
'saṃkhyayāvyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ saṃkhyeye' (pā 2,2,25) iti anyapadārthe bahuvrīhiḥ . anyapadārthaśca atra vārthaḥ . sa ca vikalpaḥ saṃśayo vā saṃbhavati . atra tu vikalpa eva vivakṣitaḥ . 'bahuvrīhau saṃkhyeye ḍajabahugaṇāt' (pā 5,4,73) iti ḍac samāsāntaḥ . tasya satiśiṣṭatvāt 'sati śiṣṭasvaro balīyān' (pāvā 6,1,158) iti nyāyena bahuvrīhisvaraṃ bādhitvā 'citaḥ' (pā 6,1,163) iti antodāttatvam . tad ayam arthaḥ-- pṛthivyādayastrayaḥ teṣām lokāḥ. adhiṣṭhātāraḥ agnivāyvādityāḥ. sattvarajastamoguṇāḥ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ityevamādyāstrisaṃkhyākrāntā ye santi te sarve atra triśabdena vivakṣitāḥ . tathā sapta ṛṣayaḥ. sapta grahāḥ. sapta. marudgaṇāḥ. sata lokāḥ . sapta cchandāṃsi ityādyā ye saptasaṃkhyākrāntāḥ santi te sarve atra saptaśabdena abhimatāḥ. trisaṃkhyākrāntāḥ saptasaṃkhyākrāntā vā iti yāvat .
yadvā--triḥ sapta trisaptāḥ. pūrvavad bahuvrīhiḥ . atra sujarthaḥ anyapadārthaḥ . sa ca kriyābhyāvṛttyātmakaḥ . trirāvṛttasaptasaṃkhyāyuktā ityarthaḥ . atra samāsenaiva sujarthasya abhihitatvāt saṃkhyāvācinastriśabdasyaiva samāsaḥ na tu sujantasya iti sucaḥ śravaṇābhāvaḥ . tad uktaṃ vārtikakṛtā-- 'sujabhāvobhihitārthatvāt samāse' (pāvā 2,2,25) iti . te caivaṃ draṣṭavyāḥ prasiddhasūryādhiṣṭhitaprācīdigvyatiriktā ārogādibhiḥ saptabhiḥ sūryairadhiṣṭhitāḥ sapta diśaḥ. te ca ārogādayastaittirīyairāmnāyante-–'ārogo bhrājaḥ paṭaraḥ pataṅgaḥ . svarṇaro jyotiṣīmān vibhāsaḥ' ( taiā 1,7,1) iti . hotṛprabhṛtayo vaṣaṭkartāraḥ sapta ṛtvijaḥ. 'mitraśca varuṇaśca . dhātā cāryamā ca . aṃśaśca bhagaśca . indraśca vivasvāṃścetyete' ( taiā 1,13,3) iti śrutyantaraprasiddhā vivasvadvyatiriktāḥ sapta ādityā iti. tathā ca mantravarṇaḥ--'sapta diśo nānāsūryāḥ sapta hotāra ṛtvijaḥ . devā ādityā ye sapta' ( ṛ 9,114,3 ) iti . yadvā sapta sindhavaḥ sapta lokāḥ sapta diśaḥ ityevaṃ trisaptāḥ. śrūyate hi--'yaḥ sapta sindhūn adadhāt pṛthivyām . yaḥ sapta lokān akṛṇod diśaśca' (taibrā 2,8,3,8 ) iti . sapta grahāḥ sapta ṛṣayaḥ sapta marudgaṇā iti vā trisaptāḥ . atha vā triguṇitā saptasaṃkhyā yeṣviti bahuvrīhiḥ. ekaviṃśatisaṃkhyākā ityarthaḥ. te ca 'dvādaśa māsāḥ pañcartavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśaḥ' (tai 7,3,10,5) iti prasiddhāḥ parigṛhyante.
yadvā śarīrārambhakāṇi pañca mahābhūtāni pañca prāṇāḥ pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi antaḥkaraṇaṃ ceti . evam ekaviṃśatisaṃkhyākāḥ pratyetavyāḥ..

1.1.4_13.1

evam uktalakṣaṇāstrisaptasaṃkhyā ye devāḥ pariyanti pratidinaṃ prativatsaraṃ pratikalpaṃ pratiśarīraṃ yathocitaṃ paryāvartante. paripūrvād iṇ gatau ityasmāllaṭi adāditvāt śapo luk . 'iṇo yaṇ' ( pā 6,4,81 ) iti yaṇādeśaḥ . 'yadvṛttānnityam' (pā 8,1,66) iti nighātapratiṣedhaḥ. udāttavatā tiṅā gateḥ samāsavacanam iti pariśabdasya tiṅantena samāsaḥ. 'tiṅi codāttavati' (pā 8,1,71) iti gateranudāttatvam . kiṃ kurvāṇāḥ viśvā viśvāni sarvāṇi rūpāṇi pratiniyatākārān jagadanugrahārthaṃ bibhrataḥ dhārayantaḥ . yadvā rūpyanta iti rūpāṇi cetanācetanātmakāni vastūni bibhrataḥ abhimataphalapradānena poṣayantaḥ. viśveti 'śeśchandasi bahulam' (pā 6,1,70 ) iti śerlope pratyayalakṣaṇena numi upadhādīrghatve 'nalopaḥ prātipadikāntasya' (pā 8,2,7 ) iti nalopaḥ. viśvaśabdaḥ 'aśūpruṣilaṭikaṇikhaṭiviśibhyaḥ kvan' (pāu 1,151) iti kvanpratyayāntatvāt 'ñnityādirnityam' (pā 6,1,197 ) ityādyudāttaḥ bibhrataḥ iti ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ ityasmāllaṭaḥ śatrādeśaḥ . śapaḥ śluḥ . 'bhṛñāmit' (pā 7,4,76) ityabhyāsasya ittvam . 'ugidacāṃ sarvanāmasthāne'dhātoḥ' (pā 7,1,70 ) iti prāptasya numo 'nābhyastācchatuḥ' (pā 7,1,78) iti pratiṣedhaḥ. pratyayasvareṇa śaturudāttatve prāpte 'abhyastānāmādiḥ' (pā 6,1,189) iti abhyastasya ādyudāttatvam . vācaspatiḥ vācaḥ vedātmikāyāḥ patiḥ pālakaḥ svāmī . nisargasiddhatvena nityānāmapi vedānāṃ prathamatastanmukhād abhivyaktestasya svāmitvavyapadeśaḥ. yadadvayamapi parasparasāpekṣatayā ekārthatāvṛttitvānnirūḍhatvācca brahmaṇaḥ saṃjñā .

1.1.4_13.2

'sāvekāca' (pā 6,1,168 ) iti vāca uttarasyā vibhakterudāttatvam . ṣaṣṭhyāḥ patiputra” (pā 8,3,53) iti visarjanīyasya satvam . teṣāṃ prāgudīritānāṃ trisaptānāṃ devānāṃ balā balāni. pūrvavat 'śeśchandasi bahulam' (pā 6,1,70) iti śerlopaḥ. tattadasādhāraṇasāmarthyāni śrutadhāraṇādīni me mama medhādiphalārthinaḥ . 'temayāvekavacanasya' (pā 8,1,22) iti asmacchabdasya ṣaṣṭhyekavacanāntasya me ādeśaḥ. 'anudāttaṃ sarvamapādādau' (pā 8,1,18) ityadhikārāt sarvānudāttatvam. tanvaḥ tanvāḥ śarīrasya. anityam āgamaśāsanam iti āḍabhāvaḥ. adya idānīṃ medhājananādikarmakāle dadhātu vidadhātu karotu . ḍudhāñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ. asmālloṭi juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ. 'ślau' (pā 6,1,10) iti dvirvacanam . tipaḥ pittvena ‘sārvadhātukamapit' (pā 1,2,7 ) iti ṅittvasyābhāvāt 'śnābhyastayorātaḥ ( pā 6,4,112 ) iti āllopasyābhāvaḥ. 'tiṅṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28 ) iti nighātaḥ.

1.1.4_13.3

atra balādhānarūpābhimataphalapradātṛtvaṃ vācaspatikartṛkam avagamyate . tad ayuktam . devatāyā vigrahādyabhāvena phaladātṛtvāyogāt . loke hi vigrahādimata eva sevitarājādeḥ phalapradātṛtvaṃ dṛśyate . nāyaṃ doṣaḥ. devatāyā vigrahādyabhāvena phaladātṛtvāsaṃbhavepi taduddeśena kriyamāṇayāgahomādijanitāpūrvasyaiva phalapradātṛtvāṅgīkārāt . tathā ca navame devatādhikaraṇe nirṇītam-- ‘devatā vā prayojayedatithivadbhojanasya tadarthatvāt' (mīsū 9,1,6) ityatra . tathāhi—'yadāgneyo'ṣṭākapālaḥ' (tai 2,6,3,3) ityatra devatā pratīyate . apūrvamapi . tatra prākaraṇikānām avaghātaprokṣaṇādīnāṃ saṃnipatyopakārakāṇāṃ prayājādīnām ārādupakārakāṇāṃ ca aṅgānāṃ kim agnyādidevatā prayojikā uta apūrvam iti viśaye devataiva prayojiketi tāvat prāptam . kutaḥ . yāgena toṣitāyā devatāyāḥ phalapradatvāt . saṃbhavati hi tasyāḥ phalapradatvam . mantrārthavādādibhyo vigrahādipañcakāvagamāt . vigrahaḥ, haviḥsvīkāraḥ, tadbhojanam , tṛptiḥ, prasādaśca ityetat cetanasyocitaṃ pañcakam . 'sahasrākṣo gotrabhidvajrabāhuḥ' (tai 2,3,14,4,) iti vigrahaḥ . 'agniridaṃ havirajuṣata' ( taibrā 3,5,10,2, ) iti haviḥsvīkāraḥ. 'addhīdindra prasthitemā havīṃṣi' ( ṛ 10,116,8) iti havirbhojanam . 'tṛpta evainamindraḥ prajayā paśubhistarpayati' (tai 2, 5,4,3 ) iti tṛptiprasādau . tataḥ sevitarājādivat pūjitadevatāyāḥ phalapradatvena prādhānyāt saiva dharmāṇāṃ prayojikā. tathā sati vikṛtiṣu sauryādiṣu prākṛtānām agnyādīnām abhāvāt tatsaṃbaddhā dharmā eva tāvat nātidiśyante kutastatra ūhasya prāptiriti prāpte abhidhīyate --

1.1.4_13.4

kiṃ devatāyāḥ phalapradātṛtvena prādhānyaṃ śabdād āpādyate vastusāmarthyād vā. nādyaḥ . ‘svargakāmo yajeta' ityatra yajeteti śabdena vidheyasya yāgasya phalapradatvāvagamāt . dravyadevate tu siddhatvena vidhyanarhe . tatra yathā dravyasya vidheyaṃ prati guṇatvam tathā devatāyā api . yadā yāgasya kālāntarabhāvi phalaṃ prati vyavahitatvam tadā tatsādhanabhūtā devatā tatopi vyavahitā. kā tarhi phalasya gatiḥ. apūrvam iti vadāmaḥ . tacca śrutyā śrutārthāpattyā vā pratīyamānatvāt śābdam iti tasya phalapradatvam ucitam . nāpi vastusāmarthyād devasya phalapradatvam . vigrahādipañcakapratipādakayormantrārthavādayoḥ svārthe tātparyābhāvāt . anyathā 'vanaspatibhyaḥ svāhā mūlebhyaḥ svāhā' (tai 7,3,20,1;2) ityādimantreṣvapi devatvaṃ vigrahādiyuktvaṃ ca kalpyeta . tacca pratyakṣaviruddham . ato na rājādivat phalapradatvam . kiṃca vigrahādimaddevatāvādyapi na vinā karmaṇā phalam abhyupagacchati . tataḥ prāptāprāptavivekena ubhayavādisiddhasya yāgasyaiva phalapradatvam astu . kiṃca mātāpitṛgurvādiśuśrūṣāyāḥ vināpi devatāṃ phalapradatvam ubhayavādisiddham . tasmāt phalapradam apūrvameva dharmāṇāṃ prayojakam . tathā sati sauryādiṣu agnyādidevatābhāvepi apūrvaprayuktadharmāṇām atideśād asti tatra ūhasyāvakāśaḥ . tad uktam --

1.1.4_14

[devaḥ prayojako'pūrvaṃ vā''dyo'sya phaladatvataḥ .
na vidheye guṇo hyeṣo'pūrvasya phalitocitā ..' (mīnyā 9,1,8) iti .]

1.1.4_15

evaṃ prakṛtepi etatsūktānuṣṭheyājyasamiddhomādijanitāpūrvasyaiva abhimataphalasādhanatvam . evaṃ sati 'ye triṣaptāḥ' ityasya karaṇamantratvāt mantrāṇāṃ ca anuṣṭhayārthaprakāśakatvāt phalaprārthanāvyapadeśena karmāpekṣitadevatā prakāśyate iti avirodhaḥ . ayaṃ ca jaiminipakṣonukrāntaḥ .
bādarāyaṇastu

1.1.4_16

'virodhe guṇavādaḥ syād anuvādovadhārite.
bhūtārthavādastaddhānād arthavādastridhā mataḥ ..'

1.1.4_17

iti pramāṇāntarāviruddhānāṃ mantrārthavādādīnāṃ svārthepi tātparyāṅgīkāreṇa devānāṃ vigrahādipañcakam abhyupagamya yāgahomādikriyātoṣitānāṃ teṣāṃ devānāmeva abhimataphalapradānakartṛtvam aṅgīcakāra . tathā ca vaiyāsikaṃ sūtram -–‘phalamata upapatteḥ' (vesū 3,2,39) iti . śrutirapi ārādhitasya devasyaiva phalapradātṛtvaṃ darśayati . 'strīpuṃsorvā' ya iha sthātum apekṣyate [tasmai] sarvaiśvaryaṃ dadāti yatra kutrāpi mriyeta dehānte devaḥ paramaṃ brahma tārakaṃ vyācaṣṭe' (nṛpū 1,7) iti . eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yam ebhyo lokebhya unninīṣate eṣa hi evāsādhu karma kārayati taṃ yam adho ninīṣate' (tu. sapra. kauu [3,9) ityādi.
asya sūktasya medhājanane viniyogābhidhānāt tasya ca adhītavedaśāstrādidhāraṇasāmarthyādhānarūpatvāt vedānām adhipatirbrahmaiva tat kartuṃ śaknotīti brahmaprārthanam atra kṛtam . anenaivābhiprāyeṇa śrutirapi tadvācakaśabdāntaraṃ parihṛtya vācaspatiśabdena brahmāṇaṃ niradikṣat .
atra vihitāni medhājananādīni karmāṇi phalārthī svayameva yadi anutiṣṭhet tadā me iti asmacchabdasya mukhya evārthaḥ saṃbhavati . [yadā tu] phalabhājo yajamānasya aśaktyā anadhikārādvā uktāni karmāṇi anyena kāryante tadā kim ayaṃ mantraḥ pratyagāśīṣṭvaliṅgāt 'āyurdā agnesyāyurme dehi' (tai 1,5,5,4) itivat phalabhājā yajamānena paṭhitavyaḥ uta ‘mamāgne varcaḥ' (ṛ 10,128,1) itivat kriyākartrā ācāryeṇa . dvitīye pakṣe mantroccāraṇakartureva asmacchabdābhidheyatvāt tasyaiva phalasaṃbandhapratīteḥ kathaṃ yajamānasya phalabhāktvam iti cintāyām ucyate --

1.1.4_18

‘āyurdā agne' ityādeḥ karaṇatayā vidhānābhāvāt liṅgād yajamānapāṭhyatā nirṇītā mantrāścākarmakaraṇāstadvat' (mīsū 3,8,15) ityasminnadhikaraṇe . asya tu gopathabrāhmaṇe medhājananādikarmasu viniyogābhidhānāt śrutyā liṅgaṃ bādhitvā ‘mamāgne varcaḥ' itivat asyāpi mantrasya kriyākartrā ācāryeṇaiva prayoktavyatā . tathā ca kriyākarturācāryasya dakṣiṇayā krītatvāt tadatiriktaphalasaṃbandhānupapatteḥ phalabhāktvaṃ yajamānasyaiva . 'śāstraphalaṃ prayoktari' (mīsū 3,7,18) ityuktatvāt . tathā ca me iti saṃbandhasāmānye ṣaṣṭhī. mama yo yajamānastasyetyarthaḥ . tathā ca jaiminīyaṃ sūtram -–'karaṇeṣvarthavattvāt' (mīsū 3,8,25) iti . atrāyaṃ saṃgrahaślokaḥ --
'mamāgna iti kasyātra phalaṃ liṅgena kartṛgam .
śrutyā svāmini na krīte liṅgaṃ tatropacaryatām ..' (mīnyā 3,8,20) iti.
punarehi vacaspate devena manasā saha .

1.1.4_19

vasoṣpate ni ramaya mayyevāstu mayi śrutam ..2..

1.1.4_20

punaḥ . ā . ihi . vācaḥ . pate . devena . manasā . saha .
vasoḥ . pate . ni . ramaya . mayi . eva . astu . mayi śrutam ..2..

1.1.4_21

he vācaspate vācaḥ vedarūpāyāḥ pālayitardeva. ‘subāmantrite parāṅgavat svare' (pā 2,1,2) iti ṣaṣṭhyantasya parāṅgavadbhāvāt ṣaṣṭhyāmantritasamudāyasya ‘āmantritasya ca' (pā 8,1,19) ityāṣṭamikaṃ sarvānudāttatvam . īdṛśa he brahman devena dyotanātmakena manasā antaḥkaraṇena anugrahabuddhyetyarthaḥ . sakalendriyānugrāhakatvāt sattvaguṇapariṇāmarūpatvena svacchatvācca manaso dyotanātmakatvam . tādṛśena manasā saha saṃgataḥ san punarehi . kriyābhyāvṛttyupalakṣaṇārthoyaṃ punaḥśabdaḥ. abhimataphalapradānārthaṃ punaḥpunarmatsamīpam āgacchetyarthaḥ . svarādigaṇe punarādyudāttaḥ iti pāṭhāt punaḥśabda ādyudāttaḥ . atra vācaspaterāgamanaṃ phalapradānārtham . tacca phalapradānaṃ kiṃ vācaspatereva uta manasopīti vicikitsāyām sahabhāvaśravaṇāt manasopīti prāptam . tacca ayuktam . sahaiva daśabhiḥ putrairbhāraṃ vahati gardabhītivat sahaśabdaśravaṇepi aprādhānyād manasaḥ kriyānanvayitvāt . aprādhānyaṃ ca 'sahayukte'pradhāne' (pā 2,3,19) iti tṛtīyāvidhānāt . tathā śeṣalakṣaṇe tvaṣṭāraṃ tūpalakṣayet pānāt ' (mīsū 3,2,34) ityadhikaraṇepi evameva nirṇītam . tathā hi-- 'agnā3i patnīvā3: sajūrdevena tvaṣṭrā somaṃ piba svāhā' (tai 1,4,27,2) iti pātnīvatagrahahomamantre tvaṣṭuḥ patnīvadagnisahabhāvaśravaṇena pānakriyānvayād devatātvāt tadgrahaśeṣabhakṣaṇamantrepi upalakṣaṇīyatvam āśaṅkaya rāddhāntitam -- tvaṣṭuḥ apradhānavibhaktyabhihitatvena sahabhāvamātrapratīteḥ pānakriyānvayitvābhāvād adevatātvād bhakṣaṇamantre nopalakṣaṇīyatvamiti . api ca he vasoṣpate vāsakasya grāmapaśvādirūpasya dhanasya svāmin . antarbhāvitaṇyāda vasa nivāse ityasmāt 'śṛsvṛsniīhatrapyasivasihaniklidibandhimanibhyaśca' (pāu 1,10) iti upratyayaḥ . anityam āgamaśāsanam iti numabhāve 'gherṅiti' (pā 7,3,111) iti guṇe 'ṅasiṅasośca' (pā 6,1,110) iti pūrvarūpatā. 'ṣaṣṭhyāḥ patiputra' (pā 8,3,53) iti visarjanīyasya satvam . pūrvavat parāṅgavadbhāvāt ṣaṣṭhyāmantritasamudāyasya ṣāṣṭhikam ādyudāttatvam . yadvā vasoḥ vāsakasya prāṇasya pate svāmin prajāpate niramaya abhimatagrāmādilakṣaṇaphalapradānena nitarām asmān krīḍaya . yatastvaṃ vasupatiḥ atastava grāmādivividhaphalapradānaśaktirasti . tasmād asmadapekṣitānāṃ vividhaphalānāṃ sākalyena pradānāt nirantaraṃ sukhayetyarthaḥ . asmādeva liṅgāt grāmasāṃpadādiṣu karmasu viniyoga upapannaḥ. ramu krīḍāyām asmāt hetumati ṇici upadhāvṛddhau janījṝṣnisurañjo'mantāśceti mittvāt ‘mitāṃ hrasvaḥ' (pā 6,4,92) ityupadhāhrasvatvam . idānīṃ grāmādivividhasaṃpattyā sarvotkṛṣṭatām ātmanaḥ prārthayate . mayyevāstu tvayā dattaṃ grāmādikam ananyasādhāraṇyena mayyeva vartatām . anyayogavyavacchedārthoyam evakāraḥ . yata evakārastatonyatrāvadhāraṇam iti nyāyena asmacchabdāt parato vartamānena evakāreṇa grāmādīnāṃ niyamyamānatvāt . medhājananasya prādhānyaṃ darśayituṃ vipraparivrājakanyāyena pārthakyena nirdiśati--mayi śrutam iti . śrutam upādhyāyād vidhito'dhītaṃ vedaśāstrādikamapi mayyeva . astu ityanuṣaṅgaḥ . samyagadhītasyāpi vedādeḥ prāyeṇa vismaraṇasaṃbhavād adhītasya dhāraṇārthaṃ mahyaṃ medhāṃ prayacchetyarthaḥ.
ihaivābhi vi tanūbhe ārtnī iva jyayā .
vācaspatirni yacchatu mayyevāstu mayi śrutam ..3..

1.1.4_22

iha . eva . abhi . vi . tanu . ubhe iti . ārtnī havetyārtnī'iva . jyayā .
vācaḥ . patiḥ . ni. yacchatu . mayi . eva . astu . mayi . śrutam .. 3 ..

1.1.4_23

he vācaspate ‘ihaiva' asminneva sādhake jane. 'idamo haḥ' (pā 5,3,11) iti saptamyarthe hapratyaye 'idama iś' (pā 5,3,3 ) iti iśādeśaḥ. ubhe śrutadhāraṇalakṣaṇāṃ medhāṃ vividhabhogahetubhūtāṃ grāmādisaṃpadaṃ ca. anayoḥ aihikāmuṣmikaphalasādhanena vyavasthitatvāt koṭidvayena nirdeśaḥ . te ubhe api phale abhi vi tanu abhito vistīrṇe kuru . sarvajanebhyo'pi mayyeva prabhūte kurvityarthaḥ. tanu vistāre . 'tanādikṛñbhya uḥ' (pā 3,1,79 ) iti upratyayaḥ. 'utaśca pratyayādasaṃyogapūrvāt' (pā 6,4,106) iti herluk . tatra dṛṣṭāntaḥ -- jyayā maurvyā dhanuṣi āropitayā ārtnī iva aṭanyāviva . te yathā abhivitanyete tathetyarthaḥ. anena svarasataḥ aprāptayorapi balāt prāpaṇam uktam iti draṣṭavyam . yadvā ihaiva abhi vi tanu . abhimataṃ phalam iti śeṣaḥ. ubhe ārtnī iveti ubhaśabdasya uttaratra saṃbandhaḥ . 'īdūdeddvivacanam' (pā 1,1,11) iti pragṛhyasaṃjñā . 'plutapragṛhyā aci' (pā 6,1,125) iti prakṛtibhāvaḥ . ārtnī iveti . 'ivena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ca vaktavyam' (pāvā 2,1,4) iti samāsaḥ . idānīṃ prāptasya phalasya sthairyaṃ prārthayate -- vācaspatiḥ vidhātā ni yacchatu svātmane dattaṃ nikhilaṃ phalaṃ niyamayatu . yathā māṃ na jahāti tathā sthirīkarotu ityarthaḥ. nipūrvād yameḥ śapi 'iṣugamiyamāṃ chaḥ' (pā 7,3,77 ) iti chatvam . 'tiṅṅatiṅaḥ' ( pā 8,1,28) iti sarvānudāttatvam . abhimatasya phalasya ayogavyavacchedam uktvā anyayogavyavacchedam āha--mayyevāstu mayi śrutam iti . vyākhyātametat .
upahūto vācaspatirupāsmān vācaspatirhvayatām .
saṃ śrutena gamemahi mā śrutena vi rādhiṣi ..4..

1.1.4_24

upa'hūtaḥ . vācaḥ . patiḥ . upa . asmān . vācaḥ . patiḥ . hvayatām .
sam . śrutena . gamemahi . mā . śrutena . vi. rādhiṣi .. 4 ..

1.1.4_25

vācaspatiḥ vācaḥ pālayitā devaḥ upahūtaḥ samīpam āhūtaḥ. satsvapi anyeṣu deveṣu asāveva mama abhilaṣitaphalapradāteti asmābhiḥ prārthita ityarthaḥ. upapūrvāt hvayateḥ karmaṇi niṣṭhā. 'vacisvapi' (pā 6,1,15) ityādinā saṃprasāraṇam . ‘gatiranantaraḥ' (pā 6,2, 49) iti gateḥ prakṛtisvaratvam . 'upasargāścābhivarjam' (phi 4,13) ityupaśabda ādyudāttaḥ. yato mayopahūtaḥ tato hetorvācaspatiḥ sa devaḥ asmān medhājananādiphalakāmān upahvayatāṃ tattat phalaṃ pradātuṃ svasamīpam āhvayatu . yadvā--tattatphalaprāptim abhyanujānātu . upapūrvo hvayatiḥ abhyanujñānepi vartate, yathā 'upahūta upahvayasva' iti somabhakṣaṇānujñānānujñāpanamantre . tena upahūtāḥ santo vayaṃ śrutena vidhitodhītena vedaśāstrādinā saṃ gamemahi saṃgacchemahi . vācaspatiprasādaprāptayā medhayā kṛtsnaṃ vedaśāstraṃ prāptavāmeti bhāvaḥ . 'vyavahitāśca' (pā 1,4,82) iti samaḥ kriyāpadena saṃbandhaḥ. 'samo gamyṛcchibhyām' (pā 1,3,29) iti gamerātmanepadam . asmād āśīrliṅi 'liṅayāśiṣyaṅ' (pā 3,1,86) iti aṅ pratyayaḥ śapo'pavādaḥ . 'liṅaḥ sīyuṭ' (pā 3,4,102) iti sīyuṭ . 'chandasyubhayathā' (pā 3,4,117) iti sārvadhātukasaṃjñāyāṃ 'liṅaḥ saloponantyasya' (pā 7,2,79) iti salope guṇe vali lopaḥ . adhītasya vedaśāstrasya svasmin sarvadāvasthānaṃ prārthayate mā śrutena iti . śrutena uktalakṣaṇena mā vi rādhiṣi virāddho viyukto mā bhūvam . sarvadā vedaśāstrādisahito bhūyāsam ityarthaḥ . rādha sādha saṃsiddhau . asmāt māṅi luṅi vyatyayena ātmanepadam iḍāgamaśca .
iti prathamakāṇḍe prathamenuvāke prathamaṃ sūktam .

1.2.1

vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ bhūridhāyasam .
vidmo ṣvasya mātaraṃ pṛthivīṃ bhūrivarpasam ..1..

1.2.2

jyāke pari ṇo namāśmānaṃ tanvaṃ kṛdhi .
vīḍurvarīyo'rātīrapa dveṣāṃsyā kṛdhi ..2..

1.2.3

vṛkṣaṃ yadgāvaḥ pariṣasvajānā anusphuraṃ śaramarcantyṛbhum .
śarumasmadyāvaya didyumindra ..3..

1.2.4

yathā dyāṃ ca pṛthivīṃ cāntastiṣṭhati tejanam .
evā rogaṃ cāsrāvaṃ cāntastiṣṭhatu muñja it..4..

1.2.4_1

vidmā śarasyetyādyanuvākaśeṣasya upākarmaṇi jape viniyogaḥ . tathā ca sūtram--abhijiti śiṣyānupanīya' ityupākarma prakramya triṣaptīyaṃ ca paccho vācayet . śeṣamanuvākasya japanti' ( kausū 139,1-11 ) iti . tatra vidmā śarasya iti prathamena sūktena tasminneva upākarmaṇi ājyahomaḥ kartavyaḥ . aparājitagaṇe asya paṭhitatvāt 'abhayaraparājitaixxxājyaṃ juhuyāt' ( kausū 139,7 ) ityādiṣu viniyogaḥ.
etenaiva saṃgrāmajayakarmāṇi kuryāt . tāni ca--ājyahomaḥ, saktuhomaḥ, dhanuridhmegnau dhanuḥsamidādhānam , śaredhme śarasamidādhānam , saṃpātitābhimantritadhanuḥpradānaṃ ca pratyetavyāni . eteṣu karmasvanuṣṭhiteṣu saṃgrāme dṛṣṭamātreṇa śatravaḥ palāyante . tad uktaṃ saṃhitāvidhau-"'vidmā śarasya' (a 1,2) 'mā no vidan' (a 1,19) 'adārasṛt' (a 1,20) 'svastidāḥ' (a 1,21) 'ava manyuḥ' (a 6,65) 'nirhastaḥ' (a6,66) 'pari vartmāni' (a6,67) 'abhibhūḥ' ( a 6,97 ) 'indro jayāti' (a 6,98 ) 'abhi tvendra' ( a 6,99) iti sāṃgrāmikāṇi . ājyasaktūn juhoti” (kausū 14,7; 8) ityādi. ayameva aparājitagaṇa ityucyate. tathā anenaiva sūktena saṃpātayuktābhimantritadrughnyārtnījyāpāśabandhanaṃ tadvaddūrvāditṛṇabandhanaṃ ca iṣunivāraṇakāmaḥ kuryāt . sūtritaṃ hi-- prathamasyeṣuparyayaṇāni' ( kausū 14,12 ) ityādi.
tathā jvarātisārātimūtranāḍīvraṇeṣu tadupaśamanakāmasya anenaiva sūktena muñjaśironirmitarajjubandhanam , kṣetramṛttikāyā valmīkamṛttikāyā vā pāyanam , sarpirlepanam , carmakhalvāmukhena apānaśiśnanāḍīvraṇamukhānāṃ dhamanaṃ ca kāryam . āha ca sūtrakāraḥ - “ vidmā śarasya' (a 1,2 ) 'ado yad' ( a 2,3 ) iti muñjaśirorajjvā badhnāti .' ityādi 'dhamati ” (kausū 25,6-9 ) ityantam 'aparājitāṃ vijayakāmasya' ( śāṃka 17,4 ) iti vihitāyām aparājitākhyāyāṃ mahāśāntāvapi asya viniyogaḥ . tad uktaṃ śāntikalpe— 'aparājitagaṇoparājitāyām' ( śāṃka 18,5 ) iti .
puṣpābhiṣekepi etat sūktam . tad uktaṃ pariśiṣṭe -

1.2.4_2

śarmavarmagaṇaścaiva tathā syād aparājitaḥ .
āyuṣyaścābhayaścaiva tathā svastyayano gaṇaḥ ..

1.2.4_3

etān pañca gaṇān hutvā' (apa 5,3,5, 4,1) iti ..

1.2.4_4

vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ bhūridhāyasam .
vidmo ṣvasya mātaraṃ pṛthivīṃ bhūrivarpasam ..1..

1.2.4_5

vidmā . śarasya . pitaram . parjanyam . bhūri'dhāyasam .
vidmo iti . su . asya . mātaram . pṛthivīm . bhūri 'varpasam .. 1 ..

First 200 of 764 passages. Read on

Linked texts (12)