Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 2.5
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.5
- Language
- Sanskrit
2.5.1
gamyate ityarthaḥ | evambhūto yaḥ samaṣṭidehaṃ virāḍākhyamabhimanyate sa prajāpatirbrahmā vaiśvānara iti cākhyāyate vedānteṣu | yaḥ punaḥ sa eva vyaṣṭiṅgarauramaṇḍajādicaturvidhamabhimanyate sa viśva ityākhyāyate | tenaiva̍vidhena cetanena svānupraveśamātreṇedaṃ śarīraṃ cetanāyuktamiva pratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vāpyantaryāmirūpeṇaiṣa evāsyeti sarvamuktamityarthaḥ | nanvasaṅgasyātmanaḥ kūṭasthasya kathaṃ śarīrasambandhanibandhanaṃ kṣetrajñatvaṃ kathaṃ vāsya śarīre cetayitṛtvena prerayitṛtvena cāvasthitiriti vismayamāpannā iva punaḥ pṛcchanti “te hocurbhagavan 0 hovāceti” iti | vyākhyātārtho'yaṃ granthaḥ | nātra vismayaḥ kāryo yataḥ svayameva svamāyāśaktimadhiṣṭhāya nirmāya carācaraṃ tatrānupraviṣṭa iti sarvopaniṣatsūdbhūṣyamāṇatvādityabhipretya sarvaśākhāpratyayanyāyena dehasṛṣṭiprakāraṃ tāvadāha “prajāpatirvā 0 asṛjata ” iti | prajāpatirhiraṇyagarbhaḥ, vaiśabdastasya śākhāntaroktaviśeṣasmārakaḥ | tathā hi
2.5.2
‘sadeva somthedamagra āsīt’ ‘taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt’ ‘ātmā vā idameka evāgra āsīt’ ityādiśrutiṣu jagataḥ prāgavasthāṃ sadātmādiśabdanirdiṣṭaparamātmābhedenāmnāya tato nāmarūpābhyāṃ bhūtasūkṣmakrameṇa jagadvyākaraṇaṃ śrūyate— ‘tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ’ ‘tattejo'sṛjata’ ‘tannāmarūpābhyāmeva vyākriyata’ ityādi | tathā cākāśādikrameṇa tanmātrāṇi bhūtasūkṣmāṇi sṛṣṭvā tebhyaśca tadavasthebhyaḥ prāṇāntaḥkaraṇakarmajñānendriyaprakāraṃ liṅgamutpādya tadanupraviśya hiraṇyagarbhasañjñāṃ prāpya jīvarūpatāmāpanno'nantaraṃ svopādhibhūtabhūtasūkṣmāṇyapañcīkṛtāni pañcīkṛtāni sampādya tebhyo brahmāṇḍāntaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ jagat sṛṣṭvā teṣvanupraviśya paśyañśṛṇvan manvāno vicarannacetanaṃ cetayamānaḥ sukṛtaduṣkṛtakarmācaran tatphale sukhaduḥkhe bhuñjānaḥ preryaprerakabhāvamāpadyamānaḥ kṣetrajñaḥ saṃsārī vijñānātmā puruṣa iti ca tatra tatra vyapadiśyate | evaṃ śākhāntaroktaviśeṣaṃ vaiśabdena smārayitvā śarīrasṛṣṭiṃ prājāpatyāṃ prāha, prajāpatirvai sacchabdavācyādajñānaśabalāt prathamamutpannaḥ, eko 'sahāyaḥ, agre carācarasṛṣṭeḥ pūrvamatiṣṭhat āsīt, tathā ca śrutyantaraṃ— ‘ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ’ iti | sa eko 'sahāyatvānnāramata ramaṇaṃ prītiviśeṣaṃ na prāpa |
2.5.3
motmānaṃ sa prajāpatirātmānaṃ svamevābhidhyātvā'haṃ bahu syāṃ prajāyeyetyābhimukhyenālocya bahvairnānāprajāḥ de̍vatiryaṅmanuṣyalakṣaṇā asṛjata sṛṣṭavān saṅkalpamātreṇaivānekarūpo'bhavadityarthaḥ | evaṃ sṛṣṭimuktvā sṛṣṭeṣu kāryeṣvanupraveśaprasaṅgamāha “tā aśmeva 0 apaśyat” iti| evaṃ sṛṣṭāḥ tāḥ prajā apaśyat dṛṣṭavān, kīdṛśīḥ aśmeva pāṣāṇavadacetanāḥ, aprabuddhāḥ buddhirahitāḥ antaḥkaraṇaśūnyā iti yāvat | aprāṇāḥ prāṇavarjitāḥ, ata eva sthāṇuriva kāṣṭhamiva tiṣṭhamānā avatiṣṭhamānā iti | etena saṅghātacetanatāvādaśaṅkā parihṛtā| tataḥ kiṃ kṛtavāniti tadāha “sa nāramata 0 viviśāmi” iti | sa prajāpatirevaṃvidhāḥ svasṛṣṭāḥ prajā dṛṣṭvā punarapi nāramata nāprīyata, tadā so'ramaṇanivṛttyarthamamanyata vicāritavān | kiṃ etāsāṃ pratibodhanāya prabuddhatāmāpādayituṃ cetanatāmāpādayitumabhyantaramabhito'ntaraṃ sarvaṃ dehamāpādatalamastakaṃ viviśāmi viśeṣeṇa viśāmi pravekṣyāsītyamanyatetyarthaḥ | atra hyātmā'gnirivādyaḥpiṇḍādisamārūḍho viśeṣataḥ parisphurati nānyatheti deheṣu praveśa ucyate na punastattveva gṛhaṃ kṛtvā tato'nyaḥ saṃstatra praviṣṭaḥ kintu svātmānameva prasiddhamāyāvivadbahudhā vyūhya tattaddehādyabhedena viśeṣato draṣṭṛśrotṛmantṛvijñātrādibhāvena vibhāvyata iti bhāvaḥ |
2.5.4
praveśaprakāramāha “sa vāyuḥ 0 prāviśat” iti | sa prajāpatirīśvaraḥ ātmānaṃ svarūpaṃ vāyuriva kṛtvā vāyuḥ prāṇaḥ prāṇavāyumupādhiṃ kurvaṃstadbhāvamāpanno vāyurivetyucyate ityamabhyantaraṃ prāviśadityarthaḥ | tathā ca śrutyantare ‘taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata brahmemaṃ puruṣaṃ’ iti prāṇarūpaṃ brahmopakramyāmnāyate | evamapi bhastreva vāyunā pūrṇā na vyaceṣṭata, yadā śarīraṃ jātaṃ tadā kiṃ kṛtavānīśvarastadāha “sa ekaḥ 0 ucyate” iti | ekarūpaḥ san nāśakta, dehaṃ vicālayituṃ nāśaknot, sa punarātmānaṃ pañcadhā vibhajya kramākramābhyāṃ kriyābhedaṃ kurvan dehādikaṃ cālayannāste iti prāṇādiśabdaiḥ sa evocyata ityarthaḥ | ke te prāṇādayo vibhāgāḥ kiṃlakṣaṇāḥ kiṃkarmāṇaścetyapekṣāyāmāha “yaḥ prāṇaḥ 0 vyāna iti” iti | ityete pañca nirdiṣṭāḥ | athaiṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyāñca darśayati “athāyaṃ 0 udānaḥ” | athaiṣāṃ madhye yo'yaṃ vāyurūrddhamutkrāmati nābherūrddhaṃ śiraḥparyantamuccaiḥ krāmati sañcarati mukhanāsikayorupalabhyamāna eṣa vāva saḥ eṣa eva prāṇaḥ prāṇasañjño vāyubheda
2.5.5
ityarthaḥ | evaṃvidhakriyāvattvamevāsya lakṣaṇamuktaṃ veditavyam | evamuttaratrāpi yojanā | atha yo'yaṃ vāyuviśeṣo'vāṅnābheradhaḥ pāyuparyantaṃ saṅkrāmati sañcaratyeṣa vāva so'pāna iti pūrvavadyojanā | uddeśakramaṃ parityajya madhye vyānaṃ lakṣayati tasya prāṇāpānasandhitvena tayorantarā niyatattvāt | tathā ca śrutyantaraṃ' atha yaḥ prāṇāpānayoḥ sandhiḥ sa vyānaḥ' iti | caramato'syoddeśastu sarvaśarīraceṣṭādihetutvena sarvaprāṇavyāpakatvāditi draṣṭavyam | atha yena vāyuviśeṣeṇa etā etau prāṇāpānau anugṛhṇītā anugṛhṇautau ityevaṃ vartamāna eṣa vāva sa vyānasañjñaḥ | ' annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāṃsaṃ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ' ityādiśrutyantaraprasiddhimādāyāśitasya jāṭharāgnipakvasya sthūlasūkṣmavibhāgaviniyojanakartā samāna iti vyutpādayati | atha yo'yaṃ prasiddho vāyuviśeṣo'nnasya bhuktasya sthaviṣṭhaḥ sthūlatamo dhāturasārabhāgaḥ purīṣākhyo yo'sti tamapāne prāpayati apānavāyusañcārasthānaṃ gamayati, tathā'nnasya yo vāsthvaṇiṣṭho'ṇutaro madhyamaścetibhāgadvayamekīkṛtyocyate, taṃ ca dehamanaḥsthitihetumaṅge'ṅge
2.5.6
pratyaṅgaṃ śarīrasya samānayati samyag āsamantānnayati prāpayatyeṣa vāva sa samānasañjñā samānasañjña ityarthaḥ | samānavyānayormadhye udānasyoddeśe kāraṇaṃ sūcayannudānasyābhivyaktisthānamāha uttaramiti | eteṣāṃ prāṇāpānasamānānāmuttaramupari eteṣāṃ samyagvyāpārānantaraṃ vyānasya rūpañca vyānavyāpāraścāntarā madhye, prasūtiḥ prasavo'bhivyaktirevodānasya antarevetyevakāro'bhinnakramaḥ | ukta eva cānvayaḥ | ayamarthaḥ prāṇāpānābhyāmucchvāsaniśvasābhyāṃ dhamyamāno hi jāṭharo'gnirannaṃ bhuktaṃ pacati tat pākanirvṛttañca samāno vibhajya samaṃ nayati | evamaśitapītayoḥ samaṃ nītayoḥ satoḥ kṣudutpadyate pipāsā ca, tadodāna udbhūtavṛttirāsyagataṃ yatkiñcinnigirati pittodrekavaśādgodgirati hṛdayādigataṃ kaphādikaṃ tato dehe balapuṣṭyādyādhānaṃ vyānavāyoḥ kṛtaṃ bhavati | evamuktaprakāreṇa pūrveṣāṃ caturṇāṃ vāyuvyāpārāṇāṃ yathāvadvinivṛttau vyānasya sañcāramauṣṭhavābhāvāddehe balapuṣṭyādayo na jāyante ityetadanubhavasiddhaṃ śāstrasiddhañca, ato yukto'yaṃ kramanirdeśa iti | atha yo'yaṃ pītāśitaṃ pītañcāśitañca pītāśitaṃ tadudgirati ūrddhaṃ niḥsārayati, nigirati vā nīcairgirati tīrodadhātīti vā eṣa vāva sa udānaṃ iti
2.5.7
pūrvavat | evamātmanaḥ prāṇopādhikasya śarīrapraveśamuktvā tadvyāpāreṇa vyāpriyamāṇaḥ śarīraṃ niyamayatītyuktamidānīṃ jāṭharāgnyupādhikasya śarīre cetayitṛtvaṃ darśayituṃ tadabhivyaktiṃ tāvadāha "athopāṃśuḥ 0 vaiśvānaraḥ" iti | athaitaducyate iti, athaśabdo'rthāntarropakramārthaḥ | asti karmakāṇḍe upāṃśugraho'ntaryāmagrahaśceti dvau grahau parasparopakāryopakārakabhāvena saṃsṛṣṭāvityāmnātam | yataḥ śrūyate'prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yadete pātre etaṃ grāvāṇamāhatauyasavanānna jahīta:' iti | tathānyatrāpi'agnirdevatā gāyatrī chanda upāṃśoḥ pātramasi, somo devatā triṣṭupchando'ntaryāmasya pātramasi, iti mantrayoranayoragnīṣomadevatā'dhigamyate, tau ca prāṇāpānātmakatvenādhyātmaśāstre prasiddhau, ata ihopāṃśvantaryāmaśabdābhyāṃ prāṇāpānau gṛhyete | tathā cāyamarthaḥ | yathopāṃśugraho'ntaryāmamabhilakṣya bhavati antaryāmagrahaścopāṃśuṃ tayoścāntarā somaḥ sūyate tathātrāpi śarīre prāṇo'pānamabhibhavati apānaśca prāṇamityanyonyābhikāṅkṣayā pravartamānayorupāṃśvantaryāmopamitayoścaitayoḥ prāṇāpānayorantarā'ntarāle devo dyotanasvabhāvaścaitanyātmā auṣṇyaṃ uṣṇā-
2.5.8
svabhāvamātmānaṃ prāsuvat prasūtavān uṣṇarūpeṇābhivyakta ityarthaḥ | dvaivoṣṇyamiti sandhiścchāndasaḥ | yadvā etayorantaraṃ madhyaṃ mūlādhāradeśastasmāt prāṇāpānābhyāṃ pārśvagatābhyāṃ dhamyamānādeva na sthānāntarāditi yāvat | auṣṇyaṃ prāsuvaditi pūrvavat | yadidamauṣṇyaṃ sa puruṣo jīvo dehasyāgnirūpeṇa dhārayitā, ūṣmarūpātmāvasthāne hi jīvatīti prasiddhiḥ, tadapagame ca maraṇaprasiddhiḥ | tathā ca śrutyantaram‘uṣṇo jīviṣyan śītomariṣyan’ iti | athaivaṃ sati yaḥ puruṣa ātmā so'gnirayaṃ nayatītyagraṇīragnirucyate | ayaṃ hi sarvadhātujātaṃ pacannagraṃ nayati ato'gniḥ | vaiśvānara iti cāyamucyate viśvaṃ sarvaṃ naraśabdopalakṣitaṃ dehādikaṃ nayatyunnamaya tīti viśvānaro viśvānara eva vaiśvānara iti | etadeva puruṣāgnyorekatvamihoktaṃ siddhavatkṛtya śākhāntare jāṭharasyāgnerūpāsanamuktaṃ tadiha prasaṅgādupadiśati“anyatrāpyuktaṃ ॰ śṛṇoti” iti | anyatra bṛhadāraṇyake'pītyarthaḥ | ayamagnivaiśvānaraḥ puruṣākhyo yo'yaṃ prasiddho'ntaḥpuruṣe puruṣaḥ śarīraṃ śarīramadhye | tatsadbhāve kāryaliṅgakaṃ pramāṇamāha, yena puruṣāntaḥsthenedaṃ vakṣyamāṇamannaṃ pacyate pānasyāpyupalakṣaṇaṃ. metat | kiṃ tadannaṃ tadāha yadidamadyate'viśeṣeṇa
2.5.9
sarvaiḥ prāṇibhiryadidamodanādyadyate yadvā pīyate tadannaṃ pānañcedaṃ yena pacyate paripākaṃ nīyate'yamagnirvaiśvānara ityanvayaḥ | tatsadbhāve'numānamuktvā pratyakṣamapyāha tasyeti, tasyāgnereṣa prasiddho ghoṣaḥ śabdo bhavati | ko'sau yaṃ ghoṣaṃ, etaditi kriyāviśeṣaṇaṃ evaṃ śravaṇaṃ yathā syāt tathetyetat, karṇāvapidhāyācchādya śṛṇoti sarvo lokaḥ. evameṣa ghoṣopalambho jāṭharāgnau pratyakṣamityarthaḥ, ‘tasyaiṣā śrutiryacaitat karṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛṇoti’ (chāndo0 pra0 3 kha 13) iti chāndogye tasyāgnerevaitacchravaṇamiti bhāṣyakārairvyākhyātatvāt | jāṭharāgnervaiśvānarātmano ghoṣarūpeṇa śravaṇanirdeśaprasaṅgenedamaparamucyate puruṣāṇāṃ pāralaukikahitasādhanapravṛttau sāvadhānatvāya, sa puruṣo ghoṣaśravaṇavān yadā yasmin kāle utkramiṣyan mariṣyan bhavati tadā enaṃ ghoṣaṃ na śṛṇoti, tadaśravaṇe āsannamaraṇatāṃ jñātvā yat karaṇīyaṃ manyeta tat kuryādityabhiprāyaḥ | evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtamevānuvarttayitumuktārthamanuvadati “sa vā 0 guhāyāṃ” iti | sa vai eṣa yo vaiśvānaraḥ puruṣa iti coktaḥ prāṇādyātmanā pañcadhā''tmānaṃ vibhajya guhāyāṃ, gūhati saṃvṛṇoti jñānānandādyatiśayamivi guhā buddhiḥ, tasyāṃ nihitaḥ svayameva svātmanā niṣkta ityarthaḥ | viśeṣavyavahārāyāntaḥkaraṇopādhiṃ
2.5.10
prāpta iti tātparyārthaḥ | tadevamauṣṇyena svarūpeṇa prāṇāntaḥkaraṇabhāvamāpanno vijñānātmā yāṃ yāmavasthāmanubhavati tāṃ tāṃ krameṇa vaktumārabhamāṇo buddhitatsthābhāsāvivekāt prāptān vyapadeśabhedāṃstāvadāha “manomayaḥ 0 ākāśātmeti” iti | manomayo manaḥprāyo manovṛttibhedeṣvaśeṣeṣu viśeṣata upalabhyamānatvāt | prāṇaḥ śarīramasyeti prāṇaśarīraḥ prāṇabhedaireva vyāpriyamāṇatvāt, anyathā cinmātrasya kūṭasthasya svato viśeṣabhāna(1) vyāpārayoranupapatteḥ | bhāḥ citprakāśo rūpaṃ svarūpamasyeti bhārūpaḥ | satyāḥ saṅkalpā avaśyambhāvinaḥ pūrvakṛtajñānakarmasaṃskārabhāvitāḥ saṅkalpā asyeti satyasaṅkalpaḥ | ākāśavadasaṅgo'grāhya ātmā svarūpamasyetyākāśātmā | evamupādhidharmaiḥ svadharmaiścāvivikta ātmā jīvabhāvamupagata ityarthaḥ | taccoktaṃ śvetāśvataropaniṣadi ‘buddherguṇenātmaguṇena caiva ārāgramātropyavaropi dṛṣṭaḥ’ iti | ya evamavidyākṛtopādhimātmatvenopagato vismṛtaparamānandanijasvabhāvaḥ so'kṛtakṛtyamātmānaṃ mene iti tadvṛttāntamāha “sa vā 0 aśnānīti” iti | sa vā eṣa pūrvokto'kṛtārtho'kṛtaprayojanaḥ sannasmādetaccharīragatāddhṛdantarāt
2.5.11
hṛdayasthānasthādantaḥkaraṇāddetubhūtāt arthān viṣayānnannāni bhuñje vyāpnavānīti vā'manyata saṅkalpitavānityarthaḥ | tataḥ kiṃ vṛttaṃ tadāha "ataḥ 0 viṣayānatti" iti | yata evamataḥ imāni prasiddhāni śīrṣaṇyāni khāni chidrāṇi tvacañca bhittvā vidāryodita udgato gavākṣebhya dūvālokaḥ prāṇāntaḥkaraṇopādhiḥ san vakṣyamāṇaiḥ pañcabhī raśmibhirviṣayān śabdasparśādīn atti bhuṅkte vyāpnotītyarthaḥ | idānīmasya lokasiddhaṃ viṣayānubhavaprakāramanuvadan śarīrāde rathādikalpanāṃ vidadhāno'sya viṣayamokṣaprāptimārgayoḥ svātantryaṃ darśayati "iti buddhīndriyāṇi 0 vaiṣo'pyasyeti" iti | ityevaṃ viṣayān bhuñjānasya yānīmāni prasiddhāni buddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyāni tānyasya rathino hayaraśmayaḥ pragrahāḥ, karmendriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyānyasya hayāḥ rathavāhāḥ, śarīramidaṃ sthūlameva rathaḥ, manaḥ saṅkalpādyātmakaṃ niyantā nitarāṃ yantā sārathirityarthaḥ, prakṛtiḥ svabhāvaḥ karmajñānavāsanā tanmayastadrūpo'sya pratodaḥ kaśādirvāhananodanasādhanam | kathamayaṃ pratoda iti tadupapādayati aneneti, anena prakṛtimayena khalu niścitamauritaḥ preritaḥ paribhramati | kimidaṃ śarīraṃ rathaḥ | tatra dṛṣṭāntamāha cakrāmaveti, mṛtyacvaḥ kulālaḥ teneritaṃ cakramivetyarthaḥ | idaṃ śarīramityādyuktārtham |
2.5.12
yadidaṃ svasṛṣṭadehādyanupraveśenāsya saṃsāritvamuktaṃ tannāyaṃ svataḥ saṃsāradharmavān kinnūpādhivaśāt tathā bhāti, tata upādhervivicya tatsvarūpamanveṣaṇīyamātmanaḥ saṃsāritvabhramanivṛttaya iti darśayitumuktaṃ heyasvarūpānavagame taddhānāsambhavādityabhipretya ayamevātmā muñjādiṣīkāvaddehādisaṅghātādvivicyīvadhāraṇīya ityāha "sa vā 0 ityavasthitā iti" iti | yamityadhyāhāraḥ, yamuśanti kamanīyatayā jānanti kavayo medhāvinaḥ paramapremāspadatayā pratyagrūpeṇa jānanti sa vai sa evaiṣa ātmā na tu saṃsārīvetyarthaḥ | nanu saṃsāritāyā asyoktatvāt kathaṃ na saṃsārīti tatrāha sitāsitairiti | sitaśabdenojjvalavacā vinā spṛhaṇīyatocyate, asitaśabdena malinavācinā pratikūlavedanīyatocyate, tathā ca sitāsitaiḥ sukhaduḥkhaiḥ karmaphalai-
2.5.13
ranabhibhūto'saṃspṛṣṭaḥ | ivaśabdo'vadhāraṇārthaḥ | pratiśabdo vyavahitakriyayā sambadhyate | karmaphalairanabhibhūta eva śarīreṣu praticaratītyanvayaḥ | pratiśarīreṣu sarveṣu śarīreṣviti vā | yadvā prati prātilomyenāviṣayatvena śarīreṣu caratītyarthaḥ | ato nāyaṃ svarūpataḥ saṃsārī kintvalaktakādisannihito lohitātmaneva sphaṭikaḥ saṅghātopādhisannihitaḥ saṃsārthyātmanā bhāsata iti bhāvaḥ | ukte'rthe hetumāha, avyaktatvādityādinā | vyaktaṃ viṣayarūpaṃ dṛśyaṃ dehādyajñānaparyyantaṃ tadviparītamavyaktatvaṃ tasmāt | na hi saṃsāryyavyakto bhavati vyaktavikārānubandhitvāt tasya | ato'vyaktatvānna saṃsārītyarthaḥ | kuto'vyaktatvaṃ cidātmano'hamiti vyaktayopalabdhamānatvādityata āha saukṣmyāditi | anādheyātiśayatvaṃ saukṣmyamucyate, na hi caitanyasvarūpe'mūrte'navayave kaścidatiśaya ādhīyate ākāśa iva kārakaiḥ | yatra punaḥ kārakavyāpārāpanno'tiśayastadvyaktamitiprasiddhaṃ yathā ghaṭādi niṣpādyaṃ prakāśyaṃ ceti, tasmādasya tadvailakṣaṇyāt saukṣmyādavyaktatvamitibhāvaḥ | tadevoktalakṣaṇaṃ saukṣmyaṃ sādhayati adṛśyatvādagrāhyatvācceti | jñānakarmendriyāviṣayatvādityarthaḥ | caturvidhakriyāphalavilakṣaṇatvāditi bhāvaḥ | hetvantaramāha nirmamatvācceti | cakārānnirahaṅkāratvamapi samuccīyate | yatrāhantā bhavati tatsaṃsṛṣṭe mamatā bhavati, asya
2.5.14
tu sukhādyupalabdhyāyatana śarīre'nugatasyāpi tatrā'haṅkāramamatvayorabhāvānna saṃsāritetyarthaḥ | manvavasthātrayasambandhinaḥ kathamahaṅkāramamakārayorabhāvastatrāha anavastha iti | avasthātrayarahito'vasthāsākṣitvāt, na hi dṛśyadharmo draṣṭaryuparajyata ityarthaḥ | athavā nanu śarīreṣu carataḥ kathaṃ tatrā'hamamatā'bhāvaḥ iti tatrāhā'navastha iti | na vidyate'vasthā'vasthānaṃ yasya so'navasthaḥ | niravayavasyāmūrttādilakṣaṇasyāvyāvṛttānanugatasya na kvāpyavasthitirūpapadyata iti bhāvaḥ | nanu dharmādharmābhyāṃ śarīrādikarttuḥ kathamityamasaṃsāritvaṃ varṇyata ityata āha asatīti | avyākṛtaśabditamajñānamasadidyucyate | akartevāsatyavastho'vasthitaḥ kartetyanvayaḥ, vastuto'kartaiva sannajñānāveśāt kartevāvabhāsata ityarthaḥ | evamadhyāropāpavādābhyāṃ vicāryya nirṇītamātmanaḥ svarūpaṃ vyapadiśati sa vā ityādinā | savitari divāndhaparikalpitāndhakāravadajñānasyāpi vastutvābhāvādayamātmā śuddho mithyājñānādyaśuddhisaṃsargarahitaḥ sarvasyāgamāpāyasākṣitvāt sthiraḥ āgamāpāyaśūnyaḥ vyāpakatvādacalaḥ svataḥ kriyāśūnyaḥ cakārādananyapreryo'pītyarthaḥ | ataevālepyo dharmādharmatatphalalepānarhaḥ | na hyakriyo'karttā karmatatphalabhāgbhavatautyarthaḥ | avyagro'sambhramo yato nispṛhaḥ paripūrṇaparamānandarūpatvāt, spṛhaṇīyābhāvāt spṛhābhāve satyavyagra
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit