Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

“ atha nipātāḥ ” | uktamupasargalakṣaṇaṃ sāmānyam “ nāmākhyātayostu karmopasaṃyogadyotakā bhavanti 1 |
3 |
4 || ”-iti, viśeṣalakṣaṇamapi “ā ityarvāgarthe ( 1 |
3 | 7 )”-ityevamādi | alpā iti kṛtvā na te pratyekaṃ samāmnātāḥ | adhunā sāmānyalakṣaṇānupaktaṃ pratijñātaprabhaktameva nipātalakṣaṇaṃ varṇayiṣyāmaḥ | tadadhikāro'yamathaśabdaḥ|
4 |
“athāpi” 'veti' ayaṃ “samuccayārthe bhavati” | “vāyurvātvā manurvātvā” ityasminmantre | “vā̱yurvā̍ tvā manu̱rvātvā gandha̱rvāḥ sa̱ptavi̍śatiḥ | te agre̱ aśva̍mayuñjaṃste a̍smiñjavamāda̍dhuḥ ( ya0 saṃ0 9, 7)” | anuṣṭubdhā | vājapeye'śvayojane viniyuktā | he 'aśva !' vāyuśca tvā manuśca tvā, gandharvā 'ete saptaviṃśatiryuñjanta tvāmasmin rathe | te hi viduryathā tvaṃ yoktavyaḥ | ta eva ca pūrvamapyaśvaṃ yuktavanto devānāsṛṣīṇāṃ ca | ta eva ca tasmin 'javamādadhuḥ' āhitavanto yasmāttato bravīmi mamāpi cāye ! tamaśvaṃ ta eva yuñjantu, javaṃ cāsminnādadhatviti |

5.2

“ uccāvaceṣvartheṣu nipatanti ” | uccāvaceṣvanekaprakāreṇvartheṣu nipatantīti nipātāḥ |
4 |
"aha iti ca, ha iti ca" dvāvapyetau "vinigrahārthīyau" tayoḥ punaretayoretatprayogasvābhāvyam | dvayorarthayorekakāle prakṛtayoḥ "pūrveṇa" pūrvavākyagatenārthena "saṃprayujyete" saṃyuktau prayujyete | tadyathā-"ayamahèdaṃ karòtvayamidam |" ayamaha yajñadatto gāḥ pāyayatu, ayaṃ devadatto bhuṅktāmiti ||
hakārasyodāharaṇam "idaṃ ha̱ kariṣyatīti" | yajñadatta idaṃ ha kariṣyati | "idaṃ na kariṣyatīti" | odanaṃ na pakṣyatīti |

5.3

āha-katame punante ?, ucyate “ apyupamārthe, api karmopasaṃgrahārthe, api padapūraṇāḥ ”| upamaivārthe upamārthaḥ, tasminnupamārthe| upamā nāma,- kasmiṃścidevārthe ya prasiddho
guṇaḥ, tadanyasminnaprasiddhastadguṇe'rthe śabdamātreṇa yadupasaṃyojya tadguṇaprakāśanaṃ kriyate sopamā|| karmopasaṃgraha evārthaḥ karmopasaṃgrahārthaḥ, tasmin karmopasaṃgrahārthe | arthopasaṃgrahārtha ityarthaḥ | karmaśabdo hi prāyeṇārthaparyāyavacana etasmiñcchāstre | “gatikarmāṇa uttare dhātavaḥ ( 3, nca. 9, 19 )”, gatyarthā iti gamyate || padameva pūrayitavyaṃ yeṣāmarthaḥ, te padapūraṇāḥ | tadetat tribhātvamarthabhedakṛtaṃ nipātānāṃ samāsena |
"athāpyukāra etasminnevārtha uttareṇa" | vinigrahārthe bhavati | sa punaruttareṇa dvitīyavākyagatenārthena saṃyuktaḥ prayujyate tadyathā, "mṛṣeme" vṛṣalāḥ "vadanti" "satyamute" brāhmaṇāḥ "vadantīti" | vinigraho nāma, vibhāgenāvasthitayoryajñadattadevadattayorekasminyajñadatte'bhimataigopāyanasya niyamena grahaṇaṃ ( yat sa vinigrahaḥ, ) tadartho vinigrahārthaḥ, vinigrahārtha eva vinigrahārthīyaḥ |

5.4

āha-kimaviśeṣeṇa sarve etasminnarthe nipatanti ? | 'na' ityucyate-“ teṣāmete catvāra upamārthe bhavanti ” | teṣāṃ sarveṣāṃ madhye eta eva catvāraḥ-iva, na, cit, nu ca prāyovṛttyā upamārthe bhavanti |
16
"veti” ayaṃ “vicāraṇārthe” | samuccayārthīyaprasaṃgenodāhriyate - “hantā̱haṃ pṛ̍thi̱vīmi̱māṃ nida̍dhānī̱ha vehavā̍ | ku̱vitsoma̱syā̱pāmiti̍ || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 27, 3 ) |" aindro lavastasyeyamarṣaṃ, gāyatrī | 'hanta' idānīmeva 'aham' 'imāṃ' pṛthivīm 'iha vā' antarikṣaloke, 'iha vā' dyuloke | athavā 'iha' dakṣiṇe skandhe, 'iha vā' savye 'nidadhāni' avasthāpayāmi | ataḥ sthānāduddhṛtya | atha kimarthaṃ brūṣe?, 'kuvitsomasya' bahvahaṃ 'somasya' somam 'apām' pītavāniti | asya me somapānasyānurūpameva vīryyamapyastītyabhiprāyaḥ |
23 ||
"athāpi" ayamukāraḥ "padapūraṇaḥ" bhavati | "ida̱mutyatpuru̱tama̍ṃ pu̱rastā̍jjyoti̱stama̍so va̱yunā̍vadasthāt | nūnaṃ di̱vo du̍hi̱taro̍ vi̱bhātī̱rgātuṃ kṛ̍ṇavannu̱ṣaso̱ janā̍ya || (ṛ0 saṃ0 3, 8, 2, 1) |" vāmadevo gautamò'nayā triṣṭubhopasaṃ tuṣṭāva | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | 'idaṃ' tat 'jyotiḥ' yat janāḥ kathayanti | ukāraḥ padapūraṇaḥ | etat 'purutamaṃ' bahutamam | kutaḥ purutamam ? 'tamasaḥ' yadabhibhūya śārvaraṃ tamaḥ svamātmānamabhivyanakti | ata eva tad bahutamam | 'purastāt' prācyāṃ diśi jyotiḥ 'vayunavat' prajñānavaduttiṣṭhati | 'nūnaṃ' niścayena etāḥ 'uṣasaḥ' 'divo duhitaraḥ' | rūpasāmānyādduhitṛtvam | 'vibhātīḥ' vibhāsamānāḥ 'gātuṃ' gamanamapi kṛtārthaṃ janānāṃ 'kṛṇavan' kurvatyaṃ āgacchanti | yatheyamanurajyate prācī dik, vidhvaṃsate ca tamaḥ | ekasyā eva pūjanārthe bahuvacanam ||
| "tadu̱ praya̍kṣatamamasya̱ karma̍ da̱smasya̱ cāru̍tamamasti̱ daṃsa̍ḥ | upa̱hvare̱ yadu̍pa̱rā api̍nva̱nmadhva̍rṇaso na̱dya̍1ścata̍sraḥ ||" (ṛ0 saṃ0 1; 5,2, 1)
dvitīyamudāharaṇamasyaiva | gautamo nodhāścānayā triṣṭubhendramastaut | pravargye viniyuktā | 'tat' prakarṣeṇa 'yakṣatamaṃ' pūjyatamam | u iti padapūraṇa eva | 'asya' indrasya 'dasmasya' dāsayiturdarśanīyasya vā 'cārutamaṃ' śobhanatamamanyadapi tasya 'asti' 'daṃsaḥ' karma kimapi bahuprakāram | tat cārveva pūjyameva | idameva tasya cārutamaṃ ca pūjyatamaṃ ca | tat kim ?, 'upahvare yat uparāḥ apinvat' | upahānamarhanti yasmin deśe'vasthitāḥ sahāyāḥ sa upahvaro deśaḥ janairārkīrṇe yasminnekākī 'yat' 'uparāḥ' meghapūritāḥ 'madhvarṇasaḥ' madhūdakāḥ 'catasraḥ' 'nadyaḥ' nadīḥ 'apinvat' apātaiyata akṣārayat | varṣadvāreṇa yajñādi prāvarttayat,--ityataḥ | etadevāsya cārutamatvaṃ pūjyatamatvaṃ cetyabhiprāyaḥ |

5.5

adhunaivamuktvā bhāṣācchandaḥpravibhāgenodāharaṇamekaikaḥ darśayati-samāsavistarābhyāṃ hi śāstrāṇi pratīyante | tatrāyaṃ tāvat-“ iveti bhāṣāyāṃ ca ”| upamārthīyaḥ |
"hītyeṣo'nekarme" | tadyathā,-"idaṃ hi kariṣyatīti hetvapadeśe | kathaṃ hi kariṣyatītyanupṛṣṭe | kathaṃ hi vyākāriṣyatītyasūyāyām"| kathamayaṃ vyākāriṣyatītyakṛtaprayatno'yamityabhiprāyaḥ | amarṣodasrākṣācchandapūrvako'bhiprāyaḥ parivādo'sūyetyucyate | paraguṇānabhyanujñetyarthaḥ |

5.6.1

“ anvadhyāyañca ” | chandasi cetyarthaḥ | kaścit chandasyeva bhavati, na bhāṣāyām | kaścidbhāṣāyāmeva, na cchandasi | kaścidubhayatra, ityato vibhāgena pradarśyate || āha,-kimudāharaṇamityetasyopamārthīyasya ?, kā copamāśabdasya vyutpattiriti ?, || ucyate--upagamya taithāguṇairmīyata ityupamā | “ agnirivendra iveti ”-ityetadatrodāharaṇam | tapasaḥ putro manyurnāma, tasyeyamārtham || āha,-nanu sarva evāyamṛgyajuḥsāmātharvātmako brahmarāśirrādityāntarapuruṣasya bhagavato hiraṇyagarbhaprāṇasyāryametareyake rahasyabrāhmaṇe “śatarcino madhyamāḥ ”-ityevamādyanuparikramya punaḥ paryyāvṛttya “ etameva santaṃ śatarcina ityācakṣata etameva santaṃ gṛtsamada ityācakṣate ”-ityevamādinā krameṇa mantradṛkśabdān prāṇe, nigamayati | athāpīdṛśaḥ śaunakena sanddaśaḥ, yasyāmārṣīṇi vidyante | mā na smṛtiḥ || ‘śrutismṛtyorvirodhe śrutireva garīyasī ’-iti nyāyavidaḥ khalvapi paṭhanti--“ virodhe tvanapekṣaṃ syāt ( jai0 sū0 1, 3, 3 )”-iti | tasmāddidoṣābhidhānamanarthakameveti ? || ucyate-na hyekasmādātmanaḥ pariśayamātraśeṣaḥ san śaunakaḥ kuryyāt | paśyato hyubhāvapi | tena kṣetrajñānubhāvapi mantrābhivyaktau vyāpṛtau | buddhidevatātvena hiraṇyagarbhaḥ kṣetrajño'vasthitaḥ sarvabhūtānāṃ karmavipākānurūpa-

5.6.2

khyeṇa yamarthaṃ śabdaṃ vā darśayati | taditaro viśiṣṭakarmakārī kṣetrajño buddhisyaḥ paśyati | tatraivaṃ mati vasiṣṭhādirmantradṛk kṣetrajñastenaivopadarśitaṃ mantraṃ paśyatītyubhayamupapadyate | evaṃ satyubhāvapi yāthātmyatastāvadanusandheyau mantraprayogakāla ubhayorarthavattvāya || yat punaretaduktaṃ bhavatā-śrutismṛtyorvirodhe śrutiranapekṣyā-iti | na hi virodho'styubhayorapi sandhoyamānayoḥ | api ca śrutipūrvakamevedaṃ smaraṇaṃ, na svatantram | tāṇḍake hi rahasyabrāhmaṇaṃ darśayati-“ yat sāmnā stoṣyan syāt, tatsāmopadhāvet | yasyāmṛci tāmṛcam | yadārṣaṃ tamṛṣim”-iti || tatra yaduktam-smṛtiriyamiti || tadayuktam || tasmādvaktavyameva viśiṣyārṣamiti || triṣṭubeṣo, mānyavī, śyenādiṣu niṣkevalye śasyate | manyuḥ punarindra eva, “manyurindro manyurevāsaṃ devo manyurhotā varu̍ṇo jātavedāḥ | (ṛ0saṃ08,3,18, 2 )” māhābhāgyāt karmapṛthaktvācca-athavā devatāntaram, pṛthagabhidhānaśrutyabhisambandhāt || āha-nanu mānyavo mantro māhendragrahayajisannidhau niṣkevalye śasyamāno mahendramabhihitasaṃskāreṇāsamartha eva vaktum || atha kimarthamayaṃ niṣkevalye śasyate iti ? ,|| ucyate,-anyadeva hi śrutyabhivyaṅgyamapūrvamāgadupakārāṅgabhūtaṃ māhendragrahayajijyaṅgasyāpūrvasya | api vā śrutisaṃyogāt prakaraṇe stautiśaṃsatī kriyotpattiṃ vidadhyātāmiti nyāyavido yājñikāḥ paṭhanti | vakṣyati cāyamapi,-“itīmā devatā anukrāntāḥ sūktabhājo havirbhāja ṛgbhājaśca bhūyiṣṭhāḥ ( 7, 3, 1 )”-iti | sa eva manyustutibhāk eva | yathā “abhi tvā śūra (ṛ0 saṃ0 5 |

5.6.3

21 | 2 )” iti indra eva tasminniṣkevalye, yathā “āpo hi ṣṭhā (ṛ0 saṃ0 7, 6, 5, 1 ) ”--ityāpa āgnimārute, sūryādaya āśvine, evam || he 'manyo !' 'sahure' sahanaśīla ! etasmin śatrūṇāmabhibhavanakāle pratyupasthite 'hūtaḥ' āhūtaḥ san asmābhiḥ, 'senānīḥ' senāpraṇetā 'naḥ' asmākam 'edhi' bhava | tataśca 'agniriva' 'tviṣitaḥ' dīptastvaṃ tejasā 'sahasva' abhibhava tānasmacchatrūn | 'hatvāya' hatvaiva yadeteṣāmasmacchatrūṇāṃ 'vedaḥ' dhanaṃ tat tvamādāya teṣāmasmatkrodhānām 'ojaḥ' balaṃ 'mimānaḥ' nirmāya yathāvastu yathārhaṃ 'vibhajasva' | ye'pi ca keciddhatāṃvaśiṣṭāḥ 'mṛdhaḥ' mṛdhukāriṇaḥ asmadviṣaḥ asmattaḥ pratyājihīrṣantyetaddhanam, teṣāmojo mimānaḥ tūlapiṇḍāṃ kiyadavaśiṣṭabalā hyete na śaktāḥ pratyāhartumityevaṃ mimānastāvanmātraśeṣabalān kṛtvā tvaṃ 'vinudasva' etān dūraṃ prakṣipa apunarāgamanyāya || dvitīyamudāharaṇametasyaiva- "i̱haivaidhi̱ māpa̍ vyoṣṭhā̱ḥ parva̍ta i̱vāvi̍cācaliḥ | indra̍ ive̱ha dhru̱vasti̍ṣṭhe̱ha rā̱ṣṭramu̍ dhāraya || (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 2)" anayā cānuṣṭubhā dhruva āṅgiraso rājānamabhiṣiṣeca | 'ihaiva' rāṣṭre tvam 'edhi' bhava | 'mā' cātastvam 'apa vyoṣṭhāḥ' | 'parvata iva' 'avicācaliḥ' avicalanaśīlaḥ | 'indra iva' ca 'iha' 'dhruvaḥ' śāśvataḥ 'tiṣṭha' | sthitvā ca idaṃ 'rāṣṭram' 'iha' 'u' eva vibhūtiyogena sthitaṃ 'dhāraya'-ityāśīḥ || bhāṣāyāṃ prasiddhameveti kṛtvā nodāharaṇaṃ paṭhitam | athavā ete eva--'agniriva tīkṣṇaḥ' 'indra iva vikrāntaḥ' |

5.6.4

"kileti vidyāprakarṣe" vijñānātiśaya ityarthaḥ | anyata upaśrutyātiśaya ityarthaḥ | anyata upaśrutyātiśayenāvadhāryānyasmā ācaṣṭe kaścit--"evaṃ kila" etadāsīdyuddhamiti |

5.7

"neti pratiṣedhārthīyo bhāṣāyām" prasiddhaḥ |
"athāpi na nanu ityetābhyāṃ" saṃyuktaḥ kiletyayaṃ prayujyate | "anupṛṣṭe" arthe | anyata upaśrutya kaścidarthaṃ nāyamevamiti, tatastamevārthamanyamanupṛcchati arthāntaramaśraddadhatpūrvasya | "na kilaivam"-iti | "nanu kilaivam"-iti |

5.8

"ubhayamanvadhyāyam" anvadhyāyaṃ chandasi 'na' iti 'pratiṣedhārthīyaḥ upamārthe ca ityubhayamapi draṣṭavyam |
“meti” ayaṃ “ pratiṣedhe” | tadyathā - “mā kārṣīrmā hārṣīriti ca”| ayañca pratiṣedhārthīya eva |

5.9

āha--tatra pratiṣedhārthīyasya kimudāharaṇam ? ucyate- "nendra̍ṃ de̱vama̍maṃsata iti (ṛ0saṃ0 8, 3, 4, 1) nendraṃ devamātmano dīpayitāramamanyantādityaraśmayaḥ iti śeṣaḥ || āha-kiṃ punarlakṣaṇamiti ? | ucyate- "pratiṣedhārthīyaḥ purastādupacārastasya yat pratiṣedhati" |
“khalviti ca” | pratiṣedhe'rthe | tadyathā -“ khalu kṛtvā”| akṛttvetyarthaḥ | deśabhāṣāvyavasthayaivajjātīyānāmupekṣitavyaḥ kvacitprayogaḥ |

5.10

"durmadāso na surāyām-ityupamārthīya upariṣṭādupacārastasya yenopamimīte" yenārthenopameyamarthamupamimīte | tadyathā--"durmadāso na surāyāmiti" | "hṛtsu pītāso̍ yudhyante du̱rmadā̍so̱ na surā̍yām | ūdha̍rna na̱gnā ja̍rante || (ṛ0 saṃ0 5, 7, 19, 1)" kāṇvo medhātithirāṅgirasaśca priyamaṃdhe aindraṃ sūktaṃ dṛṣṭaśātaṃ | tatraiṣā gāyatrī | yeṣāmapi viniyogaḥ kvacidanyatra nāsti, te'pi vācaḥstome viniyujyante | 'hṛtsu' 'pītāsaḥ pītāḥ santo hṛdayeṣvavasthitāḥ somāḥ ‘yudhyante’ samprahāramiva kurvanti | ahaṃ viśiṣṭa ityevaṃ sparddhamānāḥ | ka iva ? ‘durmadāsona’ durmadāsaḥ “ājjaserasuk” (pā0 7, 1, 50) yathā kutsitamadāḥ kecitpuruṣāḥ surāyāṃ pītāyāṃ satyāṃ yudhyeran, evam | kiṃca, tameva yajamānaṃ ‘jarante’ stuvantīva ātmalābhaparituṣṭāḥ | kathaṃ jarante ? ‘ūdharna’ ūdhariva rātrimiva ‘nagnāḥ’ bhūtvā striyaṃ samprayokṣyāmaha ityevamabhiprāyā iva || kecidviśiṣṭāḥ puruṣāḥ |
“athāpi” khalvityayaṃ “padapūraṇo” bhavati | tadyathā, - “evaṃ khalu tadbabhūva” iti | anvīkṣyaḥ prayogaḥ kvacitpādavṛtteṣu |

5.11

“cidityeṣo'nekakarmā|” cidityeṣo'nekārtho'pi sannupamārthīyaiprasaṃgādatrodāhṛtaḥ
“śaśvaditi vicikitsārthīyo bhāṣāyām”| chandasi punaranyeṣvapyartheṣu bhavati yathāsambhavaṃ draṣṭavyaḥ | iyaṃ cāsya śailī arthamapekṣya | evaṃśabdasya purastātprayogo vā bhavati upariṣṭādvā | tadyathā, - “śaśvadevamityanupṛṣṭa evaṃ śaśvadityasvayaṃ pṛṣṭe” arthe iti vākyaśeṣaḥ |

5.12

kathamayamanekārtha iti?, ucyate,-“ācāryyaścididaṃ brūyāditi pūjāyām” | ācāryya evaṃ brūyāt, ko'nya evaṃ vakṣyatīti |
“nūnamiti vicikitsārthīyo bhāṣāyām”| vicikitsā nāma vivekapūrvako'vadhāraṇābhiprāyaḥ | tatrāyaṃ bhāṣāyāṃ bhavati | “ubhayam anvadhyāyam” chandasi | punarayamarthadvaye bhavati-“vicikitsārthīyaśca padapūraṇaśca” |

5.13

“dadhicidityapamārthe” dadhirūpa odana iti |
udāharaṇamatra nirvivakṣurnivānamevāha, - “agastya indrāya havirnirupya”—ityādi nidānavatāṃ mantrāṇāṃ nidānameva pūrvaṃ vaktavyam, tena hyatitarāmarthamucyamānaḥ prakāśate | tataḥ padāni | tato'rthaḥ | tataḥ pratyekaṃ vigraheṇa nirvacanam | eṣa hi vyākhyākramaḥ ||
aṃgaḥ kumbhaḥ tena styānaḥ saṃhata ityagastyaḥ | saḥ "indrāya havirniṃrupya marudbhyaḥ sampraditsāṃcakāra” | sampradātumaicchadityarthaḥ | “sa indra aitya paridevayāñcakre” | paridevanā nāma manyupūrvako vilāpaḥ |

5.14

“kulmāṣāṃścidāharetyavakūm̐tsite” | bhṛśaṃ kutsite | kulmāṣānapi tāvadāhareti kiṃrvedādāhariṣyasi |

5.15

“nu ityeṣo'nekakarmā” |

5.16

tham ? “idaṃ nu kariṣyatīti hetvapadeśe” kathaṃ hi kriyāyā heturnimittamityarthaḥ|

5.17

"kathaṃ nu kariṣyatītyanupṛṣṭe"||kariṣyatītyukte yat punaranupṛcchati-'kathaṃ nu kariṣyati?' tadanujñānametasminnanupṛṣṭe || "nanvetadakārṣīditi ca" | anupṛṣṭe evāyaṃ bhavanīti || nanvayamakārṣīdetat, kathamayaṃ bravīti kathaṃ kariṣyatīti ? |

5.18

"athāpi" ayam 'nu' "upamārthe bhavati" |
tadyathā-

5.19

"akṣo̱ na ca̱krayo̍: śūra bṛha̱npratai̍ mahāpra̍ri̱rice̱ roda̍syoḥ | vṛ̱kṣasya̱ nu te̍ puruhūta va̱yā vyū̍ 3 tayo̍ ruruhurindrapū̱rvīḥ |" ( ṛ0 saṃ 4, 6, bharadvājo bārhaspatyaḥ pārikṣito'syāstriṣṭubhaḥ, pūrveṇārddhacenendraṃ stutvottareṇopālabdhavān | he 'śūra' indra ! 'puruhūta !' mahānakṣa iva cakrayoḥ 'praririce' prakarṣeṇātiricyate | 'te' tava 'mahā' mahattvena vibhūtiḥ | kuto'tiricyate ? 'rodasyoḥ' dyāvāpṛthivyoḥ | tathāpi caivaṃ vibhūtiyuktasya satastava tvadbhaktānāmevāsmākaṃ satāṃ 'vṛkṣasyeva' 'vayāḥ' śākhāḥ 'pūrvīrūtayaḥ' pūrvāḥ asmadyajñāgamanamārgāḥ 'viruruhuḥ' khilībhūtāratavātraugamanāt | aho kaṣṭaṃ mandabhāgadheyatāsmākam | yeṣāṃ no dhanaṃ tadasti yena tvāṃ yajemahi | kimatra tvāṃ yakṣyāma iti || "vayāḥ śākhāḥ" iti paryāyavacanaḥ | "veteḥ" vayā iti nigamaprasaktasya nirvacanam | "śākhāḥ khaśayāḥ" iti paryāyaprasaktasya |

5.20

vyākhyātā upamārthīyāḥ | athānantaraṃ pratijñāprasaktāneva karmopasaṃgrahārthānvakṣyāmaḥ"atha yasyānumādarthapṛthaktvamaha vijñāyate, na tvauddeśikamiva vigraheṇa pṛthaktvātsa karmopasaṃgrahaḥ" |
yasyāgamādadhyāhārādaśrūyamāṇasyaiva nipātasya sarūpavirūpaikaśeṣādarthato vā 'pṛthaktvamaha' pṛthagbhāva eva 'vijñāyate' | tadyathā, -devadattayajñadattau, devadattaśca yajñadattaśceti ||
āha--dvāvapyatra devadattayajñadattau śrūyete | na tu tayoroddeśikamiva pṛthaktvamiti | yathā 'gāḥ, aśvān, puruṣān, paśūniti pratyekamuddiśyamānānām| iha tu vigraheṇa ca śabdāgamādetatpṛthaktvamupajāyate | nānāgrahaṇaṃ dvayorbahūnāmarthānāṃ vigrahaḥ, sa aiṣa pṛthaktvāddhetoḥ pṛthaktvena nimittenopalakṣyamāṇo yasmādvāvarthī bahūnvā gṛhītvaikasminkarmaṇyupasamāvedyati | tadyathā, - 'devadattayajñadattau pacete' -ityevam | tasmāt 'karmopasaṃgrahaḥ'-- ityetannāmaitra tadbhavati | athavā bṛhaspatiścetyukte, prajāpatiranukto'pi dvitīyo gamyate prajāpati śceti |

5.21

kanaḥ punarasāviti ? ucyate,-"ceti" kadācidayameva 'samuccayārthaḥ' 'ubhābhyām' anyarthībhyāṃ vigṛhītābhyāmeva saṃyuktaḥ 'prayujyate' | yathā ca,-"a̱haṃ ca̱ tvaṃ ca̍ vṛtraha̱ntsaṃyu̍jyāva̱ sani̍bhya̱ ā | a̱rā̱tī̱vā ci̍dadrivo'nu̍ no śūra̱ maṃsa̍te bha̱drā indra̍sya rā̱taya̍ḥ ||” (ṛ0 saṃ0 6, 4, 41, 5) iti |
ghoraputraḥ pragātho'nayā aindrayā paṅktyā indrasya sakhyārthī sannabravīt | he 'vṛtrahan' indra ! 'ahaṃ ca' pragāthaḥ 'tvaṃ ca' 'saṃyujyāva' | ekasminnarthe sati prāptilakṣaṇe yujyāvahai 'ā sanibhyaḥ' āprāpteḥ | 'arātīvā' ityekaṃ padam | athaivamāvāṃ saṃyuktau dṛṣṭvā he 'adrivaḥ' 'arātīvā cit' adānaśīlo'pi dānaśīlatāmupetyānumaṃsyata evāvayorrdānam | 'bhadrā' bhandanīyā 'indrasya' 'rātayaḥ' dānānītyevaṃ manyamānaḥ | ko hi nāma tvatsaṃyuktānā - masmākaṃ na dadyādityabhiprāyaḥ |

5.22

" athāpi " ākāraḥ " etasminnevārthe " samuccayārthe | " devebhyaśca pitṛbhya ā"--iti | ayametasminmantre ākāraḥ |
anuṣṭup, yaumī, pitṛyajñe viniyuktā | 'yo'gniḥ' kavyasya voḍhā, yasyāyamadhikāraḥ, kavyāni voḍhavyānīti, sa ihāsmākaṃ pitṛyajñe hotṛtvena vyavasthitaḥ 'pitṝn' āhūya 'yakṣat' pūjayatvityarthaḥ| kiṃlakṣaṇān 'ṛtāvṛdhaḥ' satyavṛdho vā yajñavṛdho vā | kiṃca | 'praidu havyāni' 'vocāti' vocatu ca | prabravītvetāni havīṃṣyasmatpradattāni | kasmai ? ' devebhyaśca pitṛbhyaśca'-iti |

Linked texts (1)