Vacaspatya 12
Vācaspatya 12
- Language
- Sanskrit
Contents
12.1.1
mātṛbhede “kālī kapālabharaṇā cakāme” kumā0 6
bhīmasenasya patnībhede | “yudhiṣṭhirāt pauravyāṃ devako'tha ghaṭotkacaḥ | bhīmasenāddhiḍimbāyāṃ kālyāṃ
sarvvagatastataḥ bhāga0 6,22,24 | bhā0ā065a0 tu
“bhīmaseno'pi kāśyāṃ balandharāṃ nāmopayeme vīryya śulkāṃ,
tasyāṃ putraṃ sarvva gamutpādayāmāsa” ityuktaṃ tadekavākyāt
kāśyāmityeva pāṭhaḥ samucitaḥ gandhakālītyasya pūrdhvapadalopaḥ | kālo' dāṣakanyāyāṃ gandhakālyāṃ satyavatyām
śāntanupatnyām | “bhośccaiḥ khalu pituḥ priyacikīrṣayā satyavatīṃ mātaramudavāhayam gandhakālīmitiyāmāhuḥ”bhā0ā0
65a0|kajjala-nodhane ac gaurā0ṅīṣ|8puṣpārthāmṛta vivṛti
10rātrau 11kālāñjanāyām rājani012tayoḥ apyatvāttathātvam agniśikhābhede jaṭādharaḥ| agniśikhāśabde darśitaśāradātilakavākye etasyāḥ tacchikhāsu nāntarbhāva iti
cintyam | 13dṛṣṭikālī (vicāti) ratnamālā | 14kālarātrau yamabhaginyām tantroktāsu daśamahāvidyāsu ādyāyāṃ
15 mahāvidyāyām tatra “kālī tārā mahāvidyā
ṣor̤aśī bhuvaneśvarī, bhairavī chinnamastā ca vidyā dhūmāvatī
tathā | bagalā siddhavidyā ca mātaṅgī kamalātmikā | etā
daśa mahāvidyāḥ siddhavidyāḥ prakīrttitāḥ” tantrasā0
“kālīpūjā śrutā nātha ! bhāvāśca vividhāḥ prabho ! ”
bhairavata0 “tārāyāścaiva kālyāśca tripurāyā viśeṣataḥ
janane maraṇe caiva na tyajeyurjapārcane” tantra0
kālīka puṃstrī0 ke jale'bīkadvaya matsyaghātāya nikṣehakhāt ! kroñce vake śabdaratnā0 striyāṃ ṅīp
kālīco strī kālyā yamabhaginyā cīyate 'laṃ-cī-bā0
ādhāre ḍa gaurā0 ṅīṣ | yamavicārabhūmau striyā0
kālītanaya puṃstrī0 kālīśitaḥ prāptonayaḥ prāpaṇaṃ yasya
12.1.2
mahiṣe hemaca0 striyāṃ ṅīṣ | mahiṣasya kālyai balidānārthaṃ nīyamānatvāttathātvam | [ candane śabdaca0
kālīya na0 kālasthāne bhavam “vṛddhācchaḥ” pā0 cha | lakṣākālīyaka na0 kālīyamiva kāyati-kai-ka | kālānusāryye
sugandhikāṣṭhe (kalāmbaka ) amaraḥ
kāliya pu0kālyāyāpatyam ḍhak | 1daityabhede, kālakeye, kalāyai
1786pṛ0darśitā rakṣāsarigayai hitaṃ ḍhak | 2yatkati
kaṃ sūkṣmamāleyamādeyaṃ yakṣāt | 3kālacandane na0“āśyāmakāleyakṛtāṅgarāgām” kumā0 | kalinā dṛṣṭaṃ sāma
ḍhak | 4alidṛṣṭe sāmabhede tacca mādhyandinasavane sapramaṃ
sūktamadhikṛtya geyam | tatprakāra jaṅgagāne dṛśyaḥ
kāleyaka puṃstrī0 kalaye virodhāya sādhu kali+ḍhak saṃjñāyāṃ
ka | 1kukure tasyānyonyavirodhitvāt tathātvam striyāṃ
ṅīṣ | kāleya+svārthe saṃjñāyāṃ vā ka | 2kālīyacandane
“madhukara kula kalaṅka kālayekakusumakusumaṭuṭuṣviṣu”kāda0
3haridrāyāṃ pu0 4dāruharidrāyāṃ na0rājani0 | tatpārthe
pu0 śabdara0
kāleśa pu0 ita0 | 1sūryye tasya svagatyā kālapravartta katvāt
tathātvam | 2śive ca | 3makāravarṇe | “viṣṇurīśastatohāntaḥ kāleśaḥ pṛthivī tataḥ” śrīvidyāmantroddhāre
“kāle śomakāraḥ” tantrasā0 | kāle śarāṭo'pyatva
kālodakā na0 bhārataprasiddhe tīrthabhede | “kālodakaṃ nandikuṇḍaṃ tathā cottaramānasam” bhā0 ānu028a0
kālpa pu0 kalpe vidhau bhavaḥ aṇ | (kāṃcāikhuḍḍu) karpūre
śabdara0 | svārthe ka | tattrārthe amaraḥ
kālpanika tri0kalpanāyāḥ āgataḥ ṭañ | kalpanābhave 1kalpite,
2 āropite, ca | striyāṃ ṅīp | “iti vyutpattistu kālpanikī” nitta0
kālpasūtra tri0 kalpasūtraṃ vettyadhīte vā sūtnāntādyāṭ ṭhaki
12.1.3
prāpte “ṛkttvādirityakteḥ vyaṇ | 1kalpasūtrābhijñe
2tadadhye tari ca striyāṃ ṅīp | [vidyānāṭau
kālpika tri0 kalpayante uktāḥ ṭhañ | vedāṅgakālpaprayokte
kāvya na0 kalpameva svārthe aṇ | 1pratyuṣe hemaca0 | kālaḥprāpto'sya yat | 2prāptakāle śītādau tri0 | kāle bhavaḥ
digā0 yat | 3kālabhave tri0 tadanakṣamāse ākarṣadhārthe
uttarapadasya ādyudāttatā | tatonehā0 pāṭhāntare gole
phak | kātyāyana kālyagotrāpatye pu0 strī | [śabdara0
kālpaka na0 kāle sādhu yat svārthe ka | karpūre (kām̐cāikhuḍḍu)
kālyā strī kālaḥ garbhagṛhaṇakālaḥ prāpto'syāḥ yat | prāptagarbhagrahaṇayogyakālāyām ṛtamatẏām amaraḥ “upasaryyā
kālyāprajane” pā0 | [bhāva
kālyāeka na0 kalyāyāsta bhāvaḥ manojñā0 vuñ | kalyāṇakāva na0 kavirdevatā'sya aṇ | kavidevatāke sāmabhede | tacca
tṛtīyasavane geyārṣeyapavamānāntargatam | “ābhīpriyāṇīti” sūkte geyam | tatprakāraśca ūhagāne darśitaḥ
kāvacika na0 kavacināṃ samūhaḥ “ṭhaña kavacinaśca” pā0 ṭhañ
‘inolopaḥ | varmmadhāriṇāṃ samūhe
kāvaṭa pu0 karcaṭa+pṛṣo0 | karvaṭe halā0
kāvaṣeya pu0 yajurvedaya jñānagarbhe turākhye ṛṣibhe de | “kāvaṣeyān kāvaṣeyaḥ” śata0 10.6,5,6, turo ha kāvaṣeyaḥ
kārotyāṃ devebhyo'śvaṃ cikīrṣe” talaiva 6.5.5.15.
kāvāda pu0 kutsitaīṣadvā vādaḥ koḥ kā | vākkalahe
śabdārtha0 | [śaiśave dṛṣvādicchale trikā0
kāvāra na0 kaṃ jalamāva ṇoti kvā+vṛ-aṇ upa0sa0
kāvī strī kaveriyaṃ ghañ pratya tataḥ śārṅgara0 striyāṃ ṅīna
yalopaḥ | kavisambandhinyām striyām
kāvuka puṃstrī kutsitaḥ īṣadrā buka iva
12.1-2
kukkure 2 cakravāke 3pīnatarttumastakaprabhāve ca nediṣṭateṣāṃ vṛkatalherūpaiśca
śvayuktāyāt tathātvam | striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kāvira na0 kasya sūryyasyeva īṣattaveramahaṅgamasya
12.3
kuṅku me
jaṭā0 | tasya śikhābhiḥ sūryyatulyaraktatvāt tathātvam
kāverī strī kasya jalasya veraṃ śarīraṃ tasye damityaṇ ṅīp
1maṅgahare | kutsitamapavittraṃ veraṃ yasyāḥ svāṅgatvāt
ṅīp | 2veśyāyām pu.va0
12.2
haridrāyām | “dṛṣadvatī
ca kāverī yaṅka mandākinī tathā” bhā0ātu0165a0
“bhāratīsupratoyā ca kāverī karpūrā tathā”
bhā0va0221 | “candravaśā tāmraparṇī avaṭodā kṛtamālāvehā mahī kāverī vetvetyādi bhāga0 5.18012.
bhāratavarṣanadīkathane | sā ca sahyādreḥ malayāddeśva
mātusaṅgidṛṣṭyā tahetan rakṣo vartti tasu yathā
“utkītapratimuktasya sa dharmā vijayī nṛpaḥ | śriyaṃ mahendra
nāthasya jahāra matu medinīm | tato velātaṭenaiva phalavastūpagandhinā | agastyācaritāmāśām anāgāstajayo yayau | sa sainyaparibhogeṇa gajadānasugandhinā
kāverīṃ saritāṃ patyuḥ śaṅkanīyāmivākarot | baleradhyuṣitāstasya vijigīṣorgatādhvanaḥ | mārīcodbhāntahārītāḥ malayadre rupatyakāḥ” | “kāverītīrabhūmorūhabha jagavadhūbhūkarūktāvaśiṣṭaḥ” malayajavātavarṇane
‘tato gaccheta kāverīṃ vatāmapsarasā gaṇaiḥ | tatra snātvā
naro rājan ! gosahasraphalaṃ labhet’ bhā0 va0 85
gaṅge ! ca yamune ! caiva godāvari ! sarasvati ! narmmade !
sindhu ! kāveri ! jale'smin sannidhiṃ kuru, tīrthāvāhana mantre
kāvya pu0 kaveḥ bhṛguputlasyāpatyam yañ | śukre amaraḥ “bhṛgoḥ
putlaḥ kavirvidvān śukraḥ kāvyastathagrahaḥ” bhā0ā060
“jigīṣayā tatodevāvabrire'ṅgirasaṃ munim| paurohitthena
yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare” bhā0ā075 a0 | kaveridam yañ
12.1-3.1
kavisambandhini | kaba-varṇa ne stutau ca
karmmaṇi ṇyat | 3varṇa nīye 4 stutye ca li0 striyāṃ
ṭāp “tūyau vanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama”bhā0sa0
60a0 | “bhāṣāni tarkayuktāni deśvavanti viśāṃpate !
nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikakārikāḥ”
bhā0sa011a0 | śāṅgaṃ ravāḍhau tu kāvyaśabdāsya yaña
ntasyaiva grahaṇāt tataḥ striyāṃ ṅīn | kaveḥ karmma ṣyañ
kavikṛtagadyapadyātmake 5 vākyaviśeṣe na | kāvyapraśaṃs
karaṇāprayojanasaktaṃ yathā -
“kāvyaṃ yaśase'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye
sadyaḥparanirvṛtaye kāntāsammitatayopadeśayuje” mū0
“kālidāsādīnāmiva yaśaḥ, śrīharṣāderdhāvakādīnāmiva
dhanaṃ, rājādigatocitācāraparijñānam, ādityādermmayūrādīnāmivānarthanivāraṇaṃ, sakalaprayojanamaulibhūtaṃ samanantarameva rasāsvādanasamudbhūtaṃ vigalitavedyāntaramānandaṃ, prabhusammitaśabdapradhānavedādiśāstrebhyaḥ suhṛtsaṃmmatārthatātparyya vatpurāṇādītihāsamyebhyaśca śabdārthayorguṇābhāvena rasāṅgabhūtavyāpārapravaṇatayā vilakṣaṇaṃ yatkāvyaṃ
lokottaravarṇanānipuṇakavikarmma, tat kānteva sarasatāpādanenābhimukhīkṛtya rāmādivat vartitavyaṃ na rāvaṇādivaditya padègañca, yathāyogaṃ kaveḥ sahṛdayasya ca karotīti
sarvvathā tatra yatanīyam | asya kāraṇamāha” itiḥ
śaktirnipuṇatā lokaśāstrakāvyādyavekṣaṇāt | kāvyajñaśikṣayā'bhyāsa iti hetustadudbhave” mū0
“śaktiḥ kavitvabījarūpaḥ saṃskāraviśeṣaḥ, yāṃ binā kāvyaṃ
na prasaret prasṛtaṃ vā upahasanīyaṃ syāt, lokasya
12.1-3.2
sthāvarajaṅgamātmakalokavṛttasya, śāstrāṇāṃ chandovyākaraṇābhidhānakoṣakalācaturvarga gajaturagakhaḍ gādilakṣaṇapravyānāṃ, kāvrānāñca mahākavisambandhinām, ādiyuktasyāditihāsādīnāñca vimarśanādyutpattiḥ, kāvyaṃ karttuṃ
vicārayituñca ye jānanti tadupadeśena karaṇe yojane ca
paunaḥpunyena pravṛtciriti layaḥ samuditāḥ na tu vyastāstasya kāvyasyodbhave nimmāṇe samullāse ca heturnata
hetavaḥ” itiḥ
sā0da0 anyaprakāra kāvyasya prayojanaṃ suktaṃ yathā
“caturvvargaphalaprāptiḥ sukhādalpadhiyāmapi | kāvyādeva
yatastena tatsvarūpaṃ nirūpyate” sū0
“caturvvargaphalaprāptirhi kāvṛto rāmādivat pravarttitavyaṃ
na rāvaṇādivadityādikṛtya makṛtyapravṛttinivṛttyu padeśadvāreṇa
supratītaiva | uktañca “dharmmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca | karoti kīrttiṃ prītiñca sādhukāvyaniṣevaṇāmiti”| kiñca kāvyānaṅga prāvirbhāvagaṅgādhārācaraṇaśauravindastavādinā “ekaḥ śabdaḥ suprayuktaḥ samyagjñātaḥ svarge
loke ca kāmadhug bhavati' ityādi vedavākya bhyaśca suprasiddheya
arthaprāptiśca pratyakṣasiddhā | kāmaprāptirārthadvāraiva | mokṣaprāptiśca tajjanyadharmma phalānanusandhānāt mokṣopayogivākye vyutpattyādhāyakatvācca | caturvvargāptirhi vedaśāstrebhyo nīrasa tayā duḥkhadeva pariṇatabuddhīnāmeva jāyate
paramānandasandohajanakatayā sukhādeva sukumārabuddhīnāmapi
punaḥ kāvyādeva | nanu tarhi pariṇatabuddhibhiḥ satsu
vedaśāstreṣu kāvyeṣu kimiti yatnaḥ karaṇīya ityapi na
12.1-3.3
vaktavyam kaṭukauṣadhopaśamanīyasya rogasya sitaśarkaropaśamanīyatve kasya vā rogiṇaḥ sitaśarkarāpravṛttiḥ sādhīyasī na syāt | kiñca | kāvyasyopādeyatvamagneyapuvaṇe'pyuktam | “naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra sudurlabhā
kavitvaṃ durla bhaṃ tatra śaktistattra sudurlabheti” “trivargasādhanaṃ
nāṭyamiti” ca | viṣṇupurāṇe “kāvyālāpāśca ye
kecidgīta kānya khilāni ca| śabdamūrttidharasyaite
viṣṇorāṃśā mahātmanaḥ” iti vṛttiḥ | tasya lakṣaṇaṃ tatrai va
“vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyaṃ doṣāstasyāpakarṣakāḥ| utkarṣahetavaḥ proktā gupālaṅkāra rītayaḥ” sū0
athai tu guṇālaṅkārarītiyuktaṃ doparahitaṃ vākyaṃ kālakṣaṇamiti vadanti | ānandaviśeṣajana kavvākyaṃ kāvyamiti
rasagaṅgādharaḥ
tadbhedāḥ prathamaṃ trividhāḥ uttamamadhyamādhamabhe dāt
yathāha kāvyapra0
"idamattamamatiśāyini vyaṅge vācyāddhvanirbudhaiḥ kathitaḥ
atādṛśi guṇībhūtavyaṅgatra kāvyaṃ tu madhyamam
vyaṅgyacitre vācyacitnamavyaṅgyantvavaraṃ smṛtam”
rasagaṅgādhare tu arthacitratvāpekṣayā vyaṅgyacitrasyālpacamatkārikāritvāsambhāvanāśraloktayā kāvyabhedaścaturvidhyamuktam | sā0 da0 mate avyaṅgyasya kāvyatvābhāvāt dhvaniguṇībhū tavyaṅgyabhedena dvaividhyamiti bhedaḥ
tadbhedāḥ sodāharaṇaṃ darśitā tatra yathā
"kāvyaṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyaceti dvidhā matam” | sū0
tatva | "vācyātiśayini vyaṅgye dhvanirutkāvyamuttamam” mū0
"śabdādadhikacamatkāriṇi vyaṅgyārthe vyajyete'sminniti
vyutpattyā dhvatirnāmottamaṃ kāvyam” dṛttiḥ
“bhedau anerapi dvrāvudīritau lakṣaṇābhidhāyūle
"avitrakṣitavācyo'nyovivakṣitānyaparavācyaśca”| sū0
12.1-3.4
"tatrāvivakṣitavācyo nāma lakṣayāmalo dhvaniḥ| lakṣaṇāmūlatvādevāla vācyamavivakṣitaṃ bādhitasvarūpam | vivakṣitānyaparavācyasyabhidhāmūlaḥ | ata evāla vācyaṃ vivakṣitam anyaparaṃ vyaṅgyaniṣṭham ala hi vācyo'rthaḥ
svarūpaṃ prakāśayanneva vyaṅgyārthasya prakāśakaḥ | yathā
pradīpo ghaṭasya | abhidhāmūlasya bahuviṣayatayā yathācirddhyeyaḥ avivakṣitavācyasya bhedāvāha" vṛttiḥ
"arthāntaraṃ saṅkramite vācye'tyantaṃ tiraskṛte
avivakṣitavācyo'pi dhvanidvaividhyamṛcchati” sū0
„avivakṣitavācyo nāma dhvanirarthāntarasaṅkramitavācyo'tyantiraskṛtavācyaśceti dvividhaḥ| yatra svayamamupayujyamāno
mukhyo'rthaḥ saviśeṣaṇeḍarthāntare pariṇamati tatra mukhyārthasya
svaviśeṣaṇaparyāntara saṅkramitatvādarthāntarasaṅkramitavācyatvam
yathā | "kadalī kadalī karabhaḥ karabhaḥ karirājakaraḥ karirājakaraḥ | bhuvanatritaye'pi vibhartti tulāmidamūruyugaṃ na
camūrudṛśaḥ”| ala dvitīyakadalyādiśabdāḥ yaugikarūḍhamabhiyā
sāmānyakadalyādirūpe mukhyārthe bādhitā jāḍyādi
guṇaviśiṣṭasyārthaparā” jāḍyādyātiśayaśca vyaṅgyaḥ
yatta punaḥ svārthaṃ sarvvathā parityajannarthāntare pariṇamati
tana mukhyārthasyātyantaritatvāttyantiraskṛtavācyatvam
yathā "niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate”
atrāndhaśabdo mukhyārthe bādhito'prakāśarūpamarthaṃ bodhayati
aprakāśatiśayaśca vyaṅgyaḥ | andhatvāprakāśatatvayoḥ sājātyāviśeṣābhāvābhāvāñjārthāntarasaṅkramitavācyatvam
yathā “bhama dhammia ! vīsattho so suṇaho ajja
mārio deṇa| godāvarikacchaḍakaḍuṅgavāsinā darīvasīhena”| ala bhrama dhārmiketyato bhramaṇasya vidhiḥ
12.1-3.5
prakṛte'nupayujyamānatayā bhramaṇaniṣedhe paryyavasyatīti
viparītalakṣaṇayāśaṅkā na kāryyā | yala khalu vidhiniṣedhāvupapadyamānāvaveva niṣedhavidhyoḥ paryyavasyatastatva tadayasaraḥ | yala punaḥ prakaraṇādipayyaulocanena vidhiniṣedhayorniṣedhavidhau avagamyete tala dhvanitvameva | taduktam
"kacidvādhyatayā atrātiḥ kacitsaṅgatasya bādhanam
pūrvvata lakṣayaiva syāduttaratrābhidhaiva tu"| atrādarśe
mukhyārthasyārthāntare saṅkramaṇaṃ (praveśaḥ) na tu tirobhāvaḥ
ata evātāsaṅgatasyārthalakṣaṇā| dvitīye tu svārthasyātyantaṃ tiraskṛtatvāttādṛksārtho” vṛttiḥ
"vivakṣitābhidheyo'pi dvibhedaḥ prathamaṃ tataḥ| asaṃlakṣyakramo
yatta vyaṅgo lakṣyakramastathā”sū0
"vivakṣitānyaparavācyo'pi dhvanira saṃlakṣyakramavyaṅgayaḥ saṃlakṣyakramavyaṅgyaśceti dvividhaḥ” vṛttiḥ
"tatrādyo rasabhāvādira ka evāla gaṇyate | eko'pi
bhedo'nantattvāt sahṛdayaisya naiva yat” sū0
"uktasvarūpo rasabhāvādirasaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ | ata vyaṅgyapratītervibhāvādipratītikāraṇakalāt kramo'vaśyamasti
kintu utpalapatraśatavyatibhedavallāghavātra saṃlakṣyate | eṣu
rasādiṣu ca ekasyāpi bhedasyānantatyāt sahṛdayātṛmaśakyatvādasaṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanirnārma kāvyamekameva deyoktam | tathāhi ekasyaiva śṛṅgārasya eko'pi vamprogarūpo bhedaḥ parasparābhilāṣanakharapānīyasanādibhedāt pratyekasya vibhāvādivaicityāt sahṛdayātṛmaśakyaḥ
kā gaṇanāla sarvveṣām” vṛttiḥ
"śabdāthaubhayabhaktyā yadvyaṅgyaṃ vyutthānasañcime | dhvanirlakṣyakramavyaṅgyastrividhaḥ kathito budhaiḥ” mū0
12.1-3.6
“kramalakṣyatvādevānuraṇanarūpo yo vyaṅgyaṅgastasya śabdaśakyudbhayatvena arthaśaktyudbhavatvena śabdārthaśaktyudbhavatvena
ca taividhyāt saṃlakṣyakramavyaṅgyanāmno aneḥ kāvyasyāpi trevidhyam” vṛttiḥ | tala
“vastvalaṅkārarūpatvācchabdaśaktyudbhavo dvidhā” sū0
“vastu vā'laṅkatirvāpi dvidhārthaḥ sambhavī svataḥ | kaveḥ
prauḍhoktisiddho vā tannibaddhasya ceti ṣaṭ || ṣaḍbhistervyajyamānastu vastvalaṅkārarūpakaḥ | arthaśaktyudbhayo
vyaṅgo yāti dvādaśabhedatām” sū0
mugdhā sā amānyanī| agūḍhagandhayāṇāyā aṅga taṇūrṇa
pi taṇu eha''| (atāmānyanīti) kavinibadvavaktṛ prauḍhoktisiddhena kāvyaliṅgālaṅkāreṇa tanostanūkaraṇe'pi tava
hṛdaye na varttata iti viśeṣoktyalaṅkāro vyajyate| na khalu
kaveḥ kavinibaddhasyaiva rīgāvyāvṛdatā| ataḥ kavinibaddhavaktṛprauḍhoktiḥ kaviprauḍhokteradhikaṃ sahṛdayacamatkāriṇīti pṛthakpratipāditā| eṣu ca alaṅkṛtyavyañjanasthaleṣu
rūpagotprekṣāvyatirecanādimātrasya prādhānyaṃ sahṛdayasaṃvedyaṃ na tu ruyādīnāmityalaṅkāreṇaiva savyapadeśa" itiḥ
"ekaḥ śabdārthaśaktyutthe" sū0 ubhayaśaktyudbhave vyaṅgye eko'nerbhedaḥ| yathā "himamuktacandraruciraḥ sapadāmro
madayan dvijān janitamīnaketanaḥ| abhavat prasāditasuro mahotsavaḥ pramadājanasya sa cirāya mādhavaḥ"
atra mādhavaḥ kṛṣṇo mādhavo vasanta ivetyupamālaṅkāro
vyaṅgyaḥ| evañca vyaṅgyabhedādeva vyañjakānāṃ kāvyānāṃ
bhedaḥ”| vṛttiḥ “tadaṣṭādaśadhā dhvaniḥ” sū0
12.1-3.7
avivakṣitavācyo'rthāntarasaṅkramitavācyo'tyantatiraskṛtavāśceti trividhaḥ| vivakṣitānyaparavācyastvasaṃlakṣyakramavyaṅgyatvenaikaḥ| saṃlakṣyakramavyaṅgyavācyatvena ca śabdārthobhayaśaktimūlatayā pañcadaśeti ṣṭaṣṭādaśabhedo dhvaniḥ” vṛttiḥ
eṣu ca
"vākye śabdārthaśaktyutthastadanye padavākyayoḥ" sū0
"tatra arthāntarasaṅkramitavācyo dhvaniḥ padagato yathā
'dhanyaḥ sa eva taruṇo nayane tasyaiva nayane ca | yadrajanamokṣanavidyā bhavitavyaṃ yasya sammukhe sumukhī' ; atra dvitīyanayanaśabdo bhāgyavatsādiguṇaviśiṣṭanayanaparaḥ | vākyagato yathā | "tvāmasmi vacmi viduṣāṃ samudāyogla
tiṣṭhati | ātmīyāṃ matimādāya sthitirala vidhīya tan"
atra pratipādyasya sammukhībhavādiva labdhe pratipādyatve 'svāmiti' punarvacanamanyavyāvarttakaviśiṣṭaṃ tvadarthaṃ lakṣayati
evaṃ vacmītyanenaiva karttari labdhe 'karoti' punarvacanamanyavyāvarttakaviśiṣṭa madarthaṃ lakṣayati | tathā 'viduṣāṃ
samudāya' ityādibacanenaiva vaktuḥ pratipādane siddhe punaḥ
'bacmīti' bacanaṃ 'upadiṣṭāmi' iti bacanaviśeṣarūpamarthaṃ lakṣayati | etāni ca lakṣitāni svātiśayaṃ
vyañjayanti | etena mama yacanaṃ tavātmanaṃ hitaṃ tadavaśyametat karttavyamityabhiprāyaḥ | tadevamayaṃ vākyagato'rthāntarasaṅkramitagācyo dhvaniḥ| anyantatiraskṛtavācyaḥ padagato yathā
padmagātrān gopayathu payūrddhani”| atra ‘paśyantīti’
kaviprauḍhoktisiddhena kāryyaliṅgālaṅkāreṇa na ko'pyanyo
dātārastvat sadṛśā dūti vyatirekālaṅkāro'saṃlakṣyapadyotyaḥ
evamanye vyaṅgyavyaktimūlasaṃlakṣyakramabhedeṣūdāhāryyam | tadevaṃ
12.1-3.8
dhvaneḥ pūrvvokteṣvaṣṭādaśasu bhedeṣu madhye śabdārthaśaktyuttho
vyaṅgo vākyamātre vyañjakaḥ | anye punaḥ saptadaśa vākye
pade ceti caturiṃśaditi pañcaviṃśadbhedāḥ” vṛttiḥ
“prabandhe'pi mato dhīrairarthaśaktyudbhavo dhvaniḥ” sū0
“padāṃśavarṇa racanāprabandheṣvasphuṭakramaḥ| asaṃlakṣyakramavyaṅgo
dhvanistatra padāṃśagaḥ” mū0
likhadaṃtādharauṣṭha pratipedhākṣaraviklavābhirāmam | mukhamaṃsavivartti padmalākṣyāḥ kathamapyu namitaṃ na cumbitantu”
“tadevameka pañcāśadbhedāstasya dhvanermatāḥ| saṅkareṇa trirūpeṇa
saṃsṛṣṭyā caikarūpayā | vedakhāminagarāḥ 5304 śudai ripuvākhāgnisāyakāḥ ” 5355 mū0
“aparantu guṇībhūtavyaṅgyaṃ vācyādanuttame vyaṅgye” mū0
“aparaṃ kāvyam | anuttamatvaṃ nyūnatayā sāmyena ca
sambhavati” vṛttiḥ
“tala syāditarāṅgaṃ kākkākṣiptañca vācyasiddhayaṅgam
sandigdhaprādhānyaṃ tulyaprādhānyamasphuṭamagūḍham | vyaṅgyamasundaramevaṃ bhedāstasyoditā aṣṭau” sū0
“itarasya rasāderaṅgaṃ rasādi vyaṅgyaṃ yathā “ayaṃ sa
raśanotkarṣī pīnastanavimarddanaḥ | nābhyūrujaghanasparśī
nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ” | atra śṛṅgāraḥ karuṇasyāṅgam
“nāneoddhatāṃ praṇayinīmanunetukāmastvatsainyasāgararaveṇatatastatāpaḥ | hā ! hā ! kathaṃ nu bhavato ripurājadhānī-prāsādasantatiṣu tiṣṭhati kāmilokaḥ” | atrotsukyatrāsasandhisaṃsṛṣṭasya karuṇasya rājaviṣayaratāvaṅgabhāvaḥ | “janasthāne bhrāntaṃ kanakampṛgatṛṣṇānvitadhiyā
vaco vaidehīti pratipadamudaśru pralapitam | kṛtā laṅkābharturvadanaparipāṭīṣu ghaṭanā mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na
12.1-3.9
tvadhigatā” | atra rāmatvaṃ prāptamityavacane'pi vyaṅgyantareṇa rāmatvamavagamyate | vacanena tu sādṛśyahetukatādātmyāropamaviṣkurvvatā tadropanamapālatam tena vācyaṃ
sādṛśyaṃ vākyārthānvayopapādakatayā'ṅgatvaṃ nītam | kākkā
kṣiptaṃ yathā “mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopād
duḥśāsanasya rudhiraṃ na pibāmyurastaḥ | saṃcūrṇayāmi
gadayā na suyodhanorū sandhiṃ karotu bhavatāṃ nṛpatiḥ paṇena”
atra ‘mathnāmyevetyādi’ vyaṅgyaṃ vācyasya niṣedhasya saha
bhāvenaiva sthitam | “dīyante rodasīrandhrameṣa jvalati
sarvvataḥ | pratāpastasya rājendra ! vairipadmāvanānaḥ”
atrānyasya vaiśvānarāropasvarūpo vyaṅgaḥ pratāpasya
davānalatvāropasiddhayaṅgam | “harastu kiñcit pariuttadhairyyaścandrodayārambhavavāmburāśiḥ| umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe
vyāpārayāmāsa vilocanāni”
atra vilocanavyāpāracumbanābhilāṣayoḥ prādhānye
sandehaḥ | “brāhmaṇātikramatyāgo bhavatāmeva bhūtaye
jāmadagnyaśca vo mitramanyathā durmmanāyate”| atra paraśurāmo rakṣaḥkulakṣayaṃ kariṣyatīti vyaṅgyasya vācyasya
ca samaṃ prādhānyam | “sañco sarvvastarahaṇaṃ viyahve
prāṇabhiyahaḥ | anyopadonanṛpatau na sandhirna ca vigrahaḥ”| atra anyāpadonākṣatre nṛpatau dānasāmādi
mantareṇa nānyaḥ praśamopāyaḥ vyaṅgā vṛttajñānāmapi
jhaṭityasphuṭam | “anena lokaguruṇā satāṃ dharmmopadarśinā | ahnaṃ vratavatī khairamuktena kimataḥ param”
atna pratoyamāno'pi śākyāsunerasthairyyaṇyomiti bakhātkāropabhogaḥ sphuṭatayā vācyamāna atyagūḍham
“vāṇorakuḍuṅgoḍḍīṇasaḍaṃṇiddolāhala' suṇantoe
gharakammavāvaḍāe bahue sodanti aṅgāim” | atra
12.1-3.10
dattasaṅketaḥ kaścillatāgṛhaṃ praviṣṭa iti vyaṅgyāt “sodantyaṅgāni” iti vācyasya camatkāraḥ sahṛdayasaṃvedya
ityasundaram | kiñca yo dīpakatulyayogitādiṣu upamādyalaṅkāro vyaṅgyaḥ sa guṇībhūtavyaṅgya eva kāvyasya
dīpakādimukheneva camatkāravidhāyitvāt taduktaṃ dhva.nikṛtā “alaṅkārāntarasyāpi pratīto yatna bhāsate
tatparatvaṃ na kāvyasya nāsau mārgo dhvanermataḥ”| yatna
ca śabdāntarādinā gopanakṛtacārutvasya viparyyāsaḥ yathā
“dṛṣṭyā keśava ! goparāgahṛtayā kiñcinna dṛṣṭaṃ mayā tenātna
skhalitāsmi nātha ! patittā kiṃ nāma nālambase | ekastvaṃ
viṣameṣu khinnamanasāṃ sarvvābalānāṃ gatirgopyaivaṃ gaditaḥ
saleyamavatādgoṣṭhe harirvviśvaram”| atna goparāgādiyabdānāṃ gope rāga ityādivyaṅkārthānāṃ ‘saleyamiti’
padena sphuṭatayābhāsaḥ | saleyamitipadasya parityāge dhvanireva | kiñca yatna vastvalaṅkārarasādirūpavyaṅgyānāṃ
rasāntare guṇībhāvaḥ tatra pradhānakṛta eva kāvyapravahāraḥ taduktaṃ tenaiva “prakāro'yaṃ guṇībhūtavyaṅgyo'pi dhvanikṛtatām | dhatte rasāditātparyya paryyālocanayā
punariti”| yatna ca “yalotkhātānaṃ pramadājanānāmatnabhraṃ lihūḥ śoṣamaśītamayūkhaḥ | sandhyābhramaṃ prāpra vatāmakāṇḍe'pyanaṅganepathyavidhiṃ vyadhatta” ityādau rasādīnāṃ nagarīvṛttāntadirūpamātre 'ṅgatvaṃ tatra teṣāmatātparyyaviṣayatve'pi taireva guṇībhūtaiḥ kāvyapravyavahāraḥ | tadukramamṛtusagotmakaviviṣaḍamakhatvīśābdadāttapādaiḥ “kāvyārthasyātmabhūtavu vivekadṛśya tanmayībhāvenāskhādadaśāyāṃ
12.1-3.11
guṇapradhānabhāvāvabhāsasyātathyādanubhūyate kālāntare tu prakaraṇādiparyyālocanayā bhavannapyasau na kāvyavyavadeśaṃ vatrāhantumośastasyāskhādamātnāyattatvāditi”| kecit citlākhyaṃ tṛtīyaṃ kāvyabhedamicchanti tadāhuḥ “śabdacitraṃ
vācyacittamavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam” dūti tanna
yadi hi avyaṅgyatvena vyaṅgyābhāvastadā tasya kāvyatvamapi nāstīti prāgevoktam | īṣaddaṅgatvamiti cet
kiṃ nāma īṣadvyaṅgaṅgatvam āskhādavyaṅgaṅgatvam anāsvādaprakṛṣṭatvaṃ vā| ādyetu prācīnabhedayorantaḥpātaḥ
dvitīye tvakāvyatvam| yadi cānāsvādyatvaṃ tadā kṣudratvameva
kṣudratvāvāmanāsvādakatvāt | taduktaṃ dhvanikṛtā “pradhānaguṇabhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthiteḥ| ubhe kāvye
tato'nyadyattaccitramabhidhīyate iti” dṛṣṭiḥ
tacca kāvyaṃ prakārāntareṇa dvividhaṃ mahākāvyakhaṇḍakāvya
bhedāt | tallakṣaṇādikaṃ sā0 da0 6pari0 uktaṃ yathā
“sargabandho mahākāvyaṃ tatraiko nāyakaḥ suraḥ | saddaṃśaḥ
kṣatriyo vāpi dhīrodāttaguṇānvitaḥ| ekavaṃśabhavā
bhūpāḥ kulajā bahavo'pi vā| śṛṅgāravīraśāntānāmeko'ṅgī rasa iṣyate| aṅgāni sarve'pi rasāḥ sarve nāṭakasandhayaḥ | itihāsodbhavaṃ vṛttamanyadvā sajjanāśrayam
catvārastasya vargāḥ syusteṣvekañca phalaṃ bhavet | ādau
namaskriyāśīrvā vastunirdeśa eva vā | kvacinnindā
khalādīnāṃ satāñca guṇakīrttanam | ekavṛttamayaiḥ padyairavasāne'nyavṛttakaiḥ | nātisvalpā nātidīrghāḥ sargā aṣṭādhikā iha | nānāvṛttamayaḥ kvāpi sargaḥ kaścana dṛśyate
12.1-3.12
sargānte bhāvisargasya kathāyāḥ sūcanaṃ bhavet | sandhyāsūryendurajanīpradoṣadhvāntavāsarāḥ | prātarmadhyāhnamgayāśailarttavanasāgarāḥ | sambhogavipralambhau ca munisvargapurādhvarāḥ | raṇaprayāṇopayamamantraputrodayādayaḥ | varttanīyā yathāyogaṃ sāṅgopāṅgā amī iha | kavervṛttasya vā
nāmnā nāyakasyetarasya vā | nāmāsya sargopādeyakathayā
sarganāma tu | kaścidārthe punaḥ sargā bhavyāvyāvyānasañjñakāḥ | prākṛtairnirmite tasmin sargā āśvāsasañjñakāḥ | chandasā skandakenaitat kvacinnalitakairapi
apabhraṃśamiyambhe'smin sargāḥ kar̤abakābhidhāḥ | tathāpabhraṃśayogyāni cchandāṃsi vividhānyapi
bhāṣāvibhāṣāniyamāt kāvyaṃ sargasamutthitam | ekārthapravaṇaiḥ padyaiḥ sandhimāmadyavarjitam | khaṇḍakāvyaṃ
bhavet kāvyasyaikadeśānusāri ca”
tacca kāvyaṃ prakārāntareṇa dvividhaṃ “dṛśyaśravyatvabhedena punaḥ
kāvyaṃ dvidhā matam| dṛśyaṃ tatrābhineyaṃ tat rūpāropātturūpakam” iti sā0da0 uktaḥ
kāvyaprakāśa pu0 kāvyasya svarūpādiprakāśo yatra | kāvyasya
rūpādijñāpake mammaṭabhaṭṭapraṇīte alaṅkāragranthabhede
kāvyapradīpa pu0 kāvyasvarūpādiprakāśane pradīpa iva | govindaṭhakkuranirmite bhaṅgyā kāvyaprakāśārthaprakāśake alaṅkāragranthabhede [ prakṣāyake candreṇau caurabhede trikā0
kāvyacaura pu0 kāvyasya cauraiva | parakīyakāvyasya svakīyatvena
kāvyarasika tri0 kāvyasya rasaṃ vetti ṭhak | kāvyapratipādyārasābhijñe
kāvyaliṅga na0 arthālaṅkārabhede alaṅkāraśabde 388pṛ0vihatiḥ
12.1-3.13
kāvyaśāstra na0 kāvyaṃ śāstramiva upadeśakatvāt | kāvyarūpe śāstre “kāntāsammitatayopadeśayuje” iti kāvyaprakāme tasya upadeśayogitvokteḥ hitaśāsakaśāstratulyatvam | “kāvyaśāstravinodena kālo gacchati dhīmatām”
kāvyā strī kava-varṇane karaṇe vā0 ṇyat | buddhau tayā hi
nānāvidhavarṇanāt tathātvam | 2pūtanāyāṃ ca medi0
kāvyārthāpatti strī arthālaṅkārabhede alaṅkāraśabde 388pṛ0
vivṛtiḥ
kāśa dīptau bhvā0ātmā0aka0seṭ| kāśate akāśiṣṭa, kāśāñcakra
kāśāmāsa kāśāñcabhūve cakāśe | ṇic akāśata-ta
ṛdittvāt caṅi nopadhāḍūsvaḥ | “kālī kapālābharaṇā
cakāśe” “tayā duhitā sutarāṃ savitrī sphuratprabhāmaṇḍalayā cakāśe” kumā0 “naṃnayamānāḥ phaladikṣusaryeva
cakāśire tatra latā vilolāḥ” bhaṭṭiḥ | kāśo kāśakaḥ
kāśitaḥ kāśamānaḥ kāśaḥ kāśanaṃ kāśitum kāśitvā
prakāśya | yaṅluk cākāśīti | vede hrasvaḥ cākaśīti
anu+anukramadīptau anukāśate
abhi+ sarvvataḥ prakāśe abhikāmate “antyo'nannannabhicākaśīti” śata0vrā0 14,7,1,12, ābhimukhyena darśane
saka0 | “ghatasya dhārā abhicākaśīmi” ṛ04,58,5,6,
“vyaṅgaṭmānābhicākaśīmi”6, “abhicākaśīmi abhi
paśyāmi” bhā0
ava+avakāśe svavāsayogyatāprāptau “ubhayato māṃse saṃlakṣma
nāvakāśate” śata08,7,4,20, yadasalāye 'bhiśrayati patnīṃ
hyavakāśayiṣyan bhavati” “atha yatputtrīṃ nāvakāśayet”
śata01,301,20, avakāśaḥ “kṛtāvakāśe rucisaṃ prahartum”
bhaṭṭiḥ avekṣaṇe saka0 ; “jñātapriyānūkṣāmānavakāśayet”
kā0 śrau0 6,7,16, “avakāśayet avekṣayet” karkaḥ
ā+samantātsthitau kākāśaḥ | abhiśyāpane makra0 | “saṃgatyuraḥ puruṣamākāśaya” śata0brā0 7,4,1,43, ‘“ākāśaya
abhiśyāya” bhā0
12.1-3.14
ud+ūrddha gato ūrddha prakāśe ca | utkāśate udaikāśaḥ
ni+suptasya bhīṣaṇaśabde'pi pūrvasvaradīrghaḥ | [4hrasva0
sam+ni+niṣkāśane | “na sannikāśayedgarbham” bhā0āśva0
nir+niḥsāraṇe | “mātrā niṣkāśayedenā punaḥ sambhānakāṅkṣayā” sā0da0 | atra niḥkasoddhapanatvena niṣkāsayedityeva pāṭhoyuktaḥ
pra0+ mahāpradīpe | “eṣu sarvveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate” kaṭho0 | “ubhāvapi prakāśete prahṛṣṭau hṛṣṭamāviva”
bhā0vi0 755 ślo0
prati+pratirūpaprakāśe sārūpye ca pratīkāśaḥ | “yamasya tvā
gṛhaharabhaṃ pratīkāśamāt” atha0 6,26,2,
vi+suptalībhāśayanodanena prakāśe | pṛṣṭhaṃ vikāśate | prakāśe
ca | “āditya iva taṃ deśaṃ rūpavān sarvvaṃ vyakāśayat”
bhā0 ā0 7456ślo0 vīkāśaḥ
sam+samyakprakāśe sādṛśyena prakāśe ca saṅkāśaḥ “pratidyotanmācāṇāṇāṃ sahasraṃ saṅbakāśire” rāmā0
kāśa—dīptau divā0 ātma0aka0seṭ | kāśyate akāśiṣṭa kāśāmbabhūva āsa cakre cakāge kāditvāṇṇicyacakāgata na
kāśa pu0 kena jalena kaphātmakena aśyate vyapsyate'tra aṇa—vyāptau
ādhāre ghañ | 1kāgaroge, bharataḥ | kāśaśabde vivṛtiḥ
“kāśāśrujālāvilaḥ” śāntiśa02 śrute (hām̐ca) śabdara0
tayoḥ alenākīrṇa lāttathātvam | kāśa dīptau ac
(keśiya|) 2tṛṇabhede “keśaḥ kāgastabakavikāsaḥ” sā0da0
“ākampa saṃllābhitamambu vikāśikāśamīkāśamāpa samatāṃ
sitacāmarasya” māghaḥ “kaināta kāśanaukāśamūrcchā”
daśaku0 “kāśaḥ syānmadhurastiktaḥ svādupākohimaḥ saraḥ
mūtrakṛcchrāśmadāhāstakṣatapittajvarogahṛt” bhāvapra0 tadguṇādyuktam tatpuṣpe na0 | īṣatprabhāti aṇa—ac koḥ
12.1-3.15
kā | 4mūpikabhede puṃstrī striyāṃ ṅīṣ | “bhūyyā yāśūnālabheta” ityupakrame “kāśāt digbhyaḥ” yaju024,25,
“kāśān mūṣikabhedān” vedadī0| 5ṛṣibhede pu0 kāśasya
gotrāpatyam aśvā0 phañ | kāśāyana tadgotrāpatye puṃstrī
kāśaka pu0 kāśa--ṇvul | 1kāśatṛṇe śabdaratnā02suhotrasya
puttrabhede “suhotrasya sutahayam | kāśakaśca mahāsatvastasyāśubhamattirnṛpaḥ” hariva012kha0 asyaiva kāśirityapi nāma
tatraiva “kāśestu kāśyorājana !” iti tadanantaroktaḥ
kāśena nirvṛttādi kāśā0 caturthyām dūñ | kāśila
kāśanirvvṛttādau li0 kāśe bhavaḥ utkarā0 cha
kāśīya kāśabhavādau tri0 | 2prajñāyānvite tri0
kāśanakṛtsna pu0 ādivyāḍike ṛṣibhede “indraścandraḥ kāśa
kṛtsnāpiśaliśākaṭāyanāḥ pāṇinyamarajainendrā jayantyaṣṭādiśabdikāḥ” vopadevaḥ | “avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ”śā0sū0 | kāśamakṛtsnena nirvṛttādi karoṣṭraṇā0
caturthyāṃbuñ | kāśakṛtsnaka tannirvvṛttādau tri0
kāśaja tri0 kāśe jāyate jana0ḍa 7ta0 | kāśajāte “dīrghaṃ
kāśatṛṇañcāhvaṭaṃ je’ pā0tasya ādyudāttatā
kāśaparo strī kāśaḥ paroyasyāḥ gaurā0 ṅīṣ | kāśahastanadyām tatra bhavaḥ nayā0 ḍhak | kāśapareya tannadībhave
tri0 pṛṣo0 pasya phaḥ | kāśapharītyapi tatraiva nadyādi
gaṇe tasya pāṭhāt bhavārthe ḍhak | kāśaphareya tadbhave tri0
kāśapauṇḍra pu0 kāśapradhānaḥ pauṇḍraḥ | deśabhede ‘kauśalāḥ
kāśapauṇḍrāśca kaliṅgā māgadhāstathā” bhā0 ka0 45 a0
kāśamaya tri0 kāśena pracuraḥ tadvikārovā prācuyyai tadvikāre
vā mayaṭ
12.1-4
kāśapracure 2tannirmite ca “kuśakāśamayaṃ barhi
rāstīryya bhagavānrajatuḥ” bhāga02,2,20 ślo0| striyāṃ ṅīp
kāśamaī pu0 kāgaṃ maddnāti mada-aṇ upa0sa0 | (kālakāsendā) vṛkṣe rāyamukuṭaḥ [32a0
kāśaya pu0 kāśinṛpaputle “kāśestu kāśyorājan” harivaṃ0
kāśādi pu0 pāṇinyukta caturthyā mannapratyayanimitte
śabdagaṇe sa ca gaṇaḥ “kāśa pāśa, aśmattha palāśa, pīyūkṣā caraṇa vāsa nar̤a, vana, karddama, kacchūla, kaṅkaṭaguhā, visa, tṛṇa, karpūra, yarvvara, madhūra, yaha, kapittha,
jata, sīpāla” [jñāniruce jaṭādharaḥ
kāśāśvatthi strī kutsitā śāśvatthiḥ koḥ kā | kūṭaśākāśi strī kāśa-in | 1kāśyām yā ṅīṣ kāśītyapitatra kāśīśabde vivṛtiḥ “yāḥ kāśivāsijanatā
manu vañcitā'bhūt” kāśīkha0 | 2kāśīnagaropalakṣitaṃ
deśabhede pu0 bhūni | “ataḥ kāśayo'gnīnādadha” “yajñaṃ
kāśīnāṃ bharataḥ sātvatāmiva” śata0vrā0 35,4,16,
21 | “kāśiṣvapi nṛpo rājan divodāsapitāmahaḥ”
haryyaśva iti vikhyātaḥ” bhā0 ānu0 20vya0 “saudhā
maddhabhujiṅgāśca kāśayo'parakāśayaḥ” bhā0sa0 6a0 | 3sūrye
pu0 uṣmarūpaṃ kasyadī nirū0 | “| āpadva kāśinā saṃsṭabhītāḥ”ṛ0 7,104,8, “kāśinā sṛṣṭimā” bhā0| bhāve in
5 prakāśe ca “apāre yat saṃsṭabhvā maghavan | kāśiritte”ṛ0
3030'5 “kāśirit loke prasiddhaeva yahā kāśirbuddhiḥ” bhā0
6 prakāśānvite tri0” kāśeridam tasyāṃ bhavaṃ vā kāśyā0
chañ ñiṭh vā | kāśika kāśikyasminni tatbhave ca tri0
jiddat uccāraṇādyeḥ striyāṃ ṅīpi ṅīṣi ji'ṭha ṭhāp| sāca vā
manalatāyāṃ pāṇinīyasūktau svārthe ka | kāśikā kāśīpuyyam̐ strī
kāśin tri0kāśyate kāśa+ṇini
12.2-2
prakāśaśīle | jayakāśī
striyāṃ ṅīp mastakāśinī kāśa+ini
12.6.1
kāsarogayukte tri0
kāśipa pu0 kāśīn deśān tatkhyapurīṃ yā pāti pā-ka
1 kāśideśādhipe divodāsādau kāśīnāthe 2 mahādeve ca
kāśināthādayo'pyatra | “suvarvvavammoṇasumeya kāśipaṃ
vapuṣṭamārthaṃ varayāṃpracakrire”
kāśipurī strī kāśideśe purī karmma 0 vā | kāśyām svanāmakhyātapurībhede | “sametaṃ pārthivaṃ chatra kāśipuryyā svayaṃvare” bhā0ānu0 168a0 | kāśinagaryyādayo'pyatra strī
kāśirāja pu0 kāśīnāṃ janapadānāṃ rājā ṭacmā0
kāśideśādhipe | tahūśādhipāsa kālabhedena yadyapi bahakvastathāpi kāśināma rūpeṇa tadanvayena tatra kāśīpurīkaraṇāt tadanvayajasyeva tadadhipatyaṃ prathitaṃ tadetat
harivaṃ 30 a0 vaśitaṃ yathā
“kāśestu kāśyorājan puttro dīrghatapāstathā ! babhūva dīghaitapaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ | dhanvantarestu tanayaḥ
ketumāniti viśrutataḥ | adya ketumataḥ pattro vidvān bhīmarathaḥ smṛtaḥ | divodāsa dūti khyātaḥ sarvvarakṣaḥ praṇāśanaḥ
etasminneva kāle tu purīṃ vārāṇasoṃ nṛpaḥ | śūnyāṃ niveśayāmāsa kṣamako nāma rākṣasaḥ | praptāhi sā matimatā
nikumbhena mahātmanā | śūnyā varṣasahasraṃ vai bharvātyeti
narādhipa ! | tasyāntu gamramāṇāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ
viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat | bhadraśra ṇaṭasya
pantrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām | svāyaḥ niveśayāmāsa
divodāsaḥ prajeśvaraḥ | divodāsasya pattrastu vīro rājā
pratarddanaḥ | prataīnasya patrau dvau vatso bhārgava eva ca
alarko rājaputtrastu rājā sarvva tamān bhuvi | hehayasya
tu dāyādyaṃ hṛtavān ye mahīpatiḥ | ājahve pitṛdāyāyaṃ divodāsakṛtaṃ balāt | bhadraśreṇyasya puttreṇa durha mena
12.6.2
mahātmanā | divodāsena bāleti kṛṣyā sa visarjitaḥ
aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suno bhīmarathasya vai | tena puttreṣu
bāleṣu prahṛtaṃ tasya bhārata | vairasyāntaṃ mahārāja !
cakruneṣa viśrutastataḥ | alarkaḥ kāśirājastu babhūvarūḥ
madhyahaṅkaraḥ | ṣaṣṭiṃ varṣasahastrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca
tasyāsītsumahadrājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ | yuvā rūpeṇa
sampanna āsīt kāśikuloddahaḥ | lopāmudrāprasādena paramāyuravāpa saḥ | vayaso'nte mahābāhurjaghne kṣemakarākṣasam | ramyāṃ niveśayāmāsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ”
tathāpi divodāsasyaiva tathātvam sarvvatra prathitaṃ sahi
devān pṛthivyā niṣkāsya vārāṇasyāṃ rājyaṃ cakāreti
kāśīkha044a0 vyaśitaṃ yathā “gateṣu deveṣvatheṣu pṛthivyāḥ
pṛthivīpatiḥ | cakāra rājyaṃ nihand divodāsaḥ pratāpavān | vidhāya rājadhānīṃ sa vārāṇasyāṃ suniścalām'
ityupakramya tadrājyaṃ vaśitaṃ tam “divodāsasya tasyaivaṃ kāśyāṃ
rājyaṃ praśāsataḥ| yātamekadinaprāyaṃ śaratāmayutāṅgika m”
tatra tasya bahukālarājyakaraṇāt tathātvam “kāśirājaṃ
divodāsam” suśru0| “dvāpare tu dīrghajihvāsurāṃga rūpabheda
stañcāmnā prasiddhaḥ “dīrghajihvastu kauravya ! ya uktodānavarṣabhaḥ | kāśirājaḥ sa vikhyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthavīpatiḥ” bhā0śrā067a0 | tasyāsuraṃga mayatvāt viṣṇu
prati dveṣo yathā hariva061a0 | “kauśalyāḥ kāśirājasya
ṭagārgyādhipatistathā” ityupakramya“ tamanvayurjarāsandhaṃ viddhipannojanāīnam” ityuktam | sa ca ambikādīnāṃ
pitā | “vicitravīryo'thauvāha kāśirājasute kramāt
svayaṃvarādupānīte savvikāmbālike ubhe” bhāga0 6,22,
28 | sa ca nāmnā kāśirājaye'pi kāśipta rāsīt
12.6.3
“atha kāśipaterbhāyyāḥ kanyāstriyo'psararopamāḥ
guhyāya sahitā rājan dṛṣṭavānā vai svayaṃvaram” bhā0
śrā0 1030 | “evamuktā mahīpālān kāśirājasya
vīryyavān” tatraivokteḥ “dhṛṣṭaketuśca kitānaḥ kāśirājaśca
vīryyavān” gītā | kāśipatyādayo'pyatra
kāśiṣṇu tri0 kāśa-vā0 ṣṇānū | prakāśaśīne | “kāśiṣṇunā kanakavargāvibhūṣaṇena” bhāga0 4,10,6,
kāśī strī kāśate kāśa-ina striyāṃ ṅīp | kāśa
śina-ac gaurā0 ṅīṣ | asivaruṇāpomadhyavarttinyāṃ
svanāmakhyātāyāṃ śivapuryyām | tanniharuktādikārśīkha0
“nirvāṇakāśanādyatna kāśoti prathitā purī | avimuktāṃ
mahākṣetre na mukte śambhu nā kvacit | dhāneya rni
rune'narghyaṃ jātaṃ jāmbūnadaṃ svayam | punaḥ svardhunitoyena hīreṇa yadi saṅgatam | cakrapuṣkariṇītīrtha
prāyeṇa śreyasāṃpadam | tataḥ śreṣṭhataraṃ śambhomaṇimayavasabhūṣaṇām | ānandakānane tasminyavasato śivālabhyeta | prāgeva muktiḥ saṃsiddhā gaṅgā-saṅgāttato'dhikā
yadāprabhṛti sā gaṅgā maṇikaṇyo samāgatā | tadāprabhṛti tat kṣetraṃ duṣprāpaṃ tridaśairapi | kṛtvā karmāṇyanekāni kalyāṇītarāṇi ca | tāni caṇāt saṅghattyiātha kāśīsaṃstho'mṛto bhavet | tasya vedāntavedyasya
nididhyāsanato vinā | vinā sāṅgena yogena kāśyāṃ
saṃstho'mṛto bhavet | karmmanirmūlanakṛtā vinā jñānena
kutrāpi ! | śaśamauliprasādena kāśyāṃ saṃstho'mṛtībhavet
12.6.4
yatnato'yatnato vāpi kālāt tyaktvā kalevaram | tārakasyopadeśena kāśīsaṃstho'mṛtī bhavet | anekajanmasaṃsiddhairbrahmajño'pi prāktanairguṇaiḥ | asisaṃbhedayogena kāśīsaṃstho'mṛtī bhavet | dehatyāgo'tna vai dānaṃ dehatyāgo'tna vai tapaḥ | dehatyāgo'tna vai yogaḥ kāśyāṃ nirvāṇasaukhyakṛt | prāyostaravakṣāṃ kāśyāmapi duṣkṛtānapi
yāyāt svaṃ helayā tyaktvā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
mahendrāgnisamā devā dṛṣṭvā muktipayonmukhān | santrāṃn
sarveśamālokya rakṣāñcakruḥ purā puraḥ | asiṅgahyāsirūpāñca pāpisaṅghatikhaṇḍanīm | duṣṭapraveśaṃ sanvāmāṃ
bhunī devā vinirmamuḥ | varaṇāñca vyadhustatva kṣetravighna
nivāriṇīm | duṣṭantasya pravṛtteśca nivṛttikaraṇī surāḥ
dacaṇottaradigbhāge hyatvāsiṃ varaṇāṃ surāḥ | kṣetrasya
mokṣaniḥśreṇaracāṃ nirvṛ timāyayuḥ | kṣetrasya paścāddigbhāge taṃ dehalivināyakam | kṣetraṃ vatrāpārayāmāsa rattāthe
śaśiśekharaḥ | anujñātapraveśānāṃ vighne śyena kṛpāvatām | te praveśaṃ prayacchanti nānyeṣāṃ hi kadācana”
atnārthe prācīnetihāsasudmā māhātmyādikamuktaṃ yathā-“evaṃ kāśyāṃ praviśyāpi pāpī dhammīnupaṅgataḥ | na
kṣetraphalamāpnoti bahirbhavati tatkṣaṇāt | tasmādvighneśvarāṅgeva kāśīvāse'tva kāraṇam | asiśca varaṇā yatva
kṣetraracākṛtī kṛte | vārāṇasīti vikhyātā tadārabhya
mahāmune ! | aseśca varaṇāyāśca saṅgamaṃ prāpya kāśikā
vārāṇasīha karuṇāmayadibyamūrttistṛkṣasya yatva tu tanuṃ
tanubhṛt sukhena | vighna gaṅgamaṃhasi yat sahasā praviśya rūpeṇa tāṃ vitanutāpadavīndadhāti | jāto mṛto
12.6.5
bahuṣu tīrthavareṣu re tvaṃ janto ! na jāta tava śāntirabhūrdhvamaddhya | vārāṇasīti ghaṭatīha mṛto'mṛtatvaṃ prāpyādhunā
bhama balāt suraśāsanaḥ syāḥ | anyatva tīrthasalile
patito dvijanmā devādiyāsamayate na tathā tu kāśyām
cittaṃ yadatna patitaḥ punarutthitaṃ na prāpnoti putrakaśajo'pi
kimapyajanmā | saiṣā purī saṃsṛtirūpapārāvārasya pāraṃ
puruṣaḥ purāriḥ | yasyāṃ paraṃ pauruṣamarthamicchan siddhiṃ
nayet pauraparamparāsaḥ | tīrthāntarāṇi manujaḥ parito'vagāhya hitvā tanuṃ kaluṣitāṃ, divi daivataṃ syāt
vārāṇasīparisare tu visṛjya dehaṃ sandehabhāgbhavati dehalavāptaye'pi | vārāṇasī śamavaśaukaraṇādṛte'pi yogādayogijanatā'janatāpayantī | tattārakaṃ śravaṇagocaratāṃ
nayantī tadbrahma darśayati yena punarbhavī na | vārāṇasīparisare tanumiṣṭadātvīṃ dhammārthasaukhyanilayāmatha
hā visṛjya | dṛṣṭaṃ ghaṭaṃ kimapi hṛttarogbhinādhyalābho'stu sūkṣmamapi no yadavāpa śūnyam | āḥ kāśirāsijanatā nanu vañcitābhūdbhālevilocanavatā vanitā'rddhabhājā | ādāya yat sukṛtabhājanaśiṣṭadehaṃ nirvāṇamātmamavaparyyatā'mburbhu | vārāṇasī sphuradasīmaguṇaikabhūmiyaṃstyiāṃstanubhṛtaḥ śaśabhṛtprabhāvāt
sarva galagaṃraliṇo'kṣiyujo lalāṭe, vāmāṅgaṃ vattatanayo'tanavastato'ntaṃ | ānandakānanamidaṃ sukhadaṃ puraiva
tatnāpi cakrasaraṇī maṇikarṇikā| ca | khaḥsindhukulatiraṇoparamāruḍhañcāvaniṣṭhitaḥ kimiva tacca vimuktaye yat
vārāṇasīha caraṇāsikāṃhāriḍāsaṃbhedakhedadamanī dyu
nadīnasakhīḥ | vidyāmurabhiracalāmalamohajalpantā
dṛtnāṃ vihāya kimu koṭitaṃ śūrajanmaḥ | kiṃ vikṣataṃ
12.6.6
tvahaha garbhajamāmabhakṣaṃ kākṣī-dūtakatamantamatār̤anaṃ vā
śambhorudañcaccharayancalabhyakābhyo mūḍhovihāya kimu yāsi
karasthaṛddhim | tīrthāntarāṇi canupāṃśya vahanti sadāḥ
śreyodvayandāya bahu tividaya nayanti | pānāvagāhanavidhānatanuāṅgāścairyārāṇī tu kurute yata mūlanāśam
kāśīparopa: rasare maṇikarṇikāyāṃ tyaktvā tanuṃ tanubhrata
stanumāpnuvanti | bhālevilocanavatīṃ galanīlakaṇṭhoṃ
vāmāī bandhuravadhū tribudhaikarādhyām | jñātvā prabhāvamatulaṃ maṇikarṇikāyā yat pradgalantyajati cāmuci prayagandhi | khātvāyabodhabhavasā sahasā militvā kalpāntareṣvapi sa naiva pṛthaktvameti | rāgāditoṣaparimūtasamokṣuśīkāḥ kāśīpurīmatulāṃḍhavyamahāprabhāyām | ye
kalpayanti paratīrthasamāṃ samannāse pāpino na khalu taiḥ
paribhāṣaṇoyam | vārāṇasīṃ śaṅkarapriyarājadhānīṃ
tyaktvā kuto vrajasi mūr̤ha ! digantareṣu | prāpyāpyajādyasusabhāṃ sthiramokṣalakṣmīṃ lakṣmīṃ svabhāvacapalāṃ kimu
kāmayethāḥ?| vidyādhanāni sadanāni gajāśvabhūtyā cancandanāni vanitāsu nitāntaramyāḥ| svarge'pyagamyaraha nodadmabhāji puṃsi vārāṇaso laghulabhā'sulabhā visuktiḥ| dhālā dhṛtāni tulayā tulanāmavaituṃ vaikuṇṭhasusvabhuvanāni ca kāśikā ca| tābhyuddyayurlaghutayā nyavi yaṃ gurutvāt tasthau purodda puruṣārthacatuṣṭayasya| kāśīpurīmavivasan hi naro'maro'pi
kṣārodyamāṇa iva mānapradahaikakaṣṭaḥ| nānopasargaja
nisargajaduḥkhabhāre karmāpanutya sa viśet parameśadhāmni !
sthirāpāyaṃ kāyaṃ jananamaraṇākleganilayaṃ vihāyāsyāṃ
kāśyāmaṅgaru parigṛhlīta na kṛtaḥ| vapustejoḍūpaṃ
12.6.7
sthiratarapadānandasadanaṃ vimūḍho'sau jantuḥ sphuṭitamiya
kāśyāṃ vinimayan| aho lokaḥ śokaṃ kimiha sahate
kana kṛtadhīrvipaddhāraiḥ sārrniyatanidhanairrdhisatavanaiḥ
citau satyāṃ kāśyāṃ kathayasi śivo yatra nivane
śrutau kiñciddhyaḥ praviśati na yenodaradarīm| kāśiyāsini jane vanecare kṣitipabhujyapi samorabhojane| svairacāriṇi jitendriye'pyajo kāśivāsipuruṣe viśiṣṭatā nāstīha
duṣkṛtakṛtāṃ sukṛtātmanāṃ yā kācidviśeṣagatiranarutā| hi
kāgaśrām| bījāni karmmajanitāni yahūparādyāṃ
nāṅkurayanti haradṛgjvalitāni teṣām| maśakā
masakā vakāḥ śukāḥ kūrmāvaṅgāya vṛkāḥ sajambukāḥ
turagoragavānarā naga girije ! kāśisratāḥ gatāstvatāḥ| varudrakurudvākṣaphaṇīndrabhūṣaṇā tripuṇḍra candrāīdharā
dharāṅgatāḥ| nirantaraṃ kāśinivāsino janā girīndraje ! pāriṣadā matā mama| yāvanta eva nivasanti ca
antavo'tra kāśyāṃ jalasthalacarābhapajambukādyāḥ
tāvanta eva madanadyaharūddephādehāvasānamadhigamya mayi
praviṣṭāḥ| ye tu varyayavo rudrā divi ! devi ! prakīrttitāḥ
bātepayo'ntarikṣe ye ye bhuvyanyeṣavaḥ priye !| rudrā daśa
haśa prācyāvācīpratyagudaksthitāḥ| ūrddhadikasthāsa ye
rudrāḥ paṭhyante vedavādibhiḥ| kāryakhyātāḥ ṣar̤akṣāṇi
ye rudrā vyacibhūtale| tatsarvaivyodhikāḥ kāśyāṃ
janavo rudrarūpiṇaḥ| rudrāvāsastataḥ proktamavimuktaṃ
ghaṭodbhava ! | tasmādabhyarcya kāśīsthān varṣāntu yakṣaitadānamān| bhaṅgayevarabuddhyā ca rudrākṣophalabhāk naraḥ
śmaśabdena śavaḥ proktaḥ śānaṃ śayanamucyate| niryanti
śmaśrānāddhvaṃ sune ! śabdārthakovidāḥ| mahāntyapi ca
12.6.8
bhūtāni pralaye samupasthite | śerate'va śavā bhatvā śmaśānantu tato mahat| apsu bhūrhya laye layaṃ vrajedāpaśrovaivadamopakarndare| mātārrmani mahāntamapāhagromni saṃhvayati vai sadāgatiḥ| vyoma cāpi layametyahaṅkṛtau sāpi
ṣor̤aśavikārasaṃyutā| līyate mahati vrījasaṃjñake srā
mahān prakṛtimadhyago bhavet| sā guṇalayamayī ca
nirguṇa' taṃ pumāṃsamavaguhya tiṣṭhati| pañcaviṃśatitamaḥ paraḥ
pumān dehagehapatireṣa jīvakaḥ| prākṛtaḥ pralaya eṣa ucyate
saṃśayānarhārudravarjitaḥ| kālamūrttiratha tasya puruṣa'
helayā kalayatīśvaraḥ paraḥ| sa vai mahāviṣṇu ritīyyate budhairasa vai mahādevaudāharanti| mo'ntādi
madhyaḥ parivarjitaḥ śivaḥ sa śrīpatiḥ so'pi hi pārvatīpatiḥ| dainandine'tha pralaye vibhūkhakoṭīṃ samutkṣipya
purīṃ haraḥ svām| vibhartti saṃvattaṃ mahāsthimūṣaṇastāto
hi kāśī kalikālavarjitā| skanda uvāca| vārāṇasīti kāśīti rudrāvāsa iti dvija !| mahāśmaśāna
mityevaṃ proktamānandakānanam| iti devīpuraḥ śrota
devadevena śambhunā| yathā vidhī purā khyātaṃ tathaiva
mayā śrutam'
śakāṃstataḥ pañca viśvanāthaṃ tatobrajet | tato maunaṃ
vimujyāya mantrametamudīrayet | anantaraṅgasya yātreyaṃ
yathāvadyā kṛtā mayā | bhūtānukampiyā śambhuḥ prīyatā
manayā vibhuḥ | imaṃ mantraṃ samuccāryya rūpaṃ vai śaktimaṇḍape | viśvasya yātrāṅgavarṇaṃ niṣpāpaḥ puṇyavānnaraḥ
saṃprāpya vāsaraṃ viṣṇorviṣṇu tīrtheṣu sarvvataḥ | kāśyāṃ
yātrā prayatnena mahāpūtayasambhave | navamyāṃ paścadaśyāṃ ca
śūlastambhaṃ samarcayet | duḥsvapnadūṣitācāve na śubhehū
12.6.9
yasya pūjanāt | aṅgāpūrvvamiyaṃ yātnā karttavyā tīrthavāsibhiḥ | sarvvathāpi viśeṣeṇa kāryyā yātrāsa sarvvataḥ
na bandhyaṃ divasa kuryyādvinā yātrāṃ kaścit kratī | yātnādvayaṃ prayatnena karttavyaṃ prativāsaram | ādau khargataṅgiruyavāssato viśeṣitaḥ savam | yasya bandhyaṃ dina' yātaṃ
kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ | nirāśāḥ pitarastasya tasminneva dine'bhavan | sa daṣṭaḥ kālasarpeṇa sa hato mṛtyunāsphuṭam | sa mūdastatra divase viśveśo yatna necitaḥ
sarvva tīrtheṣu saṅghau sa sarvayātnāṃ vyadhāt sa ca | maṇikaṇikāṃ tu yaḥ snāto yo viśveśaṃ niraikṣata | satya satyaṃ
punaḥ satya satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ | dṛśagroviśveśvaro nityaṃ snātavyā maṇikarṇikā”
kāśīrahasya ma0 kāśyāgārahasyam | 1kāśyosthaiḥ karttavyācārabhede 2tanmāhātmyaprakāśane tacca kāśīkhaṇḍadarśitaṃ yathā
“yeṣāṃ hṛdi sadaivāste kāśī tyāgīviṣāṅgadaḥ (śivaḥ)
saṃsārīṇītivikṣepaṃ na teṣāṃ prabhaveṭ kacit | garbharakṣāmaṇisranvaḥ kāśīvarṇatra yātmakaḥ | yasya
kaṇṭhe sadā tiṣṭhettasyākuśalabhoḥ kutaḥ | sudhāṃ pivati
yonityaṃ kāśīvarṇaddayātmikām | sa naiṣkarmoṃ dṛśāṃ
kṛtvā sudhaiva parijāyate | śrutaṃ karṇāmṛtaṃ yena
kāśīyakṣarayugmakam | na samākarṇayatyeva sa punardarbhaja
kathām | kāśīrajo'pi yanmūrdhni pateddhvanitāṅkatam
candraśekharatandū hau bhaveñcandrakalāvṛtaḥ | prasaṅgato'pi
yaścettapadyamānandakānanam | yātaṃ, te'la na jāyante nekheran pitṛkānanam | gacchatā tiṣṭhatā vāpi svapatā jāpatātha vā | kāśītye ṣa mahāmantro yena japsaḥsa nirbhayaḥ | yena
12.6.10
bījākṣarayugaṃ kāśīti hṛdi dhāritam | abījāni bhavantyeva karma bījāni tasya vai | kāśī kāthīti kāśīti
japatoyasya saṃsthitiḥ | anyatrāpi satastasya puro muktiḥ
prakāgate | kṣemamūrttiriyaṃ kāśī kṣemamūrttibhavo bhavaḥ
kṣemamūrttistvipathagā nānyat kṣemamayaṃ kacit | brāhmaṇānāmiti vacaḥ śailabhaktiviha'sitam | niśamya girijākāntastutoṣa nitarāṃ haraḥ | provāca ca prasannātmā dhanyā
yūyaṃ dvijarṣabhāḥ ! | yeṣāmiṣṭeddaśī bhaktirmama cetle'tipāvane
jāne satyamayā jātāḥ kṣetrasyāsya niṣevaṇāt | nīrajaskā vitamasaḥ saṃsārārṇavapāragāḥ | vārāṇasyāstu ye
bhaktāste bhaktā mama niścitam | jīvanmuktā hi te nūnaṃ mokṣalacyā kaṭākṣitāḥ | yaiśca kāśīsthito janturhalpako'pi
virodhitaḥ | taiśva viśvambharā sarvvā mayā saha virodhitā | vārāṇasyāstu nāmāpi yo niśamyānumodate
api brahmārakha makhilaṃ bhu vantenānumoditam | nivasanti
hi ye martyā kāścidānandakānane | mamāntaḥkaraṇe te vai
nivaseyurakalmaṣāḥ | nivasanti mama cetle mama bhakti' nakurvvate | mama śilūdharā ye no, na tātpārdaṇamyaham | kāśī
nirvāṇanagarī yeṣāṃ citte prakāśate | te matpuraḥ prakābhanne
naiḥśreyasā śriyā yutāḥ | mokṣalakṣmīriyaṃ kāśī na yebhyaḥ
parirocate | svarlakṣmī kāṅkṣatāāyebhyaḥ patitāste na
saṃśayaḥ| kāśoṃ saṃkāṅkṣamāṇānāṃ puruṣārthacatuṣṭayam | puraḥ
kiṅkaravattiṣṭhenmāmanugrahatodhvijāḥ! | ānandakānane hṛpta
jvalandāvānalo'pyaham | karmabījāni jantūnāṃ jvālaye, na prarohaye| vastavyaṃ satataṃ kāśyāṃ yaṣṭavyo'haṃ prayatnataḥ
12.6.11
jetavyau kalikālau ca labdhavyā muktirakṣunā | prāpyāpi kāśoṃ durbuddhiyoṃ na māṃ paryyavevate | tasya hastagatāpyāśu keva
lakṣmīḥ praṇaśyati | dhanyā madbhaktikakṣyāśco brāhmaṇāḥ
kāśivāsinaḥ| yūyaṃ, yasma taso hantau na dūre'haṃ na kāśikā
dātavyo vo varaḥ ko'la mriyatāṃ sa yathāruci | preyāṃso me
yato yūyaṃ cetasaścāptakāriṇaḥ | iti pītvā maheśamasukhakṣīrāmbijāṃ sudhām | parituptā dvijāḥ sarvve
vavṛrvaramanuttamam | brāhmaṇā ūcuḥ | umāpate maheśāna! sarvvaśa ! vara eṣa maḥ| kāśī kadāpi na tyājyā bhavatā bhavatāpahṛt ! | vacanādbrāhmaṇānāntu śāpo mā prabhavatviha | kadācidapi keṣāṃcit kāśyāṃ vocchedanarāyataḥ
tava pādāmbu jahance nirdandhā bhaktirastu naḥ | āūlevarapātācca kāśīvāseo'stu no'niśam | kimanthe na varekheha deya eṣa varo himaḥ| avaśyaṃdeyamekaścetsindhu ! varamanyaṃ
vṛṇīmahe | tava pratinivodhaktyāvyābhistvaṅgaktibhāviteḥ
pratiṣṭhiteṣu liṅgeṣu sānidhyaṃ bhavato'stviha | mutveti
teṣāṃ vākyāni tathāstviti pinākinā | proce'nyo'pivaro datto jñānaṃ vatra bhaviṣyati | punaḥ provāca deveśo
niśāmayata bho dvijāḥ ! | hitaṃ vaḥ kathayiṣyāmi tacchṛṇoyatāṃ bhṛśam | sevyottaravaṅgā nityaṃ liṅgamaṅgaraṃ prayatnataḥ | damodānaṃ dayā nityaṃ karttavyaṃ mukti kāṅkṣibhiḥ
idameva rahasyañca kathitaṃ, kṣetravāsinā | matiḥ para hite
kāthyāṃ yātra' nodvegalakṣaṇaḥ | manasā'pi na karttavyameno'tra vijīgīṣuṇā | alpadharmacayaṃ yatkāt sukṛtaṃ
sukṛtetarat | anyatra yat kṛtaṃ pāpaṃ tat kāśyāṃ parinaśyati | vārāṇasyāṃ kṛtaṃ pāpamantargehe vinaśyati
12.6.12
antargehe kṛtaṃ pāpaṃ paiśācannarakāvaham | piśācannarakaprāptirgacchatyeva barhiryadi | na kalpakoṭibhiḥ kāśyāṃ kṛtaṃ
karma pramucyate | kintu rudrapiśācatva' jāyate'bdāyutatrayam
vārāṇasyāṃ sthito yo vai pātakeṣvārataḥ sadā | yoniṃ
prāpyātha paiśācīṃ varṣāṇāmayutatrayam | punaratraiva nivasan
jñānaṃ prāpyānuttamam | tena jñānena saṃprāpte mokṣamāpasyatyanuttamam | duṣkṛtāni vidhāyeha barhiḥ
pañcatvamāgatāḥ | teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi śṛṇuta dvijasattamāḥ ! | yāmyākhyā me gaṇāḥ santi ghorā vikṛtamūrttayaḥ | bhūpāyāṃ te dhamantyādau cetaduktaṃ takāriṇaḥ
nayananayaprapāyāñca tataḥ prācīṃ durāsadās | varṣākāle
durācārān pātayaṃnti mahājale | alaukābhiḥ sapahlābhirdandaśūkairjalodbhavaiḥ | durnivāraiśca masakairdaśyante te
divāniśam | tato yāsyai stribhartārau te nīyante 'drau himālaye | atrānāvaraṇairhīnāḥ kleśayante te divāniśam
marusthale tato yogne vāridaṇḍavivarjite | divākarakaraistīvraiḥ sthāpyante te pipāsitāḥ | krośitāste gaṇairuryairyātanābhiḥ samantataḥ | itthaṃ kālamasaṃkhyyāta
mānīyante tatassvaha | nivedayanti te yāmyāḥ kālarājāstikaṃ tataḥ | kālarājo'pi tān dṛṣṭvā karmmasaṃskāryya duṣkṛtam | vivastān kuttuṣātāṃśca kambapṛṣṭhodaratvacaḥ | anyai rudrapiśācaiśca saha saṃyojayatyapi
tato rudrapiśācāste bhairavānucarāḥ sadā | sahante
kṛmamavyathaṃ jugupsalamasasambhavam | āhāraṃ rudhironmiśra ṃ te labhante kadācana | evaṃ laprayutasaṃkhyātaṃ kālaṃ
tatrāpi duḥkhitāḥ | ślakṣṇamastrakṣvamabhito nīyante kaṇṭhapātitāḥ | pipāsitā api na te'mbu kṣaraṃmapi cāpnuyuḥ
12.6.13
atha saṃjoṣapāpāste kālabhairavadarśanāt | ihaiva dehino bhūtvā mucyante te mamājñayā | tasmāca kāmayedatra
vāṅmanaḥkarmakāvyacam | śucau rpāca sadā syevaṃ mahālābhamapīhsubhiḥ | nāvimukte mṛtaḥ kaściddarakaṃ yāti
kilviṣī | mamānugrahamāsādya gacchatyeva parāṃ gatim
anyatra yaḥ kurute maddbhakta ruhru suvrataḥ | na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi | yathāśratamidaṃ jñātvā
mātuṣya' bahukilviṣam | avimuktaṃ sadā sevyaṃ saṃsāra
bhayamocakam | nānyat paśyāmi jantū nāṃ muktā vārāṇasoṃ
purīm | sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge
janmāntarasahastreṣu yatpāpaṃ samupārjitam | avimuktaṃ
praviṣṭasya tatkṣavaṃ brajati kṣayam | janmāntarasahasreṣu
yuñjan yogaṃ yadāpnuyāt | tadihaiva paro mokṣo bharaṇādadhigamyate | tiryagyoniṃgatāḥ satvā ye'vimukte kṛtālayāḥ
kālena nidhanaṃ prāptāste yānti paramāṃ gatim | avimuktaṃ
na sevante ye mūḍhāstamasā hatāḥ | viṇmūtraretasāṃ madhye
te vasanti punaḥ punaḥ | avimuktaṃ samāsādya yo liṅgaṃ
sthāpayet sudhīḥ | kalpakoṭiśatairrvāpi nāsti tasya
punarbhavaḥ | ṣaḍaṅgavalatārāṇāṃ kālena patanaṃ dhruvam
avimuktemṛtānāntu patanaṃ naiva vidyate | brahmahatyāṃ naraḥ
kṛtvā paścāt saṃyatamānasaḥ | prāṇāṃstyajati yaḥ kāśyāṃ
sa mukto nātra saṃśayaḥ | striyaḥ pativratā yāśca mama bhakti
samāśritāḥ | avimukte mṛtā viprā ! yānti tāḥ paramāṃ
gatim | alotkramaṇakāle'haṃ svayameva dvijottamāḥ !
diśāmi tārakaṃ brahma, dehī syādyena tanmayaḥ | manmanā
12.6.14
mama bhaktaśca mayi sarvā, rpatakriyaḥ | yathā kottattimahāproti na tathā'nyatna kutracit | maraṇaṃ niścitaṃ jñātvā
gatiñcāsukhadāyinīm | calamāgantukaṃ sarvva, tataḥ kāśīṃ
samāśrayet | kāśī samāśritā yaistu manovākkāyakarmabhiḥ
tānatra nirmsa ladhiyo nirvāṇaśrīḥ | samāśrayet kāśīsyataikarmapi yaḥ prīṇayenmayātharjairdhanaiḥ | tena trailokyamakhilaṃ prīṇitaṃ tu mayā saha | yaḥ prīṇayāṃta puṣṭātmā
nirvāṇanagarośvaram | praṇayena sthito nityaṃ brāhmaṇāḥ !
prīṇayāmi tam | divodāso'pi rājarṣiḥ kāśoṃ dharmeṇa
pālayan | sadeho manpadaṃ prāpto yato na punarāgatiḥ
atra yogastathā jñānaṃ muktireke ajñānanā | kṛto
vimuktāmāsādya nānyadugacchettapovanam | mokṣaṃ sudurlabhaṃ
jñātvā saṃsārañcātibhīṣaṇam | ājhanā carayau kṛtvā
kālamatra pratīkṣayet | avimuktaṃ parityajya yadā yāsyanti durdhiyaḥ | bhaviṣyanti tadā bhūtānyandhegoprakaravāṅgaiḥ | prāpya vārāṇasīṃ puṇyāṃ viddhicetamanuttamam
paritrāntāstunayatnatra kasya janorbhavirbhavet | aṅgādānena
cānyatra yat phalaṃ labhate naraiḥ| avimukte tu kākinyāṃ
dattāyāṃ tadavāpyate | ekaḥ samantapeñcāṅge tapastapyeta cāparaḥ | tayormadhye tu sa śreṣṭho yo liṅgaṃ pūjayediha
tīrthāntare gavāṃ koṭiṃ vidhivyaḥ prayacchati | ekāhaṃ yo
vaset kāśyāṃ kāśīvāsī tayorvaraḥ | anyatra brāhmaṇānāṃ tu koṭiṃ saṃbhojya yat phalam | vārāṇasyāṃ tadekena bhojitena tadāpyate | saṃcihtyāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare | tulāpuruṣadānena kāśyāṃ bhikṣā
samā bhavet | atraiha paramaṃ jyotirāpātālādgavasthitam | atītya savalokāṃstanmanaliṅgarūpaṣṭak
12.6.15
ṣṭathivyantaḥsyataṃ liṅgamavimuktaṃ kharanti ye | kalupaiste
vimucyante mahadbhiriti niścitam | yasmin kṣetre va
yenāhaṃ dṛṣṭaḥ sṛṣṭaḥ samrśvataḥ | samprāpya tārakaṃ jñānaṃ
na sa bhūyo'bhijāyate | yo māmiha samāśrvatya vidhyate'nyān kudhīścat | caṇḍālo'pi māṃ prāpya sa vimukto
bhaviṣyati | ityuktvā kṣetramāhātmyaṃ dvijānāmagrato
haraḥ | paśyatāmeva teṣāntu tatraivāntarhito'bhavat”
dhāyake granyabhede
śyāṃ bhave striyāṃ ṅīp | “ataḥ khalu kāśyeyīmupayeme
mārja senīṃ sunandāṃ nāma tasyāṃ jajñe bhumanyu rnāma”
bhā0 ā065
khyāte upadhātubhede “kāśīśaṃ (saṃ) dhātukāśīśaṃ (saṃ) pāṃgukāśīśa (sa) mityapi | tadeva kiñcitpītaṃ tu puṣpakāśīśa
(saṃ) mucyate | kāśīśa (sa) mamlamuṣṇañca tiktañca tuvaraṃ
tathā | vātaśleṣmaharaṃ keśyaṃ retaḥkaṇḍū viṣapraṇut | mūtrakṛcchrāśmarī śvitranāśanaṃ parikīrtitam” bhāvapra0 kāśīṃ
ṭoprī khyāta so ka | dantyālo'pyatra bhāvapra0
vāci ca medi0ruṭjī roge śabdaci0
upa-ka0 | guvākeṣa vṛkṣa0 tatphalasevane hi jihvājādyāt vāco vaikalyaṃ jāyate iti tasya tathātvam
kāś(s)taro strī0 hṛsvā kāś(sḥ) hrasvārthe harap
kāśma(śna)rī strī kāśa-varṇan vamoraca nayānnādeśaḥ pṛṣā0
kāśmaryya pu0 kāśmarī +svārthe ṣyañ | gāmbhāryyām amaraḥ
kāśmīra na0 kāśmīre bhavaḥ kaccā0 aṇ | 1puṣkaramūle amaraḥ
ṣaṣṭhaṃ pārthivaiḥ| sahonayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ
kaścit sarasi śakrasya cele māsi pinākinam | yajante yājakāḥ samyak parivāraśubhāṣiṇaḥ| alopasṛṣṭya
sarasi aṅgavāno jitendriyaḥ| cīṇapāpaḥ śubhān
lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ”
First 38 of 43 passages. Read on
Linked texts (16)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Sāhityadarpaṇa — Viśvanātha Kavirāja, Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Vulgate (Mallinātha's text) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Kāśīpurāṇa — Sanskrit
- Darpaṇa (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Śabdastomamahānidhi — Tārānātha Tarkavācaspati Bhaṭṭācārya, Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit