Upapattishekhara 28.1
Upapattiśekhara 28.1
- Language
- Sanskrit
Contents
28.1.1
udghāṭaya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirūpapattonduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
atha candragrahaṇādhikāraḥ
grahaṇam | tatra pratiparva grāhyagrāhakayoḥ pūrvāparāntarābhāvo bhavatyeva | uktaṃ hi—
“pūrṇāntakāle tu samau lavādyairdarśāntakāle'vayavairgrahārthaḥ ” iti | paraṃ natu pratiparva
grahaṇaṃ dṛśyate | etena caturtho'pi pakṣo vyudasyate | itthaṃ ca ko nāma grahaṇapadārthaḥ,
yadarthaṃ mudhā dhāvanti | ucyate—pūrvāparāntarābhāve mānaikyakhaṇḍādūne vikṣepe
grahaṇam | evaṃ satyapyūrdhvādharāntare grahaṇamutpadyate | tatra hetuḥ—asmadādidṛṣṭerāvaraṇībhūtatvaṃ tāvad grahaṇakartṛtvam , natu grāhyagrāhakayorbimbasaṃghaṭanam | āstāṃ tāvadeṣa
vimarśaḥ | atredaṃ pṛcchayate—sūryacandrayorgrāhyagrāhakayoḥ ko vā grāhaka iti cet ,
ākarṇyatām-sūryacandragrahaṇe rāhuṇā kāraṇena bhavitavyam | yasmād rāhurnāma pātaḥ
pātavaśād vikṣepaḥ | vikṣepavaśād grahaṇam | asmādavaśyaṃ grahaṇe rāhuriṣyate | rahati
gṛhītvā tyajati sūryacandramasāviti rāhuḥ | rahatyāge| ata eva rāhukṛtaṃ grahaṇamiti
śrutismṛtipurāṇetihāsāḥ | atra golavādinastu—rāhorgrahaṇakartṛtve nirūpyamāṇe
rāhuṇā sūryacandratulyena bhāvyam | yataḥ pūrvāparāntarābhāvaṃ vinā grahaṇaṃ vaktuṃ na śakyate
nātra rāhuṇā pūrvāparāntarābhāvo dṛśyate | nāto grahaṇe rāhorgrāhakatvam--iti
bruvate | nanu pūrvapakṣītyāśaṅkate-aho bhavadbhirgrahaṇe grāhyagrāhakayoḥ pūrvāparāntarābhāva
evocyate, tanna śobhanam | yato yathā grahāṇāmaste bhavantaḥ kālāṃśāntarite sūryād
28.1.2
grahe sati grahāstādiriti manyante, tathaivāsmābhiḥ saptabhirdvādaśabhiḥ kālāṃśaiḥ sūryacandrābhyāṃ yathākramamantarite rāhau grahaṇādibimbasaṃyogamātraṃ manyate | kālāṃśāntarābhāve paramaṃ grahaṇam | yathā sūryagrahāntarābhāve paramāstamaya ucyate | ete kālāṃśā
rāhuvaśenaiva mānaikyakhaṇḍatulyavikṣepādutpannā yuktiyuktā eva santi | ato rāhuṇā
grāhakeṇa kālāṃśāntaritena sūryacandrau grasyete iti yuktiṃ kathaṃ bhavanmānasaṃ na sahate
evaṃ cet , tadāste'pi sūryagrahayoḥ pūrvāparāntarābhāvameva vadantu bhavanto na kālāṃśāntaramiti | cettatra kālāṃśāntaramaṅgīkriyate, tarhi kimanenāparāddhamitigrahe pratibandhako rāhureva kāraṇamiti yuktam | satyam | aho bhavatu rāhurgrahaṇe kāraṇam,
paraṃ tasya rāhorgrāhakasya bimbasiddhiḥ kartavyā | tadbimbaṃ gagane nāvalokyate
ataḥ sati kuḍye citramiti nyāyād rāhorgrāhakatvaṃ nopapadyate | atrocyate-bhavadbhī rāhubimbasādhanopāyādarśanāt na tasya grāhakatvamiṣyate | tadyathā—rāhuścandrakakṣāyāṃ krāntikaṇḍalamaṇḍalamaṇḍale saṃpāte'sti | tatra sūryagrahaṇe sūryacandrau samakalau
sūryāt saptalpeṣṭakālāṃśāntara eva rāhuḥ sa pucchādiyuto mukhapucchākāro bhavati
tasya mukhaṃ tu krāntimaṇḍalavimaṇḍalasaṃpāte nāstyeva | ' amṛtāsvādavelāyāṃ chinna'akṣayorvargayogasya khaṇḍāt padaṃ
pañcapañcāgnibhi-355 stāḍitaṃ bhājitam
grahārkayoḥ spaṣṭaviyogajīvā
grahasya karṇena hatā vibhaktā
tribhajyayā labdhamito bhujaḥ syādevaṃ phalajyā grahakoṭinighnī
trijyoddhṛtā tatsahito vihīnastīkṣṇāṃśuvarṇaḥ kathitātra koṭiḥ
spaṣṭābhidhe karkimṛgādiṣaṭke
28.1.3
grahārkayostadvivare'tha karṇaḥ
tadvargayogasya padaṃ svakakṣā
golasthayoḥ khecaratīkṣṇabhānvoḥ
syād yatra kutra sthitayośca bimbakendrāntare yojanasūtrarūpaḥ
athānyathā vā kathayāmi samyak
candrārkabimbāntarasūtrayuktim
yāmyottarāvatra bhujau ca koṭī
pūrvāpare maṇḍalato ravīndvoḥ
svakarṇanighnyau triguṇoddhṛte te
svabāhukoṭī kila yojanādye
kārye ca tulyānyadiśoḥ krameṇa
bāhośca koṭyośca viyogayogāt
sphuṭe ca testaḥ khalu bāhukoṭī
candrārkayormadhyagate'tra nūnam
kārye tayorvargayuteśca mūlamāyābhidhaṃ caivaminenduśaṅkū
svakarṇanighnau triguṇoddhṛtau ca
tau yojanādyau bhavatastayośca
ūrdhvādharaikānyadiśoḥ krameṇa
viyogayogād bhavatīha cānyaḥ
tayośca vargaikyapadaṃ sa karṇastvindvarkabimbāntarasūtrarūpaḥ
bhāśauklyayorānayanārthameṣa
nirūpito vyomacarasya nūnam
' vyāsā ravīndukṣitigolakānāṃ
krameṇa tejojalamṛṇmayānām
syuryojanairākṛtibāṇaṣaḍbhi-6522
vyorāṣṭavedaiḥ 480 kugajeṣucandraiḥ 1581 ||' iti
"vyāso bhuvaḥ khādrayahahi 870 yojanāni
raveḥ khakhābhrādrinava 97000 pramāṇi
sudhākarasyābhrajinaiḥ 240 samāni
khākṣābdhisaṃkhyāni 450 mahīsutasya
cāndreḥ khabāṇānala 350 yojanāni
vyāso guroḥ khegviṣugo 9550 mitāni
mṛgoḥ khabāṇebha 850 mitāni saureḥ
khakhāśvanāgapramitāni 8700 nūnam ||" iti
“ināvanīvyāsaviyogakhaṇḍaṃ
bhujo'rkakarṇaḥ śravaṇo'tha koṭiḥ
tadvargayogāntaramūla, mevaṃ
jātyaṃ hi bhūmānayanaprasiddhayai
kukhaṇḍanighnaḥ śravaṇo bhujāttaḥ
kuṃgabhartaḥ syāt kṣitibhāgradairghyam
kukhaṇḍa-koṭyornihatirbhujāttā
kugarbhataḥ syāt kṣitibhāgrapṛṣṭham
28.1.4
kubhāgradairghyakṣitikhaṇḍavargāntarāt padaṃ vā kṣitibhāgrapṛṣṭham
koṭyā hataṃ karṇahṛtaṃ kukhaṇḍaṃ
labdhaṃ bhaved bhūsadṛśapramāṇam
kukhaṇḍa-śītadyutikarṇavargaviyogamūlaṃ tadihādyasaṃjñam
ādyonitaṃ tat kṣitibhāgrapṛṣṭhamantyaṃ ca, tad bhūsadṛśena nighnam
kubhāgrapṛṣṭhena hṛtaṃ phalajyā
syā, dantyasaṃjñaṃ tu bhujena nighnam
karṇena bhaktaṃ hi phalajyakaiva
syād yojanaiḥ, sā triguṇena nighnī
bhaktendukarṇena phalasya cāpaṃ
dvighnaṃ kubhāvyāsa ihendugole
tadvimbakendraṃ tu tadarthacihne,
yadarkagatyā bhavatīndrakāṣṭhām
kugarbhato dūrataraḥ śaśāṅkaḥ
samīpavartī ca sahasrabhānuḥ
yathā yathā syādiha candragole
tathā tathā'lpā kṣitibhā sadeyam
tadvaiparītye tvadhikā, dvayośced
dūrasthitatve nikaṭasthitatve
syāt tāratamyād ravicandrasiddhamadhyākhyakakṣodbhavabhūmibhā'taḥ ||” iti
pṛṣṭhārdhavṛtte vicāraḥ—ravibimbagolakendrāttatpṛṣṭhārdhavṛttapradeśaparyantaṃ ravibimbagolavyāsārdhamitaṃ sūtraṃ bhujarūpam | tataḥ koṭirūpaṃ madhyasūtrasamānāntaragalaṃ yat sūtraṃ tacu
tatpradeśa eva spṛṣṭaṃ nānyatra, paraṃ tadapi prakṛte na kāryakṣamaṃ sarvatra samānāntaritatvena
tasya madhyasūtreṇa saha saṃbandhābhāvāt | atha yanna koṭirūpaṃ tadapi yadravibimbagolapṛṣṭhārdhavṛttād bhūgolapṛṣṭhārdhavṛttaspṛg ṛjusūtraṃ madhyasūtre spṛśati, tādṛśaṃ tu pṛṣṭhārdhavṛttādhaḥpradeśena cāparūpeṇāvarodhānna kathamapi syāt | yadi tu prācīnoktivad
28.1.5
balādvidhīyate tadapi vinā golapṛṣṭhabhedaṃ nopapannamiti na svakāryakṣamaṃ tadrītyā kiraṇānāmasaṃbhavāt | ato'ravibimbagolapṛṣṭhārdhavṛttādapi kiraṇānāṃ bhūsaṃbandhābhāvāttato
hyasaṃbhāvitacchāyājñānaṃ mugdhaiḥ kalpitam | atha ravibimbagolabhūgolapṛṣṭhārdhavṛttādhaḥpradeśāttattadgolakendrād bhujarūpāntarāgrasthitādyatkoṭirūpaṃ kiraṇasūtraṃ madhyasūtrasparśinārhaṃ tattu yogyaṃ syādeva | yato golakendrād golapṛṣṭhapradeśaparyantaṃ golavyāsārdhamitaṃ
bhujarūpaṃ prakalpya tato yadṛjusūtraṃ koṭirūpaṃ tattu tadgolapṛṣṭhe tatpradeśa eva spṛṣṭaṃ
nānyatreti suprasiddhataram | atrordhvādhaḥsthatvaṃ svasthānāhaglagnasthityā bodhyam
tadarthamekamṛjusūtraṃ pṛṣṭhasūtrasaṃjñaṃ yathā ravibimbagolabhūgolapṛṣṭhapradeśayoḥ spṛṣṭaṃ sanmadhyasūtraṃ
yatra spṛśati tathā tad vidhāya tatsūtraṃ ravibimbagolapṛṣṭhayoryatra spṛṣṭaṃ tatra krameṇa
ravibhūsaṃjñe cinhe kārye | atha tatra sūtraṃ madhyasūtre yatra spṛṣṭaṃ tatra bhūchāyāgracihnam
ravibimbagole tadgolapṛṣṭhakendrād ravicihnāntareṇa yadvṛttaṃ tadravivṛttam | evaṃ bhūgole
bhūvṛttamapi | tadarthaṃ ravivṛttānniḥsṛtā bhūvṛttaspṛṣṭā ravikaraṇā madhyasūtre saṃmilitāsta
eva bhūcchāyāsvarūpasiddhyarthaṃ netarā iti siddham | ravibimbagolakendrād ravicihnaparyantaṃ ravibimbagole vyāsārddhaṃ bṛhadbhujaḥ, madhyasūtre ravibimbagolakendrād bhūchāyāgracinhaparyantaṃ bṛhatkarṇaḥ, tadvargāntarapadarūpā ravicihnād bhūchāyāgracihnaparyantaṃ pṛṣṭhasūtre
bṛhatkoṭiriti bṛhatkṣetram | athānyāni tatsajātīyāni kṣetrāṇi—kugarbhād
28.1.6
bhūcihnaparyantaṃ bhūvyāsārdhaṃ bhujaḥ, madhyasūtre kugarbhabhūbhāgrayorantaraṃ karṇaḥ, tadvargāntarapadaṃ
kubhāgrapṛṣṭhasūtrakhaṇḍaṃ koṭiḥ| evaṃ kugarbhād bhūcihnavṛttaparyantaṃ bhūvyāsārdhaṃ karṇaḥ, tato
madhyasūtrāvadhi bhūsadṛśasaṃjñikā koṭiḥ, madhyasūtre tayorantaraṃ bhujaḥ | evaṃ bhūsadṛśaṃ
bhujaḥ, bhūvṛttāt kubhāyāvadhi kubhāgrapṛṣṭhasūtrakhaṇḍaṃ karṇaḥ, madhyasūtre tayorantaraṃ koṭiḥ
evaṃ kubhāśrāccandragolāvadhi kubhāgrapṛṣṭhasūtrakhaṇḍamantyasaṃjñaṃ karṇaḥ, tataścandragolasthitakubhāvistārakhaṇḍasya jyā bhujaḥ, madhyasūtre tadantaraṃ koṭiḥ| evamatra sarvānayanasiddhayarthaṃ
tatsajātīyaṃ pramāṇakṣetram—uktabṛhadbhuje ināvanovyāsārdhāntaraṃ bhujaḥ, madhyasūtre
11 | idānīmindravajrayā grāsapramāṇamāha-yacchādyeti | atra tattvaviveke viśeṣa :-ato'nyathā yuktiyutaṃ vadāmi
kubhendubimbāntaramindugole
yathendubimboyasugolapṛṣṭhe
bhūbhāsthapṛṣṭhaṃ spṛśatīha samyak
śaśāṅkasya gole kubhāmānamalpaṃ
tatodhaḥsthitaṃ cādhikaṃ sarvadaiva
adhaḥsaṃsthitāyāṃ kubhāyāṃ tu pūrvaṃ
vidhorbimbagolasya saṃsparśanaṃ syāt
tataścandragolasthitāyāṃ kubhāyā—
midaṃ dhīmatā prāg vicāryaṃ svabuddhyā
adhobhūmibhāsparśane yat kubhendo—
rbhaved bimbagolotthakendrāntaraṃ hi
śaśāṅkasya gole tadevāsti yuktaṃ
tayoḥ sparśagolasthitau nānyadatra
atastatsvagolasthasatkṣetrayuktyā
bravīmyatra satpaṇḍitānāṃ sukhārtham
vidhorbimbagolasya vistārakhaṇḍaṃ
kukhaṇḍena yuktaṃ yutiḥ syāt, tayātra
svanighnayā vihīnād vidhoḥ karṇavargāt
padaṃ cānyasaṃjñaṃ bhavedevamanyaḥ
kubhābāhunighnaśca tatkoṭibhaktaḥ
28.1.7
phalaṃ tadviśodhyaṃ yuteryacca śeṣam
kubhākoṭinighnaṃ ca tatkarṇabhaktaṃ
punastrijyakāghnaṃ vidhoḥ karṇabhaktam
tadīyaṃ tu cāpaṃ bhavedindugole'ntaraṃ sparśamokṣasthitau sat kubhendvoḥ
athānyonabhūmiprabhācasya vargād
vidhuvyāsavargāṅghri yuktāt padaṃ yat
tataścandrakarṇasya khāgnyaṃśakena
hatād yacca cāpaṃ dvinighnaṃ yutaṃ tat
kubhāvyāsakhaṇḍena tadvāntaraṃ syāt
kubhendośca tatsparśamuktyostu kāle
dṛksūtrarūpe kṣitibhāsthapṛṣṭhe
saṃgacchate tadvivaraṃ kubhendvoḥ
yasmāt kubhāpṛṣṭhajasūtralagnā
tatrendudṛgbimbajanemirasti ||' iti
tattvaviveke tu cāpajātyagaṇitavidhineti prapañcitam‘ padaṃ hi bāṇasthitikarṇajīvā
vargāntarād yattriguṇena nighnam
bhaktaṃ ca tadvāṇajakoṭimaurvyā
tallabdhacāpaṃ sthitikhaṇḍaliptāḥ
yadvā śarajyā triguṇena nighnī
vibhājitā sā sthitikarṇamaurvyā
phalasya cāpaṃ parasaṃjñakaṃ syādatheṣukoṭijyakayā vibhaktā
parasya koṭijyakayā vinighnī
sthitiprasiddhaśravaṇasya jīvā
taccāpaliptāḥ sthitikhaṇḍakaṃ syādathānyathā vānayanaṃ sthiteśca
sthitakarṇasya koṭijyā śarakoṭijyayā hṛtā
trijyāghnī phalacāpaṃ yattatkoṭerliptikā sthitiḥ ||’
13 | idānīmindravajrayā sthityarthasphuṭīkaraṇamāha-sthityarthanāḍīti
(32) atra śodhakoktaṃ sakṛtprakāreṇa sthityardhānayanam—
pūrṇāntakāle vidhumārgaṇī yaḥ
sa bāṇasaṃjño raviśītaraśmyoḥ
yadekanāḍībhavabhuktiliptāntaraṃ bhavet tacca viśeṣasaṃjñam
yendorudagdakṣiṇabhuktirekaghaṭībhavā sā śaravegasaṃjñā
viśeṣavargaḥ śaravegakṛtyā
hīnād haranmūlamanena nighnam
mānaikyakhaṇḍaṃ śaraveganighna—
bāṇena caitat pṛthagūnayuktam
28.1.8
haroddhṛtaṃ spārśikamaukṣike te
ghaṭīmukhe staḥ sthitikhaṇḍake cet
saṃkṣīyamāṇo viśikho'nyathā tu
te maukṣikasparśabhave kramāt staḥ
itthaṃ ca mānāntarakhaṇḍatulyaṃ
mānaikyakhaṇḍaṃ parikalpya sādhye
sthityarthake te kila mardakhaṇḍe
jñeye susūkṣme grahaṇapravīṇaiḥ
grāsonitaṃ mānadalaikyamevaṃ
prakalpya mānaikyadalaṃ kṛtābhyām
sthityarthakābhyāṃ rahite svakīya—
sthityarthake staḥ pṛthagiṣṭakālau
atra ravīndvorekanāḍībhavabhuktikalāntaraṃ krāntivṛtte koṭiviśeṣasaṃjñā, indorudagdakṣiṇabhuktikalā ekaghaṭībhavāḥ kadambasūtre bhujaḥ śaravegasaṃjñaḥ, tayorvargayogamūlarūpaṃ vimaṇḍale karṇa ityekaṃ jātyatribāhukam | pūrṇāntakālikacandraśaraḥ karṇe
bāṇasaṃjñaḥ, tātkālikabhūbhākendrād vimaṇḍalopari lambaḥ koṭiḥ, tadantarālaṃ
vimaṇḍale bhuja iti tatsajātīyaṃ dvitīyaṃ jātyam| mānaikyakhaṇḍaṃ karṇaḥ, pratipāditalambo bhujaḥ, tadantaraṃ vimaṇḍale koṭiriti tathābhūtaṃ tṛtīyam | iha kṣetraghaṭakāni
cāpakhaṇḍāni svalpāntaratvādṛjūni kalpitānīti dhyeyam | viśeṣavargaḥ śaravegavargayukto hara iti | atha kadambaprotavṛtte madhyo bhavatīti pakṣakakṣīkāreṇa sthityardhānayanam | tatrānupātaḥ | yadi prathamakṣetrakarṇena tadbhujaḥ śaravego labhyate tadā
28.1.9
dvitīyakṣetrakarṇena bāṇena labhyo vimaṇḍalagatastadbhujaḥ = (śave · vā)/ka eṣa saṃskārabhuja iti vyapadiśyatām | athānyo'nupātaḥ | yadi prathamakṣetrakarṇena tatkoṭiviśeṣo labhyate tadā bāṇena keti phalaṃ koṭiḥ = (vi · vā)/ka eṣaiva sūkṣmagrahamadhyasamayaparicchetrīti | asya phalasya mānaikyakhaṇḍakarṇasya ca vargāntaramūlaṃ tṛtīyajātyagatā vimaṇḍalīyā koṭiḥ | asyāṃ saṃskārabhuje ūne yukte ca sthityardhe syātāṃ
śarasya hrāsavṛddhivaśāt | tathāsyā mūlasya grahamadhyatvaṃ kṣetramititṛtīyādhyāyapratijñayā
atha ghaṭīkaraṇāyānupātaḥ | yadi karṇenaikā ghaṭikā labhyate tadā sādhitaāyanavalanacchedakam (35)
valanacchedyakam (36)
‘tribhayutonaraviḥ svavidhugrahe'yanalavāḍhya itaścarabaddaleḥ
naga 7 śarai 5ndu 1 mitairvalanaṃ bhavet
svaravidikvatha madhyanatāca yat
viṣaya 5 labdhagṛhādita uktavad
valanamakṣa 5 hataṃ dalabhāhatam
udagapāhiha pūrvapare kramād
rasa 6 hṛtobhayasaṃskṛtiraṅgayathā' iti
(४८ ३/४×३२)/(२×११३) = ७८०/११३ = ७ स्वल्पान्तरतः। एतेन प्रथमखण्डमुपपन्नम्।
yadi sāgra+3=2 tadā sāgra=2-3=14-3=11 tataḥ pūrvavat ṣaḍguṇitaṃ
=12 svalpāntarataḥ| evaṃ sāgra+3=3 tadā valanāṃśāḥ 24| tato'nupātena
dvānniśadvibhāgātmake candrabimbe phalaṃ ṣaḍguṇitam =(24× 6× 32)/360 = (24× 32)/60
=(2× 32)/5 = 64/5 =13 svalpāntarataḥ| phalānyadho'dho viśodhya jātāni
khaṇḍāni 7|7
28.1.p1
ata upapannaṃ sarvam
natakālaḥ ṣaḍguṇo natakālabhāgāstatsamāḥ samamaṇḍalīyanatāṃśāḥ kalpitāḥ| athaikarāśau
khārkamitavyāsādhai dyujyā=117| rāśidvaye dyujyā=113| rāśitraye dyujyā =109 3/5
atra ardhādhike rūpaṃ grāhyamardhālye tyājyamiti karaṇagranthaniyamānusāreṇa 117/113=1
117/(109 3/5)=1| 113/(109 3/5)=1| ataḥ sarvā dyujyā grahalāghavasadṛśe karaṇe tulyā
eva kalpayituṃ śakyante| atha samamaṇḍalanatāṃśāḥ=6× na kā| ete jyākaraṇārthaṃ
rāśyātmakāḥ =(6×nakā)/30 = nakā/5| tato'kṣavalanam =(jyāsana×jyāaṃ)/dyu
dvibhaktaṃ jātamakṣajavalanacāpam =(jyāji×jyāsana×vi× 10)/(2dyu×jyāji)| cakrāṃśavibhāgātmake
ya
jinākṣajātā palabhā grahasya
koṭijyayā'stā triguṇena bhaktā
labdhaṃ palābhāṃ pravikalpya sādhyaḥ
palo'yanākhyaṃ valanaṃ bhavet saḥ
atha kamalākaroktaṃ śarajavalanānayanam
pātasthānāllavāsteṣāṃ śarāṃśānāṃ jyake ca ye
mithaḥkoṭijyakānighnyau syātāṃ hāraguṇau ca tau
trijyā guṇaguṇā hāroddhṛtā taccāpasaṃmitam
śarajaṃ valanaṃ jñeyaṃ bhavṛttagrahato na tat
22-23 | idānīmindravajrayā valanamupasaṃharati—tayorityādi | lallāditantrapakṣapātinastu 'nate' iti saptamyantaṃ paṭhanti tad durāgrahamūlakamiti spaṣṭam
atra lallaḥ—
palavalanamanena spaṣṭamekīkṛtaṃ syāt
sadṛśadiśi, viyuktaṃ bhinnadiktve kṛtajyam||' iti
athāyanākṣavalane vinaiva kamalākaroktaṃ spaṣṭavalanasādhanam—
‘pūrvaṃ tu bhāvānayanaprasiddhaṃ
kāryaṃ lavādyaṃ śrutimānamādyam
dṛkkṣepake yāmyadiśi sthite'ṅge
krameṇa yāmyottaragolayāte
śrutyaṃśakāstatra tanau yutonā
dṛkkṣepake saumyagate vilomāt
saṃdhigrahaḥ syāt khalu tatsame svagrahe bhujo naiva bhavet khagasya
tathā trimaurvyā guṇitā hṛtāthaśrutijyayā lagnabhavāgrakaiva
tatra sphuṭākhyā valanajyakā yatsamā samākhyāpamavṛttayośca
tatkālajā syāt paramāntarajyā
yathā jinajyā viṣuvāpamāntaḥ
samākhyavṛttaṃ viṣuvākhyavṛttaṃ
bhavṛttakaṃ taddhi bhavṛttameva
tayośca yā syāt paramāntarajyā
jinajyakā sā'tha bhujo'pamajyā
bimbodbhavo yo'tra bhujaḥ sa ca syāt
spaṣṭāpamaśropasuvṛttajaṃ tu
vyāsārdhamānaṃ tu bhaved dyujīvā
tatroktavadyāyanavālanajyā
saiva sphuṭāravyā valanajyakā syāt
tattāranaṃ cātha vayaṃ vadāmaḥ
saṃdhigrahāenasvakhagasya kāṭijyayā hatā sā paramāntarajyā
vibhājitoktopasuvṛttajena
vyāsārdhamānena phalasya cāpam
spaṣṭaṃ bhavet tadvalanaṃ khagasya
yathāyanākhyaṃ valanaṃ purāktam
saṃdhigrahāenasvakhagāyanākhyadiksaṃsthitaṃ tat sudhiyā prakalpyam
bimbodbhavenaiva yadoṣavṛttavyāsārdhamānena hṛtaṃ tadā tat
bimbodbhavaṃ syādatha saṃdhikheṭagrahāntarajyā guṇitā hṛtā ca
jinajyayā sā paramāntarajyā
syāt kheṭabāhuḥ samamaṇḍalākhyāt
kāryaṃ hi dṛggolajapṛṣṭhabhāge
sadā mudā khelanamitthamāryaiḥ||” iti
spaṣṭavalanārthaṃ kṣetram (38)
parilekhālekhyam (39)
sūryyendugrahaṇayorekaparilekhapariṇāmārthaṃ chedyakam (40)
saṃmīlanonmīlaneṣṭagrāsārthaṃ parilekhaḥ (41)
prakārāntareṇa saṃmīlanādyarthaṃ parilekhaḥ (42)
ardhādūne sadhūmraṃ syātkṛṣṇamardhādhikaṃ bhavet
vimuñcataḥ kṛṣṇatāmraṃ kapilaṃ sakalagrahe ||' iti
28.1.p2
sūrya. chedya. 23
28.1.p3
svacchatvād dvādaśāṃśo'pi grastaścandrasya dṛśyate
liptātrayamapi grastaṃ tīkṣṇatvānna vivasvataḥ ||' iti
28.1.p4
sūrya. chedya. 13
28.1.p5.1
vṛddhavasiṣṭho'pi'grastaṃ śaśāṅkasya kalādvayaṃ cet
kalātrayaṃ bhānumato na lakṣyam
tat kiṃcidūnaṃ hyudayāstakāle
lakṣyaṃ yatastau karagumphahīnau ||' iti
'yathaikadoṣo guṇasaṃnipāte
nimajatīndoḥ kiraṇeṣvivāṅkaḥ
tathāmalāmbhobharabhāsamāne
sarovare kajjalavinduyogaḥ
evaṃ ca bhoḥ ! pārvaṇacandrabimbe
tathāvidho bhūkṛtakālimāpi
na dṛkpathaṃ yāti na cātra bhūyaḥ
sā dūradṛgū yantrakalāpi mānyā ||' iti
udghāṭaya vāsanāṃ bhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
atra mūlaślokasaṃkhyā=39 | pūrvaiḥsaha=350
iti śrīmadupapattīnduśekhare dvivedopākhyācāryaśrīsarayūprasādasutadurgāprasādasaṃkalite candragrahaṇādhikāraḥ pañcama iti śivam
atha sūryagrahaṇādhikāraḥ
athātra siddhāntatattvavivekapadyāni-“kugarbhaikasūtre raviṃ saṃvidhatte
vidhustadgatānāmamānte tadānīm
nṛdṛgjaikasūtre kupṛṣṭhe'tra yat syāttayorantaraṃ lambanaṃ tanniruktam ||” iti
“kecin sūryaśravaṇe bhuje tu
koṭirmahovyāsadalaṃ hi, karṇaḥ
tadvargayogasya padaṃ kupṛṣṭhād
ravyantare jātyamidaṃ, tathā'nyat
candrārkakarṇāntarago bhujaḥ syāttadagrataḥ pṛṣṭhajasūtramadhye
koṭisvarūpā paralambanasya
jyā yojanaiḥ svaśravaṇāntarāle
tajjñānamādyoktabhujācca koṭestrairāśikājjñātatadanyakoṭau
syāt, tajjrjakāyāśca kalīkṛtāyāścāpaṃ kugarbhakṣitijasthite'rke
paraṃ svadṛglambanamitthamāhu—
stannaiva yuktaṃ vihitaṃ nitāntam
adarśanādatra ravestathā ca
sā lambanasyāpi na śiñjinīṣṭā ||” iti ca
lambanavyutpādanārthaṃ kṣetram (44)
28.1.p5.2
“doḥ koṭiyogācchravaṇakṣitau tu
sādhyo'valambaśca tathā kukhaṇḍe
lambendukarṇāntarayogaghātāt
padena hīnaṃ tu bṛhatkukhaṇḍam
tatkoṭinighnaṃ śravaṇena bhaktaṃ
kalīkṛtaṃ cāpamataḥ prasādhyam
dṛglambanaṃ tatkṣitigarbhabhūje
tatsvīkṛtakṣetrata eva coktam
sadodayāstakṣitijādadhastādvayogyadṛksūtravaśāt kṛtaṃ yat
tannopayuktaṃ grahaṇaprajātaṃ
tathāpi coktakṣitijordhvadeśe ||” iti
kugarbhatastatra dalīkṛtaṃ bhūvyāsaṃ viśodhyāvaniṣṭhadeśāt
syād dṛṣṭivihvaṃ tvatha tatsthadṛṣṭyā
draṣṭāniśaṃ paśyati garbhabhūje ||"
atha vāstavadṛglambanasvarūpam—
"neyaṃ svakakṣāsthitakheṭacihnaṃ
bhittvā bhacakrāvadhi sūtramekam
kugarbhatastatra bhacakradeśe
tatkheṭacihnaratha ca bhāṃśakaḥ syāt
tatsūtragaḥ paśyati bhāṃśagaṃ taṃ
kheṭaṃ, svabhūpṛṣṭhagato na tatra
sa paśyati svīyahagutthasūtre—
ṇānyatra tasmānnagdṛṣṭicihnāt
neyaṃ bhagolāvadhi sūtramanyad
bhitvā svakakṣāsthitakheṭacihnam
tatsūtrasaṃsaktabhagoladeśe
draṣṭā sadā paśyati khecaraṃ hi
svīyaṃ, bhacakrasthitabhāṃśasaṃsthā—
daṅgīkṛtālambita eva so'tra
dṛśyo hi dṛgvṛttagato yato'smāt
siddhaṃ bhagolasthitadṛṣṭivṛtte
dṛggarbhasūtrāntarataśca samyag
dṛglambanaṃ tasya khagasya taddhi
yadvā bhacakrasthitakheṭabhāṃśe
neyaṃ kugarbhāt kila sūtramekam
tathā dvitīyaṃ nijadṛṣṭicihnād
grahasya gole vivaraṃ tayoryat
dṛṅmaṇḍale dṛṣṭivilambanaṃ tad
bhavet svakakṣāsthitakhecarasya ||” iti
“ye candrataścordhvamukhe tathārkādadhomukhe garbhajadṛṣṭisūtre
kramāttayoratra ravīndugole
yato'ntaraṃ syātprathamānyasaṃjñam ||”
“yad garbhayoge prathamaṃ dṛgutthaṃ
28.1.p5.3
vilambanaṃ, tatkalakāntareṇa
khagaḥ svabhāṃśātpurato'sti tatra
sadaiva, tasmānnatabhāgakā ye
te svādyadṛglambanakena yuktāstatkālajāḥ kheṭanatāṃśakāḥ syuḥ
naiva dvitīyasvavilambanāt te
tad yogasiddhyarthamiheti kecit ||”
“evaṃ ravigrahe'rkācca dvidhā candrasya lambanam
tattu lambanayorarkacandrayorantaraṃ kila
vadanti dṛgyutau tatsyādādyayoreva nānyayoḥ
garbhayoge ravīndośca nādyayorna dvitīyayoḥ ||”
ādyānyalambanārthaṃ kṣetram (47)
3-4 | idānīmupajātivaṃśasthābhyāṃ dṛglambanaṃ sphuṭalambanaṃ ca sādhayatitribhonalagnamiti
akṣajyāvitibhakrāntijyake trijyakayāhate
lagnayujīvayā bhakte sādhye cāpe ca labdhayoḥ
tribhonāṅge tulājādau cāpayoraikyamantaram
tribhahīnasya lagnasya dṛgjyācāpaṃ bhavet kramāt
5 | idānīmupajātyardhena prakārāntareṇa dṛglambanasya sphuṭīkaraṇamāha—
phalāditi | 'tribhonalagnārkaviśeṣaśiñjinī' iti sūtrārdhena sādhitasya (4 aṃjyā)/tri=pha asya dṛglambanasya phalamiti saṃjñā | tato'gre chāyā
bhujo dvādaśa koṭi stribhonalagnakarṇaḥ karṇa iti tallaghukṣetragrahaṇena prakārāntaraṃ
jātam
“ kṣitivistṛtikhaṇḍa-candrakarṇī
tribhuje yatra bhujau, mahī ca tatra
śaśidṛṣṭigasūtramatra, lambaḥ
kṣitikhaṇḍe ca bṛhad yadatra cādyam
atha lambaka--sūryakarṇavargāntaramūlaṃ ca bhaved dvitīyakhaṇḍam
kṛtakhaṇḍakayorviyoganighno
ravikarṇena vibhājito'tra lambaḥ
śaśikarṇahṛtastribhajyakāghnaḥ
phalacāpaṃ kila lambane dṛguttham
prathamānayanānusārametat
kṛtamiṣṭe samaye, dvitīyato'nyat
kṣitivistṛtikhaṇḍa--sūryakarṇī
tribhuje yatra bhujau, mahī ca tatra
ravidṝṣṭijasūtra, matra lambaḥ
28.1.p5.4
kṣitikhaṇḍe ca bṛhad yadatra cādyam
atha lambakacandrakarṇavargā—
ntaramūlaṃ ca bhaved dvitīyakhaṇḍam
kṛtakhaṇḍakayorviyoganighno
ravikarṇena vibhājito'tra lambaḥ
śaśikarṇahṛtastribhajyakāghnaḥ
phalacāpaṃ kila lambanaṃ dṛguttham
prathamānayanād vibhinnametad
vihitaṃ cānayanāt kṛtād dvitīyāt ||” iti
dṛglambanārthaṃ kṣetram (50)
bhūraṃ = bhujaḥ
pūṃraṃ = mahī
atra dvitīyo lambaḥ = dvi. laṃ
atha kamalākaroktā dṛglambananopapattiḥ—
yo bhūpṛṣṭhasthito draṣṭā svasthānāt kiyadbhūbhyantareṇa bhūsaṃlagnamivārkamavalokayati tadanyathānupapattyāvaśyaṃ taddṛkcihnaṃ tvasti tadbhūpṛṣṭhāducchritam | ata eva bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnavaśāt draṣṭārkaṃ tatpṛṣṭhacihnalagnameva paśyati nāntareṇa | atha svadṛkcihnādudayāstārkaṃ yāvad yatsūtraṃ tattu bhūgolaṃ spṛṣṭvaiva gatamastatrocchritadṛkcihnāttad
dṛksūtraspṛṣṭabhūgolapradeśe raviḥsaṃlagna iva dṛśyate dṛṣṭimātraikyāt | bhūpṛṣṭhacihnāttadavadhikāntareṇa samantād bhūmau yadvṛttaṃ tadudayāstakṣitijam | svadṛkcihnācca tatkṣitijaspṛṣṭaravidṛksūtrasambandhenāsamantād ravigole'pyudayāstakṣitijaṃ kalpyaṃ tadūrdhvaṃ tu golakhaṇḍaṃ
nadṛśyam | tadadhaḥsthitaṃtvadṛśyam | atha yatra kutra sthitārkād dve sūtre bhūdṛkcihnalagne kārye te tadākhye bhavataḥ | te ca candragole yatra lagne tatra garbhadṛksūtracihnasaṃjñe
staḥ tayostadgole'ntaraṃ dṛgvṛttagatatvād dṛglambanaṃ syāt
tatrodayāstakṣitijasthe ravau lambanasādhanārthaṃ kṣetrasaṃsthaivam-svadṛkcihnād
ravigataṃ sūtraṃ bhūgole yatra spṛṣṭaṃ tadgolamadhyapradeśa eva taddṛksūtraṃ tulādaṇḍavat tiryak
28.1.p5.5
saṃlagnaṃ taddeśādubhayatastulyāntaritadeśe bhūmau samāntareṇāntaritaṃ cāsti| tasya bhūgole
tallagnānyadeśasaṃbandhābhāvāt tenodayāstakṣitije raviyatpradeśe saṃlagna ivāsti tadavadhi
bhūkendrād bhūvyāsāddhaṃ bhujaḥ, bhūkendrād raviparyantaṃ ravikarṇaḥ karṇaḥ, tayorvargāntarapadaṃ
tatpradeśād raviparyantagamadṛśyamantaraṃ ravidṛksūtrakhaṇḍarūpaṃ koṭiriti bṛhatkṣetram | evaṃ
bhūkendrāccandragolasthadṛksūtracihnāvadhi candrakarṇaḥ karṇaḥ sa eva bhujo bhujastadvargāntarapadaṃ tatpradeśāccandragolasthadṛksūtracihnāvadhi ravidṛksūtrakhaṇḍaṃ koṭiriti tadvijātīyaṃ
kṣetram | koṭiriyaṃ pūrvakoṭau viśodhyā, śeṣaṃ ravidṛksūtre candrārkagolayorantaraṃ
syāt | atra ravidṛksūtre tadantaraṃ karṇaḥ, candragole dṛggarbhasūtrāntararūpalambanajyā
bhujaḥ, tadvargāntarapadaṃ garbhasūtre koṭiriti kṣetramuktabṛhatkṣetrāntargataṃ tatsajātīyaṃ jñeyam
atra tatkoṭisūtre'sya karṇasūtraṃ tatkarṇasūtre cāsya koṭisūtramityanupātayogyatvaṃ
tayoḥ kathamiti nāśaṅkanīyaṃ, sajātīyakṣetrayoretādṛśasaṃsthityāpi vāstavaphalasiddhau
bādhakābhāvāt | tena ravikarṇe bhūvyāsāddhaṃ bhujastadāntarānītāntararūpakarṇe ka iti
yojanādyā lambanajyā | punaranupātaḥ | candrakarṇe trijyā tadāsryāṃ keti lambanajyā | asyāścāpamudayāstakṣitijasthe ravau dṛglambanaṃ syāt
atha dvitīyaprakāropapattiḥ | svodayāstakujasthite ravau yadddvigatadṛksūtraṃ tadādyasaṃjñaṃ kalpyam | tatastadadhaḥ sarvatra bhūvyāsāddhisamāntareṇa kugarbhādarkagolāntagaṃ sūtraṃ
28.1.p5.6
tacca dvitīyam | kugarbhādarkaparyantaṃ ca tṛtīyam | tatrārkagole dvitīyatṛtīyasūtrayorantaramarkakucchannacāpakalāmitaṃ tadeva tayorantaramindugole'pyastīti tenonitamindugolasthitendukucchannacāparūpādyadvitīyasūtrāntaramevādyatṛtīyasūtrāntaratvena phalitam
tatratyadṛggarbhasūtrāntaragaṃ dṛglambanamityupapannaṃ yathoktam
rītyānayaiva dṛktulyavṛtte'pi lambanavāsanā sudhiyohyā | atra bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnādūrdhvakrameṇa dṛkcihnāni bahūnīti sarvatra dṛkcihnaviśādapi yathoktodayāstakṣitijasthalambanakṣetrasaṃsthayaivodayāstalambanavāsanohyā | vinā karṇāntaraṃ sarvatra kṣetraprakāratulyatvadarśanāt | tena bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnaviśād bhūpṛṣṭhakṣitije tatratyodayāstarūpe saiva
lambanayuktiḥ | taducchritasvasvadṛkcihnaviśāt sā tvanyathā syāt
atha prathamaprakārarītyā dṛktulyavṛtte lambanavāsanā| bhūkendrāt svadṛkcihnaparyantaṃ
svadṛkcihnamānaṃ bhujaḥ, kugarbhādravikarṇaḥ karṇaḥ, tadvargāntarapadaṃ ravidṛksūtre koṭiriti
bṛhatkṣetram | tadantaścedaṃ laghu vijātīyaṃ kṣetram | bhūkendrāccandragolasthadṛksūtracihnaparyantagaṃ candrakarṇamitaṃ karṇaḥ sa eva bhujo bhujastadvargāntarapadaṃ svadṛkcihnāccandragolasthadṛksūtracihnaparyantaṃ ravidṛksūtrakhaṇḍaṃ koṭiriyaṃ pūrvakoṭau viśodhyā, śeṣaṃ ravidṛksūtre
candrārkagolayorantaraṃ syāt | atraitatkarṇe yo bhujaḥ saiva lambanajyetyanupātaḥ-ravikarṇe svadṛkcihnamānaṃ bhujastadānantarānītakarṇe ka iti yojanādyā lambanajyā, sā
trijyāguṇā candrakarṇabhaktā, jyā syāt, taccāpaṃ dṛktulyavṛtte ravau dṛglambanaṃ syāt
28.1.p5.7
athaikānayanenaiva yatra kutra sthite ravau dṛglambanasiddhirastathocyate | bhūkendrād
atha pūrvamudayāstakṣitije yahlambanamuktaṃ tato'dhikaṃ bhūpṛṣṭhakṣitije tato'pyadhikaṃ svadṛktulyavṛtte paramam | tatastadapacayakrameṇa khamadhye tadabhāvaḥ kathamiti
cecchṛṇu | bhūkendrād bhūvyāsārddhena bhūvṛttamekaṃ kāryaṃ tathā bhūkendrāt svadṛkcinhamānena
dvitīyaṃ vṛttaṃ kāryaṃ tathā tatkendrāttṛtīyaṃ candrakarṇena ravikarṇena ca caturtha vṛttaṃ svasva
dṛṅmaṇḍalasaṃjñaṃ kāryaṃ, sarvatra bhūkendrātpūrvāparordhvodhararekhāṅkanaṃ ca buddhyā saṃvidheyaṃ tatra
pūrvāpararekhā bhūgarbhakṣitijasūtram | ūrdhvarekhāyāṃ prathamavṛttasaṃpāte bhūpṛṣṭhaṃ dvitīyavṛttasaṃpāte tu svadṛkcinhaṃ, tābhyāṃ pūrvāpararekhātaḥ sarvatra samānāntareṇa rekhe kārye, bhūpṛṣṭhakṣitijadṛktulyavṛttasūtrasaṃjñe tatrordhvarekhāyāṃ bhūpṛṣṭhacinhāt svadṛkcinhamucchritaṃ tato raviparyantaṃ sūtraṃ svadṛksūtraṃ, raveśca svabhūpṛṣṭhadiśi yad bhūgoḷaṃ spṛṣṭvā sūtraṃ gataṃ tadudayāstalambanasūtrasaṃjñaṃ candragole garbhasūtrāt tatsūtrasya tallambanāntaritatvadarśanāt | udayāstakṣitijasthe ravau tūdayāstalambanasūtrameva ravidṛksūtram | candragole tadavadhi garbhasūtrādantaraṃ tallambanaṃ syāt | tato yathā yathā ravirunnatastathāthodayāstalambanasūtrātsvadṛksūtraṃ bahirantaritaṃ syāt | candragole garbhasūtrādudayāstalambanasūtrāvadhyudayāstalambanameva svadṛksūtrāvadhi tu tadadhikaṃ syādityapacayo lambanasya bhūpṛṣṭhakṣitijāvadhi
28.1.p5.8
dṛṣṭaḥ | tato dṛktulyavṛttāvadhi yathā yathā ravirunnatastathātathā bhūpṛṣṭhasthalambanasādhakadṛksūtrādapi bahiḥ svadṛksūtraṃ syādityupacayastatrāpi | saca yathā bhūpṛṣṭhakṣitijasthe
ravāvūrdhvarekhāyāṃ yāni bhūkendrabhūpṛṣṭhasvadṛkcinhāni santi tebhyo raviparyantaṃ sūtrāṇi
kāryāṇi tatra bhūpṛṣṭhasūtraṃ tūdayāstalambanasūtraṃ tadavadhīndugole garbhasūtrādudayāstalambanameva svadṛksūtrāvadhi tu tadadhikaṃ syāt, bhūpṛṣṭhakṣitijādūrdhvaṃ dṛktulyavṛttāvadhi raveḥ
sūtramekaṃ svabhūpṛṣṭhadiśi bhūparidhiṃ spṛṣṭvā nītaṃ tadudayāstalambanasūtraṃ syāt | tatpṛṣṭhadeśe spṛṣṭvā ca bhūkendrātsūtraṃ dṛkcinhavṛttalagnaṃ kārye, tallagnasthānād raviparyantaṃ yatsūtraṃ
tadbhūpṛṣṭhasthaṃ lambanasādhakasūtraṃ candragole garbhasūtrāttadavadhi bhūpṛṣṭhasthalambanameva tatratyaṃ
atha suvimalagolakṣetrataḥ sūkṣmarītyā
bhavati hi tadidānīṃ vacmi yat koṭirūpam
paramaguṇaguṇo dṛkkṣepadastvarkadṛgjyā-vihṛta iha paraḥ syāttattribhajyotthakṛtyoḥ
vivarapadamitau koṭijīvātha dṛgjyād
harijata iha maurvī, tadguṇā koṭijīvā
paramaguṇavibhaktā prasphuṭā lambanajyātha dhanuriha tadīyaṃ lambanaṃ prasphuṭaṃ syāt
evaṃ naterānayanaṃ paraghnī
dṛglambanajyā tribhajīvayāptā
labdhasya cāpaṃ natisaṃjñakaṃ syādathānyathā vā nayanaṃ tayośca
tribhonalagnasya rakheca śaṅkorvā dṛgjyayorvargaviyogamūlam
syād dṛṅnatirdṛggatisaṃguṇā vā
tribhonalagnārkaviyogajīvā
tribhajyayāptā tvatha dṛṅnatighnī
dṛglambanajyā ravidṛgjyayāptā
jīvā bhavet sā sphuṭalambanasya
tribhonalagnārkaviyogajīvā
dṛglambanajyāguṇitā vibhaktā
28.1.p5.9
dineśadṛṣṭijyakayātra labdham
taddṛggatighnaṃ triguṇena bhaktaṃ
taccāpamuktaṃ sphuṭalambanaṃ vā
dṛglambanajyāvanatijyayośca
yadvargaviśleṣapadaṃ tadīyam
dhanuḥ sphuṭaṃ vātra vilambanaṃ syādevaṃ naterānayanaṃ ca kāryam
dṛkkṣepakāghnī ravidṛgjyayāptā
dṛglambanajyāvanatijyakā syāt
dṛkkṣepakāghnī sphuṭalambanajyā
vibhājitā dṛṅnatisaṃjñayā vā
ye cātra dṛṣṭisphuṭalambanajye
tayośca yadvargaviyogamūlam
syādvā natijyātra tadīyacāpaṃ
natiḥ kadambābhimukhī sadeyam ||' iti
anyo vibhaktaḥ samavātatulyāḥ
kheṭasya dṛglambanaliptikāḥ syuḥ
atho kalā yā paralambanasya
tribhonalagnasya nareṇa nighnyaḥ
kheṭeṣukoṭijyakayā vibhaktāḥ
kalpyāḥ kalāstāḥ paralambanasya
kheṭatribhonāṅgaviyogakoṭīdorjye ca kalpye grahaśaṅkudṛgjye
tataśca dṛglambanaliptikā yāḥ
pūrvaprakāreṇa bhavanti siddhāḥ
tā eva kheṭasphuṭalambanasya
jñeyāḥ kalāḥ krāntivṛtto grahajñaiḥ
atra saure'madhyalagnasame bhānau harijasya na saṃbhavaḥ
akṣodaṅṅmadhyabhakrāntisāmye nāvanaterapi
deśakālaviśeṣeṇa yathāvanatisaṃbhavaḥ
lambanasyāpi pūrvānyadigvaśācca tathocyate
lagnaṃ parvāntanāḍīnāṃ kuryāt svairudayāsubhiḥ
tajjyāntyāpakramajyāghnī lambajyāptodayābhidhā
tadā laṅkodayairlagnaṃ madhyasaṃjñaṃ yathoditam
tatkrāntyakṣāṃśasaṃyogo diksāmye'ntaramanyathā
śeṣaṃ natāṃśāstanmaurvī madhyajyā sābhidhīyate
madhyodayajyayābhyastā trijyāptā vargitaṃ phalam
madhyajyāvargaviśliṣṭaṃ dṛkkṣepaḥ śeṣataḥ padam
tattrijyāvargaviśleṣānmūlaṃ śaṅkuḥ sa dṛggatiḥ
natāṃśabāhukoṭijye sphuṭe dṛkkṣepadṛggatī
ekajyārgataśchedo labdhaṃ dṛggatijīvayā
28.1.p5.10
madhyalagnārkaviśleṣajyā chedena vibhājitā
ravīndvorlambanaṃ jñeyaṃ prāk paścād ghaṭikādikam
madhyalagnādhike bhānau tithyantāt praviśodhayet
dhanamūne'sakṛt karma yāvat sarvaṃ sthirī bhavet ||' iti
28.1.p6
sūrya. sūryagra. 1-9
28.1.p7
" dṛksūtracihnasthakadambadṛgje
vṛtte tayorbhedavaśād bhacakre
vilambanaṃ spaṣṭataraṃ pradṛṣṭaṃ
tayorabhede tadabhāva eva
so'rke bhaved vitribhalagnatulye
nūnaṃ na yāmyottaralagnatulye
lagnāstayormadhyabhacakradeśaḥ
sa cārkatantre'sti hi madhyalagnam
tadvādhitārthagrahaṇāt khalannād
yat svīkṛtaṃ lambanakaṃ na tat sat
jānanti ye vāsanayā na sauraṃ
vṛthaiva śāstravyasanaṃ hi teṣām
nanu tarhi kathaṃ sūryasiddhānte raviṇoditā
uktadṛkkṣepadṛggatyormadhyayoḥ sphuṭatā punaḥ
madhyāṅgāruyaṃ tu cennaivaṃ khāṅgaṃ lambanasādhane
natāṃśabāhukoṭijye ityādivacanena sā
ityāhustanna yat khāṅgasiddhe ye ca natonnate
madhyame te ca vijñeye sphuṭe vitribhalagnaje
ato'rkavacanasyārtho ye ca dṛkkṣepadṛggatī
sphuṭe te bāhukoṭijye prokte vitribhalagnaje
dṛgvṛttavitribhāṅgotthanatonnatalayodvaye
dṛkkṣepadṛggatī spaṣṭe vārkasyārtha iti dhruvam
(37) atra saṃśodhakoktaṃ natisādhanam—
tribhonalagnagrahayorviyoga—
jyakā tribhonāṅkanareṇa nighnī
vibhājitā khecarahagjyayā sā
hatā ca dṛglambanaliptikābhiḥ
bhaktā kalābhiḥ sphuṭalambanasya
phalasya cāpaṃ navaterviśodhyam
śeṣaṃ sphuṭaḥ syānnatisaṃskṛteṣustatpūrvabāṇāntarakaṃ natirhi
vitribhalagnākrāntarajīvā ghaṭikādi lambanaṃ labdham
vitribhalagnaprakramavikṣepākṣāṃśayutiviyuteḥ || ' iti
tayormaṇḍale pṛṣṭhadṛksūtrake te
jyakākhye prasādhye vidhoḥ kakṣikāyām
atha sparśakāle vimuktau kugarbhāt
kupṛṣṭhācca yat pṛṣṭhadṛksūtramasmāt
raverbimbagolasya kendraṃ tu vedyaṃ
ravermaṇḍalārdhena sūtreṇa tiryak
vidhorbimbagolasya kendraṃ tu tadvad
raverbhinnadik svārddhatanmaṇḍalena
tadaikyaṃ tu kendrāntaraṃ candrabhānvorbhavet pūrṇajīvātmakaṃ sūtramatra
paraṃ pṛṣṭhasūtraṃ dvayorekameva
yadā nemiyogasthitaṃ syāt tadettham
yadā bimbagolīyapṛṣṭhākhyadṛṣṭyudbhave bhinnasūtre tadā tvanyathaivam
vidhoḥ kakṣikāgolasaṃsthendubhānvorbhavetāṃ ca ye maṇḍale tadyutirhi
svatau naiva kiṃ tarhi dṛksūtrayogād
bhavedekagole'pi coktaprakārāt
svapṛṣṭhākhyabimbaikyacihnācca tiryak
svabimbārddhatulyāntareṇa svakendre
bhujo'trāsti mānaikyakhaṇḍaṃ ca koṭistayoḥ pṛṣṭhadṛksūtrayorantaraṃ hi
tadutthaśruterarddhacāpaṃ dvinighnaṃ
ravīndvorbhavedantaraṃ nemi yoge ||” iti
= 4 śeṣam 477/3438 idaṃ svalpāntarādupekṣitam | anayorantaraṃ sphuṭā natiḥ= 4| (I)
seyaṃ darśitagolasaṃsthayā vyarthā
punaḥ śraddhālu tayā lambanakālaśarāntaramityādinā''ryātrikeṇa svalpāntarāt samādhānamuktaṃ tat dṛggolavāsanāviruddhamiti kamalākareṇāpi pratipāditam | tathāhi- 'tribhonalagnahagjyā yā sa dṛkkṣepo'rkacandrayoḥ | tataḥ prāgvannatiḥ sādhyā lambane yā bhujātmikā|| jñeyā dṛkkṣepadiksānra kecid dṛkkṣepatastayoḥ
dṛṣṭilambanake kṛtvā natiṃ prāhustadantare || rasaṣaṭkākṣaje garbhabhrūje yaiḥ paramocyate
hṛglambananirāsena nirastaivānna sā bhṛśam || krāntivṛtte ravistasmāccharāgne tvasti
candramāḥ | tayorbhedena dṛkkṣepo bhinno yuktastato vidhoḥ || so'nyathā brahmaguptena
tribhonāṅgeṣvataḥ kṛtaḥ | śarā-bhāve rakherbhinno'pyabhinno'pyarkataḥ kila || śarasatve tu
dṛkkṣepo dṛśyate tanmate vidhoḥ | ato golabahirbhūtaṃ cintyamāryaistu tanmatam
asaṅgataṃ samādhānaṃ bhāskārāyaiḥ kṛtaṃ tviha | yattattadanugairaiva dūṣitaṃ svavirodhibhiḥ ||' iti
atra arkāṃśeti mayāsuropadeṣṭā sūryāṃśapuruṣo vivakṣitaḥ | ' mavaṃśaḥ puruṣo'yaṃ te niḥśeṣaṃ kathayiṣyatī'ti bhagavadukteḥ | ātmapratibhāso yuktyunmeṣaḥ
kiṃ jagadvirodheneti paryantoktyā''cāryasyāsīma saujanyaṃ vyaktamiti
udghāṭya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
atra mūlaślokasaṃkhyā=19 | pūrvaiḥ saha =369
iti śrīmadupapattīnduśekhare dvivedopākhyācāryaśrīsarayūprasādasutadurgāprasādasaṃkalite sūryagrahaṇādhikāraḥ ṣaṣṭha iti śivam
atha grahacchāyādhikāraḥ
atra sauram
kujārkigurupātānāṃ grahavacchīghrajaṃ phalam
vāmaṃ tṛtīyakaṃ māndaṃ budhabhārgavayoḥ phalam
svapātonād grahājjīvā śīghrād bhṛgujasainyayoḥ
vikṣepaghnanyantyakarṇāptā vikṣepastrijyayā vidhoḥ
28.1.p8
sūrya. spaṣṭā.
28.1.p9.1
(38) atra saṃśodhakokto bimbīyakarṇaprakāraḥ—
drākkendrakoṭijyakayā vinighnī
tribhajyayāptā śarakoṭijīvā
taccāpabhāgaiḥ sahitān viyuktān
khāṅkāṃśakān karkikṛgādikendre
drākkendrabhāgān pravikalpya sādhyaḥ
śīghrākhyakarṇaḥ sa bhaved grahasya
bimbīyakarṇo mṛgakarkaṭādā-valpo'dhikaḥ sthānabhavācca karṇāt
'nāḍikāmaṇḍalāttiryagatrāpamaḥ
krāntivṛttāvadhiḥ krāntivṛttāccharaḥ
kṣepavṛttāvadhistiryagevaṃ sphuṭo
nāḍikāvṛttakheṭāntarāle'pamaḥ ||'
'satrirāśigrahadyujodhdṛtā kheṭāpamajyakā
trijyāvinighnī taccāpamanyakrāntiḥ svadigbhavet
calagrahaparakrāntijyayorāhatiruddhṛtā
satrigrahadyumaurvyā vā cāpamanyāpamo mataḥ
sveṣusaṃskārataḥ spaṣṭo bhavet saṃskāradik ca saḥ
grahakoṭidyujīvāghnī tajjīvā trijyayoddhṛtā
taccāpaṃ tu sphuṭā krāntiḥ spaṣṭānyāpamadiksthitā
grahānyāpamajīvāptā sphuṭānyāpamaśiñjinī
kheṭāpamajyayā nighnī cāpaṃ bimbasphuṭāpamaḥ
tadvyatyayāt sphuṭārakhyā'nyā krāntirjñeyā budhairiha ||'
iti
ādyaanyakrāntisādhanārthaṃ kṣetram (57)
spaṣṭaśarārthaṃ kṣetram (58)
‘ calāṃśakaiḥ saṃskṛtakhecarasya
koṭijyakā sveṣukauṭimorvyā
nighnī trimaurvyā vihṛtātacāpalavonakhāṅgā lavapūrvakaḥ syāt
bimbagrahastvadyapade calākhya
grahe tathā dvayādipadakrameṇa
bhārddhāṃśaśuddhaḥ sahito'tha bhārddhalavaistathā syād bhagaṇāṃśaśuddhaḥ
lavāḥ kharārmevihṛtā vilambaṃ
gṛhādiko'sau calavṛttagaḥ syāt
ādau tathānte ca padasya bimbacalākhyakheṭau samabhāṃśasaṃsthau
trijyāśarajyānihatistu bimbagrahasya maurvyā vihṛtātacāpam
syāt sveṣudikkaḥ paramaḥ śaro'sau
bimbagrahasyātha calagrahasya
28.1.p9.2
golasthitenaiva parāpamena
susaṃskṛtaḥ spaṣṭaparāpamaḥ syāt
tajjyātha bimbagrahaśiñjinīghnī
trimajyayāptā phalacāpamatra
krāntiḥsphuṭā syāt paramasphuṭākhyakrāntyaṃśadigbimbakhagasya diksthā
evaṃ hi bimbagrahajajyakāghnī
parasphuṭakrāntilavajyakaiva
satrigrahadyujyakayā hṛtāttacāpaṃ sphuṭānyāpamakaḥ puroktaḥ |' iti
‘bāṇo yadā syāt khacarasya tasya
dṛgvṛttanamronnatabhāgajīve
bimbodbhave tannayanaṃ vinaiva
dṛkkarmasiddhiḥ paribhāvanīyā
lagno nitaṃ satribhakhecarendraṃ
kendraṃ prakalpyāsya ca bāhumaurvī
nighnīṣurakoṭijyakayā trimauvyauhṛptāptacāpo nitakhāṅkato jyā
hāro guṇaḥsyāt triguṇo'tha hārohṛtā guṇaghnī tviṣuśiñjinī yā
cāpaṃ caleṣustviṣudik ca tena
dṛkkṣepacāpaṃ kila saṃskṛtaṃ syāt
spaṣṭaṃ kujordhvaṃ makarādikendre
karkyādikendre'tha vibhinnadik syāt
dṛkkṣepakād yat kila tat kujādhaḥ
spaṣṭaṃ hi dṛkkṣepacāpamūlam
kṛtāptasaṃjñaṃ prathamaṃ yaduktaṃ
tatsaṃguṇā trijyakayā vibhaktā
sā spaṣṭadṛkkṣepacāpakoṭijyakā bhujaḥ syādatha koṭiratra
sphuṭākhyadṛkkṣepacāpamaurvī
tadvargayogasya padaṃ natajyā
cāpaṃ natāṃśāśca tadūnakhāṅkonmitāḥ svadṛṅmaṇḍalagonnatāṃśāḥ
bimbodbhavastatkhacarasya nūnaṃ
te cordhvadṛkkṣepavaśāt kujordhvam
adhaḥ sthitāt te kṣitijādadhaḥsthāḥ
kheṭadyurātre pragaṭaiṣyajātāḥ ||' iti
‘khe svasvagolasthitakheṭayo ścābhīṣṭo dineśaḥ khacarastadanyaḥ
kalpyo'rkakheṭāntaraśiñjinī yā
graheṣukoṭijyakayā vinighnī
bhaktā trimaurvī kalacāpasulyamatra graheṣuṃ parikalpya tasmāt
prakalpiteṣūdbhavakoṭimaurvyohṛtā prasiddheṣuguṇena nighnī
tribhajyakā labdhamataśca cāpaṃ
28.1.p9.3
tadarkakheṭastha-śarāntaraikyam
ekānyadiktve śarayostadatra
kheṭārkayoḥ kalpitamantaraṃ syāt ||' iti ca
atha grahayordvayoḥ śarau svasvakakṣāgolasthayostayorvimbāntarasūtropapattiḥ
khagole svakakṣāyāṃ svabhogastataḥ śarāntareṇa svavimbam | ūrdhvakakṣāsthitagrahabhoga
āyanadṛkkarmakṣetram (60)
athānupātaḥ-trijyāguṇaḥ kheṭaguṇaḥ svakoṭidyujyoddhṛtaścāpamataḥ sa vādyaḥ
anyāpamajyā triguṇena nighnī
jināṃśamaurvyā vihṛtāptacāpam
vādyo bhavednya iha sphuṭākhyāpamasphuṭānyāpamajīvayoryat
padaṃ ca vargāntaratastribhajyāguṇaṃ sphuṭa krāntidinajyayāptam
taccāpatulyastribhayuktakheṭā—
pamajyayā vā guṇitā vibhaktā
spaṣṭāpamadyujyakayā sphuṭānyāpamasya jīvā phalacāpamanyaḥ
yadvā sphuṭānyāpamakoṭijīvā
tribhajyayā saṃguṇitā vibhaktā
spaṣṭāpamadyujyakayāptacāpakoṭyaṃśasaṃkhyāka ihānyasaṃjñaḥ
madhyasphuṭānyāpamayoḥ samānyadiktve kṛtādyānyaviyogayogaḥ
sphuṭāśca te syurviṣuvāṃśakāstatkṣetrāṃśakāścāpamiha prakalpyam
padaṃ bhavedyoyanakhecarasya
vedyaṃ tu tatpādabhavaṃ hi cāpam
ādyādhike'nye prathamāntyapādodbhavaṃ tathā dvitripadodbhavaṃ hi
parasparaṃ vyatyayataḥ padasthaṃ
jñeyaṃ tadanyāpamayordiśaikye
yathāgataṃ cādyapadodbhavaṃ ca
dvitīyake bhārddhalavacyutaṃ tat
tṛtīyake bhārddhalavairyutaṃ syādantye tu cakrāṃśavivarjitaṃ syāt
lavādikaṃ yadgṛhapūrvakaṃ tat
kṛtvā ca tadvyastacalāṃśakaiśca
saṃskṛtya sotrāyanadṛggrahaḥ syānmeṣāditastadgrahayośca madhye
alpaṃ raviṃ cābhyadhikaṃ tanuṃ tu
prakalpya coktānayanena kāryaḥ ||' iti ca
viśeṣārthaṃ kṣetram (61)
yā calāṃśakhacarāt tribhayuktād
28.1.p9.4
dorjyakā jinalavajyakayāghnī
prasphuṭāpamadinajyakayāptā
bimbajāyanabhavā valanajyā
krāntivṛttakhagabhogajameva
bimbagaṃ kila kadambakavṛttam
bimbataddhruvasuvṛttavibhedāt
svīkṛtā budhavarairiyamatra
āyanaṃ hi valanaṃ khagajaṃ yat
tajjayā ca guṇitā śaramaurvyā
prasphuṭāpamadinajyakayāptā
taddhanurlavaṣaḍaṃśamitaṃ tat
dṛṣṭikarma ghaṭikādi susūkṣmaṃ
syācchiromaṇikṛtādapi dṛgjāt
prasphuṭeṣubhavakoṭijamaurvī
saṃguṇā triguṇena vibhaktā
asphuṭeṣu bhavakauṭijamaurvyā
labdhacāpabhavakoṭijaliptāḥ
dṛṣṭikarma bhavṛtau yadi vā sā
bimbajāyanabhavā valanajyā
prasphuṭeṣuguṇasaṃguṇitāptā
trijyayāptadhanurānayanakarma
syāttadeva khalu taddaśato'tra
prasphuṭedhurapi cotkramarītyā
bimbīyāyanavalanakṣetram (62)
'evameva natakālajadorjyā'kṣajyayā ca guṇitā vihṛtātṛ
svopavṛttadalavistṛtimityā
labdhamākṣavalanodbhavajīvā
bimbajadyuguṇamānavibhaktā
trijyayā ca guṇitākṣalavajyā
udgamāstasamaye niyamātsā
cāpamakṣavalanaṃ kramatastat
saumyayāmyamayanākṣajatattadvalanāṃśakasusaṃskṛtito yat
spaṣṭasaṃjñavalanaṃ dvividhaṃ tat
syodgamāstaviśatato'sya cayā jyā
seṣukoṭiguṇasaṃguṇitāptā
trijyayā ca phalacāpūlavā ye
tadvihīnakhanavajyakayāptā
trijyayā ca guṇitā śaradorjyā
taddhanuḥ sphuṭaśaraḥ samasūtre
dyākṣadṛggrahabhujena sadāsya
saṃskṛterbhavati bimbabhujo'tra
spaṣṭa eva hi kṛtāpamavatsaḥ
ākṣadṛggrahabhavasphuṭasaṃjñavālanāṃśakaviyuṅnavatijyā
yā tayātra vihṛtā triguṇaghnīṣujyakā sphuṭatarā śaradigvā
bimbajasphuṭatarā valanajyā
sā sphuṭedyuguṇasaṃguṇatāptā
trijyayā dhanuriha sphuṭasaṃjñaṃ
28.1.p9.5
dṛṣṭirja bhavati karma bhava़ṛtte ||’ iti
ākṣakarmakṣetram (63)
viśeṣārthaṃ kṣetram (64)
9-10 | idānīṃ drutavilambitopajātibhyāmudayāstalagnayolakṣaṇaprayojane
grahasya dṛśyādṛśyatvalakṣaṇe ca pratipādayati - nijanijodayalagnasamudbhava ityā
di | niśīṣṭalagnādudayāstalagna ityādi ca
pṛṣṭhaśaṅkusādhanārthaṃ kṣetram (65)
“ karṇasya vargo dviguṇaḥ kukhaṇḍavargonitastasya padaṃ vihīnam
kukhaṇḍena triguṇārdhanighnaṃ
karṇoddhṛtaṃ tasya dhanurnatāṃśāḥ
yadā raveḥ syurnarabhā nareṇa
samā tadā bhāskarapūrvakoktyā
kupṛṣṭhajaspṛṣṭanaro'sphuṭo'stha
dṛgjyāsa mastatra yato'sti nūnam
kupṛṣṭhagālpasya narasya cāgraṃ
spṛṣṭvā yadarkātkila karṇasūtram
samakṣitau yatra vilagnamasmāttacchaṅkamūlāvadhi tatra bhāsyāt
dṛśyātha sā naiva nareṇa tulyā
kathaṃ hyatastadgaṇitaṃ susūkṣmam ||” iti ca
athodayāstādhikāraḥ
sūryādabhyadhikāḥ paścādastaṃ jīvakujārkijāḥ
ūnāḥ prāgudayaṃ yānti śukrajñau vakriṇau tathā
ūnā vivasvataḥ prācyāmastaṃ candrajñabhārgavāḥ
vrajantyabhyadhikāḥ paścādudayaṃ śīghrayāyinaḥ
28.1.p10
[ sūrya0 uda0 ]
Linked texts (12)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Tattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Siddhāntadarpaṇa — Nīlakaṇṭha Somayājī, Sanskrit
- Siddhāntaśekhara (ed. Babuaji Misra) — Sanskrit
- Golādhyāya of Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskarācārya, Sanskrit
- Ketakīgrahagaṇita — Veṅkaṭeśa Bāpūśāstrin Ketakara, Sanskrit
- Somasiddhānta — Sanskrit
- Grahalāghava — Gaṇeśa Daivajña 1520, Sanskrit
- Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskara II, Sanskrit