Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 10.277-739

Nyāyaviniścaya 10.277-739

Language
Sanskrit

10.394

] iti
tathā maraṇacittasya kutaścidanumānaṃ yathā taccaitanyaṃ niścinvat tadacetanatvasamāropaṃ vyavacchinatti, taduktena nyāyena tadaparasvarūpasyāpi bhāvivittasandhānavijñānenotpatterniṃścayāt
tadapratisandhānādisamāropasyāpi tam̐ta eva vyavacchedopapatterna tadarthamantyacittalakṣaṇasamagrakāraṇaliṅgopanibaddhaprasavaṃ bhāvicittānumānaṃ svabhāvātumānatayā pairairabhyupagamyamānamarthavattāṃ pratilabhate,
cittāntarapratisandhāyitvamapi tena tam̐sya niścinvatā tadapi cittāntaraṃ niścetavyam , niścayamanta- 5
reṇa tatpratisandhāyitvaniścayāyogāt , tadapi niścīyamānaṃ tadaparacittapratisandhāyyeva niścīyata
iti tatpratisandheyamapi cittaṃ tenaiva niścetavyam , evaṃ tāvadabhidhātavyaṃ yāvadanantasya pratisandheyacittaprabandhasya tenaiva niścayaḥ kṛto bhavati | tathā ca saṃsāraparyavasāyasamāropasya tata eva
vyavacchedānna tadarthamanumānāntaramāsthātavyam, ityetat parāntarahita kāryekṣaṇagrahaṇena darśayati
nanu kāraṇātsamagrādeva kāryaṃ na tadviparītāt, tataḥ sambhavatyapi kāryaprabandhasyai paryava- 10
sāyaḥ, tatkathamaparāntarahitatvaṃ tasyeti cet ; na; tasya paryavasāyitve santānāvastutvasya vakṣyamāṇatvāt | tannaikasmin cittasantām̐ne sāphalyamanumānabhedasya, tadgatasakalasamāropavyavacchedasyaikasmādeva siddhatvāt | santānāntareṣu sāphalyaṃ tadbhedasyeti cet ; atrāha-ataddhetuphalāpohe | hetavaśca phalāni ca hetuphalāni, tāni vivakṣitāni hetuphalāni yeṣāṃ te taddhetuphalā
ekasantānakṣaṇāḥ | tadanye punaḥ ataddhetuphalāḥ teṣāmapohaḥ, apohyante te yena so'poho nirṇayaḥ 15
tadapohastasmin sati | kuto na kutaścit tatra teṣu santānāntareṣu viparyayo viparītāropo
yataḥ tadvyavacchedārthamanumānabahutvamiti | tātparyamatra-eko hi cittasantānaḥ kutaścidanumānānniśrīyamānaḥ tadaparabhāvāpohastata eva niścetavyaḥ tasyai tadrūpatvāt apohanirṇayasyai cāpohyaniścayāvinābhāvāt ekānumānaniśceyatvaṃ sarvabhāvānāṃ nyāyabalāyātamityekānumānaniścayādeva niravaśeṣasyāpi tattadbhāvagatāropatikurambasya vyavacchedānna ciraṃ paryālocayanto'pyanumānabhedasya sāphalya- 20
mutpaśyāmaḥ | tanna tadevānumānaṃ tattvajñānaṃ yatsamāropavyavacchedaśabdavācyaṃ bhavet | nanu anumānasya samāropavyavacchedaṃ prati kāraṇatvāt tasmādarthāntaratvamevaṃ(va)tatkathaṃ 'tadvā'numānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpotthāpanam , tadbheda evāsyotthāpanopapatteriti cet ? na; kriyākārakayoḥ
pradīpa-tamo'pahārayoriva anarthāntaratvasya paraṃ pratyapi prasiddhatvenādoṣāt
yadyevam 'anyadvā tattvajñānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpānupapattiḥ, anyatve kriyākā- 25
rakabhāvasyānupapatteriti cet ; mā bhūt kriyākārakabhāvāpekṣayā tadvikalpotthāpanam, kāryakāraṇabhāvāpekṣayā tasyotthāpitatvāt , tadbhāvasya ca bheda eva paraṃ prati prasiddhatvāt
prathasyānumānasya dvitīye cedapekṣaṇam
aviśeṣe'pi tasyāpi tṛtīye syādapekṣaṇam

10.395

caturthe tasya tasyāpi pañcame pañcamasya ca
ṣaṣṭhe syādanavasthānaṃ kathamevaṃ nivṝttimat ?

10.396

kṣaṇikatvānumānāccetbhyāsarahitādapi
ekatvāropanirmuktadarśanaprasavo bhavet

10.397

ātmadṛṣṭestaṃdā nāśānnātmasnehātta (snehasta) dāśrayeḥ
tadabhāve sukhārthitvaṃ na bhavettannibandhanam

10.398

anīpsitamugdhaḥ kasmādidamasmātphalaṃ bhavet
iṣṭamityabhisandhattāṃ yatastatra pravarttatām

10.399

ādya eva tato mārge nirvāṇagamanaṃ bhavet
sakalakleśanirmuktajñānarūpaṃ hi tat matam

10.400

vilakṣaṇaparijñānamekatve niścite katham ?
na hi nīlaparijñānaṃ niścite pītavastuni

10.401

anyathā sarvavijñānaṃ sarvatraiva prasajyate
sarvasarvajñatāṃ tacca nirābādhaṃ prakalpayet

10.402

indriyajñānavācaitvamutsannā saugate mate
rūpādyākāranirmuktau yanna tasyāsti sambhavaḥ

10.403

]
vikalpavirahe na syādanumānaṃ tadātmakam
tadatyaye tu nādhyakṣaṃ yathākāmaṃ prasiddhayati

10.404

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamarthasāmarthyasambhavāt3
kṛtyādinānumānena sādhanānānavasthiteḥ

10.405

svata evāvikalpaṃ cetpratyakṣaṃ siddhimṛcchati
bhūtopādānamadhyakṣaṃ tadvatkinna prasiddhyati

10.406

tadupādānabhāvena tasya cennāvabhāsanam
niraṃśaikasvabhāvasya kiṃ tasyāstyavabhāsanam ?

10.407

citraikajñānavādastu vādinaḥ śreyase na vaḥ
vācyavācakasaṃsiddhestatrāgre prativedanāt

10.408

kathaṃ tadvaidyasiddhiḥ syādadhyakṣe cānavasthite4
pramāṇapariśuddhā hi prameyasya vyavasthitiḥ

10.409

kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ yadi tatra vaḥ ?
kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ cenna tatra vaḥ ?

10.410

pramāṇamantareṇāpi tam̐tsiddhaṃ yadi buddhyate
bhāvanairātmyavadbhāvaissadbhāvaḥ kinna siddhimān ?

10.411

tatra ca kathaṃ svābhilāpe sambaddhatayā arthavyavasāyaḥ ? na hyananusmṛtābhilāpasya tatsambaddhatayā 22 sambhavati tadvyavasāyaḥ, prathamadarśane'pi prasaṅgāt | tannābhilāpavattvaṃ vikalpalakṣaṇam asambhavāditi | etadevāha-‘abhilā’ityādi | abhilā buddhiḥ, abhilāyate abhigṛhyate viṣayo'nayetyabhileti vyutpatteḥ | tasyām 25
apatanto viṣayatvenā'praviśantoṃ'śā bhāgā yeṣāṃ te abhilāpatadaṃśā 23 anavagṛhītabhāgāḥ
5 prameyatvam | tadavaśyambhāvenāpadyate tatpratipattinibandhanāsya pūrvapūrvatadbhāgānusmaraṇasyābhāvāt,
kalpitaścetkathaṃ yogyaḥ ? yogyaścetkalpitaḥ katham ?
yogyaśca kalpitaśceti mitho niṣpīḍitaṃ vacaḥ

10.412

20 kalpitaścetsamartho'pi kalpitaṃ syātsvalakṣaṇam
saugatānāṃ tataḥ prāptaṃ na kiñcitparamārthasat

10.413

kalpanāmātravādastu paścātpratividhāsyate
kalpito'pi samarthaścet ; marīcyambho'pi pīyatām

10.414

nyavyapadeśāt, tato vāstavameva tasyābhilāpasambandhasāmarthyamiti ; tatrocyate-yadi sādhāraṇaṃ
rūpaṃ svalakṣaṇasyāsti na kiñcit saṃvṛtisat ? tadaparasya tasyābhāvāt | nāsti cet ; kathaṃ
tenāvabhāsanam ? marīcikātoyavaditi cet ; ucyatesvalakṣaṇasya śakteścettadrūpasya pravedanam
sarvadā tatpravṛttiḥ syāttacchakteravilopanāt

10.415

aluptaśaktikatve'pi sadā taccenna vedyet
asādhāraṇarūpasyāpyapravedanamāgatam

10.416

śaktimattvaṃ vihāyānyanna tatrāpi nibandhanam
tataḥ svalakṣaṇasyaiva vārttā'pi vilayaṃ gatā

10.417

sam̐civābhāvato no cetsarvadā tatpravedanam
tadrūpadarśanī śaktistadā tarhi kathaṃ bhavet ?

10.418

bhāveṣu hi vinā kāryaṃ na śaktiḥ śakyakalpanā
sarvakāryeṣu sāmarthyaṃ sarveṣāmanyathā bhavet

10.419

sā'pi nāsti tadānīṃ cet ; prāpte'pi sacive katham ?
yatsādhāraṇarūpasya tadbhāve syātpravedanam

10.420

sacivāsannidhiprāptāt na sā tasyopajāyate
samakālatayā hetuhetumattvāvyavasthiteḥ

10.421

7prāgaśaktasya paścāccettasya śaktistato bhavet
kṣaṇadvayasthitau tasya kṣaṇabhaṅgi jagatkatham ?

10.422

tanna svalakṣaṇabalāttadākārapravedanam | vijñānabalādeveti cet; tadapi katham avidyamāne- 20
mupadarśayet , kāraṇasya viṣayatvopagamāt ? na cāsataḥ kāraṇatvam | arthajñāna evāyaṃ niyama iti
cet ; 10tatrāpyakāraṇasya viṣayatve ko doṣaḥ ? sarvavedanameva pratibandhābhāvā'viśeṣāditi cet;
na; asadvedane'pi samānatvāt
marīcyāṃ jalavatsarvasyāsataḥ kinna vedanam ?
pratibandho na tatrāpi yadasti niyamakṣamaḥ

10.423

sarvasyāpyasato vittāvekasmādeva vedanāt
aparaṃ tatra vijñānaṃ sarvameva vṛthā bhavet

10.424

sarvasadvedane'pyevaṃ naiṣa doṣo'nyathā bhavet
ityaniṣṭaprasaṅgo'yaṃ kathannāma nivāryatām

10.425

mithyājñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ yadi
arthajñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ bhavet

10.426

tatastasyorthakāryatvakalpanā yuktivarjanāt
‘akāraṇaṃ na viṣayaḥ’ ityetadgālabhāṣitam

10.427

iti
vikalpabuddhayo yadvallokarūḍhā api sphuṭam
kṣodakṣamatvābhāvena vinaśyanti bhavanmate

10.428

nirvikalpadhiyo'pyevaṃ cakṣurādīndriyodbhavāḥ
vicārajvalanālīḍhā vimuñcantyeva jīvitam

10.429

na tāsāmapi sāmānyaṃ viṣayatvena sammatam
uktaśca doṣo niḥśeṣastatrāpyeṣaḥ prasajyate

10.430

2niraṃśaṃ vastu taddheyaṃ kevalaṃ paravarttinā
na jātu na kvacittādṛk paśyāmaḥ pratibhāsanam

10.431

abhāve sarvabuddhīnāṃ boddhavyasyānavasthiteḥ
bhāvanairātmyavādasya sāmrājyamadhunā''gatam

10.432

tasyāpi na vyavastheti prāgevedaṃ niveditam
kalpitaṃ tanna sāmānyaṃ bauddhānāmapratiṣṭhite

10.433

vastubhūtaṃ tu tatteṣāṃ nāstyevānabhyupāyataiḥ
tato na tatra nirbandhaṃ śāstrakāraḥ karotyayam

10.434

“yogyadeśasthite'kṣāṇāṃ vṛttirnātītabhāvini
tadāśritañca vijñānaṃ na kālāntarabhāvinī ||” [pra0vārtikāla0 2|126]
cet ; na ; teṣāṃ prayojanābhāvāt | prathamatadvyāpāropajanitenaiva kālāntaravyāpinā pratyakṣeṇa
bhāvasāmānyasya paricchedāt kimevaṃ bhāvānāṃ prekṣāvattvamasti yatsati prayojane bhavanti nāsatīti ? svahetusāmarthyāyattarjanmāno hi te saṃtyasati ca prayojane bhavantyeva niyameneti cet ;
satyamevaitat ; yadi tathādarśanaṃ teṣām , dṛṣṭe cānupapattiparyaṃnuyogasyāsambhavāt | na caivam
na cādarśanapathaprasthāyini vastuni evamuttaramucitam , atiprasaṅgāt | tanna kālāntaravyāpi- 5
nāpi pratyakṣeṇa kasyacitkālāntaravyāpirūpaṃ sūpagraham | tanna viśeṣātmanaḥ kālāntaravyāpitvaṃ
sambhavati; asampratipatteḥ | taduktam"ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate |” [pra0 vā0 2|126] iti
nāpi viśeṣavyatiriktasya sāmānyasya taidvyāpitvam ; tadvyatirekasyaivāpratipatteḥ viśeṣabuddherevopalambhāt | yadi hi viśeṣavatsāmānyamapi syāt taidbuddhirapyupalabdhaiva syāt, na caivam | na 10
cānupalabdhasyāstitvaṃ vyomakusumavat | tadapyuktam"na tasmādbhinnamastyanyatsāmānyaṃ buddhayabhedataḥ ||” [pra0vā0 2|126] iti
etena sādṛśyasāmānyamapi pratyuktam ; tasyāpi viśeṣāvyatiriktasyānupalambhāt , viśeṣāṇāṃ cānanvayāt | tanna samānavyatirekaparamārthatājñānam yato vyavasāyasvabhāvatvamiti
tatredamucyate-prathamastāvadvikalpo'nupapanna eva; kṣaṇakṣīṇasya pratyakṣasyānanvayaviṣaya- 15
tvābhāve nirviṣayatvaprasaṅgāt | svarūpaviṣayatvānneti cet; na tahīṃndriyapratyakṣatvam , svarūpe
tadvyāpārābhāvāt | kṣaṇikabahirvastuviṣayatvāt tatpratyakṣatvamiti cet ; tasyai tadviṣayatvaṃ
kuto'vasīyate ? “yogyadeśasthite'kṣāṇām” ityādikādvicārāditi cet ; sa vicāraḥ kiṃnāma
pramāṇaṃ bhavet ? pratyakṣamiti cet ; na ; tasya nirvikalpatvena evaṃvicārakatvāyogāt | vicārakasyāpi pratyakṣatve tasya samayatrayagocaratvamurarīkarttavyam , anyathā madhyasamayaparyavasitendriya- 20
vyāpāropalabdhasattākasya kathamatikrānte'nāgate ca pratyayasya pravṛttiriti ? asyai tadvyāpārasyānupapatteḥ | yadi hi tatpratyakṣaṃ madhyamasamayavat pūrvāparāvapi samayau paśyettadā madhye indriyavyāpārasya tatpratyakṣasya ca sadbhāvaṃ pūrvāparayośca tadabhāvaṃ paśyet nānyathā | na hi bhūtalamapratiyatpratyakṣaṃ tatra kasyacid bhāvamabhāvaṃ vā pratyetumarhati | bhavatu tasyai samayatrayagocaratvamiti cet ;
kathamuktam-“na pūrvaṃ paratra na paraṃ pūrvatra pratyakṣam” [pra0vārtikā0 2|126] iti ? prastuta- 25
pratyakṣavadaparasyāpi pratyakṣasya pūrvāparasamayaviṣayatopapattestatkṛtasya viśeṣānvayagrahaṇasyāpyanivāraṇāt | tato nirākṛtametat-“vyaktīnāṃ bhāvo na tāsāmanvayaḥ” [ pra0 vārtikā0 2
126 ] iti | yadi punaridamapi pratyakṣaṃ na pūrvāparakṣaṇau paśyati kathaṃ tatrendriyavyāpāratadtasmād durantasaṃsāraduḥkhadāvāgmīrubhiḥ
adṛṣṭā kalpitaiveyaṃ lokaviplavakāriṇī

10.435

grahaṇaṃ varttamānasya pratyakṣeṇāvagacchataḥ
sarvasya varttamānasya tenaiva grahaṇaṃ bhavet

10.436

pratyakṣāntaramanyatra tadvṛttyaivopaklṛptam
gṛhītagrahaṇādoṣātparasya smaraṇādivat

10.437

pratyakṣaṃ varttamānasya yasyaivākāramudvahet
tasyaiva grahaṇaṃ tena na sarvasyeti cenmatam

10.438

sarvasya vartamānatvāviśeṣātsveṣṭavastuvat
tadeva niyataṃ kasmādākārodvahanaṃ bhavet

10.439

'yatraiva yogyamadhyakṣaṃ tasyaivākāramudvahet
gṛhṇāti ca tadeva' iti pratyavasthānaṃ sambhave

10.440

atītādigrahe'pyevaṃ niyamaḥ kinna manyate
yatpratyakṣasya tatrāpi sāmarthyaṃ niyamānvitam

10.441

'sāmarthyaṃ nanu bhāvānāṃ vedyate kāryadarśanāt
sāmarthyātkāryaklṛptistu na yuktānyonyasaṃśrayāt'

10.442

ityapi pratyavasthānāṃ tamobāhulyasambhavam
ākāraniyame'pyevaṃ doṣavādāniṣedhanāt

10.443

ākāraniyamaḥ siddhaḥ pratyakṣāt, 'sa tu kiṃkṛtaḥ'
ityatrādhyakṣasāmarthyasyottaratvena varṇanāt

10.444

nānyonyāśrayadoṣaścet ; gṛhītaniyame'pyayam
samādhiḥ kinna yena tvaṃ tatraivāsi parāṅmukhaḥ

10.445

indriyasyālpakālatvaṃ tam̐dadhyakṣe bhavedyadi
kāraṇasyālpadeśatvaṃ kāryaṃ kinnopagacchati

10.446

tathā satyalpakāṅgebhyo mahāṅgasambhavaḥ
bījādapyaṇuno na syāt sthūlanālāṅkurodayaḥ

10.447

pratītibādhanānnaivamiti cedabhidhīyate
kāladairghye'pi saṃvitteḥ pratītiḥ kinna vidyate

10.448

deśavyāptiraṇutvānna bhāvasyetyapi durvacaḥ
avayavyādisaṃsiddheryathāsthānaṃ nirūpaṇāt

10.449

na cāpi deśavyāptitvamantarāpīya prasaktimat
yogyatāniyamaṃ muktvā nānyadasti ca kāraṇam

10.450

kauḷavyāptau ca bodhasya sam̐ samānastataḥ katham
atiprasaṅgo yenāsyau bādhanaṃ parikalpyate

10.451

iti
adhyakṣānyatkṣaṇaśrīmān kṣaṇikasyaiva vedanam
tadvyaktaṃ samācaṣṭe sūrirmānavivarjanāt

10.452

vicārasya pramāṇatvaṃ tatra pūrvaṃ nivāritam
śāstrakārastadevāha 'viśeṣaṇaviśeṣyabhāk

10.454

iti
anekarūpaṃ nanvantarbhāvānupalabhyamānam
ekasvabhāvapakṣoktadoṣeṇālipyate katham ?

10.455

vedyamekasvabhāvena rūpaṃ taccednanekarūpakam
tasya nānāsvabhāvatvamevaṃ sati sudurdhaṭam

10.456

ekarūpagrahāviṣṭasvabhāvasyaiva tatparam
viṣayībhāvamāpannaṃ kathaṃ tasmātpṛthak bhavet ?

10.457

vedyaṃ nānāsvabhāvena taccettasyādanavasthitiḥ
tasyāpi nānārūpeṇa pareṇaiva pravedanāt

10.458

anekarūpajñānaṃ hi nānyapratyakṣavedanāt
kiṃ tatrānekarūpasya parasya parikalpanam

10.459

anavasthānadauḥsthyaṃ yatsāmarthyādupasthitam
bahirarthaparijñānaṃ niruṇaddhi prasiddhimat

10.460

dhanāt | tathā hiakṣavyāpārataḥ prācyādutpannasya dṛgātmanaḥ
anyato'vagrahātmatvamīhātmatvamanyataḥ

10.461

anyato'vāgrūpatvaṃ dhāraṇātmatvamanyataḥ
natrāpārāttato nāsti vaiphalyaṃ tasya tāttvikam

10.462

]
ityayameva | kathamasya nidarśanatvaṃ cakṣurādijñānātmanaḥ kramānekarūpatve syāditi cet ? ucyateasya khalu kramapravṛttā bahava ullekhā 'ekatra' iti 'dṛṣṭa' iti 'bheda' iti 'kvacit' iti
'nānyatra' iti evamuttare'pi | teṣāñca niranvayavicchinnānāṃ vicāratvam, ... ...
vā ? niranvayavicchinnānāmapi pratyekaṃ vicāratveprathamollekhanādeva gamyaḥ samyagviniścayaḥ
taduttarottarollekhā bhaveyurniṣprayojanāḥ

10.463

6tatsattvaniścaye'pyādiścakṣurvyāpārato'nyathā
taduttarottaraścakṣurvyāpāro vyarthakaḥ katham ?

10.464

sambhrūyaiva vicāratvaṃ naiṣāmityabhyupetau
kraॅmiṇāṃ sambhavābhāvān kṣaṇakṣīṇātmanāṃ mithaḥ

10.465

naṃ hi sambhūya teṣāṃ vicāratvam ; kramabhāvitve sambhavābhāvāt | nāpi pratyekam ; ekata eva
sāmānyābhāvanirjñānāt ullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ, api tu sarveṣāmeva teṣāṃ vicāratvam | kālāntarātusandhānaśūnyānāmapi teṣāmekatra tannirjñāne vyāpārāditi cet ; na; kālapratyāsannasyaiva
tatra vyāpārā(ra) 10 sambhavāt , vyavahitānāṃ tu pūrvapūrvollekhānāṃ tadayogāt, anyathā sāmānyajñāne'pi kṣaṇikakramabhāvicakṣurādīndriyāpārāṇāṃ kāraṇatvopapatteḥ tatpratikṣepaḥ prajñākarasya prekṣāvattvamapākuryāt
api ca, 'sarveṣām' ityuktam , tatra kaḥ sarvaśabdārthaḥ ? niravaśeṣasamuccaya iti cet
ayamapi kasya vyāpāraḥ ? kasyacidvikalpasyeti cet ; tasyāpi tarhi vicārollekhān 'ekatreti
prathama ullekho dṛṣṭa iti dvitīyo bheda ityādistṛtīyādiḥ' ityullikhyollikhya samuñcinvato
vicāravadbahava evollekhāḥ prāptāḥ, teṣāmapi kṣaṇadhvaṃsināṃ na pratyekaṃ samuccayakaratvaṃ pūrvavadullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ | nāpi sambhūyopādhīnām ; kramabhāvitvena tadabhāvāt | teṣāmapi sarveṣāmeva
samuccayaḥ kathaṃ tattannibandhanapravekṣakaḥ
tata evānyathā prāptamanyadapyarthavedanam

10.466

tatpūrvatvātpumarthasya vyutpādyaḥ syāt sa eva vaḥ
niṣprayojanamevātaḥ samyagjñānavicāraṇam

10.467

tasya vastutvamāropādityetena cintitam
kinnāropeṇa vastutvamavastutvānna bhidyate

10.468

anyathā māṇavo'pyagniradhyāropeṇa kalpitaḥ
suprasiddha kriyāyuktaḥ kinna pākaprayojanam ?

10.469

vastusannapi santāno bhidyate cetpratikṣaṇam
vicārollekhabhāgoktaireṣa doṣairna mucyate

10.470

na cedbhidyeta; bhidyeta kṣaṇabhaṅgijagatkathā
adhiniṣṭhā'nvito'pyeṣaḥ samuccayakaraḥ katham ?

10.471

cittve'pyekasvabhāvatve santānānna samuccayaḥ
tasminnayaṃ cāyaṃ ceti vyāpārasyāpyasambhavān

10.472

citparyāyasvabhāvatve matāntaragatirbhavet
tanna santānato yuktaṃ sarvaśabdārthakalpanam

10.473

anenaiva pathā''tmāpi yaugoktaḥ prativarṇitaḥ
tasyāpyacetanatvenānadhikārātsamuccaye

10.474

cetanena svaniṣṭhena samuccetā sa cenmataḥ
pratyullekhagataṃ tadvā yadvaikollekhagocaram ?

10.475

ekollekhagatenāsau cetanena kathaṃ pumān
anyollekhānavijñātān samuccayapathaṃ nayet ?

10.476

atiprasaṅgaduṣṭo'yamavijñātasamuccayaḥ
evaṃ hi cetanaṃ na syādekollekhena sārthakam

10.477

pratyullekhagatatve tu tasyāpi kramabhāvinaḥ
ullekhā bahavasteṣāmapi kṣaṇavināśinām

10.478

na tatsamuccayāṅgatvaṃ pratyekaṃ prācyadūṣaṇāt
nāpi sambhūya; sambhūteḥ kramabhāviṣṭhvasambhavāt

10.479

samuccitāstadaṅgaṃ cet,kaḥ samuccayakṛt ? pumān
na; anenaiva pathetyāderdoṣasyātrābhiyogātaḥ

10.480

sacakrakānavasthānadūṣaṇasyānivāraṇāt
tasmānna kṣaṇikollekhaiḥ sarvairapi samuccayaḥ

10.481

kathañcinnityarūpaistaiḥ samuccetā pumānyadi
tannityatve pumānanyo niṣphalaḥ parikalpyate

10.482

smṛtipratyavamarśāderātmakairyasya sarvathā
tatraivānvitavijñāne sarvasyāpi samāśritaḥ

10.483

sūriṇā svayamevedaṃ yathāsthānaṃ vadiṣyate
tannātmāpi svaniṣṭhena cetanena samuccayī

10.484

ātmā cetanasambandhāccetanaścedūpādhijam
taccacaitanyam, kathaṃ tena cetanastattvataḥ pumān ?

10.485

atattve[']cetanaścāsau cetanārthakakṣamaḥ katham ?
maṇerupādhito raktānna hi raktaprayojanam

10.486

anyathā tādṛśeneva santānena samuccayāt
ātmakalpanavaiyarthyamanivāryaṃ prasajyate

10.487

tasmādacetano'tattvacetano vā naro'dhamaḥ
na kṣamaścetanārthāya santānavadayuktitaḥ

10.488

sāmbandhikasya cittvasya tāttvikatve'pi tadyadi
narādarthāntaram; tena naraḥ syāccetanaḥ katham ?

10.489

ākāśasyāpi tenaiva cetanatvānuṣañjanāt
puṃsyeva tasya sambandhānneti cet; asaduttaram

10.490

sāmbandhikaṃ punaścittvamevaṃ satyanyadāgatam
tenāpyarthāntareṇātmā ciccet; vyoma na kiṃ tathā

10.491

punaḥ sāmbandhikaṃ cittvamātmanyeveti kalpane
prācyadoṣānuvṛttiḥ syādanavasthānavaiśasam

10.362

narādvyatiriktaṃ ceccittvamaupādhikaṃ tadā
"astīyamapi yā tvantarupaplavasamudbhavā" [pra0 vā0 2

10.496

] 'bhrāntiḥ'
dhūmāntarasamasyaiva dhūmasyeha pravedanam
nirākāre'pi vijñāne nātyantāya vidharmaṇaḥ

10.497

dhūmaścāyamiti hyevaṃ pratyabhijñānamanyathā
kathaṃ yenāsya liṅgatvaṃ parvatāgniprasādhane ?

10.498

paśyato'pyativaidharmyaṃ pratyabhijñā yadīdṛśī
pāṣāṇādyupalambhe'pi kimevaṃ nopajāyate ?

10.499

tathā ca sati sarvatra sarvasmādaviśeṣataḥ
hutāśanānumānaṃ syād vastusādṛśyavidviṣām

10.500

anyonyasadṛśoreva vedanaṃ svārthayoriti
anuktasiddhamevedaṃ sākārajñānavādinḥ

10.501

darśanasyārthasārūpyaṃ yadi tatkalpitaṃ bhavet
kalpanāvirahābhāvāt pratyakṣaṃ tatkathaṃ bhavet ?

10.502

savikalpakamevedaṃ pratyakṣaṃ yadi kalpyate
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ bhavedavyāpi lakṣaṇam

10.503

paramārthena sārūpyasyābhāvādarthavedane
kalpanāvirahastasminnastyeveti yadocyate

10.504

atadrūpasya tasyārthaviṣayatvaṃ tadā katham
sarvasādhāraṇasyāsya̍ niya̍mo'pi kvacitkutaḥ ?

10.505

svahetubalatastaccedarthaviniyatātmakam
tatkālpanikamapyevaṃ sārūpyaṃ tarhi niṣphalam

10.506

na cārthadarśanaṃ nāsti tasya pūrvaṃ samarthanāt
arthadarśanamadhyakṣaṃ tadbruvāṇaiḥ parisphuṭam

10.507

akalpanākṛtaṃ vācyaṃ sārūpyamapi tadgatam
sārūpyadarśanaṃ taccedbhrāntirevārthabodhayoḥ

10.508

] iti
kiñca, mā bhūdbhedekānte yojanaṃ tasyobhayāpekṣatvāt, tatra cobhayarūpābhāvān, bhedaikānte tu kathanna yojanaṃ tatra taidbhāvāt ? amiśratvena pratibhāsanāditi cet ; kiṃ punarmiśraṇameva
api [ca,] tallokasya prasiddhaṃ nainivāryate svayaṃ tadabhyupagamaḥ kriyate ? prayojanavaśā"viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim
gṛhītvā saṅkalayyaitattathā pratyeti nānyathā
yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt
tadgatā yojanā nāsti kalpanā'pyatra nāstyataḥ ||” [pra0vā02|145] iti
vastukalpanā virahasyai vipranipattinnibandhanenābhāvavān | tatkalpanāviraha evānena sādhyata
iti cet ; na ; tallakṣaṇāparijñānāt | idameva viśeṣaṇaviśeṣyapratyekadarśanapūrvakaṃ saṃyojyagrahaṇaṃ
tallakṣaṇamiti cet ; ka punaridaṃ tallakṣaṇatvena pratipannam ? daṇḍīti vikalpa iti cet ; na;
tatra yojanasya-miśraṇam̐sya vastuto'sam̐ttvāt avastuvikalpalakṣaṇatvāyogāt | bhavatu vā kimapi
yojanam , tathāpi daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ vikalpakam, avikalpakaṃ vā ? vikalpakañcet ; 5
tarhi tatrāpi daṇḍasya viśeṣyasya tadvayavānāñca viśeṣaṇānāṃ pratyekaṃ darśanaṃ yojanañcāpekṣaṇīyam
tam̐dvayavānāñca darśanasya vikalpakatve tatrāpi teṣāṃ tadaṅgānāñca pratyekaṃ darśanaṃ yojanaṃ cāpekṣitavyaṃ tāvadevaṃ yāvadante paramāṇavaḥ, teṣāñca na darśanam, tam̐smiṃśca na tadviśiṣṭasya tadvayavino
darśanam , tatra ca na tadviśeṣaṇasyottarāyavayavino darśanam, tāvadevaṃ yāvanna daṇḍadarśanam | devadattadarśananiṣedhe'pyayameva nyāya iti pratyekadarśanābhāvānna saṃyojyagrahaṇaṃ daṇḍasya devadatteneti 10
kathaṃ taddaṇḍīti grahaṇam, yatredaṃ vikalpalakṣaṇamavagamyeta ? tanna tam̐yordarśanaṃ vikalpakam | avikalpakameva taditi cet; tatra kasya pratibhāsaḥ ? avayavina iti cet ; na; tasyam̐ 11niravayavasya
tadanupalambhāt 12parasyānabhyupagamācca | sāvayavasyeti cet ; na; taddarśanasya viśiṣṭaviṣayatvenāvikalpakatvābhāvaprasaṅgāt | niraṃśakṣaṇikasya svalakṣaṇasya tatra pratibhāsanamiti cet ; bhavatveva
nirvikalpakatvaṃ taddarśanasya yadi tatkvacidupalabdhuṃ 13 śakyeta | nāpi tadviṣayasya kvacidyojanamiti 15
suvyavasthito daṇḍīti vikalpaḥ
syānmatam-saṃvedanākārayoreva daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ yojanañca na bahirākārayoḥ, vikalpasyam̐ vastuvṛttyā nirviṣayatvāt , tannāyaṃ prasaṅga iti; tadapi na samīcīnam;
tatsaṃvedanasyānavagamāt | daṇḍajñānāt pūrvaṃ 15daṇḍapratibhāsaṃ devadattapratibhāsañca vikalpadvayaṃ taditi
cet ; sambhavatyatra pratyekaṃ darśanaṃ na punaryojanaṃ kṣaṇikatvena paścāttadabhāvān16 dvayasyaikīkaraṇādyo- 20
gācca | nanvidameva punaryojanaṃ yattaddvayena 17 ubhayapratibhāsamekaṃ daṇḍajñānamupajanyata iti cet; na;
taddvayasya yugapadasambhavāt, anabhyupagamāt | kramabhāve ca sannihitasyaiva kāraṇatvaṃ 18netarasyeti
kathaṃ taddvayajanyatvaṃ daṇḍivikalpasya ? sannihitasyāpi vyavahitavikalpasaṃskārapravodhagarbhasyaiva
kāraṇatvādevamiti cet ; asti tarhi kathañcitprācyavikalpasyāpyubhayapratibhāsavattvam | bhavatu
ko doṣa iti cet ? kutastasyāpyutpattiḥ ? tādṛśādeva prācyavikalpa19 diti cet ; kva tarhi pratyeka- 25
darśanamupayogavat20 ? yatastadvayanamaparyālocitaṃ na bhavet | tanna pratyekadarśanapurassaraṃ yojanaṃ
vastuto vikalpalakṣaṇam, ubhayāvabhāsitve satyekajñānattvasyaiva tallakṣaṇatvenāvasthānān20 | tathā
arthajñāne'sato'yuktaḥ pratibhāso'bhilāpavat | iti
arthakāryaṃ yadi jñānamarthasya grāhakaṃ matam
asataḥ sthūlarūpasya pratibhāsatadā katham ?

10.509

asato na hi vijñānamanyadvehopajāyate
jāyate cedasattanna sataḥ kāryaṃ hi lakṣaṇam

10.510

candradvitvādikasyaivamahetutvādavedane
vyāvartyābhāvato na syādabhrāntapadamarthavat

10.511

ahetorapi vittiścettaddvittvādeḥ tadā katham
'kāraṇasyaiva vedyatvam' ityayaṃ niyamo bhavet ?

10.512

ahetorvedyatāṃ vakti niyamaṃ vakti cedṛśam
kena dhāndhā (dhyandhā)yito hanta jagadvijayadhīrayam

10.513

nīlādervastujātasya yadeva pratibhāsanam
tadeva tadasattvasyāpyavabhāsanamāpatet

10.514

10
tadvanākāravatprāptaṃ nīlādyakhilamapyasan
bahirarthaprahāṇāya dīyatāṃ salilāñjaliḥ

10.515

asattvopādhikatvena ghana evāvabhāsate
na nīlādi tato nāsti doṣo'yamiti cenna tat

10.516

ghanajñānasya mithyātvaṃ kathamevaṃ prakalpyatām ? 15
na hyasantamasattvena budhyamānaṃ mṛṣocitam

10.517

tasyāpi ghanabodhasya samyagjñānatvameva cet
nivarttanīyamabhrāntapadasyaivaṃ hi kiṃ bhavet ?

10.518

candradvitvāvabhāsaṃ cejjñānaṃ tadapi durghaṭam
asattvopādhikasyaiva tadvitvasyāpi bhāsanāt

10.519

20
na tathā pratipattiścedvanākāre'pi tatsamam
tanna tatpratibhāsena tadasattvāvabodhanam

10.520

asataḥ asattvasya tadākārasambandhina eva pratyāsatteḥ pratibhāso'vyaktaḥ, 'vyaktam'
navabhāsanāditi cet; ko'sau 1tadanavabhāsaḥ ? tuccho'vabhāsapratiṣedha iti cet ; na; tucchaśca
sthūlaśceti vyāghātāt | abhedapratibhāsataddnavabhāsa iti cet ; na; abhedasyābhāvāt | asannevāsau2 pratibhāsata iti cet ; na; tatpratibhāsasya vibhramaprasaṅgāt | ko doṣa iti cet ; kathaṃ
tato nīlādisiddhiḥ? tatrāvibhramāditi cet; kathaṃ vibhramāvibhramarūpatvamekasya jñānasya ? virodhāt
avirodhe vā sthūlasūkṣmarūpatvamapyekasya vastunastāttvikameveti naikāntena sthūlākārasyāpara- 5
mārthasattvam
yatpunarasminnavasare- 'kathaṃ bhavadbhī rathyāsu viprakīrṇaḥ keśakalāpaḥ palālapiṇḍo'nyo
vā sthūlaḥ śakyate vyavasthāpayitum ? na hi ime'vayavino bhavadbhirabhyupajñāyante, antyāvayavitvena palālādivyaktīnāṃ dravyāntarānārambhāta' iti saugatasya codye trilocanasya vacanam"naiṣa doṣaḥ; pṛthaktvāgrahaṇanibandhanasya vanapratyayavadasyāpi sthūlapratyayasya bhrāntatvāt" 10
[ ] iti; tadapyetena cintitam ; tathā hipiṇḍe palālavodhasya vibhramo bādhanādyadi
palāle tarhi taṃsyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ

10.521

tam̐yoranyonyato bhede vibhrametararūpayoḥ
bhinnatadrūpatādātmyād bodhasyāpi bhidā bhavet

10.522

15
bodhadvitayabhāve ca tajjanma yugapatkatham ?
jñānānāṃ yugapajjanma yanna yogairabhīpsitam

10.523

kramataścettadutpattiḥ dṛśyate yugapatkatham ?
āśubhāvanibandhe'ṅgibhrāntāddśo mataḥ

10.524

bodhayostarhi tasyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ

10.525

atrāpi pūrvaṃnyāyena bodhadvandvasya kalpane
tasyāpi yugapajjanma kathaṃ nyāyavido bhavet ?

10.526

tajjanmakramabhāve ca prasaṅgaḥ pūrvavadbhaven
sacakrakānavasthānadussahākleśamāvahet

10.527

25
ekatvaṃ cetkathañcitsyādvibhrametarayormithaḥ
bhāgānāṃ bhāginaścaivaṃ tādātmyaṃ kinna manyate ?

10.528

pratītirapi tādātmyavipayaivātra laukikī
tantavo yatpaṭībhūtā iti loko'vagacchati

10.529

jāyantaramapākṛtya pratīta bhāgabhāginoḥ
anyathā kalpayaṃllokamatikrāmati kevalam

10.530

bhedābhedātmakatvaṃ tadvaktavyaṃ bhāgatadgatām
etadeva svayaṃ devairuktaṃ siddhiviniścaye

10.531

atra prajñākarasya vyākhyānam-“rūpādīnāṃ 12pratiniyataśaktibhedamanākṣipya teṣu
samānodakadhāraṇaśaktyākṣepeṇa ghaṭaśrutiḥ pravarttate tato ‘na rūpādayo ghaṭaḥ’ iti samānādhikaraṇatā | ata eva samudāyaśaktivivakṣāyām ayaṃ samudāyaśabdaḥ, jātiśabdastu
pratyekamekaphalatve yathā vanaṃ yathā vṛtta iti | kathaṃ tarhi ‘rūpādayo ghaṭasya’ iti vyapadeśaḥ ? 13udakāharaṇasādhāraṇarūpādipratyayajananasamarthāḥ pratyekamityarthaḥ | atha yathā 25
tirekāt ta eva gaurityapi pratyayo na duṣyatīti cet; na; tasya̍ pratiśaktyabhinnasya
tadvyatireke tāttvikasyaivāvayavinaḥ siddhiprasaṅgāt | tucchasya tadbyavacchedasya tatsādhāraṇasya
kalpane ‘tadvyavacchedastarhi’ ityādeḥ ‘tatkatham’ ityādiparyantasya prasaṅgasya punaḥ punaranubandhādābhicakramāpadyeta
syānmatam–na tadvyavacchedasyaikatvādekagavapratyayaviṣayatvam, api tu sanniveśaviśeṣāt | yadāha- “sanniveśaviśeṣeṇa vā vyavasthitāḥ” [pra0 vārtikāla0 1|100-102] iti;
tanna; atrāpi samānatvāttatprasaṅgasya | tathā hirūpādibhyo vibhinnaścetsanniveśaḥ sa eva gauḥ
na tu rūpādayastasmānne gauriti matiḥ katham ?

10.532

aviviktaḥ sa cettebhyo yadyakhaṇḍaśca kalpyate
vāstavo'vayavī siddhyet syādvādibhirabhīṣṭutaḥ

10.533

tebhyaścedviviktaḥ saḥ pratirūpādi bhedavān
tadvṛttasyāpi nānātvānmatirekagave katham

10.534

sanniveśaviśeṣasya punaranyasya kalpane
pūrva eva prasaṅgaḥ syādanavasthābhayapradaḥ

10.535

tanna śaktivyavacchedaḥ sanniveśeṣu kaścana
gavārthastāttviko yasya darśanaṃ nirvikalpakam

10.536

syānmatam-atatphalahetuvyavacchedaḥ sanniveśaviśeṣo vā na kaścidekarūpo gaurasti,
śaktīnāmeva bahvīnāṃ tattvāt, ekatvavyavahārastu tatraikārthakriyānibandhana iti; tanna; 'tatsamāna'
ityādikasyai 'sanniveśaviśeṣeṇa' ityādikasyai cāvacanaprasaṅgāt | ekārthakriyānibandhanaśca ekatvavyavahāro na tāvaddarśanasamakālaḥ; tataḥ pūrvaṃ tatkriyāyā abhāvāt tadvyavahārasyāsambhavāt | darśanameva tatkriyeti cet; na; tatkāryatadvyavahārasya 10 tatsamakālavāyogāt | darśanottarakālastadvyavahāra iti cet; darśane tarhi govyapadeśabhājaḥ paramāṇavo viralātmāna eva pratyavabhāseran | evamiti cet; kuta etatpratipattavyaṃ na cetkośapānaṃ na cedvā balavannṛraipālaśāsanam
anubhavabalaṃ tu na tādṛśamutpaśyāmo yatastānpratipadyemahi | tataḥ kasyacidapyavayavitvenānavasthānāt kathaṃ tadupasarjanarūpādiśaktibhedāḥ pratipādyeran 12 'gavāde rūpādayaḥ' iti | tanna kevalam
'aśvaṃ vikalpayataḥ' ityādikameva, api tu 'rūpādyo ghaṭasya' ityādikamapi durbhāṣitameva
tato godarśanaṃ nirvikalpakamavayavyupasarjanañca rūpādyaśaktitaviśeṣavyapadeśaṃ vidhātumicchatā
5 tatsāmānyamiti cet ; na; ato gauriti vā ghaṭa iti vā pratyayasyāyogāt, kalpitasyānarthakaratvāt, anyathā nityādipradeśasya nirnibandhanatvāpatteḥ | kalpitādapi tasmautkathaṃ tadviśeṣasyāviveko virodhaparihārābhāvāt ? viveka evāstviti cet ; na; 'gavāde rūpādayaḥ' iti
vyapadeśānupapatteḥ sambandhābhāvāt | sambandhādapi kalpitādeva tathā vyapadeśa iti cet ;
'rūpādayo ghaṭasya' ityādervirodhāt | kalpitastadviśeṣa iti cet; na ; tato'pi 'rūpamiti rasa
10 iti' ca pratyayāyogāt kalpitasyānarthakaratvāt
anyathā nityavidveṣo nirnibandhanatāṃ vrajet
tasyāpi śaktisaṅkalpapadārthakāritvasambhavāt

10.537

kalpito'nyavivikto'sau śaktisāmānyato yadi
kalpitākalpitātmatvaṃ virodhāttujyate katham ?

10.538

vivikta eva tasmāccettasyeti kathamucyatām ?
sambandhena vinā so'pi kalpito yadi kathyate

10.539

tasmādabhinnaṃ tacchaktibhedatadvadvayaṃ yadi
kalpitākalpitātmatvaṃ viruddhaṃ punarāpatet

10.540

tato'pi tadvivekaścetsambandhābhāvataḥ katham
sa tasyeti vacovṛttiḥ saugatasyopapadyate ?

10.541

punaḥ sambandhaklṛptau tu prākprasaṅgāttuvarttanāt
anavasthākatā vyomavistārakhyāpinī bhavet

10.542

tatastacchaktisāmānyaṃ tadviśeṣa iti dvayam
nyāyavartmani niṣṇātairavagantavyamañjasam

10.543

sarvasmādvyatirekitve tadviśeṣanirākṛteḥ
svato'pi vyatirekitvātriḥsvabhāvaṃ bhaveddhi

10.544

tathā ca dadhi khādeti codito'pīha mānavaḥ
20 dadhnyapi ca nīrūpe varttatāṃ kathamuṣṭravat ?

10.545

]
syānmatam-vāṅmātramevedaṃ 'paśyanvā' ityādi ; na hi nirastasakalabhedakallolatatpratibhāsaprapañcaṃ sattāttvamanubhavapathovasthāpitamutpaśyāmaḥ | tato yadi rūpādarapi na syāt nirvivādaḥ śūnyavādovatāraḥ syāt , na cāyaṃ nyāyyaḥ pramāṇābhāvāt | tato na rūpādeḥ svarūpato
vivekaḥ parasparata eva tadbhāvāt , natraivānubhavavyāpārasya niravadyasyopalambhāditi ; tadapi na 15
samīcīnam ; nirantaradarśanavivekānabhimānanna rūpāderapi tatpathovasthāpitasyāsampratipatteḥ
śūnyavādovatārasya tadvasthatvāt | tato na rūpāderdadhigatasya tatsparśādervivekaḥ karabhādeva tadbhāvāt anubhavavyāpārasya tathaiva saṃvedadnāt | dharmakīrttinā'pi taṃnvyāpārānabhijñānādevedamabhihitam"sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ
codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati ?
athāstyatiśayaḥ kaściyena bhedena varttate
sa eva dadhi so'nyatra nāstītyanubhayaṃ varam ||” [pra0vā03|181-82]iti
tataḥ siddhaṃ tadvivekalakṣaṇāvayavisannidhānasāpekṣatvena dadhyādisthūlapratibhāsasya sannihitārthatvaṃ tataścāmānasatvam | tadāha-'artha' ityādi | pratibhāsaḥ prastāvāt sthūlākāragocaraḥ sa dharmī, sādhyamāha-ayuktaḥ asaṅgataḥ | kutaḥ sakāśāt ? asataḥ, asyati 25
prerayati svaviṣayeṣvindriyāṇītyasaṃ manaḥ tasmāttata iti indriyādeva yukta ityarthaḥ | nimittamāha-arthajñāne arthasyānantaroktasya jñānam uktanyāyena tatpratibhāsaṃ prati sannihitatvenāvagamaḥ
sthūlākārāvabhāso'yamarthasannidhisambhavāt
amānaso'vagantavyaḥ svālakṣaṇyāvabhāsavat

10.546

] iti tallakṣaṇaśravaṇāt | syādvādināmapi nirṇayātmakameva pratya10 syānmatam-yathā pratyakṣairniṇīte'pyavayavādau saugatasya vivādastathā yadi tadekāntabhede'pi ko doṣa iti ? tanna; vivādasyānantyāpatteḥ | tathā hivivādasya nivṛttirhi nirṇayādeva nānyataḥ
nirṇīte'pi vivādaścetkutaḥ syāttannivarttanam ?

10.547

adhyakṣādvinivṛttaśca so'numānāditaḥ katham ?
15 nivarteta na tam̐syāpi nirṇayādaparaṃ balam

10.548

tadaśakyavyavacchedo vivādo'nantatāṃ vrajan
kathārambhasya naiphalyaṃ vyaktaṃ vyakti pravādinām

10.549

vivādastanna nirṇīte yukto nyāyavidāmayam
niścayaśca vivādaścetyanyonyaparipīḍanāt

10.550

iti
nīlajñānādanyasya taddarśanāntarād-anubhavān, tasya ca pratibhāsanādviādānupapatteḥ, anyathā'pratibhāse'pi vivādāt na bahirnāntaḥ pratibhāsa ityandhakalpaṃ jagadbhavet | tadāhalokaprasiddhamapyetajjñānānāmātmavedanam
yājñikasya vivādāccenna bhavatyeva tattvataḥ

10.551

arthavedanamapyevaṃ na bhavatyeva tādṛśam
tatrāpi vivadante yatprabuddhā buddhaśāsane

10.552

am̐vijñāne ca bāhyasya tadviśeṣaiḥ kathaṃ punaḥ
yajñaṃ kurvīta yenāyaṃ yājñikaḥ svargamāpnuyāt ?

10.553

ajñātasyaiva yajñasya karaṇaṃ yadi kalpyate
vyarthikā dharmajijñāsā kinna syādvedavādinām ?

10.554

aparijñātamevāsti nāpi tatkaraṇaṃ kvacit
sarveṣāṃ yajñakāritvamanyathā syādanākulam

10.555

arthagrahaḥ prasiddho'yamabalābālakeṣvapi
vivādaṃ vidadhītāsminnanunmatto janaḥ katham ?

10.556

ityapi svagṛhe tulyamuttaraṃ niścayāgatam
tasmātsvavedanaṃ sarvajñānānāmanupadravam

10.560

“vyāpṛtaṃ cārthasaṃvittau nātmānaṃ jñātumarhati
tena prakāśakatve'pi bodhāyānyatpratīkṣyate
īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyārthānubhavātmakam
sati prakāśakatve ca vyavasthā dṛśyate yathā
rūpādau cakṣurādīnāṃ tathātrāpi bhaviṣyati
prakāśakatvaṃ bāhye'rthe śaktyabhāvāttu nātmani||” [mī 0 ślo0 śūnya 0 184-87]
vasthādoṣāt | na tadoṣaḥ; yāvacchramameva vicārajñānaprabandhotpatteḥ, pratyutpanne tu śrame tata eva
1tadvinivṛtteḥ, abhirucestannivṛttitvādicchāyā2 vā 3tadvicchitteḥ | na hyanabhirucitaṃ vicārajñānaṃ
prabandhu (prabaddhu) marhati | viṣayāntarasamparkādvā 4tadvyāvṛtteḥ | dṛśyate hi kacinnīlajñānasya
pravarttamānasyāpi pītādisannidhāvanavasthānaṃ pītādijñānasyaiva tadā prādurbhāvāt | taduktam“yāvacchramaṃ ca tadbuddhistatprabandhe ca satyapi
saṃmādṛṣṭyā (śramādṛṣṭyā) nyasamparkādvicchedo viṣayeṣviva ||” [mī0 ślo0 śūnya0 193]
iti cet ; bhavatyayamanavasthādoṣasya parihāro na punaḥ sakalasaṃvedanaprakāśavaikalyāparijñānadoṣasya, tasya tadavasthatvāt | tatastamapi doṣaṃ parijihīrṣatā sudūramanusṛtyāpi vicārajñānaṃ svaparaprakāśarūpamurarīkarttavyam, anyathā svagataparokṣatāyāstenāpratipatteḥ uktadoṣāparihārāt
etadeva darśayitumāha- 'parokṣa' ityādi | parokṣaṃ svaprakāśavikalaṃ jñānaṃ jānātīti parokṣajñāḥ
mīmāṃsakasya sambodhanametat | vicipratyaye sati evaṃrūpasiddhiḥ | viṣayaparicchedo viṣayasya
sakalajñānaparokṣatālakṣaṇasya paricchedo vicāraḥ paricchidyate'neneti vyutpatteḥ, sa na parokṣavat
parokṣaścakṣurādiḥ svaprakāśavaikalyāt tadvanna tatsamāno na bhavati, svaprakāśasyāpi tatra bhāvāditi bhāvaḥ | tato yathā vicārajñānasya svaprakāśatvamapi tathaiva nirvādhānubhavāt tathārthajñānasyāpi tadastu tadaviśeṣāt | tacchakterapi tatra tata eva vicārajñānavadadhigamāt | tato nedaṃ paryālocitavacanam-‘prakāśakatvam' ityādi
yadyarthajñānasya 5viṣayavadātmanyapi vyāpāraḥ tarhi cakṣurāde rūpādivadrasādāvapi vyāpāraḥ
kuto neti cet ? 'tathaiva 6'darśanāt' iti brūmaḥ | tathā svarūpavyāpārasyādarśanam, taddarśanasya
niveditatvāt | tata idamapi 7tādṛśameva-'sati prakāśakatve ca' ityādi| tena 'prakāśakatve'pi'
ityādi punaḥ anubhavapratyanīkatvādeva prativihitam
kiṃ vā 12tadanavabodhe parihīyate yatastadavabodhāyanyapratīkṣaṇam ? arthaprakāśanameva, aparijñā(13aparajñā)nādapyaparijñātādarthajñānaprakāśanāyogāt, 14tadapi svaprakāśanāya jñānāntaraṃ pratīkṣeta
15tadapi tadaparaṃ jñānāntaramityaparaparajñānapratīkṣāyāmevāsaṃsāraṃ vyāpārātra prathamajñānasya
prakāśanam, 16tadabhāvādarthasyāpi na prakāśanamityuparatamidānīṃ vedyavedakabhāvena, tato dūramanusṛtyāpi
kasyacidaparijñātasyaiva17 svaviṣayaprakāśakatve prathamajñānasyāpi tadvattadupapatteḥ vyarthametatparijñānārthamanyapratīkṣaṇam | 18tanna arthajñānāparijñāne'rthaprakāśanasya 19parihāṇiḥ | arthajñānasmaraṇasya tarhi
parihāṇiḥ, aparijñāte tasmin20 tadayogāt tasya parijñātaviṣayatvāt | asti ca tajjñānasya
jñānamātronmukhe tasmin sambandhagrahaṇonmukhe
arthasya jñānamityeṣa vyavahāraḥ kṣayaṃ vrajet

10.561

arthābhimukhye tasyāpi tatkṛtātatprakāśanāt
tajjñānamapi labhyeta tatrāpyevaṃ nirūpaṇe

10.562

anavasthānadoṣo'yamanivāryaḥ prasajyate
viṣayāntarasañcāraniṣedhakṣamavikramaḥ

10.563

tattajjñānāvagāhinyaḥ smṛtayo'pyanavasthitāḥ
prāpnuvanti tadanyārthasmṛtisañcāravārikāḥ

10.564

jānan pravarttakaṃ vākyaṃ smaram̐stajjñānamapyayam
kathaṃ tadarthavid viprastajjñānaismṛtimān katham ?

10.565

yena tadviṣayaṃ kurvannanuṣṭhānamanākulam
pratyavāyairvimucyeta pretya ceha ca yājñikaḥ

10.566

10 parokṣavat paraḥ paścādbhāvyakṣo bodhastasyeva tadvaditi
ādyasyāpyarthabodhasya graha̍ṇaṃ nārthadarśanāt
anyathāsambhavājñānāduttarajñānataunavat

10.574

tam̐tsvabhāvamapi saṃvedanamarthavyavasāyamupanayati vyavasāyasvabhāvāt kathañcidanarthāntaratvāditi cet ;
svaivvyavasāyaṃ kimevaṃ nopanayati tadviśeṣāt ? āhamavyavasāyaṃ prati taddnarthāntaratvamanaṅgamiti
cet ; arthavyavasāyaṃ prati kathamaṅkamiti na kiñcidetat ? tannāvyavasāyasvabhāvaṃ tatsvasaṃvedanam
bhavatu vyavasāyasvabhāvameva taditi cet ; na ; abhijalpasaṃsargābhāvāt | abhijalpasaṃsarge hi vyavasāyo'vakalpyate | na ca svarūpe tatsaṃsargo'sti bahirvyavasāyābhāvaprasaṅgāt- 15
bahirvyavasāyo'pi satyeva tsaṃsarge bhavati, sāmprataṃ yadi svarūpe saṃsargaḥ na bahiḥ syāt,
yugapadbhijalpadvayasambandhasyāprativedanādanabhyupagamācca | krameṇaikatra jñāne taddvayasaṃsarga iti
cet ; na ; ekasya kramābhāvāt kṣaṇabhaṅgavādvyāpatteḥ | nābhijalpasambandhād vyavasāyānāṃ
tādṛśyām̐ yenāyaṃ prasaṅgaḥ, kintu saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt | tadapi nābhijalpasambandhāt ,
api tu svahetuviśeṣāt tacchaktitvena teṣāmutpatteḥ | tasmāt svaśaktita eva svarūpādhiṣṭhāna- 20
saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt vyavasāyasvabhāvameva vyavasāyānāṃ svasaṃvedanamiti cet ; upapannamevaitat evameva vyavasāyānāṃ tattvavyavasthiteḥ, anyathā tadasambhavāt | tathā hi-nābhijalpasyānanusmṛtasya yojanam, na cādṛṣṭe tadviṣaye 15tadanusmaraṇam atiprasaṅgāt | dṛṣṭe'pi na
cāniścite ; kṣaṇabhaṅgādyabhijalpasyāpyanusmaraṇapatteḥ, tathā ca tam̐ddarśanānantarameva tadabhijalpānuviddhasya tadvyavasāyasyotpatternāśādivat, na patrānumānasya sāphalyamutpaśyāmaḥ, vyavasāte 25
viparītāropasyānutpatteḥ tadvyavacchedasyāpyasambhavān | niścita eva tarhi tadviṣaye tadabhijalpā"ātmānubhūtaṃ pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parairyadi
ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivamucyate
vyaktihetvaprasiddhiḥ syānna vyaktervyaktamicchataḥ
vyaktyasiddhāvapi vyaktaṃ yadi vyaktamidaṃ jagat ||" [pra0vā0 2|540-41]
ātmaniścitameva syānniścitaṃ nānyaniścitam
yadyātmaniścayaḥ siddhaḥ kuto yenaivamucyate

10.575

mā bhūnniścayahetūnāṃ niścayestena kā kṣatiḥ
na bāhyaniścayaḥ siddhūyenniścayairapyaniścitaiḥ

10.576

aniścaye'pi teṣāṃ cedartho niścīyate paraiḥ
tadā sarvaṃ jagatprāptaṃ suniścayapathaṃ gatam

10.577

avijñāto'pi bhogaścetsukhādiḥ parikalpyate
sarvadā sukhaduḥkhādibhogākrāntaṃ jagadbhavet

10.578

saṃvittisamaye bhogastvasya niyamo yadi
25 stambhādeḥ saṃvidaḥ pūrvamapi sattvaṃ kathaṃ bhavet ?

10.579

ityacodyaṃ purābhāvaḥ tatra yacchakyakalpanaiḥ
ākārabhedanirṇītairvacanādapi tadvidhām

10.580

pratyakṣo'yaṃ purāṇe vā gṛhastambhādirityalam
jānantyeva tadākāradarśanādeva dehinaḥ

10.581

yatrāpyākāravaiśiṣṭyaṃ na svataḥ śakyanirṇayam
tatrāpi tadvivekaḥ syāttadvidāṃ vacanakramāt

10.582

naivaṃ bhogapusattvamākārācchakyavedanam
tannāpratītitve'pyarthādavigānapadaṃ gatāt

10.583

na caikātmasukhādīnāṃ draṣṭā kaścidihāparaḥ
yatastadvacanātteṣāṃ pūrvabhāvaḥ pratīyatām

10.584

tasmādavidito bhogaḥ kṣaṇe'pi yadi saṃbhavet
sarvadātaivatatsattvaṃ durnivāraṃ prasajyate

10.585

agnihotrānuṣṭhānaṃ svargabhogāya tadvṛthā
nityasiddhe hi tadbhoge kiṃ nimittavyapekṣayā

10.586

tadabhivyaktaye taccedanuṣṭhānamabhīpsitam
indriyajñānamapyevaṃ taddhetorvyaṅgyamiṣyatām

10.587

yat 'buddhijanma pratyakṣam' iti sūtraisthitiḥ katham ?
janmaśrutiryato loke nāstyabhivyaktivācinī

10.588

tadapi vyaṅgyamiṣṭañcet sarvakāryaṃ tathā bhavet
tataḥ sāṅkhyamataṃ tacca yathāsthānaṃ niṣetsyate

10.589

tasmādapratipannasya na yathā sarvakālatā
bhogasya kṣaṇakālatvamapi naivaṃ prakalpyatām

10.590

bhogenaikena sarveṣāṃ bhogavattvaṃ tanubhṛtām
durniṃvāraprasaṅgaṃ syādacidbhogavidāṃ mate

10.591

yo yena vedyate bhogo bhogī tena sa eva cet
anyena vedane tasya so'pi syāttena bhogavān

10.592

anyena tasya vittiścenna dehāntargatatvataḥ
dehāntargata evānyaḥ kinna syāttatpravedakaḥ ?

10.593

ātmadharmatvatastasya̍ yadyanyenāpravedanam
acetanaḥ kathannāma taddharmo mṛdvikāravat

10.594

taddharmatvena̍ vā mā bhūtasyādhyakṣeṇa vedanam
anumānena tadvittiḥ, parasyāpi kathanna vaḥ

10.595

tato'numānavedyena bhogenaikasya kasyacit
tadanyasyāpi bhogitvaṃ nirvicāraṃ prasiddhayati

10.596

sāmānyamanumāvedyaṃ taccāhlādādyanātmakam
nāsti tattvenam̐ bhogitvaṃ parasyetyupakalpane

10.597

sāmānyaṃ yadi tadvastu hlādādyātmaiva tanna kim ?
avastu yadi ; tajjñānaṃ pramāṇamanumā katham ?

10.598

viśeṣāgrahaṇe tacca sāmānyaṃ gṛhyate katham ?
na hyavijñātakhaṇḍādergotvaṃ śakyapravedanam

10.599

viśeṣagrahaṇe siddhaṃ bhogitvamanubhāvataḥ
viśeṣasyāpi sāmānyarūpeṇa grahaṇānna cet

10.600

kathaṃ tasyānyarūpeṇa grahaṇam ? yadi vibhramāt
vibhrāntasya pramāṇatvamanumānasya tatkatham ?

10.601

tasya sāmāndhatādātmyāttadrūpeṇa pravedane
pratyakṣeṇāpi tasyāstu tathaiva prativedanam

10.602

anyathā tena tadvittau bhrāntiḥ pratyakṣamaśrayet
taccānnyanmānamānatvagauravakṣayakāriṇī

10.603

pratyakṣānumayorevamabhinne viṣayagrahe
bhogādhyakṣīva bhogī syātkinna bhogānumānakṛt ?

10.604

iti
jñānasyānātmaveditve tasyāyaṃ viṣayo ghaṭaḥ
iti svecchānibaddho'yamarthātmā nopapattimān

10.605

svecchānibaddhāḥ sarve'pi tasyaiva viṣayā na kim ?
yato vivakṣitādarthādanyatrāpi na tadgatiḥ

10.606

syānmataṃ ghaṭavijñānaṃ yadi sarvatra varttate
sarvatra vyavahāro'yaṃ bhavedānayanādikam

10.607

na caivaṃ niyatārthasya vyavahārasya darśanāt
tato'pi niyatārthatvaṃ jñānasyānātmavedinaḥ

First 200 of 321 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (2)