Nyayavinishcaya 10.277-739
Nyāyaviniścaya 10.277-739
- Language
- Sanskrit
10.394
] iti
tathā maraṇacittasya kutaścidanumānaṃ yathā taccaitanyaṃ niścinvat tadacetanatvasamāropaṃ vyavacchinatti, taduktena nyāyena tadaparasvarūpasyāpi bhāvivittasandhānavijñānenotpatterniṃścayāt
tadapratisandhānādisamāropasyāpi tam̐ta eva vyavacchedopapatterna tadarthamantyacittalakṣaṇasamagrakāraṇaliṅgopanibaddhaprasavaṃ bhāvicittānumānaṃ svabhāvātumānatayā pairairabhyupagamyamānamarthavattāṃ pratilabhate,
cittāntarapratisandhāyitvamapi tena tam̐sya niścinvatā tadapi cittāntaraṃ niścetavyam , niścayamanta- 5
reṇa tatpratisandhāyitvaniścayāyogāt , tadapi niścīyamānaṃ tadaparacittapratisandhāyyeva niścīyata
iti tatpratisandheyamapi cittaṃ tenaiva niścetavyam , evaṃ tāvadabhidhātavyaṃ yāvadanantasya pratisandheyacittaprabandhasya tenaiva niścayaḥ kṛto bhavati | tathā ca saṃsāraparyavasāyasamāropasya tata eva
vyavacchedānna tadarthamanumānāntaramāsthātavyam, ityetat parāntarahita kāryekṣaṇagrahaṇena darśayati
nanu kāraṇātsamagrādeva kāryaṃ na tadviparītāt, tataḥ sambhavatyapi kāryaprabandhasyai paryava- 10
sāyaḥ, tatkathamaparāntarahitatvaṃ tasyeti cet ; na; tasya paryavasāyitve santānāvastutvasya vakṣyamāṇatvāt | tannaikasmin cittasantām̐ne sāphalyamanumānabhedasya, tadgatasakalasamāropavyavacchedasyaikasmādeva siddhatvāt | santānāntareṣu sāphalyaṃ tadbhedasyeti cet ; atrāha-ataddhetuphalāpohe | hetavaśca phalāni ca hetuphalāni, tāni vivakṣitāni hetuphalāni yeṣāṃ te taddhetuphalā
ekasantānakṣaṇāḥ | tadanye punaḥ ataddhetuphalāḥ teṣāmapohaḥ, apohyante te yena so'poho nirṇayaḥ 15
tadapohastasmin sati | kuto na kutaścit tatra teṣu santānāntareṣu viparyayo viparītāropo
yataḥ tadvyavacchedārthamanumānabahutvamiti | tātparyamatra-eko hi cittasantānaḥ kutaścidanumānānniśrīyamānaḥ tadaparabhāvāpohastata eva niścetavyaḥ tasyai tadrūpatvāt apohanirṇayasyai cāpohyaniścayāvinābhāvāt ekānumānaniśceyatvaṃ sarvabhāvānāṃ nyāyabalāyātamityekānumānaniścayādeva niravaśeṣasyāpi tattadbhāvagatāropatikurambasya vyavacchedānna ciraṃ paryālocayanto'pyanumānabhedasya sāphalya- 20
mutpaśyāmaḥ | tanna tadevānumānaṃ tattvajñānaṃ yatsamāropavyavacchedaśabdavācyaṃ bhavet | nanu anumānasya samāropavyavacchedaṃ prati kāraṇatvāt tasmādarthāntaratvamevaṃ(va)tatkathaṃ 'tadvā'numānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpotthāpanam , tadbheda evāsyotthāpanopapatteriti cet ? na; kriyākārakayoḥ
pradīpa-tamo'pahārayoriva anarthāntaratvasya paraṃ pratyapi prasiddhatvenādoṣāt
yadyevam 'anyadvā tattvajñānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpānupapattiḥ, anyatve kriyākā- 25
rakabhāvasyānupapatteriti cet ; mā bhūt kriyākārakabhāvāpekṣayā tadvikalpotthāpanam, kāryakāraṇabhāvāpekṣayā tasyotthāpitatvāt , tadbhāvasya ca bheda eva paraṃ prati prasiddhatvāt
prathasyānumānasya dvitīye cedapekṣaṇam
aviśeṣe'pi tasyāpi tṛtīye syādapekṣaṇam
10.395
caturthe tasya tasyāpi pañcame pañcamasya ca
ṣaṣṭhe syādanavasthānaṃ kathamevaṃ nivṝttimat ?
10.396
kṣaṇikatvānumānāccetbhyāsarahitādapi
ekatvāropanirmuktadarśanaprasavo bhavet
10.397
ātmadṛṣṭestaṃdā nāśānnātmasnehātta (snehasta) dāśrayeḥ
tadabhāve sukhārthitvaṃ na bhavettannibandhanam
10.398
anīpsitamugdhaḥ kasmādidamasmātphalaṃ bhavet
iṣṭamityabhisandhattāṃ yatastatra pravarttatām
10.399
ādya eva tato mārge nirvāṇagamanaṃ bhavet
sakalakleśanirmuktajñānarūpaṃ hi tat matam
10.400
vilakṣaṇaparijñānamekatve niścite katham ?
na hi nīlaparijñānaṃ niścite pītavastuni
10.401
anyathā sarvavijñānaṃ sarvatraiva prasajyate
sarvasarvajñatāṃ tacca nirābādhaṃ prakalpayet
10.402
indriyajñānavācaitvamutsannā saugate mate
rūpādyākāranirmuktau yanna tasyāsti sambhavaḥ
10.403
]
vikalpavirahe na syādanumānaṃ tadātmakam
tadatyaye tu nādhyakṣaṃ yathākāmaṃ prasiddhayati
10.404
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamarthasāmarthyasambhavāt3
kṛtyādinānumānena sādhanānānavasthiteḥ
10.405
svata evāvikalpaṃ cetpratyakṣaṃ siddhimṛcchati
bhūtopādānamadhyakṣaṃ tadvatkinna prasiddhyati
10.406
tadupādānabhāvena tasya cennāvabhāsanam
niraṃśaikasvabhāvasya kiṃ tasyāstyavabhāsanam ?
10.407
citraikajñānavādastu vādinaḥ śreyase na vaḥ
vācyavācakasaṃsiddhestatrāgre prativedanāt
10.408
kathaṃ tadvaidyasiddhiḥ syādadhyakṣe cānavasthite4
pramāṇapariśuddhā hi prameyasya vyavasthitiḥ
10.409
kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ yadi tatra vaḥ ?
kathaṃ syātsarvarnairātmyaṃ pramāṇaṃ cenna tatra vaḥ ?
10.410
pramāṇamantareṇāpi tam̐tsiddhaṃ yadi buddhyate
bhāvanairātmyavadbhāvaissadbhāvaḥ kinna siddhimān ?
10.411
tatra ca kathaṃ svābhilāpe sambaddhatayā arthavyavasāyaḥ ? na hyananusmṛtābhilāpasya tatsambaddhatayā 22 sambhavati tadvyavasāyaḥ, prathamadarśane'pi prasaṅgāt | tannābhilāpavattvaṃ vikalpalakṣaṇam asambhavāditi | etadevāha-‘abhilā’ityādi | abhilā buddhiḥ, abhilāyate abhigṛhyate viṣayo'nayetyabhileti vyutpatteḥ | tasyām 25
apatanto viṣayatvenā'praviśantoṃ'śā bhāgā yeṣāṃ te abhilāpatadaṃśā 23 anavagṛhītabhāgāḥ
5 prameyatvam | tadavaśyambhāvenāpadyate tatpratipattinibandhanāsya pūrvapūrvatadbhāgānusmaraṇasyābhāvāt,
kalpitaścetkathaṃ yogyaḥ ? yogyaścetkalpitaḥ katham ?
yogyaśca kalpitaśceti mitho niṣpīḍitaṃ vacaḥ
10.412
20 kalpitaścetsamartho'pi kalpitaṃ syātsvalakṣaṇam
saugatānāṃ tataḥ prāptaṃ na kiñcitparamārthasat
10.413
kalpanāmātravādastu paścātpratividhāsyate
kalpito'pi samarthaścet ; marīcyambho'pi pīyatām
10.414
nyavyapadeśāt, tato vāstavameva tasyābhilāpasambandhasāmarthyamiti ; tatrocyate-yadi sādhāraṇaṃ
rūpaṃ svalakṣaṇasyāsti na kiñcit saṃvṛtisat ? tadaparasya tasyābhāvāt | nāsti cet ; kathaṃ
tenāvabhāsanam ? marīcikātoyavaditi cet ; ucyatesvalakṣaṇasya śakteścettadrūpasya pravedanam
sarvadā tatpravṛttiḥ syāttacchakteravilopanāt
10.415
aluptaśaktikatve'pi sadā taccenna vedyet
asādhāraṇarūpasyāpyapravedanamāgatam
10.416
śaktimattvaṃ vihāyānyanna tatrāpi nibandhanam
tataḥ svalakṣaṇasyaiva vārttā'pi vilayaṃ gatā
10.417
sam̐civābhāvato no cetsarvadā tatpravedanam
tadrūpadarśanī śaktistadā tarhi kathaṃ bhavet ?
10.418
bhāveṣu hi vinā kāryaṃ na śaktiḥ śakyakalpanā
sarvakāryeṣu sāmarthyaṃ sarveṣāmanyathā bhavet
10.419
sā'pi nāsti tadānīṃ cet ; prāpte'pi sacive katham ?
yatsādhāraṇarūpasya tadbhāve syātpravedanam
10.420
sacivāsannidhiprāptāt na sā tasyopajāyate
samakālatayā hetuhetumattvāvyavasthiteḥ
10.421
7prāgaśaktasya paścāccettasya śaktistato bhavet
kṣaṇadvayasthitau tasya kṣaṇabhaṅgi jagatkatham ?
10.422
tanna svalakṣaṇabalāttadākārapravedanam | vijñānabalādeveti cet; tadapi katham avidyamāne- 20
mupadarśayet , kāraṇasya viṣayatvopagamāt ? na cāsataḥ kāraṇatvam | arthajñāna evāyaṃ niyama iti
cet ; 10tatrāpyakāraṇasya viṣayatve ko doṣaḥ ? sarvavedanameva pratibandhābhāvā'viśeṣāditi cet;
na; asadvedane'pi samānatvāt
marīcyāṃ jalavatsarvasyāsataḥ kinna vedanam ?
pratibandho na tatrāpi yadasti niyamakṣamaḥ
10.423
sarvasyāpyasato vittāvekasmādeva vedanāt
aparaṃ tatra vijñānaṃ sarvameva vṛthā bhavet
10.424
sarvasadvedane'pyevaṃ naiṣa doṣo'nyathā bhavet
ityaniṣṭaprasaṅgo'yaṃ kathannāma nivāryatām
10.425
mithyājñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ yadi
arthajñānaṃ tathā śakterniyatagrāhakaṃ bhavet
10.426
tatastasyorthakāryatvakalpanā yuktivarjanāt
‘akāraṇaṃ na viṣayaḥ’ ityetadgālabhāṣitam
10.427
iti
vikalpabuddhayo yadvallokarūḍhā api sphuṭam
kṣodakṣamatvābhāvena vinaśyanti bhavanmate
10.428
nirvikalpadhiyo'pyevaṃ cakṣurādīndriyodbhavāḥ
vicārajvalanālīḍhā vimuñcantyeva jīvitam
10.429
na tāsāmapi sāmānyaṃ viṣayatvena sammatam
uktaśca doṣo niḥśeṣastatrāpyeṣaḥ prasajyate
10.430
2niraṃśaṃ vastu taddheyaṃ kevalaṃ paravarttinā
na jātu na kvacittādṛk paśyāmaḥ pratibhāsanam
10.431
abhāve sarvabuddhīnāṃ boddhavyasyānavasthiteḥ
bhāvanairātmyavādasya sāmrājyamadhunā''gatam
10.432
tasyāpi na vyavastheti prāgevedaṃ niveditam
kalpitaṃ tanna sāmānyaṃ bauddhānāmapratiṣṭhite
10.433
vastubhūtaṃ tu tatteṣāṃ nāstyevānabhyupāyataiḥ
tato na tatra nirbandhaṃ śāstrakāraḥ karotyayam
10.434
“yogyadeśasthite'kṣāṇāṃ vṛttirnātītabhāvini
tadāśritañca vijñānaṃ na kālāntarabhāvinī ||” [pra0vārtikāla0 2|126]
cet ; na ; teṣāṃ prayojanābhāvāt | prathamatadvyāpāropajanitenaiva kālāntaravyāpinā pratyakṣeṇa
bhāvasāmānyasya paricchedāt kimevaṃ bhāvānāṃ prekṣāvattvamasti yatsati prayojane bhavanti nāsatīti ? svahetusāmarthyāyattarjanmāno hi te saṃtyasati ca prayojane bhavantyeva niyameneti cet ;
satyamevaitat ; yadi tathādarśanaṃ teṣām , dṛṣṭe cānupapattiparyaṃnuyogasyāsambhavāt | na caivam
na cādarśanapathaprasthāyini vastuni evamuttaramucitam , atiprasaṅgāt | tanna kālāntaravyāpi- 5
nāpi pratyakṣeṇa kasyacitkālāntaravyāpirūpaṃ sūpagraham | tanna viśeṣātmanaḥ kālāntaravyāpitvaṃ
sambhavati; asampratipatteḥ | taduktam"ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate |” [pra0 vā0 2|126] iti
nāpi viśeṣavyatiriktasya sāmānyasya taidvyāpitvam ; tadvyatirekasyaivāpratipatteḥ viśeṣabuddherevopalambhāt | yadi hi viśeṣavatsāmānyamapi syāt taidbuddhirapyupalabdhaiva syāt, na caivam | na 10
cānupalabdhasyāstitvaṃ vyomakusumavat | tadapyuktam"na tasmādbhinnamastyanyatsāmānyaṃ buddhayabhedataḥ ||” [pra0vā0 2|126] iti
etena sādṛśyasāmānyamapi pratyuktam ; tasyāpi viśeṣāvyatiriktasyānupalambhāt , viśeṣāṇāṃ cānanvayāt | tanna samānavyatirekaparamārthatājñānam yato vyavasāyasvabhāvatvamiti
tatredamucyate-prathamastāvadvikalpo'nupapanna eva; kṣaṇakṣīṇasya pratyakṣasyānanvayaviṣaya- 15
tvābhāve nirviṣayatvaprasaṅgāt | svarūpaviṣayatvānneti cet; na tahīṃndriyapratyakṣatvam , svarūpe
tadvyāpārābhāvāt | kṣaṇikabahirvastuviṣayatvāt tatpratyakṣatvamiti cet ; tasyai tadviṣayatvaṃ
kuto'vasīyate ? “yogyadeśasthite'kṣāṇām” ityādikādvicārāditi cet ; sa vicāraḥ kiṃnāma
pramāṇaṃ bhavet ? pratyakṣamiti cet ; na ; tasya nirvikalpatvena evaṃvicārakatvāyogāt | vicārakasyāpi pratyakṣatve tasya samayatrayagocaratvamurarīkarttavyam , anyathā madhyasamayaparyavasitendriya- 20
vyāpāropalabdhasattākasya kathamatikrānte'nāgate ca pratyayasya pravṛttiriti ? asyai tadvyāpārasyānupapatteḥ | yadi hi tatpratyakṣaṃ madhyamasamayavat pūrvāparāvapi samayau paśyettadā madhye indriyavyāpārasya tatpratyakṣasya ca sadbhāvaṃ pūrvāparayośca tadabhāvaṃ paśyet nānyathā | na hi bhūtalamapratiyatpratyakṣaṃ tatra kasyacid bhāvamabhāvaṃ vā pratyetumarhati | bhavatu tasyai samayatrayagocaratvamiti cet ;
kathamuktam-“na pūrvaṃ paratra na paraṃ pūrvatra pratyakṣam” [pra0vārtikā0 2|126] iti ? prastuta- 25
pratyakṣavadaparasyāpi pratyakṣasya pūrvāparasamayaviṣayatopapattestatkṛtasya viśeṣānvayagrahaṇasyāpyanivāraṇāt | tato nirākṛtametat-“vyaktīnāṃ bhāvo na tāsāmanvayaḥ” [ pra0 vārtikā0 2
126 ] iti | yadi punaridamapi pratyakṣaṃ na pūrvāparakṣaṇau paśyati kathaṃ tatrendriyavyāpāratadtasmād durantasaṃsāraduḥkhadāvāgmīrubhiḥ
adṛṣṭā kalpitaiveyaṃ lokaviplavakāriṇī
10.435
grahaṇaṃ varttamānasya pratyakṣeṇāvagacchataḥ
sarvasya varttamānasya tenaiva grahaṇaṃ bhavet
10.436
pratyakṣāntaramanyatra tadvṛttyaivopaklṛptam
gṛhītagrahaṇādoṣātparasya smaraṇādivat
10.437
pratyakṣaṃ varttamānasya yasyaivākāramudvahet
tasyaiva grahaṇaṃ tena na sarvasyeti cenmatam
10.438
sarvasya vartamānatvāviśeṣātsveṣṭavastuvat
tadeva niyataṃ kasmādākārodvahanaṃ bhavet
10.439
'yatraiva yogyamadhyakṣaṃ tasyaivākāramudvahet
gṛhṇāti ca tadeva' iti pratyavasthānaṃ sambhave
10.440
atītādigrahe'pyevaṃ niyamaḥ kinna manyate
yatpratyakṣasya tatrāpi sāmarthyaṃ niyamānvitam
10.441
'sāmarthyaṃ nanu bhāvānāṃ vedyate kāryadarśanāt
sāmarthyātkāryaklṛptistu na yuktānyonyasaṃśrayāt'
10.442
ityapi pratyavasthānāṃ tamobāhulyasambhavam
ākāraniyame'pyevaṃ doṣavādāniṣedhanāt
10.443
ākāraniyamaḥ siddhaḥ pratyakṣāt, 'sa tu kiṃkṛtaḥ'
ityatrādhyakṣasāmarthyasyottaratvena varṇanāt
10.444
nānyonyāśrayadoṣaścet ; gṛhītaniyame'pyayam
samādhiḥ kinna yena tvaṃ tatraivāsi parāṅmukhaḥ
10.445
indriyasyālpakālatvaṃ tam̐dadhyakṣe bhavedyadi
kāraṇasyālpadeśatvaṃ kāryaṃ kinnopagacchati
10.446
tathā satyalpakāṅgebhyo mahāṅgasambhavaḥ
bījādapyaṇuno na syāt sthūlanālāṅkurodayaḥ
10.447
pratītibādhanānnaivamiti cedabhidhīyate
kāladairghye'pi saṃvitteḥ pratītiḥ kinna vidyate
10.448
deśavyāptiraṇutvānna bhāvasyetyapi durvacaḥ
avayavyādisaṃsiddheryathāsthānaṃ nirūpaṇāt
10.449
na cāpi deśavyāptitvamantarāpīya prasaktimat
yogyatāniyamaṃ muktvā nānyadasti ca kāraṇam
10.450
kauḷavyāptau ca bodhasya sam̐ samānastataḥ katham
atiprasaṅgo yenāsyau bādhanaṃ parikalpyate
10.451
iti
adhyakṣānyatkṣaṇaśrīmān kṣaṇikasyaiva vedanam
tadvyaktaṃ samācaṣṭe sūrirmānavivarjanāt
10.452
vicārasya pramāṇatvaṃ tatra pūrvaṃ nivāritam
śāstrakārastadevāha 'viśeṣaṇaviśeṣyabhāk
10.454
iti
anekarūpaṃ nanvantarbhāvānupalabhyamānam
ekasvabhāvapakṣoktadoṣeṇālipyate katham ?
10.455
vedyamekasvabhāvena rūpaṃ taccednanekarūpakam
tasya nānāsvabhāvatvamevaṃ sati sudurdhaṭam
10.456
ekarūpagrahāviṣṭasvabhāvasyaiva tatparam
viṣayībhāvamāpannaṃ kathaṃ tasmātpṛthak bhavet ?
10.457
vedyaṃ nānāsvabhāvena taccettasyādanavasthitiḥ
tasyāpi nānārūpeṇa pareṇaiva pravedanāt
10.458
anekarūpajñānaṃ hi nānyapratyakṣavedanāt
kiṃ tatrānekarūpasya parasya parikalpanam
10.459
anavasthānadauḥsthyaṃ yatsāmarthyādupasthitam
bahirarthaparijñānaṃ niruṇaddhi prasiddhimat
10.460
dhanāt | tathā hiakṣavyāpārataḥ prācyādutpannasya dṛgātmanaḥ
anyato'vagrahātmatvamīhātmatvamanyataḥ
10.461
anyato'vāgrūpatvaṃ dhāraṇātmatvamanyataḥ
natrāpārāttato nāsti vaiphalyaṃ tasya tāttvikam
10.462
]
ityayameva | kathamasya nidarśanatvaṃ cakṣurādijñānātmanaḥ kramānekarūpatve syāditi cet ? ucyateasya khalu kramapravṛttā bahava ullekhā 'ekatra' iti 'dṛṣṭa' iti 'bheda' iti 'kvacit' iti
'nānyatra' iti evamuttare'pi | teṣāñca niranvayavicchinnānāṃ vicāratvam, ... ...
vā ? niranvayavicchinnānāmapi pratyekaṃ vicāratveprathamollekhanādeva gamyaḥ samyagviniścayaḥ
taduttarottarollekhā bhaveyurniṣprayojanāḥ
10.463
6tatsattvaniścaye'pyādiścakṣurvyāpārato'nyathā
taduttarottaraścakṣurvyāpāro vyarthakaḥ katham ?
10.464
sambhrūyaiva vicāratvaṃ naiṣāmityabhyupetau
kraॅmiṇāṃ sambhavābhāvān kṣaṇakṣīṇātmanāṃ mithaḥ
10.465
naṃ hi sambhūya teṣāṃ vicāratvam ; kramabhāvitve sambhavābhāvāt | nāpi pratyekam ; ekata eva
sāmānyābhāvanirjñānāt ullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ, api tu sarveṣāmeva teṣāṃ vicāratvam | kālāntarātusandhānaśūnyānāmapi teṣāmekatra tannirjñāne vyāpārāditi cet ; na; kālapratyāsannasyaiva
tatra vyāpārā(ra) 10 sambhavāt , vyavahitānāṃ tu pūrvapūrvollekhānāṃ tadayogāt, anyathā sāmānyajñāne'pi kṣaṇikakramabhāvicakṣurādīndriyāpārāṇāṃ kāraṇatvopapatteḥ tatpratikṣepaḥ prajñākarasya prekṣāvattvamapākuryāt
api ca, 'sarveṣām' ityuktam , tatra kaḥ sarvaśabdārthaḥ ? niravaśeṣasamuccaya iti cet
ayamapi kasya vyāpāraḥ ? kasyacidvikalpasyeti cet ; tasyāpi tarhi vicārollekhān 'ekatreti
prathama ullekho dṛṣṭa iti dvitīyo bheda ityādistṛtīyādiḥ' ityullikhyollikhya samuñcinvato
vicāravadbahava evollekhāḥ prāptāḥ, teṣāmapi kṣaṇadhvaṃsināṃ na pratyekaṃ samuccayakaratvaṃ pūrvavadullekhāntaravaiyyarthyāpatteḥ | nāpi sambhūyopādhīnām ; kramabhāvitvena tadabhāvāt | teṣāmapi sarveṣāmeva
samuccayaḥ kathaṃ tattannibandhanapravekṣakaḥ
tata evānyathā prāptamanyadapyarthavedanam
10.466
tatpūrvatvātpumarthasya vyutpādyaḥ syāt sa eva vaḥ
niṣprayojanamevātaḥ samyagjñānavicāraṇam
10.467
tasya vastutvamāropādityetena cintitam
kinnāropeṇa vastutvamavastutvānna bhidyate
10.468
anyathā māṇavo'pyagniradhyāropeṇa kalpitaḥ
suprasiddha kriyāyuktaḥ kinna pākaprayojanam ?
10.469
vastusannapi santāno bhidyate cetpratikṣaṇam
vicārollekhabhāgoktaireṣa doṣairna mucyate
10.470
na cedbhidyeta; bhidyeta kṣaṇabhaṅgijagatkathā
adhiniṣṭhā'nvito'pyeṣaḥ samuccayakaraḥ katham ?
10.471
cittve'pyekasvabhāvatve santānānna samuccayaḥ
tasminnayaṃ cāyaṃ ceti vyāpārasyāpyasambhavān
10.472
citparyāyasvabhāvatve matāntaragatirbhavet
tanna santānato yuktaṃ sarvaśabdārthakalpanam
10.473
anenaiva pathā''tmāpi yaugoktaḥ prativarṇitaḥ
tasyāpyacetanatvenānadhikārātsamuccaye
10.474
cetanena svaniṣṭhena samuccetā sa cenmataḥ
pratyullekhagataṃ tadvā yadvaikollekhagocaram ?
10.475
ekollekhagatenāsau cetanena kathaṃ pumān
anyollekhānavijñātān samuccayapathaṃ nayet ?
10.476
atiprasaṅgaduṣṭo'yamavijñātasamuccayaḥ
evaṃ hi cetanaṃ na syādekollekhena sārthakam
10.477
pratyullekhagatatve tu tasyāpi kramabhāvinaḥ
ullekhā bahavasteṣāmapi kṣaṇavināśinām
10.478
na tatsamuccayāṅgatvaṃ pratyekaṃ prācyadūṣaṇāt
nāpi sambhūya; sambhūteḥ kramabhāviṣṭhvasambhavāt
10.479
samuccitāstadaṅgaṃ cet,kaḥ samuccayakṛt ? pumān
na; anenaiva pathetyāderdoṣasyātrābhiyogātaḥ
10.480
sacakrakānavasthānadūṣaṇasyānivāraṇāt
tasmānna kṣaṇikollekhaiḥ sarvairapi samuccayaḥ
10.481
kathañcinnityarūpaistaiḥ samuccetā pumānyadi
tannityatve pumānanyo niṣphalaḥ parikalpyate
10.482
smṛtipratyavamarśāderātmakairyasya sarvathā
tatraivānvitavijñāne sarvasyāpi samāśritaḥ
10.483
sūriṇā svayamevedaṃ yathāsthānaṃ vadiṣyate
tannātmāpi svaniṣṭhena cetanena samuccayī
10.484
ātmā cetanasambandhāccetanaścedūpādhijam
taccacaitanyam, kathaṃ tena cetanastattvataḥ pumān ?
10.485
atattve[']cetanaścāsau cetanārthakakṣamaḥ katham ?
maṇerupādhito raktānna hi raktaprayojanam
10.486
anyathā tādṛśeneva santānena samuccayāt
ātmakalpanavaiyarthyamanivāryaṃ prasajyate
10.487
tasmādacetano'tattvacetano vā naro'dhamaḥ
na kṣamaścetanārthāya santānavadayuktitaḥ
10.488
sāmbandhikasya cittvasya tāttvikatve'pi tadyadi
narādarthāntaram; tena naraḥ syāccetanaḥ katham ?
10.489
ākāśasyāpi tenaiva cetanatvānuṣañjanāt
puṃsyeva tasya sambandhānneti cet; asaduttaram
10.490
sāmbandhikaṃ punaścittvamevaṃ satyanyadāgatam
tenāpyarthāntareṇātmā ciccet; vyoma na kiṃ tathā
10.491
punaḥ sāmbandhikaṃ cittvamātmanyeveti kalpane
prācyadoṣānuvṛttiḥ syādanavasthānavaiśasam
10.362
narādvyatiriktaṃ ceccittvamaupādhikaṃ tadā
"astīyamapi yā tvantarupaplavasamudbhavā" [pra0 vā0 2
10.496
] 'bhrāntiḥ'
dhūmāntarasamasyaiva dhūmasyeha pravedanam
nirākāre'pi vijñāne nātyantāya vidharmaṇaḥ
10.497
dhūmaścāyamiti hyevaṃ pratyabhijñānamanyathā
kathaṃ yenāsya liṅgatvaṃ parvatāgniprasādhane ?
10.498
paśyato'pyativaidharmyaṃ pratyabhijñā yadīdṛśī
pāṣāṇādyupalambhe'pi kimevaṃ nopajāyate ?
10.499
tathā ca sati sarvatra sarvasmādaviśeṣataḥ
hutāśanānumānaṃ syād vastusādṛśyavidviṣām
10.500
anyonyasadṛśoreva vedanaṃ svārthayoriti
anuktasiddhamevedaṃ sākārajñānavādinḥ
10.501
darśanasyārthasārūpyaṃ yadi tatkalpitaṃ bhavet
kalpanāvirahābhāvāt pratyakṣaṃ tatkathaṃ bhavet ?
10.502
savikalpakamevedaṃ pratyakṣaṃ yadi kalpyate
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ bhavedavyāpi lakṣaṇam
10.503
paramārthena sārūpyasyābhāvādarthavedane
kalpanāvirahastasminnastyeveti yadocyate
10.504
atadrūpasya tasyārthaviṣayatvaṃ tadā katham
sarvasādhāraṇasyāsya̍ niya̍mo'pi kvacitkutaḥ ?
10.505
svahetubalatastaccedarthaviniyatātmakam
tatkālpanikamapyevaṃ sārūpyaṃ tarhi niṣphalam
10.506
na cārthadarśanaṃ nāsti tasya pūrvaṃ samarthanāt
arthadarśanamadhyakṣaṃ tadbruvāṇaiḥ parisphuṭam
10.507
akalpanākṛtaṃ vācyaṃ sārūpyamapi tadgatam
sārūpyadarśanaṃ taccedbhrāntirevārthabodhayoḥ
10.508
] iti
kiñca, mā bhūdbhedekānte yojanaṃ tasyobhayāpekṣatvāt, tatra cobhayarūpābhāvān, bhedaikānte tu kathanna yojanaṃ tatra taidbhāvāt ? amiśratvena pratibhāsanāditi cet ; kiṃ punarmiśraṇameva
api [ca,] tallokasya prasiddhaṃ nainivāryate svayaṃ tadabhyupagamaḥ kriyate ? prayojanavaśā"viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim
gṛhītvā saṅkalayyaitattathā pratyeti nānyathā
yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt
tadgatā yojanā nāsti kalpanā'pyatra nāstyataḥ ||” [pra0vā02|145] iti
vastukalpanā virahasyai vipranipattinnibandhanenābhāvavān | tatkalpanāviraha evānena sādhyata
iti cet ; na ; tallakṣaṇāparijñānāt | idameva viśeṣaṇaviśeṣyapratyekadarśanapūrvakaṃ saṃyojyagrahaṇaṃ
tallakṣaṇamiti cet ; ka punaridaṃ tallakṣaṇatvena pratipannam ? daṇḍīti vikalpa iti cet ; na;
tatra yojanasya-miśraṇam̐sya vastuto'sam̐ttvāt avastuvikalpalakṣaṇatvāyogāt | bhavatu vā kimapi
yojanam , tathāpi daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ vikalpakam, avikalpakaṃ vā ? vikalpakañcet ; 5
tarhi tatrāpi daṇḍasya viśeṣyasya tadvayavānāñca viśeṣaṇānāṃ pratyekaṃ darśanaṃ yojanañcāpekṣaṇīyam
tam̐dvayavānāñca darśanasya vikalpakatve tatrāpi teṣāṃ tadaṅgānāñca pratyekaṃ darśanaṃ yojanaṃ cāpekṣitavyaṃ tāvadevaṃ yāvadante paramāṇavaḥ, teṣāñca na darśanam, tam̐smiṃśca na tadviśiṣṭasya tadvayavino
darśanam , tatra ca na tadviśeṣaṇasyottarāyavayavino darśanam, tāvadevaṃ yāvanna daṇḍadarśanam | devadattadarśananiṣedhe'pyayameva nyāya iti pratyekadarśanābhāvānna saṃyojyagrahaṇaṃ daṇḍasya devadatteneti 10
kathaṃ taddaṇḍīti grahaṇam, yatredaṃ vikalpalakṣaṇamavagamyeta ? tanna tam̐yordarśanaṃ vikalpakam | avikalpakameva taditi cet; tatra kasya pratibhāsaḥ ? avayavina iti cet ; na; tasyam̐ 11niravayavasya
tadanupalambhāt 12parasyānabhyupagamācca | sāvayavasyeti cet ; na; taddarśanasya viśiṣṭaviṣayatvenāvikalpakatvābhāvaprasaṅgāt | niraṃśakṣaṇikasya svalakṣaṇasya tatra pratibhāsanamiti cet ; bhavatveva
nirvikalpakatvaṃ taddarśanasya yadi tatkvacidupalabdhuṃ 13 śakyeta | nāpi tadviṣayasya kvacidyojanamiti 15
suvyavasthito daṇḍīti vikalpaḥ
syānmatam-saṃvedanākārayoreva daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ yojanañca na bahirākārayoḥ, vikalpasyam̐ vastuvṛttyā nirviṣayatvāt , tannāyaṃ prasaṅga iti; tadapi na samīcīnam;
tatsaṃvedanasyānavagamāt | daṇḍajñānāt pūrvaṃ 15daṇḍapratibhāsaṃ devadattapratibhāsañca vikalpadvayaṃ taditi
cet ; sambhavatyatra pratyekaṃ darśanaṃ na punaryojanaṃ kṣaṇikatvena paścāttadabhāvān16 dvayasyaikīkaraṇādyo- 20
gācca | nanvidameva punaryojanaṃ yattaddvayena 17 ubhayapratibhāsamekaṃ daṇḍajñānamupajanyata iti cet; na;
taddvayasya yugapadasambhavāt, anabhyupagamāt | kramabhāve ca sannihitasyaiva kāraṇatvaṃ 18netarasyeti
kathaṃ taddvayajanyatvaṃ daṇḍivikalpasya ? sannihitasyāpi vyavahitavikalpasaṃskārapravodhagarbhasyaiva
kāraṇatvādevamiti cet ; asti tarhi kathañcitprācyavikalpasyāpyubhayapratibhāsavattvam | bhavatu
ko doṣa iti cet ? kutastasyāpyutpattiḥ ? tādṛśādeva prācyavikalpa19 diti cet ; kva tarhi pratyeka- 25
darśanamupayogavat20 ? yatastadvayanamaparyālocitaṃ na bhavet | tanna pratyekadarśanapurassaraṃ yojanaṃ
vastuto vikalpalakṣaṇam, ubhayāvabhāsitve satyekajñānattvasyaiva tallakṣaṇatvenāvasthānān20 | tathā
arthajñāne'sato'yuktaḥ pratibhāso'bhilāpavat | iti
arthakāryaṃ yadi jñānamarthasya grāhakaṃ matam
asataḥ sthūlarūpasya pratibhāsatadā katham ?
10.509
asato na hi vijñānamanyadvehopajāyate
jāyate cedasattanna sataḥ kāryaṃ hi lakṣaṇam
10.510
candradvitvādikasyaivamahetutvādavedane
vyāvartyābhāvato na syādabhrāntapadamarthavat
10.511
ahetorapi vittiścettaddvittvādeḥ tadā katham
'kāraṇasyaiva vedyatvam' ityayaṃ niyamo bhavet ?
10.512
ahetorvedyatāṃ vakti niyamaṃ vakti cedṛśam
kena dhāndhā (dhyandhā)yito hanta jagadvijayadhīrayam
10.513
nīlādervastujātasya yadeva pratibhāsanam
tadeva tadasattvasyāpyavabhāsanamāpatet
10.514
10
tadvanākāravatprāptaṃ nīlādyakhilamapyasan
bahirarthaprahāṇāya dīyatāṃ salilāñjaliḥ
10.515
asattvopādhikatvena ghana evāvabhāsate
na nīlādi tato nāsti doṣo'yamiti cenna tat
10.516
ghanajñānasya mithyātvaṃ kathamevaṃ prakalpyatām ? 15
na hyasantamasattvena budhyamānaṃ mṛṣocitam
10.517
tasyāpi ghanabodhasya samyagjñānatvameva cet
nivarttanīyamabhrāntapadasyaivaṃ hi kiṃ bhavet ?
10.518
candradvitvāvabhāsaṃ cejjñānaṃ tadapi durghaṭam
asattvopādhikasyaiva tadvitvasyāpi bhāsanāt
10.519
20
na tathā pratipattiścedvanākāre'pi tatsamam
tanna tatpratibhāsena tadasattvāvabodhanam
10.520
asataḥ asattvasya tadākārasambandhina eva pratyāsatteḥ pratibhāso'vyaktaḥ, 'vyaktam'
navabhāsanāditi cet; ko'sau 1tadanavabhāsaḥ ? tuccho'vabhāsapratiṣedha iti cet ; na; tucchaśca
sthūlaśceti vyāghātāt | abhedapratibhāsataddnavabhāsa iti cet ; na; abhedasyābhāvāt | asannevāsau2 pratibhāsata iti cet ; na; tatpratibhāsasya vibhramaprasaṅgāt | ko doṣa iti cet ; kathaṃ
tato nīlādisiddhiḥ? tatrāvibhramāditi cet; kathaṃ vibhramāvibhramarūpatvamekasya jñānasya ? virodhāt
avirodhe vā sthūlasūkṣmarūpatvamapyekasya vastunastāttvikameveti naikāntena sthūlākārasyāpara- 5
mārthasattvam
yatpunarasminnavasare- 'kathaṃ bhavadbhī rathyāsu viprakīrṇaḥ keśakalāpaḥ palālapiṇḍo'nyo
vā sthūlaḥ śakyate vyavasthāpayitum ? na hi ime'vayavino bhavadbhirabhyupajñāyante, antyāvayavitvena palālādivyaktīnāṃ dravyāntarānārambhāta' iti saugatasya codye trilocanasya vacanam"naiṣa doṣaḥ; pṛthaktvāgrahaṇanibandhanasya vanapratyayavadasyāpi sthūlapratyayasya bhrāntatvāt" 10
[ ] iti; tadapyetena cintitam ; tathā hipiṇḍe palālavodhasya vibhramo bādhanādyadi
palāle tarhi taṃsyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ
10.521
tam̐yoranyonyato bhede vibhrametararūpayoḥ
bhinnatadrūpatādātmyād bodhasyāpi bhidā bhavet
10.522
15
bodhadvitayabhāve ca tajjanma yugapatkatham ?
jñānānāṃ yugapajjanma yanna yogairabhīpsitam
10.523
kramataścettadutpattiḥ dṛśyate yugapatkatham ?
āśubhāvanibandhe'ṅgibhrāntāddśo mataḥ
10.524
bodhayostarhi tasyāstu nirbādhatvādavibhramaḥ
10.525
atrāpi pūrvaṃnyāyena bodhadvandvasya kalpane
tasyāpi yugapajjanma kathaṃ nyāyavido bhavet ?
10.526
tajjanmakramabhāve ca prasaṅgaḥ pūrvavadbhaven
sacakrakānavasthānadussahākleśamāvahet
10.527
25
ekatvaṃ cetkathañcitsyādvibhrametarayormithaḥ
bhāgānāṃ bhāginaścaivaṃ tādātmyaṃ kinna manyate ?
10.528
pratītirapi tādātmyavipayaivātra laukikī
tantavo yatpaṭībhūtā iti loko'vagacchati
10.529
jāyantaramapākṛtya pratīta bhāgabhāginoḥ
anyathā kalpayaṃllokamatikrāmati kevalam
10.530
bhedābhedātmakatvaṃ tadvaktavyaṃ bhāgatadgatām
etadeva svayaṃ devairuktaṃ siddhiviniścaye
10.531
atra prajñākarasya vyākhyānam-“rūpādīnāṃ 12pratiniyataśaktibhedamanākṣipya teṣu
samānodakadhāraṇaśaktyākṣepeṇa ghaṭaśrutiḥ pravarttate tato ‘na rūpādayo ghaṭaḥ’ iti samānādhikaraṇatā | ata eva samudāyaśaktivivakṣāyām ayaṃ samudāyaśabdaḥ, jātiśabdastu
pratyekamekaphalatve yathā vanaṃ yathā vṛtta iti | kathaṃ tarhi ‘rūpādayo ghaṭasya’ iti vyapadeśaḥ ? 13udakāharaṇasādhāraṇarūpādipratyayajananasamarthāḥ pratyekamityarthaḥ | atha yathā 25
tirekāt ta eva gaurityapi pratyayo na duṣyatīti cet; na; tasya̍ pratiśaktyabhinnasya
tadvyatireke tāttvikasyaivāvayavinaḥ siddhiprasaṅgāt | tucchasya tadbyavacchedasya tatsādhāraṇasya
kalpane ‘tadvyavacchedastarhi’ ityādeḥ ‘tatkatham’ ityādiparyantasya prasaṅgasya punaḥ punaranubandhādābhicakramāpadyeta
syānmatam–na tadvyavacchedasyaikatvādekagavapratyayaviṣayatvam, api tu sanniveśaviśeṣāt | yadāha- “sanniveśaviśeṣeṇa vā vyavasthitāḥ” [pra0 vārtikāla0 1|100-102] iti;
tanna; atrāpi samānatvāttatprasaṅgasya | tathā hirūpādibhyo vibhinnaścetsanniveśaḥ sa eva gauḥ
na tu rūpādayastasmānne gauriti matiḥ katham ?
10.532
aviviktaḥ sa cettebhyo yadyakhaṇḍaśca kalpyate
vāstavo'vayavī siddhyet syādvādibhirabhīṣṭutaḥ
10.533
tebhyaścedviviktaḥ saḥ pratirūpādi bhedavān
tadvṛttasyāpi nānātvānmatirekagave katham
10.534
sanniveśaviśeṣasya punaranyasya kalpane
pūrva eva prasaṅgaḥ syādanavasthābhayapradaḥ
10.535
tanna śaktivyavacchedaḥ sanniveśeṣu kaścana
gavārthastāttviko yasya darśanaṃ nirvikalpakam
10.536
syānmatam-atatphalahetuvyavacchedaḥ sanniveśaviśeṣo vā na kaścidekarūpo gaurasti,
śaktīnāmeva bahvīnāṃ tattvāt, ekatvavyavahārastu tatraikārthakriyānibandhana iti; tanna; 'tatsamāna'
ityādikasyai 'sanniveśaviśeṣeṇa' ityādikasyai cāvacanaprasaṅgāt | ekārthakriyānibandhanaśca ekatvavyavahāro na tāvaddarśanasamakālaḥ; tataḥ pūrvaṃ tatkriyāyā abhāvāt tadvyavahārasyāsambhavāt | darśanameva tatkriyeti cet; na; tatkāryatadvyavahārasya 10 tatsamakālavāyogāt | darśanottarakālastadvyavahāra iti cet; darśane tarhi govyapadeśabhājaḥ paramāṇavo viralātmāna eva pratyavabhāseran | evamiti cet; kuta etatpratipattavyaṃ na cetkośapānaṃ na cedvā balavannṛraipālaśāsanam
anubhavabalaṃ tu na tādṛśamutpaśyāmo yatastānpratipadyemahi | tataḥ kasyacidapyavayavitvenānavasthānāt kathaṃ tadupasarjanarūpādiśaktibhedāḥ pratipādyeran 12 'gavāde rūpādayaḥ' iti | tanna kevalam
'aśvaṃ vikalpayataḥ' ityādikameva, api tu 'rūpādyo ghaṭasya' ityādikamapi durbhāṣitameva
tato godarśanaṃ nirvikalpakamavayavyupasarjanañca rūpādyaśaktitaviśeṣavyapadeśaṃ vidhātumicchatā
5 tatsāmānyamiti cet ; na; ato gauriti vā ghaṭa iti vā pratyayasyāyogāt, kalpitasyānarthakaratvāt, anyathā nityādipradeśasya nirnibandhanatvāpatteḥ | kalpitādapi tasmautkathaṃ tadviśeṣasyāviveko virodhaparihārābhāvāt ? viveka evāstviti cet ; na; 'gavāde rūpādayaḥ' iti
vyapadeśānupapatteḥ sambandhābhāvāt | sambandhādapi kalpitādeva tathā vyapadeśa iti cet ;
'rūpādayo ghaṭasya' ityādervirodhāt | kalpitastadviśeṣa iti cet; na ; tato'pi 'rūpamiti rasa
10 iti' ca pratyayāyogāt kalpitasyānarthakaratvāt
anyathā nityavidveṣo nirnibandhanatāṃ vrajet
tasyāpi śaktisaṅkalpapadārthakāritvasambhavāt
10.537
kalpito'nyavivikto'sau śaktisāmānyato yadi
kalpitākalpitātmatvaṃ virodhāttujyate katham ?
10.538
vivikta eva tasmāccettasyeti kathamucyatām ?
sambandhena vinā so'pi kalpito yadi kathyate
10.539
tasmādabhinnaṃ tacchaktibhedatadvadvayaṃ yadi
kalpitākalpitātmatvaṃ viruddhaṃ punarāpatet
10.540
tato'pi tadvivekaścetsambandhābhāvataḥ katham
sa tasyeti vacovṛttiḥ saugatasyopapadyate ?
10.541
punaḥ sambandhaklṛptau tu prākprasaṅgāttuvarttanāt
anavasthākatā vyomavistārakhyāpinī bhavet
10.542
tatastacchaktisāmānyaṃ tadviśeṣa iti dvayam
nyāyavartmani niṣṇātairavagantavyamañjasam
10.543
sarvasmādvyatirekitve tadviśeṣanirākṛteḥ
svato'pi vyatirekitvātriḥsvabhāvaṃ bhaveddhi
10.544
tathā ca dadhi khādeti codito'pīha mānavaḥ
20 dadhnyapi ca nīrūpe varttatāṃ kathamuṣṭravat ?
10.545
]
syānmatam-vāṅmātramevedaṃ 'paśyanvā' ityādi ; na hi nirastasakalabhedakallolatatpratibhāsaprapañcaṃ sattāttvamanubhavapathovasthāpitamutpaśyāmaḥ | tato yadi rūpādarapi na syāt nirvivādaḥ śūnyavādovatāraḥ syāt , na cāyaṃ nyāyyaḥ pramāṇābhāvāt | tato na rūpādeḥ svarūpato
vivekaḥ parasparata eva tadbhāvāt , natraivānubhavavyāpārasya niravadyasyopalambhāditi ; tadapi na 15
samīcīnam ; nirantaradarśanavivekānabhimānanna rūpāderapi tatpathovasthāpitasyāsampratipatteḥ
śūnyavādovatārasya tadvasthatvāt | tato na rūpāderdadhigatasya tatsparśādervivekaḥ karabhādeva tadbhāvāt anubhavavyāpārasya tathaiva saṃvedadnāt | dharmakīrttinā'pi taṃnvyāpārānabhijñānādevedamabhihitam"sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ
codito dadhi khādeti kimuṣṭraṃ nābhidhāvati ?
athāstyatiśayaḥ kaściyena bhedena varttate
sa eva dadhi so'nyatra nāstītyanubhayaṃ varam ||” [pra0vā03|181-82]iti
tataḥ siddhaṃ tadvivekalakṣaṇāvayavisannidhānasāpekṣatvena dadhyādisthūlapratibhāsasya sannihitārthatvaṃ tataścāmānasatvam | tadāha-'artha' ityādi | pratibhāsaḥ prastāvāt sthūlākāragocaraḥ sa dharmī, sādhyamāha-ayuktaḥ asaṅgataḥ | kutaḥ sakāśāt ? asataḥ, asyati 25
prerayati svaviṣayeṣvindriyāṇītyasaṃ manaḥ tasmāttata iti indriyādeva yukta ityarthaḥ | nimittamāha-arthajñāne arthasyānantaroktasya jñānam uktanyāyena tatpratibhāsaṃ prati sannihitatvenāvagamaḥ
sthūlākārāvabhāso'yamarthasannidhisambhavāt
amānaso'vagantavyaḥ svālakṣaṇyāvabhāsavat
10.546
] iti tallakṣaṇaśravaṇāt | syādvādināmapi nirṇayātmakameva pratya10 syānmatam-yathā pratyakṣairniṇīte'pyavayavādau saugatasya vivādastathā yadi tadekāntabhede'pi ko doṣa iti ? tanna; vivādasyānantyāpatteḥ | tathā hivivādasya nivṛttirhi nirṇayādeva nānyataḥ
nirṇīte'pi vivādaścetkutaḥ syāttannivarttanam ?
10.547
adhyakṣādvinivṛttaśca so'numānāditaḥ katham ?
15 nivarteta na tam̐syāpi nirṇayādaparaṃ balam
10.548
tadaśakyavyavacchedo vivādo'nantatāṃ vrajan
kathārambhasya naiphalyaṃ vyaktaṃ vyakti pravādinām
10.549
vivādastanna nirṇīte yukto nyāyavidāmayam
niścayaśca vivādaścetyanyonyaparipīḍanāt
10.550
iti
nīlajñānādanyasya taddarśanāntarād-anubhavān, tasya ca pratibhāsanādviādānupapatteḥ, anyathā'pratibhāse'pi vivādāt na bahirnāntaḥ pratibhāsa ityandhakalpaṃ jagadbhavet | tadāhalokaprasiddhamapyetajjñānānāmātmavedanam
yājñikasya vivādāccenna bhavatyeva tattvataḥ
10.551
arthavedanamapyevaṃ na bhavatyeva tādṛśam
tatrāpi vivadante yatprabuddhā buddhaśāsane
10.552
am̐vijñāne ca bāhyasya tadviśeṣaiḥ kathaṃ punaḥ
yajñaṃ kurvīta yenāyaṃ yājñikaḥ svargamāpnuyāt ?
10.553
ajñātasyaiva yajñasya karaṇaṃ yadi kalpyate
vyarthikā dharmajijñāsā kinna syādvedavādinām ?
10.554
aparijñātamevāsti nāpi tatkaraṇaṃ kvacit
sarveṣāṃ yajñakāritvamanyathā syādanākulam
10.555
arthagrahaḥ prasiddho'yamabalābālakeṣvapi
vivādaṃ vidadhītāsminnanunmatto janaḥ katham ?
10.556
ityapi svagṛhe tulyamuttaraṃ niścayāgatam
tasmātsvavedanaṃ sarvajñānānāmanupadravam
10.560
“vyāpṛtaṃ cārthasaṃvittau nātmānaṃ jñātumarhati
tena prakāśakatve'pi bodhāyānyatpratīkṣyate
īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyārthānubhavātmakam
sati prakāśakatve ca vyavasthā dṛśyate yathā
rūpādau cakṣurādīnāṃ tathātrāpi bhaviṣyati
prakāśakatvaṃ bāhye'rthe śaktyabhāvāttu nātmani||” [mī 0 ślo0 śūnya 0 184-87]
vasthādoṣāt | na tadoṣaḥ; yāvacchramameva vicārajñānaprabandhotpatteḥ, pratyutpanne tu śrame tata eva
1tadvinivṛtteḥ, abhirucestannivṛttitvādicchāyā2 vā 3tadvicchitteḥ | na hyanabhirucitaṃ vicārajñānaṃ
prabandhu (prabaddhu) marhati | viṣayāntarasamparkādvā 4tadvyāvṛtteḥ | dṛśyate hi kacinnīlajñānasya
pravarttamānasyāpi pītādisannidhāvanavasthānaṃ pītādijñānasyaiva tadā prādurbhāvāt | taduktam“yāvacchramaṃ ca tadbuddhistatprabandhe ca satyapi
saṃmādṛṣṭyā (śramādṛṣṭyā) nyasamparkādvicchedo viṣayeṣviva ||” [mī0 ślo0 śūnya0 193]
iti cet ; bhavatyayamanavasthādoṣasya parihāro na punaḥ sakalasaṃvedanaprakāśavaikalyāparijñānadoṣasya, tasya tadavasthatvāt | tatastamapi doṣaṃ parijihīrṣatā sudūramanusṛtyāpi vicārajñānaṃ svaparaprakāśarūpamurarīkarttavyam, anyathā svagataparokṣatāyāstenāpratipatteḥ uktadoṣāparihārāt
etadeva darśayitumāha- 'parokṣa' ityādi | parokṣaṃ svaprakāśavikalaṃ jñānaṃ jānātīti parokṣajñāḥ
mīmāṃsakasya sambodhanametat | vicipratyaye sati evaṃrūpasiddhiḥ | viṣayaparicchedo viṣayasya
sakalajñānaparokṣatālakṣaṇasya paricchedo vicāraḥ paricchidyate'neneti vyutpatteḥ, sa na parokṣavat
parokṣaścakṣurādiḥ svaprakāśavaikalyāt tadvanna tatsamāno na bhavati, svaprakāśasyāpi tatra bhāvāditi bhāvaḥ | tato yathā vicārajñānasya svaprakāśatvamapi tathaiva nirvādhānubhavāt tathārthajñānasyāpi tadastu tadaviśeṣāt | tacchakterapi tatra tata eva vicārajñānavadadhigamāt | tato nedaṃ paryālocitavacanam-‘prakāśakatvam' ityādi
yadyarthajñānasya 5viṣayavadātmanyapi vyāpāraḥ tarhi cakṣurāde rūpādivadrasādāvapi vyāpāraḥ
kuto neti cet ? 'tathaiva 6'darśanāt' iti brūmaḥ | tathā svarūpavyāpārasyādarśanam, taddarśanasya
niveditatvāt | tata idamapi 7tādṛśameva-'sati prakāśakatve ca' ityādi| tena 'prakāśakatve'pi'
ityādi punaḥ anubhavapratyanīkatvādeva prativihitam
kiṃ vā 12tadanavabodhe parihīyate yatastadavabodhāyanyapratīkṣaṇam ? arthaprakāśanameva, aparijñā(13aparajñā)nādapyaparijñātādarthajñānaprakāśanāyogāt, 14tadapi svaprakāśanāya jñānāntaraṃ pratīkṣeta
15tadapi tadaparaṃ jñānāntaramityaparaparajñānapratīkṣāyāmevāsaṃsāraṃ vyāpārātra prathamajñānasya
prakāśanam, 16tadabhāvādarthasyāpi na prakāśanamityuparatamidānīṃ vedyavedakabhāvena, tato dūramanusṛtyāpi
kasyacidaparijñātasyaiva17 svaviṣayaprakāśakatve prathamajñānasyāpi tadvattadupapatteḥ vyarthametatparijñānārthamanyapratīkṣaṇam | 18tanna arthajñānāparijñāne'rthaprakāśanasya 19parihāṇiḥ | arthajñānasmaraṇasya tarhi
parihāṇiḥ, aparijñāte tasmin20 tadayogāt tasya parijñātaviṣayatvāt | asti ca tajjñānasya
jñānamātronmukhe tasmin sambandhagrahaṇonmukhe
arthasya jñānamityeṣa vyavahāraḥ kṣayaṃ vrajet
10.561
arthābhimukhye tasyāpi tatkṛtātatprakāśanāt
tajjñānamapi labhyeta tatrāpyevaṃ nirūpaṇe
10.562
anavasthānadoṣo'yamanivāryaḥ prasajyate
viṣayāntarasañcāraniṣedhakṣamavikramaḥ
10.563
tattajjñānāvagāhinyaḥ smṛtayo'pyanavasthitāḥ
prāpnuvanti tadanyārthasmṛtisañcāravārikāḥ
10.564
jānan pravarttakaṃ vākyaṃ smaram̐stajjñānamapyayam
kathaṃ tadarthavid viprastajjñānaismṛtimān katham ?
10.565
yena tadviṣayaṃ kurvannanuṣṭhānamanākulam
pratyavāyairvimucyeta pretya ceha ca yājñikaḥ
10.566
10 parokṣavat paraḥ paścādbhāvyakṣo bodhastasyeva tadvaditi
ādyasyāpyarthabodhasya graha̍ṇaṃ nārthadarśanāt
anyathāsambhavājñānāduttarajñānataunavat
10.574
tam̐tsvabhāvamapi saṃvedanamarthavyavasāyamupanayati vyavasāyasvabhāvāt kathañcidanarthāntaratvāditi cet ;
svaivvyavasāyaṃ kimevaṃ nopanayati tadviśeṣāt ? āhamavyavasāyaṃ prati taddnarthāntaratvamanaṅgamiti
cet ; arthavyavasāyaṃ prati kathamaṅkamiti na kiñcidetat ? tannāvyavasāyasvabhāvaṃ tatsvasaṃvedanam
bhavatu vyavasāyasvabhāvameva taditi cet ; na ; abhijalpasaṃsargābhāvāt | abhijalpasaṃsarge hi vyavasāyo'vakalpyate | na ca svarūpe tatsaṃsargo'sti bahirvyavasāyābhāvaprasaṅgāt- 15
bahirvyavasāyo'pi satyeva tsaṃsarge bhavati, sāmprataṃ yadi svarūpe saṃsargaḥ na bahiḥ syāt,
yugapadbhijalpadvayasambandhasyāprativedanādanabhyupagamācca | krameṇaikatra jñāne taddvayasaṃsarga iti
cet ; na ; ekasya kramābhāvāt kṣaṇabhaṅgavādvyāpatteḥ | nābhijalpasambandhād vyavasāyānāṃ
tādṛśyām̐ yenāyaṃ prasaṅgaḥ, kintu saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt | tadapi nābhijalpasambandhāt ,
api tu svahetuviśeṣāt tacchaktitvena teṣāmutpatteḥ | tasmāt svaśaktita eva svarūpādhiṣṭhāna- 20
saṃśayādivyavacchedasvabhāvatvāt vyavasāyasvabhāvameva vyavasāyānāṃ svasaṃvedanamiti cet ; upapannamevaitat evameva vyavasāyānāṃ tattvavyavasthiteḥ, anyathā tadasambhavāt | tathā hi-nābhijalpasyānanusmṛtasya yojanam, na cādṛṣṭe tadviṣaye 15tadanusmaraṇam atiprasaṅgāt | dṛṣṭe'pi na
cāniścite ; kṣaṇabhaṅgādyabhijalpasyāpyanusmaraṇapatteḥ, tathā ca tam̐ddarśanānantarameva tadabhijalpānuviddhasya tadvyavasāyasyotpatternāśādivat, na patrānumānasya sāphalyamutpaśyāmaḥ, vyavasāte 25
viparītāropasyānutpatteḥ tadvyavacchedasyāpyasambhavān | niścita eva tarhi tadviṣaye tadabhijalpā"ātmānubhūtaṃ pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parairyadi
ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivamucyate
vyaktihetvaprasiddhiḥ syānna vyaktervyaktamicchataḥ
vyaktyasiddhāvapi vyaktaṃ yadi vyaktamidaṃ jagat ||" [pra0vā0 2|540-41]
ātmaniścitameva syānniścitaṃ nānyaniścitam
yadyātmaniścayaḥ siddhaḥ kuto yenaivamucyate
10.575
mā bhūnniścayahetūnāṃ niścayestena kā kṣatiḥ
na bāhyaniścayaḥ siddhūyenniścayairapyaniścitaiḥ
10.576
aniścaye'pi teṣāṃ cedartho niścīyate paraiḥ
tadā sarvaṃ jagatprāptaṃ suniścayapathaṃ gatam
10.577
avijñāto'pi bhogaścetsukhādiḥ parikalpyate
sarvadā sukhaduḥkhādibhogākrāntaṃ jagadbhavet
10.578
saṃvittisamaye bhogastvasya niyamo yadi
25 stambhādeḥ saṃvidaḥ pūrvamapi sattvaṃ kathaṃ bhavet ?
10.579
ityacodyaṃ purābhāvaḥ tatra yacchakyakalpanaiḥ
ākārabhedanirṇītairvacanādapi tadvidhām
10.580
pratyakṣo'yaṃ purāṇe vā gṛhastambhādirityalam
jānantyeva tadākāradarśanādeva dehinaḥ
10.581
yatrāpyākāravaiśiṣṭyaṃ na svataḥ śakyanirṇayam
tatrāpi tadvivekaḥ syāttadvidāṃ vacanakramāt
10.582
naivaṃ bhogapusattvamākārācchakyavedanam
tannāpratītitve'pyarthādavigānapadaṃ gatāt
10.583
na caikātmasukhādīnāṃ draṣṭā kaścidihāparaḥ
yatastadvacanātteṣāṃ pūrvabhāvaḥ pratīyatām
10.584
tasmādavidito bhogaḥ kṣaṇe'pi yadi saṃbhavet
sarvadātaivatatsattvaṃ durnivāraṃ prasajyate
10.585
agnihotrānuṣṭhānaṃ svargabhogāya tadvṛthā
nityasiddhe hi tadbhoge kiṃ nimittavyapekṣayā
10.586
tadabhivyaktaye taccedanuṣṭhānamabhīpsitam
indriyajñānamapyevaṃ taddhetorvyaṅgyamiṣyatām
10.587
yat 'buddhijanma pratyakṣam' iti sūtraisthitiḥ katham ?
janmaśrutiryato loke nāstyabhivyaktivācinī
10.588
tadapi vyaṅgyamiṣṭañcet sarvakāryaṃ tathā bhavet
tataḥ sāṅkhyamataṃ tacca yathāsthānaṃ niṣetsyate
10.589
tasmādapratipannasya na yathā sarvakālatā
bhogasya kṣaṇakālatvamapi naivaṃ prakalpyatām
10.590
bhogenaikena sarveṣāṃ bhogavattvaṃ tanubhṛtām
durniṃvāraprasaṅgaṃ syādacidbhogavidāṃ mate
10.591
yo yena vedyate bhogo bhogī tena sa eva cet
anyena vedane tasya so'pi syāttena bhogavān
10.592
anyena tasya vittiścenna dehāntargatatvataḥ
dehāntargata evānyaḥ kinna syāttatpravedakaḥ ?
10.593
ātmadharmatvatastasya̍ yadyanyenāpravedanam
acetanaḥ kathannāma taddharmo mṛdvikāravat
10.594
taddharmatvena̍ vā mā bhūtasyādhyakṣeṇa vedanam
anumānena tadvittiḥ, parasyāpi kathanna vaḥ
10.595
tato'numānavedyena bhogenaikasya kasyacit
tadanyasyāpi bhogitvaṃ nirvicāraṃ prasiddhayati
10.596
sāmānyamanumāvedyaṃ taccāhlādādyanātmakam
nāsti tattvenam̐ bhogitvaṃ parasyetyupakalpane
10.597
sāmānyaṃ yadi tadvastu hlādādyātmaiva tanna kim ?
avastu yadi ; tajjñānaṃ pramāṇamanumā katham ?
10.598
viśeṣāgrahaṇe tacca sāmānyaṃ gṛhyate katham ?
na hyavijñātakhaṇḍādergotvaṃ śakyapravedanam
10.599
viśeṣagrahaṇe siddhaṃ bhogitvamanubhāvataḥ
viśeṣasyāpi sāmānyarūpeṇa grahaṇānna cet
10.600
kathaṃ tasyānyarūpeṇa grahaṇam ? yadi vibhramāt
vibhrāntasya pramāṇatvamanumānasya tatkatham ?
10.601
tasya sāmāndhatādātmyāttadrūpeṇa pravedane
pratyakṣeṇāpi tasyāstu tathaiva prativedanam
10.602
anyathā tena tadvittau bhrāntiḥ pratyakṣamaśrayet
taccānnyanmānamānatvagauravakṣayakāriṇī
10.603
pratyakṣānumayorevamabhinne viṣayagrahe
bhogādhyakṣīva bhogī syātkinna bhogānumānakṛt ?
10.604
iti
jñānasyānātmaveditve tasyāyaṃ viṣayo ghaṭaḥ
iti svecchānibaddho'yamarthātmā nopapattimān
10.605
svecchānibaddhāḥ sarve'pi tasyaiva viṣayā na kim ?
yato vivakṣitādarthādanyatrāpi na tadgatiḥ
10.606
syānmataṃ ghaṭavijñānaṃ yadi sarvatra varttate
sarvatra vyavahāro'yaṃ bhavedānayanādikam
10.607
na caivaṃ niyatārthasya vyavahārasya darśanāt
tato'pi niyatārthatvaṃ jñānasyānātmavedinaḥ
First 200 of 321 passages. Read on
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit
Linked texts (2)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vādarahasya — Ratnakīrti, Sanskrit