Pramanamimamsa 1.1: prathamāhnika
Pramāṇamīmāṃsāvṛtti 1.1
- Language
- Sanskrit
prathamāhnika
1.1.1
anantadarśanajñānavīryānandamayātmane .
namo'rhate kṛpākḷptadharmatīrthāya tāyine .. 1 ..
1.1.2
bodhibījamupaskartuṃ tattvābhyāsena dhīmatām .
jainasiddhāntasūtrāṇāṃ sveṣāṃ vṛttirvidhīyate .. 2 ..
1.1.3
nanu yadi bhavadīyānīmāni jainasiddhāntasūtrāṇi tarhi bhavataḥ pūrvaṃ kāni kimīyāni vā tānyāsanniti ? atyalpamidamanvayuṅkthāḥ . pāṇini-piṅgala-kaṇādā-'kṣapādādibhyo'pi pūrvaṃ kāni kimīyāni vā vyākaraṇādisūtrāṇītyetadapi paryanuyuṅkṣva ! anādaya evaitā vidyāḥ saṃkṣepavistaravivakṣayā navanavībhavanti tattatkartṛkāścocyante . kiṃ nāśrauṣīḥ na kadācidanīdṛśaṃ jagat iti ? yadi vā prekṣasva vācakamukhyaviracitāni sakalaśāstracūḍāmaṇibhūtāni tattvārthasūtrāṇīti .
1.1.4
yadyevam--akalaṅka-dharmakīrttyādivat prakaraṇameva kiṃ nārabhyate, kimanayā sūtrakāratvāhopuruṣikayā ? maivaṃ vocaḥ; bhinnarucirhyayaṃ janaḥ tato nāsya svecchāpratibandhe laukikaṃ rājakīyaṃ vā śāsanamastīti yatkiñcidetat .
1.1.5
tatra varṇasamūhātmakaiḥ padaiḥ, padasamūhātmakaiḥ sūtraiḥ, sūtrasamūhātmakaiḥ prakaraṇaiḥ, prakaraṇasamūhātmakaiḥ āhnikaiḥ, āhnikasamūhātmakaiḥ pañcabhiradhyāyaiḥ śāstrametadaracayadācāryaḥ . tasya ca prekṣāvatpravṛttyaṅgamabhidheyamabhidhātumidamādisūtram--
1.1.6
atha-ityasya adhikārārthatvācchāstreṇādhikriyamāṇasya prastūyamānasya pramāṇasyābhidhānāt sakalaśāstratātparyavyākhyānena prekṣāvanto bodhitāḥ pravartitāśca bhavanti . ānantaryārtho vā atha-śabdaḥ, śabda-kāvya-chandonuśāsanebhyo'nantaraṃ pramāṇaṃ mīmāṃsyata ityarthaḥ . anena śabdānuśāsanādibhirasyaikakartṛkatvamāha . adhikārārthasya ca atha-śabdasyānyārthanīyamānakusumadāmajalakumbhāderdarśanamiva śravaṇaṃ maṅgalāyāpi kalpata iti . maṅgale ca sati paripanthivighnavighātāt akṣepeṇa śāstrasiddhiḥ, āyuṣmacchrotṛkatā ca bhavati . parameṣṭhinamaskārādikaṃ tu maṅgalaṃ kṛtamapi na niveśitaṃ lāghavārthinā sūtrakāreṇeti .
1.1.7
prakarṣeṇa saṃśayādivyavacchedena mīyate paricchidyate vastutattvaṃ yena tat pramāṇaṃ pramāyāṃ sādhakatamam, tasya mīmāṃsā--uddeśādirūpeṇa paryālocanam . trayī hi śāstrasya pravṛttiḥ--uddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ca . tatra nāmadheyamātrakīrttanamuddeśaḥ, yathā idameva sūtram . uddiṣṭasyāsādhāraṇadharmmavacanaṃ lakṣaṇam . tad dvedhā sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca . sāmānyalakṣaṇamanantarameva sūtram . viśeṣalakṣaṇam viśadaḥ pratyakṣam 1. 1. 13 iti . vibhāgastu viśeṣalakṣaṇasyaivāṅgamiti na pṛthagucyate . lakṣitasya idamitthaṃ bhavati nettham iti nyāyataḥ parīkṣaṇaṃ parīkṣā, yathā tṛtīyaṃ sūtram .
1.1.8
pūjitavicāravacanaśca mīmāṃsā-śabdaḥ . tena na pramāṇamātrasyaiva vicāro'trādhikṛtaḥ, kintu tadekadeśabhūtānāṃ durnayanirākaraṇadvāreṇa pariśodhitamārgāṇāṃ nayānāmapi-pramāṇanayairadhigamaḥ tattvā॰ 1. 6. iti hi vācakamukhyaḥ, sakalapuruṣārtheṣu mūrddhābhiṣiktasya sopāyasya sapratipakṣasya mokṣasya ca . evaṃ hi pūjito vicāro bhavati . pramāṇamātravicārastu pratipakṣanirākaraṇaparyavasāyī vākkalahamātraṃ syāt . tadvivakṣāyāṃ tu atha pramāṇaparīkṣā pramāṇaparī॰ pṛ॰ 1 ityeva kriyeta . tat sthitametat--pramāṇanayapariśodhitaprameyamārgaṃ sopāyaṃ sapratipakṣaṃ mokṣaṃ vivakṣituṃ mīmāṃsāgrahaṇamakāryācāryeṇeti .. 1 ..
1.1.9
tatra pramāṇasāmānyalakṣaṇamāha--
1.1.10
pramāṇam-iti lakṣyanirddeśaḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam, prasiddhānuvādena hyaprasiddhasya vidhānaṃ lakṣaṇārthaḥ . tatra yattadavivādena pramāṇamiti dharmmi prasiddhaṃ tasya samyagarthanirṇayātmakatvaṃ dharmo vidhīyate . atra pramāṇatvāditi hetuḥ . na ca dharmmiṇo hetutvamanupapannam; bhavati hi viśeṣe dharmmiṇi tatsāmānyaṃ hetuḥ, yathā ayaṃ dhūmaḥ sāgniḥ, dhūmatvāt, pūrvopalabdhadhūmavat . na ca dṛṣṭāntamantareṇa na gamakatvam; antarvyāptyaiva sādhyasiddheḥ, sātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt ityādivaditi darśayiṣyate .
1.1.11
tatra nirṇayaḥ saṃśayā'nadhyavasāyāvikalpakatvarahitaṃ jñānam . tato nirṇaya-padenājñānarūpasyendriyasannikarṣādeḥ, jñānarūpasyāpi saṃśayādeḥ pramāṇatvaniṣedhaḥ .
1.1.12
aryate'rthyate vā artho heyopādeyopekṣaṇīyalakṣaṇaḥ, heyasya hātum, upādeyasyopādātum, upekṣaṇīyasyopekṣitum arthyamānatvāt . na cānupādeyatvādupekṣaṇīyo heya evāntarbhavati; aheyatvādupādeya evāntarbhāvaprasakteḥ . upekṣaṇīya eva ca mūrddhābhiṣikto'rthaḥ, yogibhistasyaivāryamāṇatvāt . asmadādīnāmapi heyopādeyābhyāṃ bhūyānevopekṣaṇīyo'rthaḥ; tannāyamupekṣituṃ kṣamaḥ . arthasya nirṇaya iti karmaṇi ṣaṣṭhī, nirṇīyamānatvena vyāpyatvādarthasya . arthagrahaṇaṃ ca svanirṇayavyavacchedārthaṃ tasya sato'pyalakṣaṇatvāditi vakṣyāmaḥ .
1.1.13
samyag-ityaviparītārthamavyayaṃ samañcatervā rūpam . tacca nirṇayasya viśeṣaṇam, tasyaiva samyaktvā'samyaktvayogena viśeṣṭumucitatvāt; arthastu svato na samyag nāpyasamyagiti sambhavavyabhicārayorabhāvānna viśeṣaṇīyaḥ . tena samyag yo'rthanirṇaya iti viśeṣaṇādviparyayanirāsaḥ . tato'tivyāptyavyāptyasambhavadoṣavikalamidaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇam .. 2 ..
1.1.14
nanu arthanirṇayavat svanirṇayo'pi vṛddhaiḥ pramāṇalakṣaṇatvenoktaḥ-pramāṇaṃ svaparābhāsi nyāyāva॰ 1 iti, svārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇam tattvārthaślokavā॰ 1. 10. 77 iti ca . na cāsāvasan, ghaṭamahaṃ jānāmi ityādau kartṛkarmavat jñapterapyavabhāsamānatvāt . na ca apratyakṣopalambhasyārthadṛṣṭiḥ prasiddhyati . na ca jñānāntarāt tadupalambhasambhāvanam, tasyāpyanupalabdhasya prastutopalambhapratyakṣīkārābhāvāt . upalambhāntarasambhāvane cānavasthā . arthopalambhāt tasyopalambhe anyonyāśrayadoṣaḥ . etena arthasya sambhavo nopapadyeta na cet jñānaṃ syāt ityarthāpattyāpi tadupalambhaḥ pratyuktaḥ; tasyā api jñāpakatvenājñātāyā jñāpakatvāyogāt . arthāpattyantarāt tajjñāne anavasthetaretarāśrayadoṣāpattestadavasthaḥ paribhavaḥ . tasmādarthonmukhatayeva svonmukhatayāpi jñānasya pratibhāsāt svanirṇayātmakatvamapyasti . nanu anubhūteranubhāvyatve ghaṭādivadananubhūtitvaprasaṅgaḥ; maivaṃ vocaḥ; jñāturjñātṛtveneva anubhūteranubhūtitvenaivānubhavāt . na cānubhūteranubhāvyatvaṃ doṣaḥ; arthāpekṣayānubhūtitvāt, svāpekṣayā'nubhāvyatvāt, svapitṛputrāpekṣayaikasya putratvapitṛtvavat virodhābhāvāt . na ca svātmani kriyāvirodhaḥ; anubhavasiddhe'rthe virodhāsiddheḥ . anumānācca svasaṃvedanasiddhiḥ; tathāhi--jñānaṃ prakāśamānamevārthaṃ prakāśayati, prakāśakatvāt, pradīpavat . saṃvedanasya prakāśyatvāt prakāśakatvamasiddhamiti cet; na; ajñānanirāsādidvāreṇa prakāśakatvopapatteḥ . na ca netrādibhiranaikāntikatā; teṣāṃ bhāvendriyarūpāṇāmeva prakāśakatvāt . bhāvendriyāṇāṃ ca svasaṃvedanarūpataiveti na vyabhicāraḥ . tathā, saṃvit svaprakāśā, arthapratītitvāt, yaḥ svaprakāśo na bhavati nāsāvarthapratītiḥ yathā ghaṭaḥ . tathā, yat jñānaṃ tat ātmabodhaṃ pratyanapekṣitaparavyāpāram, yathā gocarāntaragrāhijñānāt prāgbhāvi gocarāntaragrāhijñānaprabandhasyāntyajñānam, jñānaṃ ca vivādādhyāsitaṃ rūpādijñānamiti . saṃvit svaprakāśe svāvāntarajātīyaṃ nāpekṣate, vastutvāt, ghaṭavat . saṃvit paraprakāśyā, vastutvāt, ghaṭavaditi cet; na; asyāprayojakatvāt, na khalu ghaṭasya vastutvāt paraprakāśyatā api tu buddhivyatiriktatvāt . tasmāt svanirṇayo'pi pramāṇalakṣaṇamastvityāśaṅkyāha--
1.1.15
sannapi--iti paroktamanumodate . ayamarthaḥ--na hi asti ityeva sarvaṃ lakṣaṇatvena vācyaṃ kintu yo dharmo vipakṣādvyāvarttate . svanirṇayastu apramāṇe'pi saṃśayādau varttate; nahi kācit jñānamātrā sāsti yā na svasaṃviditā nāma . tato na svanirṇayo lakṣaṇamukto'smābhiḥ, vṛddhaistu parīkṣārthamupakṣipta ityadoṣaḥ .. 3 ..
1.1.16
nanu ca paricchinnamarthaṃ paricchindatā pramāṇena piṣṭaṃ piṣṭaṃ syāt . tathā ca gṛhītagrāhiṇāṃ dhārāvāhijñānānāmapi prāmāṇyaprasaṅgaḥ . tato'pūrvārthanirṇaya ityastu lakṣaṇam, yathāhuḥ--svāpūrvārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇam parīkṣāmu॰ 1. 1 iti, tatrāpūrvārthavijñānam iti ca . tatrāha--
1.1.17
ayamarthaḥ--dravyāpekṣayā vā gṛhītagrāhitvaṃ vipratiṣidhyeta paryāyāpekṣayā vā ? tatra paryāyāpekṣayā dhārāvāhijñānānāmapi gṛhītagrāhitvaṃ na sambhavati, kṣaṇikatvāt paryāyāṇām; tatkathaṃ tannivṛttyarthaṃ viśeṣaṇamupādīyeta ? atha dravyāpekṣayā; tadapyayuktam; dravyasya nityatvādekatvena gṛhītagrahīṣyamāṇāvasthayorna bhedaḥ . tataśca kaṃ viśeṣamāśritya grahīṣyamāṇagrāhiṇaḥ prāmāṇyam, na gṛhītagrāhiṇaḥ ? api ca avagrahehādīnāṃ gṛhītagrāhitve'pi prāmāṇyamiṣyata eva . na caiṣāṃ bhinnaviṣayatvam; evaṃ hyavagṛhītasya anīhanāt, īhitasya aniścayādasamañjasamāpadyeta . na ca paryāyāpekṣayā anadhigataviśeṣāvasāyādapūrvārthatvaṃ vācyam; evaṃ hi na kasyacid gṛhītagrāhitvamityuktaprāyam .
1.1.18
smṛteśca pramāṇatvenābhyupagatāyā gṛhītagrāhitvameva satattvam . yairapi smṛteraprāmāṇyamiṣṭaṃ tairapyarthādanutpāda eva hetutvenokto na gṛhītagrāhitvam, yadāha-na smṛterapramāṇatvaṃ gṛhītagrāhitākṛtam . api tvanarthajanyatvaṃ tadaprāmāṇyakāraṇam nyāyama॰ pṛ॰ 23 iti .. 4 ..
1.1.19
atha pramāṇalakṣaṇapratikṣiptānāṃ saṃśayānadhyavasāyaviparyayāṇāṃ lakṣaṇamāha--
1.1.20
anubhayasvabhāve vastuni ubhayāntaparimarśanaśīlaṃ jñānaṃ sarvātmanā śeta ivātmā yasmin sati sa saṃśayaḥ, yathā andhakāre dūrādūrddhvākāravastūpalambhāt sādhakabādhakapramāṇābhāve sati sthāṇurvā puruṣo vā iti pratyayaḥ . anubhayatragrahaṇamubhayarūpe vastunyubhayakoṭisaṃsparśe'pi saṃśayatvanirākaraṇārtham, yathā asti ca nāsti ca ghaṭaḥ, nityaścānityaścātmā ityādi .. 5 ..
1.1.21
dūrāndhakārādivaśādasādhāraṇadharmāvamarśarahitaḥ pratyayaḥ aniścayātmakatvāt anadhyavasāyaḥ, yathā kimetat iti . yadapyavikalpakaṃ prathamakṣaṇabhāvi pareṣāṃ pratyakṣapramāṇatvenābhimataṃ tadapyanadhyavasāya eva, viśeṣollekhasya tatrāpyabhāvāditi .. 6 ..
1.1.22
yat jñāne pratibhāsate tadrūparahite vastuni tadeva iti pratyayo viparyāsarūpatvādviparyayaḥ, yathā dhātuvaiṣamyānmadhurādiṣu dravyeṣu tiktādipratyayaḥ, timirādidoṣāt ekasminnapi candre dvicandrādipratyayaḥ, nauyānāt agacchatsvapi vṛkṣeṣu gacchatpratyayaḥ, āśubhramaṇāt alātādāvacakre'pi cakrapratyaya iti . avasitaṃ pramāṇalakṣaṇam .. 7 ..
1.1.23
nanu astūktalakṣaṇaṃ pramāṇam; tatprāmāṇyaṃ tu svataḥ, parato vā niścīyeta ? na tāvat svataḥ; taddhi śvasaṃviditatvāt jñānamityeva gṛhṇīyāt, na punaḥ samyaktvalakṣaṇaṃ prāmāṇyam, jñānatvamātraṃ tu pramāṇābhāsasādhāraṇam . api ca svataḥ prāmāṇye sarveṣāmavipratipattiprasaṅgaḥ . nāpi parataḥ; paraṃ hi tadgocaragocaraṃ vā jñānam abhyupeyeta, arthakriyānirbhāsaṃ vā, tadgocaranāntarīyakārthadarśanaṃ vā ? tacca sarvaṃ svato'navadhṛtaprāmāṇyamavyavasthitaṃ sat kathaṃ pūrvaṃ pravartakaṃ jñānaṃ vyavasthāpayet ? svato vā'sya prāmāṇye ko'parādhaḥ pravartakajñānasya yena tasyāpi tanna syāt ? na ca prāmāṇyaṃ jñāyate svata ityuktameva, paratastvanavasthetyāśaṅkyāha--
1.1.24
prāmāṇyaniścayaḥ kvacit svataḥ yathā'bhyāsadaśāpanne svakaratalādijñāne, snānapānāvagāhanodanyopaśamādāvarthakriyānirbhāse vā pratyakṣajñāne; nahi tatra parīkṣākāṅkṣāsti prekṣāvatām, tathāhi--jalajñānam, tato dāhapipāsārttasya tatra pravṛttiḥ, tatastatprāptiḥ, tataḥ snānapānādīni, tato dāhodanyopaśama ityetāvataiva bhavati kṛtī pramātā; na punardāhodanyopaśamajñānamapi parīkṣate ityasya svataḥ prāmāṇyam . anumāne tu sarvasminnapi sarvathā nirastasamastavyabhicārāśaṅke svata eva prāmāṇyam, avyabhicāriliṅgasamutthatvāt; na liṅgākāraṃ jñānaṃ liṅgaṃ vinā, na ca liṅgaṃ liṅginaṃ vineti .
1.1.25
kvacit parataḥ prāmāṇyaniścayaḥ, yathā anabhyāsadaśāpanne pratyakṣe . nahi tat arthena gṛhītāvyabhicāramiti tadekaviṣayāt saṃvādakāt jñānāntarādvā, arthakriyānirbhāsādvā, nāntarīyārthadarśanādvā tasya prāmāṇyaṃ niścīyate . teṣāṃ ca svataḥ prāmāṇyaniścayānnānavasthādidausthyāvakāśaḥ .
1.1.26
śābde tu pramāṇe dṛṣṭārthe'rthāvyabhicārasya durjñānatvāt saṃvādādyadhīnaḥ parataḥ prāmāṇyaniścayaḥ; adṛṣṭārthe tu dṛṣṭārthagrahoparāga-naṣṭa-muṣṭyādipratipādakānāṃ saṃvādena prāmāṇyaṃ niścitya saṃvādamantareṇāpyāptoktatvenaiva prāmāṇyaniścaya iti sarvamupapannam .
1.1.27
arthopalabdhihetuḥ pramāṇam iti naiyāyikāḥ . tatrārthopalabdhau hetutvaṃ yadi nimittatvamātram; tadā tat sarvakārakasādhāraṇamiti kartṛkarmāderapi pramāṇatvaprasaṅgaḥ . atha kartṛkarmādivilakṣaṇaṃ karaṇaṃ hetuśabdena vivakṣitam; tarhi tat jñānameva yuktaṃ nendriyasannikarṣādi, yasmin hi satyartha upalabdho bhavati sa tatkaraṇam . na ca indriyasannikarṣasāmagryādau satyapi jñānābhāve sa bhavati, sādhakatamaṃ hi karaṇamavyavahitaphalaṃ ca tadiṣyate, vyavahitaphalasyāpi karaṇatve dadhibhojanāderapi tathāprasaṅgaḥ . tanna jñānādanyatra pramāṇatvam, anyatropacārāt .
1.1.28
samyaganubhavasādhanaṃ pramāṇamnyāyasā॰ pṛ॰ 1 ityatrāpi sādhanagrahaṇāt kartṛkarmanirāsena karaṇasya pramāṇatvaṃ sidhyati, tathāpyavyavahitaphalatvena sādhakatamatvaṃ jñānasyaiveti tadeva pramāṇatvenaiṣṭavyam .
1.1.29
pramāṇamavisaṃvādi jñānampramāṇavā॰ 2. 1 iti saugatāḥ . tatrāpi yadyavikalpakaṃ jñānam; tadā na tad vyavahārajananasamartham . sāṃvyavahārikasya caitat pramāṇasya lakṣaṇamiti ca bhavantaḥ, tatkathaṃ tasya prāmāṇyam ? uttarakālabhāvino vyavahārajananasamarthādvikalpāt tasya prāmāṇye yācitakamaṇḍananyāyaḥ, varaṃ ca vyavahārahetorvikalpasyaiva prāmāṇyamabhyupagantum; evaṃ hi paramparāpariśramaḥ parihṛto bhavati . vikalpasya cāprāmāṇye kathaṃ tannimitto vyavahāro'visaṃvādī ? dṛṣṭavikalpayorarthayorekīkaraṇena taimirikajñānavat saṃvādābhyupagame copacaritaṃ saṃvāditvaṃ syāt . tasmādanupacaritamavisaṃvāditvaṃ pramāṇasya lakṣaṇamicchatā nirṇayaḥ pramāṇameṣṭavya iti .. 8 ..
1.1.30
pramāṇasāmānyalakṣaṇamuktvā parīkṣya ca viśeṣalakṣaṇaṃ vaktukāmo vibhāgamantareṇa tadvacanasyāśakyatvāt vibhāgapratipādanārthamāha--
1.1.31
sāmānyalakṣaṇasūtre pramāṇagrahaṇaṃ parīkṣayāntaritamiti na tadā parāmṛṣṭaṃ kintu sākṣādevoktaṃ pramāṇam-iti . dvidhā dviprakārameva, vibhāgasyāvadhāraṇaphalatvāt . tena pratyakṣamevaikaṃ pramāṇamiti cārvākāḥ, pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇamiti vaiśeṣikāḥ, tānyeveti sāṅkhyāḥ, sahopamānena catvārīti naiyāyikāḥ, sahārthāpattyā pañceti prābhākarāḥ, sahā'bhāvena ṣaḍiti bhāṭṭāḥ iti nyūnādhikapramāṇavādinaḥ pratikṣiptāḥ . tatpratikṣepaśca vakṣyate .. 9 ..
1.1.32
tarhi pramāṇadvaividhyaṃ kiṃ tathā yathāhuḥ saugatāḥ pratyakṣamanumānaṃ ca pramāṇasa॰ 1. 2, nyāyabi॰ 1. 3 . iti, utānyathā ? ityāha--
1.1.33
aśnute akṣṇoti vā vyāpnoti sakaladravyakṣetrakālabhāvāniti akṣo jīvaḥ, aśnute viṣayam iti akṣam--indriyaṃ ca . pratiḥ pratigatārthaḥ . akṣaṃ pratigataṃ tadāśritam, akṣāṇi cendriyāṇi tāni pratigatamindriyāṇyāśrityojjihīte yat jñānaṃ tat pratyakṣaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam . akṣebhyaḥ parato vartata iti pareṇendriyādinā cokṣyata iti parokṣaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇameva . cakāraḥ svaviṣaye dvayostulyabalatvakhyāpanārthaḥ . tena yadāhuḥ-sakalapramāṇajyeṣṭhaṃ pratyakṣam iti tadapāstam . pratyakṣapūrvakatvāditarapramāṇānāṃ tasya jyeṣṭhateti cet; na; pratyakṣasyāpi pramāṇāntarapūrvakatvopalabdheḥ, liṅgāt āptopadeśādvā vahnyādikamavagamya pravṛttasya tadviṣayapratyakṣotpatteḥ .. 10 ..
1.1.34
na pratyakṣādanyatpramāṇamiti laukāyatikāḥ . tatrāha--
1.1.35
pramāṇāpramāṇavibhāgasya, parabuddheḥ, atīndriyārthaniṣedhasya ca siddhirnānumānādipramāṇaṃ vinā . cārvāko hi kāścijjñānavyaktīḥ saṃvāditvenāvyabhicāriṇīrupalabhyānyāśca visaṃvāditvena vyabhicāriṇīḥ, punaḥ kālāntare tādṛśītarāṇāṃ jñānavyaktīnāmavaśyaṃ pramāṇetarate vyavasthāpayet . na ca sannihitārthabalenotpadyamānaṃ pūrvāparaparāmarśaśūnyaṃ pratyakṣaṃ pūrvāparakālabhāvinīnāṃ jñānavyaktīnāṃ prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāpakaṃ nimittamupalakṣayituṃ kṣamate . na cāyaṃ svapratītigocarāṇāmapi jñānavyaktīnāṃ paraṃ prati prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vyavasthāpayituṃ prabhavati . tasmādyathādṛṣṭajñānavyaktisādharmyadvāreṇedānīntanajñānavyaktīnāṃ prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāpakaṃ parapratipādakaṃ ca parokṣāntargatamanumānarūpaṃ pramāṇāntaramupāsīta .
1.1.36
api ca apratipitsitamarthaṃ pratipādayan nāyaṃ laukiko na parīkṣakaḥ ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt . na ca pratyakṣeṇa paracetovṛttīnāmadhigamosti . ceṣṭāviśeṣadarśanāttadavagame ca parokṣasya prāmāṇyamanicchato'pyāyātam .
1.1.37
paralokādiniṣedhaśca na pratyakṣamātreṇa śakyaḥ kartum, sannihitamātraviṣayatvāttasya . paralokādikaṃ cāpratiṣidhya nāyaṃ sukhamāste pramāṇāntaraṃ ca necchatīti ḍimbhahevākaḥ .
1.1.38
kiñca, pratyakṣasyāpyarthāvyabhicārādeva prāmāṇyaṃ taccārthapratibaddhaliṅgaśabdadvārā samunmajjataḥ parokṣasyāpyarthāvyabhicārādeva kiṃ neṣyate ? vyabhicāriṇopi parokṣasya darśanādaprāmāṇyamiti cet; pratyakṣasyāpi timirādidoṣādapramāṇasya darśanāt sarvatrāprāmāṇyaprasaṅgaḥ . pratyakṣābhāsaṃ taditi cet; itaratrāpi tulyametadanyatra pakṣapātāt . dharmakīrttirapyetadāha--
1.1.39
pramāṇetarasāmānyasthiteranyadhiyo gateḥ .
pramāṇāntarasadbhāvaḥ pratiṣedhācca kasyācit .. 1 ..
arthasyāsambhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā .
pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam .. 2 .. iti .
1.1.40
yathoktasaṅkhyāyoge'pi ca parokṣārthaviṣayamanumānameva saugatairupagamyate; tadayuktam; śabdādīnāmapi pramāṇatvāt teṣāṃ cānumāne'ntarbhāvayitumaśakyatvāt . ekena tu sarvasaṅgrāhiṇā pramāṇena pramāṇāntarasaṅgrahe nāyaṃ doṣaḥ . tatra yathā indriyajamānasātmasaṃvedanayogijñānānāṃ pratyakṣeṇa saṅgrahastathā smṛtipratyabhijñānohānumānāgamānāṃ parokṣeṇa saṅgraho lakṣaṇasyāviśeṣāt . smṛtyādīnāṃ ca viśeṣalakṣaṇāni svasthāna eva vakṣyante . evaṃ parokṣasyopamānasya pratyabhijñāne, arthāpatteranumāne'ntarbhāvo'bhidhāsyate .. 11 ..
1.1.41
yattu pramāṇameva na bhavati na tenāntarbhūtena bahirbhūtena vā kiñcit prayojanam, yathā abhāvaḥ . kathamasyāprāmāṇyam ? nirviṣayatvāt iti brūmaḥ . tadeva katham ? iti cet--
1.1.42
nahi bhāvaikarūpaṃ vastvasti viśvasya vaiśvarūpyaprasaṅgāt, nāpyabhāvaikarūpaṃ nīrū patvaprasaṅgāt; kintu svarūpeṇa sattvāt pararūpeṇa cāsaṃttvāt bhāvābhāvarūpaṃ vastu tathaiva pramāṇānāṃ pravṛtteḥ . tathāhi--pratyakṣaṃ tāvat bhūtalamevedaṃ ghaṭādirna bhavatītyanvayavyatirekadvāreṇa vastu paricchindat tadadhikaṃ viṣayamabhāvaikarūpaṃ nirācaṣṭa iti kaṃ viṣayamāśrityābhāvalakṣaṇaṃ pramāṇaṃ syāt ? . evaṃ parokṣāṇyapi pramāṇāni bhāvābhāvarūpavastugrahaṇapravaṇānyeva, anyathā'saṅkīrṇasvasvaviṣayagrahaṇāsiddheḥ, yadāha- ayameveti yo hyeṣa bhāve bhavati nirṇayaḥ . naiṣa vastvantarābhāvasaṃvittyanugamādṛte .. ślokavā॰ abhāva॰ ślo. 15. iti .
1.1.43
atha bhavatu bhāvābhāvarūpatā vastunaḥ, kiṃ naścchinnam ?, vayamapi hi tathaiva pratyapīpadāma . kevalaṃ bhāvāṃśa indriyasannikṛṣṭatvāt pratyakṣapramāṇagocaraḥ abhāvāṃśastu na tathetyabhāvapramāṇagocara iti kathamaviṣayatvaṃ syāt ?, taduktam- na tāvadindriyeṇaiṣā nāstītyutpādyate matiḥ . bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādindriyasya hi .. 1 .. gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam . mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate'kṣānapekṣayā .. 2 .. ślokavā॰ abhāva॰ ślo. 18, 27 iti .
1.1.44
nanu bhāvāṃśādabhāvāṃśasyābhede kathaṃ pratyakṣeṇāgrahaṇam ?, bhede vā ghaṭādyabhāvarahitaṃ bhūtalaṃ pratyakṣeṇa gṛhyata iti ghaṭādayo gṛhyanta iti prāptam, tadabhāvāgrahaṇasya tadbhāvagrahaṇanāntarīyakatvāt . tathā cābhāvapramāṇamapi paścātpravṛttaṃ na tānutsārayituṃ paṭiṣṭhaṃ syāt, anyathā'saṅkīrṇasya saṅkīrṇatāgrahaṇāt pratyakṣaṃ bhrāntaṃ syāt .
1.1.45
api cāyaṃ pramāṇapañcakanivṛttirūpatvāt tucchaḥ . tata evājñānarūpaḥ kathaṃ pramāṇaṃ bhavet ? . tasmādabhāvāṃśātkathañcidabhinnaṃ bhāvāṃśaṃ paricchindatā pratyakṣādinā pramāṇenābhāvāṃśo gṛhīta eveti tadatiriktaviṣayābhāvānnirviṣayo'bhāvaḥ . tathā ca na pramāṇamiti sthitam .. 12 ..
1.1.46
vibhāgamuktvā viśeṣalakṣaṇamāha--
1.1.47
sāmānyalakṣaṇānuvādena viśeṣalakṣaṇavidhānāt samyagarthanirṇayaḥ iti pramāṇasāmānyalakṣaṇamanūdya viśadaḥ iti viśeṣalakṣaṇaṃ prasiddhasya pratyakṣasya vidhīyate . tathā ca pratyakṣaṃ dharmi . viśadasamyagarthanirṇayātmakamiti sādhyo dharmaḥ . pratyakṣatvāditi hetuḥ . yadviśadasamyagarthanirṇayātmakaṃ na bhavati na tat pratyakṣam, yathā parokṣamiti vyatirekī . dharmmiṇo hetutve'nanvayadoṣa iti cet; na; viśeṣe dharmiṇi dharmisāmānyasya hetutvāt . tasya ca viśeṣaniṣṭhatvena viśeṣeṣvanvayasambhavāt . sapakṣe vṛttimantareṇāpi ca vipakṣavyāvṛttibalādgamakatvamityuktameva .. 13 ..
1.1.48
atha kimidaṃ vaiśadyaṃ nāma ? . yadi svaviṣayagrahaṇam; tat parokṣepyakṣūṇam . atha sphuṭatvam; tadapi svasaṃviditatvāt sarvavijñānānāṃ samamityāśaṅkyāha--
1.1.49
prastutāt pramāṇād yadanyat pramāṇaṃ śabdaliṅgādijñānaṃ tat pramāṇāntaraṃ tannirapekṣatā vaiśadyam . nahi śābdānumānādivat pratyakṣaṃ svotpattau śabdaliṅgādijñānaṃ pramāṇāntaramapekṣate ityekaṃ vaiśadyalakṣaṇam . lakṣaṇāntaramapi idantayā pratibhāso vā iti, idantayā viśeṣaniṣṭhatayā yaḥ pratibhāsaḥ samyagarthanirṇayasya so'pi vaiśadyam . vāśabdolakṣaṇāntaratvasūcanārthaḥ .. 14 ..
1.1.50
atha mukhyasāṃvyavahārikabhedena dvaividhyaṃ pratyakṣasya hṛdi nidhāya mukhyasya lakṣaṇamāha--
1.1.51
tat iti pratyakṣaparāmarśārtham, anyathānantarameva vaiśadyamabhisambadhyeta . dīrghakālanirantarasatkārāsevitaratnatrayaprakarṣaparyante ekatvavitarkāvicāradhyānabalena niḥśeṣatayā jñānāvaraṇādīnāṃ ghātikarmaṇāṃ prakṣaye sati cetanāsvabhāvasyātmanaḥ prakāśasvabhāvasyeti yāvat, svarūpasya prakāśasvabhāvasya sata evāvaraṇāpagamena āvirbhāvaḥ āvirbhūtaṃ svarūpaṃ mukhamiva śarīrasya sarvajñānānāṃ pradhānaṃ mukhyam pratyakṣam . taccendriyādisāhāyakavirahāt sakalaviṣayatvādasādhāraṇatvācca kevalam ityāgame prasiddham .
1.1.52
prakāśasvabhāvatā kathamātmanaḥ siddheti cet; ete brūmaḥ--ātmā prakāśasvabhāvaḥ, asandigdhasvabhāvatvāt, yaḥ prakāśasvabhāvo na bhavati nāsāvasandigdhasvabhāvo yathā ghaṭaḥ, na ca tathātmā, na khalu kaścidahamasmi na veti sandigdhe iti nāsiddho hetuḥ . tathā, ātmā prakāśasvabhāvaḥ, boddhṛtvāt, yaḥ prakāśasvabhāvo na bhavati nāsau boddhā yathā ghaṭaḥ, na ca na boddhātmeti . tathā, yo yasyāḥ kriyāyāḥ karttā na sa tadviṣayo yathā gatikriyāyāḥ karttā caitro na tadviṣayaḥ, jñaptikriyāyāḥ kartā cātmeti .
1.1.53
atha prakāśasvabhāvatva ātmanaḥ kathamāvaraṇam ?, āvaraṇe vā satatāvaraṇaprasaṅgaḥ; naivam; prakāśasvabhāvasyāpi candrārkāderiva rajonīhārābhrapaṭalādibhiriva jñānā varaṇīyādikarmmabhirāvaraṇasya sambhavāt, candrārkāderiva ca prabalapavamānaprāyairdhyānabhāvanādibhirvilayasyeti .
1.1.54
nanu sāditve syādāvaraṇasyopāyato vilayaḥ; naivam; anāderapi suvarṇamalasya kṣāramṛtpuṭapākādinā vilayopalambhāt, tadvadevānāderapi jñānāvaraṇīyādikarmaṇaḥ pratipakṣabhūtaratnatrayābhyāsena vilayopapatteḥ .
1.1.55
na cāmūrttasyātmanaḥ kathamāvaraṇamiti vācyam; amūrtāyā api cetanāśaktermadirāmadanakodravādibhirāvaraṇadarśanāt .
1.1.56
athāvaraṇīyatatpratipakṣābhyāmātmā vikriyeta na vā ? . kiṃ cātaḥ ? . varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam . carmopamaścet so'nityaḥ khatulyaścedasatphalaḥ .. iti cet; na; asya dūṣaṇasya kūṭasthanityatāpakṣa eva sambhavāt, pariṇāminityaścātmeti tasya pūrvāparaparyāyotpādavināśasahitānuvṛttirūpatvāt, ekāntanityakṣaṇikapakṣayoḥ sarvathārthakriyāvirahāt, yadāha-arthakriyā na yujyeta nityakṣaṇikapakṣayoḥ . kramākramābhyāṃ bhāvānāṃ sā lakṣaṇatayā matā .. laghī॰ 2. 1 iti .. 15 ..
1.1.57
nanu pramāṇādhīnā prameyavyavasthā . na ca mukhyapratyakṣasya tadvato vā siddhau kiñcit pramāṇamasti . pratyakṣaṃ hi rūpādiviṣayaviniyamitavyāpāraṃ nātīndriye'rthe pravartitumutsahate . nāpyanumānam, pratyakṣadṛṣṭaliṅgaliṅgisambandhabalopajananadharmakatvāttasya . āgamastu yadyatīndriyajñānapūrvakastatsādhakaḥ; tadetaretarāśrayaḥ-narte tadāgamātsidhyenna ca tenāgamo vinā .ślokavā॰ sū॰ 2. ślo॰ 142 ̭ iti . apauruṣeyastu tatsādhako nāstyeva . yo'pi-apāṇipādo hyamano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ . sa vetti viśvaṃ na hi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam ..śvetāśva॰ 3. 19. ̭ ityādiḥ kaścidarthavādarūpo'sti nāsau pramāṇam vidhāveva prāmāṇyopagamāt . pramāṇāntarāṇāṃ cātrānavasara evetyāśaṅkyāha--
1.1.58
prajñāyā atiśayaḥ--tāratamyaṃ kvacidviśrāntam, atiśayatvāt, parimāṇātiśayavadityanumānena niratiśayaprajñāsiddhyā tasya kevalajñānasya siddhiḥ, tatsiddhirūpatvāt kevalajñānasiddheḥ . ādigrahaṇāt sūkṣmāntaritadūrārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt ghaṭavadityato, jyotirjñānāvisaṃvādānyathānupapatteśca tatsiddhiḥ, yadāha--
1.1.59
dhīratyantaparokṣe'rthe na cet puṃsāṃ kutaḥ punaḥ .
jyotirjñānāvisaṃvādaḥ śrutāccet sādhanāntaram ..siddhivi॰ pṛ॰ 413A
1.1.60
api ca--nodanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭamebañjātīyakamarthamavagamayati nānyatkiñcanendriyam-śābara bhā॰ 1. 1. 2. iti vadatā bhūtādyarthaparijñānaṃ kasyacit puṃso'bhimatameva, anyathā kasmai vedastrikālaviṣayamarthaṃ nivedayet ? . sa hi nivedayaṃstrikālaviṣayatattvajñamevādhikāriṇamupādatte, tadāha-trikālaviṣayaṃ tattvaṃ kasmai vedo nivedayet . akṣayyāvaraṇaikāntānna cedveda tathā naraḥ .. siddhivi॰ pṛ॰ 414A iti trikālaviṣayavastunivedanā'nyathānupapatteratīndriyakevalajñānasiddhiḥ .
1.1.61
kiñca, pratyakṣānumānasiddhasaṃvādaṃ śāstramevātīndriyārthadarśisadbhāve pramāṇam . ya eva hi śāstrasya viṣayaḥ syādvādaḥ sa eva pratyakṣāderapīti saṃvādaḥ, tathāhi-sarvamasti svarūpeṇa pararūpeṇa nāsti ca . anyathā sarvasattvaṃ syāt svarūpasyāpyasambhavaḥ .. iti diśā pramāṇasiddhaṃ syādvādaṃ pratipādayannāgamo'rhatassarvajñatāmapi pratipādayati, yadastuma-yadīyasamyaktvabalāt pratīmo bhavādṛśānāṃ paramātmabhāvam . kuvāsanāpāśavināśanāya namo'stu tasmai tava śāsanāya ..ayoga॰ 21 ̭ iti . pratyakṣaṃ tu yadyapyaindriyikaṃ nātīndriyajñānaviṣayaṃ tathāpi samādhibalalabdhajanmakaṃ yogipratyakṣameva bāhyārthasyeva svasyāpi vedakamiti pratyakṣato'pi tatsiddhiḥ .
1.1.62
atha-jñānamapratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ . aiśvaryaṃ caiva dharmmaśca sahasiddhaṃ catuṣṭayam .. iti vacanātsarvajñatvamīśvarādīnāmastu mānuṣasya tu kasyacidvidyācaraṇavatopi tadasambhāvanīyam, yatkumārilaḥ-athāpi vedadehatvād brahmaviṣṇumaheśvarāḥ . kāmaṃ bhavantu sarvajñāḥ sārvajñyaṃ mānuṣasya kim ? .. tattvasaṃ॰ kā॰ 3208 iti; āḥ ! sarvajñāpalāpapātakin ! durvadavādin ! mānuṣatvanindārthavādāpadeśena devādhidevānadhikṣipasi ? . ye hi janmāntarārjjitorjitapuṇyaprāgbhārāḥ surabhavabhavamanupamaṃ sukhamanubhūya duḥkhapaṅkamagnamakhilaṃ jīvalokamuddidhīrṣavo narakeṣvapi kṣaṇaṃ kṣiptasukhāsikāmṛtavṛṣṭayo manuṣyalokamavateruḥ janmasamayasamakālacalitāsanasakalasurendravṛndavihitajanmotsavāḥ kiṅkarāyamāṇasurasamūhāhamahamikārabdhasevāvidhayaḥ svayamupanatāmatiprājyasāmrājyaśriyaṃ tṛṇavadavadhūya samatṛṇamaṇiśatrumitravṛttayo nijaprabhāvapraśamitetimarakādijagadupadravāḥ śukladhyānānalanirdagdhaghātikarmāṇa āvirbhūtanikhilabhāvābhāvasvabhāvāvabhāsikevalabaladalitasakalajīvalokamohaprasarāḥ surāsuravinirmitāṃ samavasaraṇabhuvamadhiṣṭhāya svasvabhāṣāpariṇāminībhirvāgbhiḥ pravartitadharmatīrthāścatustriṃśadatiśayamayīṃ tīrthanāthatvalakṣmīmupabhujya paraṃ brahma satatānandaṃ sakalakarmanirmokṣamupeyivāṃsastānmānuṣatvādisādhāraṇadharmopadeśenāpa-vadan sumerumapi leṣṭvādinā sādhāraṇīkartuṃ pārthivatvenāpavadeḥ ! . kiñca, anavaratavanitāṅgasambhogadurlalitavṛttīnāṃ vividhahetisamūhadhāriṇāmakṣamālādyāyattamanaḥsaṃyamānāṃ rāgadveṣamohakaluṣitānāṃ brahmādīnāṃ sarvavittvasāmrājyam !, yadavadāma stutau-madena mānena manobhavena krodhena lobhena sasammadena . parājitānāṃ prasabhaṃ surāṇāṃ vṛthaiva sāmrājyarujā pareṣām .. ayoga--25 iti . athāpi rāgādidoṣakāluṣyavirahitāḥ satatajñānānandamayamūrtayo brahmādayaḥ; tarhi tādṛśeṣu teṣu na vipratipadyāmahe, avocāma hi-yatra tatra samaye yathā tathā yo'si so'syabhidhayā yayā tayā . vītadoṣakaluṣaḥ sa cedbhavāneka eva bhagavannamo'stu te ..ayoga--31 ̭ iti . kevalaṃ brahmādidevatāviṣayāṇāṃ śrutismṛtipurāṇetihāsakathānāṃ vaitathyamāsajyeta . tadevaṃ sādhakebhyaḥ pramāṇebhyo'tīndriyajñānasiddhiruktā .. 16 ..
1.1.63
suniścitāsambhavadbādhakatvāt sukhādivat tatsiddhiḥ iti sambadhyate . tathāhi kevalajñānabādhakaṃ bhavat pratyakṣaṃ vā bhavet pramāṇāntaraṃ vā ? . na tāvat pratyakṣam; tasya vidhāvevādhikārāt-sambaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādinā . ślokavā॰ sū॰ 4. ślo॰ 84 iti svayameva bhāṣaṇāt .
1.1.64
atha na pravartamānaṃ pratyakṣaṃ tadbādhakaṃ kintu nivartamānam tat; tarhiyadi niyatadeśakālaviṣayatvena bādhakaṃ tarhi sampratipadyāmahe . atha sakaladeśakālaviṣayatvena; tarhi na tat sakaladeśakālapuruṣapariṣatsākṣātkāramantareṇa sambhavatīti siddhaṃ naḥ samīhitam . na ca jaiminiranyo vā sakaladeśādisākṣātkārī sambhavati sattvapuruṣatvādeḥ rathyāpuruṣavat . atha prajñāyāḥ sātiśayatvāttatprakarṣo'pyanumīyate; tarhi tata eva sakalārthadarśī kiṃ nānumīyate ? . svapakṣe cānupalambhamapramāṇayan sarvajñābhāve kutaḥ pramāṇayedaviśeṣāt ? .
1.1.65
na cānumānaṃ tadbādhakaṃ sambhavati; dharmigrahaṇamantareṇānumānāpravṛtteḥ, dharmmigrahaṇe vā tadgrāhakapramāṇabādhitatvādanutthānamevānumānasya . atha vivādādhyāsitaḥ puruṣaḥ sarvajño na bhavati vaktṛtvāt puruṣatvādvā rathyāpuruṣavadityanumānaṃ tadbādhakaṃ brūṣe; tadasat; yato yadi pramāṇaparidṛṣṭārthavaktṛtvaṃ hetuḥ; tadā viruddhaḥ, tādṛśasya vaktṛtvasya sarvajña eva bhāvāt . athāsadbhūtārthavaktṛtvam; tadā siddhasādhyatā, pramāṇaviruddhārthavādināmasarvajñatveneṣṭatvāt . vaktṛtvamātraṃ tu sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikam jñānaprakarṣe vaktṛtvāpakarṣādarśanāt, pratyuta jñānātiśayavato vaktṛtvātiśayasyaivopalabdheḥ . etena puruṣatvamapi nirastam . puruṣatvaṃ hi yadi rāgādyadūṣitaṃ tadā viruddham, jñānavairāgyādiguṇayuktapuruṣatvasya sarvajñatāmantareṇānupapatteḥ . rāgādidūṣite tu puruṣatve siddhasādhyatā . puruṣatvasāmānyaṃ tu sandigdhavipakṣavyāvṛttikamityabādhakam .
1.1.66
nāpyāgamastadbādhakaḥ tasyāpauruṣeyasyāsambhavāt; sambhave vā tadbādhakasya tasyādarśanāt . sarvajñopajñaścāgamaḥ kathaṃ tadbādhakaḥ ?, ityalamatiprasaṅgeneti .. 17 ..
1.1.67
na kevalaṃ kevalameva mukhyaṃ pratyakṣamapi tvanyadapītyāha--
1.1.68
sarvathāvaraṇavilaye kevalam, tasyāvaraṇavilayasya tāratamye āvaraṇakṣayopaśamaviśeṣe tannimittakaḥ avadhiḥ avadhijñānaṃ manaḥparyāyaḥ manaḥparyāyajñānaṃ ca mukhyamindriyānapekṣaṃ pratyakṣam . tatrāvadhīyata iti avadhiḥ maryādā sā ca rūpiṣvabadheḥ tattvā॰ 1. 28 iti vacanāt rūpavaddravyaviṣayā avadhyupalakṣitaṃ jñānamapyavadhiḥ . sa dvedhā bhavapratyayo guṇapratyayaśca . tatrādyo devanārakāṇāṃ pakṣiṇāmiva viyadgamanam . guṇapratyayo manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ ca .
1.1.69
manaso dravyarūpasya paryāyāścintanānuguṇāḥ pariṇāmabhedāstadviṣayaṃ jñānaṃ manaḥparyāyaḥ . tathāvidhamanaḥparyāyānyathānupapattyā tu yadbāhyacintanīyārthajñānaṃ tat ānumānikameva na manaḥparyāyapratyakṣam, yadāhuḥ--
1.1.70
jāṇai bajjheṇumāṇeṇaṃ . viśeṣā॰ gā॰ 814 iti .. 18 ..
1.1.71
nanu rūpidravyaviṣayatve kṣāyopaśamikatve ca tulye ko viśeṣo'vadhimanaḥparyāyayorityāha--
1.1.72
satyapi kathañcitsādharmye viśuddhyādibhedādavadhimanaḥparyāyajñānayorbhedaḥ . tatrāvadhijñānānmanaḥparyāyajñānaṃ viśuddhataram . yāni hi manodravyāṇi avadhijñānī jānīte tāni manaḥparyāyajñānī viśuddhatarāṇi jānīte .
1.1.73
kṣetrakṛtaścānayorbhedaḥ--avadhijñānamaṅgulasyāsaṅkheyabhāgādiṣu bhavati ā sarvalokāt, manaḥparyāyajñānaṃ tu manuṣyakṣetra eva bhavati .
1.1.74
svāmikṛto'pi--avadhijñānaṃ saṃyatasyāsaṃyatasya saṃyatāsaṃyatasya ca sarvagatiṣu bhavati; manaḥparyāyajñānaṃ tu manuṣyasaṃyatasya prakṛṣṭacāritrasya pramattādiṣu kṣīṇakaṣāyānteṣu guṇasthānakeṣu bhavati . tatrāpi vardhamānapariṇāmasya netarasya . vardhamānapariṇāmasyāpi ṛddhiprāptasya netarasya . ṛddhiprāptasyāpi kasyacinna sarvasyeti .
1.1.75
viṣayakṛtaśca--rūpavaddravyeṣvasarvaparyāyeṣvavadherviṣayanibandhastadanantabhāge manaḥparyāyasya iti . avasitaṃ mukhyaṃ pratyakṣam .. 19 ..
1.1.76
atha sāṃvyavahārikamāha--
1.1.77
indriyāṇi sparśanādīni vakṣyamāṇalakṣaṇāni, manaśca nimittaṃ kāraṇaṃ yasya sa tathā . sāmānyalakṣaṇānuvṛtteḥ samyagarthanirṇayasyedaṃ viśeṣaṇaṃ tena indriyamanonimittaḥ samyagarthanirṇayaḥ . kāraṇamuktvā svarūpamāha--avagrahehāvāyadhāraṇātmā . avagrahādayo vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ ta ātmā yasya so'vagrahehāvāyadhāraṇātmā . ātmagrahaṇaṃ ca krameṇotpadyamānānāmapyavagrahādīnāṃ nātyantiko bhedaḥ kintu pūrvapūrvasyottarottararūpatayā pariṇāmādekātmakatvamiti pradarśanārtham . samīcīnaḥ pravṛttinivṛttirūpo vyavahāraḥ saṃvyavahārastatprayojanaṃ sāṃvyavahārikam pratyakṣam . indriyamanonimittatvaṃ ca samastaṃ vyastaṃ ca boddhavyam . indriyaprādhānyāt manobalādhānāccotpadyamāna indriyajaḥ . manasa eva viśuddhisavyapekṣādupajāyamāno manonimitta iti .
1.1.78
nanu svasaṃvedanarūpamanyadapi pratyakṣamasti tat kasmānnoktam ?, iti na vācyam; indriyajajñānasvasaṃvedanasyendriyapratyakṣe, anindriyajasukhādisaṃvedanasya manaḥpratyakṣe, yogipratyakṣasvasaṃvedanasya yogipratyakṣe'ntarbhāvāt . smṛtyādisvasaṃvedanaṃ tu mānasameveti nāparaṃ svasaṃvedanaṃ nāma pratyakṣamastīti bhedena noktam .. 20 ..
1.1.79
indriyetyuktamitīndriyāṇi lakṣayati--
1.1.80
sparśādigrahaṇaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni yathāsaṅkhyaṃ sparśanādīnīndriyāṇi, tathāhi sparśādyupalabdhiḥ karaṇapūrvā kriyātvāt chidikriyāvat . tatrendreṇa karmaṇā sṛṣṭānīndriyāṇi nāmakarmodayanimittatvāt . indrasyātmano liṅgāni vā, karmamalīmasasya hi svayamarthānupalabdhumasamarthasyātmano'rthopalabdhau nimittāni indriyāṇi .
1.1.81
nanvevamātmano'rthajñānamindriyāt liṅgādupajāyamānamānumānikaṃ syāt . tathā ca liṅgāparijñāne'numānānudayāt . tasyānumānātparijñāne'navasthāprasaṅgaḥ; naivam; bhāvendriyasya svasaṃviditatvenānavasthānavakāśāt . yadvā, indrasyātmano liṅgānyātmagamakāni indriyāṇi karaṇasya vāsyādivatkartradhiṣṭhitatvadarśanāt .
1.1.82
tāni ca dravyabhāvarūpeṇa bhidyante . tatra dravyendriyāṇi nāmakarmodayanimi ttāni, bhāvendriyāṇi punastadāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamanimittāni . saiṣā pañcasūtrī sparśagrahaṇalakṣaṇaṃ sparśanendriyaṃ, rasagrahaṇalakṣaṇaṃ rasanendriyamityādi . sakalasaṃsāriṣu bhāvāccharīravyāpakatvācca sparśanasya pūrvaṃ nirdeśaḥ, tataḥ krameṇālpālpajīvaviṣayatvādrasanaghrāṇacakṣuḥśrotrāṇām .
1.1.83
tatra sparśanendriyaṃ tadāvaraṇakṣayopaśamasambhavaṃ pṛthivyaptejovāyuvanaspatīnāṃ śeṣendriyāvaraṇavatāṃ sthāvarāṇāṃ jīvānām . teṣāṃ ca puḍhavī cittamantamakkhāyā daśavai॰ 4. 1 ityāderāptāgamātsiddhiḥ . anumānācca--jñānaṃ kvacidātmani paramāpakarṣavat apakṛṣyamāṇaviśeṣatvāt parimāṇavat, yatra tadapakarṣaparyantasta ekendriyāḥ sthāvarāḥ . na ca sparśanendriyasyāpyabhāve bhasmādiṣu jñānasyāpakarṣo yuktaḥ . tatra hi jñānasyābhāva eva na punarapakarṣastato yathā gaganaparimāṇādārabhyāpakṛṣyamāṇaviśeṣaṃ parimāṇaṃ paramāṇau paramāpakarṣavat tathā jñānamapi kevalajñānādārabhyāpakṛṣyamāṇaviśeṣamekendriyeṣvatyantamapakṛṣyate . pṛthivyādīnāṃ ca pratyekaṃ jīvatvasiddhiragre vakṣyate . sparśanarasanendriye kṛmiapādikā-nūpuraka-gaṇḍūpada-śaṅkha-śuktikā-śambūkā-jalūkāprabhṛtīnāṃ trasānām . sparśanarasana-ghrāṇāni pipīlakā-rohaṇikā-upacikā-kunthu-tubaraka-trapusa-bīja-karpāsāsthikā-śatapadī-ayenaka-tṛṇapatra-kāṣṭhahārakādīnām . sparśana-rasana-ghrāṇa-cakṣūṃṣi bhramara-vaṭara-sāraṅgamakṣikā-puttikā-daṃśa-maśaka-vṛścika-nandyāvartta-kīṭaka-pataṅgādīnām . saha śrotreṇa tāni matsya-uraga-bhujaga-pakṣi-catuṣpadānāṃ tiryagyonijānāṃ sarveṣāṃ ca nārakamanuṣyadevānāmiti .
1.1.84
nanu vacanādānaviharaṇotsargānandahetavo vākpāṇipādapāyūpasthalakṣaṇānyapīndriyāṇīti sāṅkhyāstatkathaṃ pañcaivendriyāṇi ?; na; jñānaviśeṣahetūnāmevehendriyatvenādhikṛtatvāt, ceṣṭāviśeṣanimittatvenendriyatvakalpanāyāmindriyānantyaprasaṅgaḥ, ceṣṭāviśeṣāṇāmanantatvāt, tasmādvyaktinirdeśāt pañcaivendriyāṇi .
1.1.85
teṣāṃ ca parasparaṃ syādabhedo dravyārthādeśāt, syādbhedaḥ paryāyārthādeśāt, abhedaikānte hi sparśanena sparśasyeva rasāderapi grahaṇaprasaṅgaḥ . tathācendriyāntarakalpanā vaiyarthyam, kasyacit sākalye vaikalye vānyeṣāṃ sākalyavaikalyaprasaṅgaśca . bhedaikānte'pi teṣāmekatra sakalajñānajanakatvābhāvaprasaṅgaḥ santānāntarendriyavat . manastasya janakamiti cet; na; tasyendriyanirapekṣasya tajjanakatvābhāvāt . indriyāpekṣaṃ mano'nusandhānasya janakamiti cet; santānāntarendriyāpekṣasya kuto na janakatvamiti vācyam ? . pratyāsatterabhāvāditi cet; atra kā pratyāsattiranyatraikadravyatādātmyāt ?, pratyāsattyantarasya ca vyabhicārāditi . etena teṣāmātmanā bhedābhedaikāntau prativyūḍhau . ātmanā karaṇānāmabhedaikānte kartṛtvaprasaṅgaḥ, ātmano vā karaṇatvaprasaṅgaḥ, ubhayorubhayātmakatvaprasaṅgo vā, viśeṣābhāvāt . tatasteṣāṃ bhedaikānte cātmanaḥ karaṇatvābhāvaḥ santānāntarakaraṇavadviparyayo veti pratītisiddhatvādbādhakābhāvāccānekānta evāśrayaṇīyaḥ .
1.1.86
dravyendriyāṇāmapi parasparaṃ svārambhakapudgaladravyebhyaśca bhedābhedadvārānekānta eva yuktaḥ, pudgaladravyārthādeśādabhedasya paryāyārthādeśācca bhedasyopapadyamānatvāt .
1.1.87
evamindriyaviṣayāṇāṃ sparśādīnāmapi dravyaparyāyarūpatayā bhedābhedātmakatvamavaseyam, tathaiva nirbādhamupalabdheḥ . tathā ca na dravyamātraṃ paryāyamātraṃ vendriyaviṣaya iti sparśādīnāṃ karmasādhanatvaṃ bhāvasādhanatvaṃ ca draṣṭavyam .. 21 ..
1.1.88
dravyabhāvabhedāni ityuktaṃ tāni krameṇa lakṣayati--
1.1.89
dravyendriyam ityekavacanaṃ jātyāśrayaṇāt . niyato viśiṣṭo bāhya ābhyantaraścākāraḥ saṃsthānaviśeṣo yeṣāṃ te niyatākārāḥ pūraṇagalanadharmāṇaḥ sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ, tathāhi śrotrādiṣu yaḥ karṇaśaṣkulīprabhṛtirbāhyaḥ pudgalānāṃ pracayo yaścābhyantaraḥ kadambagolakādyākāraḥ sa sarvo dravyendriyam, pudgaladravyarūpatvāt . aprādhānye vā dravyaśabdo yathā aṅgāramarddako dravyācārya iti . apradhānamindriyaṃ dravyendriyam, vyāpāravatyapi tasmin sannihite'pi cālokaprabhṛtini sahakāripaṭale bhāvendriyaṃ vinā sparśādyupalabdhyasiddheḥ .. 22 ..
1.1.90
lambhanaṃ labdhiḥ jñānāvaraṇakarmakṣayopaśamaviśeṣaḥ . yatsannidhānādātmā dravyendriyanirvṛttiṃ prati vyāpriyate tannimitta ātmanaḥ pariṇāmaviśeṣa upayogaḥ . atrāpi bhāvendriyam ityekavacanaṃ jātyāśrayaṇāt . bhāvaśabdo'nupasarjanārthaḥ . yathaivendanadharmayogitvenānupacaritendratvo bhāvendra ucyate tathaivendraliṅgatvādidharmayogenānupacaritendraliṅgatvādidharmayogi bhāvendriyam .
1.1.91
tatra labdhisvabhāvaṃ tāvadindriyaṃ svārthasaṃvittāvātmano yogyatāmādadhadbhāvendriyatāṃ pratipadyate . nahi tatrāyogyasya tadutpattirākāśavadupapadyate svārthasaṃvidyogyataiva ca labdhiriti . upayogasvabhāvaṃ punaḥ svārthasaṃvidi vyāpārātmakam . nahyavyāpṛtaṃ sparśanādisaṃvedanaṃ sparśādi prakāśayituṃ śaktam, suṣuptādīnāmapi tatprakāśakatvaprāpteḥ .
1.1.92
svārthaprakāśane vyāpṛtasya saṃvedanasyopayogatve phalatvādindriyatvānupapattiriti cet; na; kāraṇadharmasya kārye'nuvṛtteḥ . nahi pāvakasya prakāśakatve tatkāryasya pradīpasya prakāśakatvaṃ virudhyate . na ca yenaiva svabhāvenopayogasyendriyatvam, tenaiva phalatvamiṣyate yena virodhaḥ syāt . sādhakatamasvabhāvena hi tasyendriyatvaṃ kriyārūpatayā ca phalatvam . yathaiva hi pradīpaḥ prakāśātmanā prakāśayatītyatra sādhakatamaḥ prakāśātmā karaṇam, kriyātmā phalam, svatantratvācca kartteti sarvamidamanekāntavāde na durlabhamityalaṃ prasaṅgena .. 23 ..
1.1.93
manonimittaḥ ityuktamiti mano lakṣayati--
1.1.94
sarve na tu sparśanādīnāṃ sparśādivat pratiniyatā evārthā gṛhyante'neneti sarvārthagrahaṇaṃ manaḥ anindriyam iti noindriyam iti cocyate . sarvārthaṃ mana ityucyamāne ātmanyapi prasaṅga iti karaṇatvapratipādanārthaṃ grahaṇam ityuktam . ātmā tu kartteti nātivyāptiḥ, sarvārthagrahaṇaṃ ca manasaḥ prasiddhameva . yat vācakamukhyaḥ śrutamanindriyasya . tattvā॰ 2. 22 śrutamiti hi viṣayiṇā viṣayasya nirdeśaḥ . upalakṣaṇaṃ ca śrutaṃ mateḥ tena matiśrutayoryo viṣayaḥ sa manaso viṣaya ityarthaḥ . matiśrutayornibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu tattvā॰ 1. 27 iti vācakavacanānmatiśrutajñānayoḥ sarvaviṣayatva miti manaso'pi sarvaviṣayatvaṃ siddham .
1.1.95
mano'pi pañcendriyavad dravyabhāvabhedāt dvividhameva . tatra dravyamano manastvena pariṇatāni pudgaladravyāṇi . bhāvamanastu tadāvaraṇīyakarmakṣayopaśamātmā labdhirātmanaścārthagrahaṇonmukho vyāpāraviśeṣa iti .. 24 ..
1.1.96
nanvatyalpamidamucyate indriyamanonimittaḥ iti . anyadapi hi cakṣurjñānasya nimittamartha ālokaścāsti, yadāhuḥ-rūpālokamanaskāracakṣurbhyaḥ samprajāyate . vijñānaṃ maṇisūryāṃśugośakṛdbhya ivānalaḥ .. ityatrāha--
1.1.97
bāhyo viṣayaḥ prakāśaśca na cakṣurjñānasya sākṣātkāraṇam, deśakālādivattu vyavahitakāraṇatvaṃ na nivāryate, jñānāvaraṇādikṣayopaśamasāmagryāmārādupakāritvenāñjanādivaccakṣurupakāritvena cābhyupagamāt . kutaḥ punaḥ sākṣānna kāraṇatvamityāha--avyatirekāt vyatirekābhāvāt . na hi tadbhāve bhāvalakṣaṇo'nvaya eva hetuphalabhāvaniścayanimittam, api tu tadabhāve'bhāvalakṣaṇo vyatireko'pi . na cāsāvarthālokayorhetubhāve'sti; marumarīcikādau jalābhāve'pi jalajñānasya, vṛṣadaṃśādīnāṃ cālokābhāve'pi sāndratamatamaḥpaṭalaviliptadeśagatavastupratipatteśca darśanāt . yogināṃ cātītānāgatārthagrahaṇe kimarthasya nimittatvam ? . nimittatve cārthakriyākāritvena sattvādatītānāgatatvakṣatiḥ .
1.1.98
na ca prakāśyādātmalābha eva prakāśakasya prakāśakatvam, pradīpāderghaṭādibhyo 'nutpannasyāpi tatprakāśakatvadarśanāt . īśvarajñānasya ca nityatvenābhyupagatasya kathamarthajanyatvaṃ nāma ? . asmadādīnāmapi janakasyaiva grāhyatvābhyupagame smṛtipratyabhijñānādeḥ pramāṇasyāprāmāṇyaprasaṅgaḥ . yeṣāṃ caikāntakṣaṇiko'rtho janakaśca grāhya iti darśanam teṣāmapi janyajanakayorjñānārthayorbhinnakālatvānna grāhyagrāhakabhāvaḥ sambhavati . atha na janyajanakabhāvātiriktaḥ sandaṃśāyogolakavat jñānārthayoḥ kaścid grāhyagrāhakabhāva iti matam, bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti ced grāhyatāṃ viduḥ . hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam pramāṇavā॰ 3. 247 iti vacanāt; tarhi sarvajñajñānasya vārtamānikārthaviṣayatvaṃ na kathañcidupapadyate vārtamānikakṣaṇasyājanakatvāt ajanakasya cāgrahaṇāt . svasaṃvedanasya ca svarūpājanyatve kathaṃ grāhakatvaṃ svarūpasya vā kathaṃ grāhyatvamiti cintyam . tasmāt svasvasāmagrīprabhavayordīpaprakāśaghaṭayoriva jñānārthayoḥ prakāśyaprakāśakabhāvasambhavānna jñānanimittatvamarthālokayoriti sthitam .
1.1.99
nanvarthājanyatvejñānasya kathaṃ pratikarmavyavasthā ?, tadutpattitadākāratābhyāṃ hi sopapadyate, tasmādanutpannasyātadākārasya ca jñānasya sarvārthān pratyaviśeṣāt; naivam; tadutpattimantareṇāpyāvaraṇakṣayopaśamalakṣaṇayā yogyatayaiva pratiniyatārthaprakāśakatvopapatteḥ . tadutpattāvapi ca yogyatāvaśyāśrayaṇīyā, anyathā'śeṣārthasānnidhye'pi kutaścidevārthāt kasyacideva jñānasya janmeti kautaskuto'yaṃ vibhāgaḥ . tadākāratā tvarthākārasaṅkrāntyā tāvadanupapannā, arthasya nirākāratvaprasaṅgāt . arthena ca mūrtenāmūrtasya jñānasya kīdṛśaṃ sādṛśyamityarthaviśeṣagrahaṇapariṇāma eva sābhyupeyā . ataḥ-arthena ghaṭayatyenāṃ nahi muktvā'rtharūpatām pramāṇa vā॰ 3. 305 iti yatkiñcidetat .
1.1.100
api ca vyaste samaste vaite grahaṇakāraṇaṃ syātām . yadi vyaste; tadā kapālādyakṣaṇo ghaṭāntyakṣaṇasya, jalacandro vā nabhaścandrasya grāhakaḥ prāpnoti, tadutpattestadākāratvācca . atha samaste; tarhi ghaṭottarakṣaṇaḥ pūrvaghaṭakṣaṇasya grāhakaḥ prasajati . jñānarūpatve satyete grahaṇakāraṇamiti cet; tarhi samānajātīyajñānasya samanantarapūrvajñānagrāhakatvaṃ prasajyeta . tanna yogyatāmantareṇānyad grahaṇakāraṇaṃ paśyāmaḥ .. 25 ..
1.1.101
avagrahehāvāyadhāraṇātmā ityuktamityavagrahādīllam̐kṣayati--
1.1.102
akṣam indriyaṃ dravyabhāvarūpam, arthaḥ dravyaparyāyātmā tayoḥ yogaḥ sambandho'natidūrāsannavyavahitadeśādyavasthānalakṣaṇā yogyatā . niyatā hi sā viṣayaviṣayiṇoḥ, yadāha, puṭṭhaṃ suṇei saddaṃ rūvaṃ puṇa pāsae apuṭṭhaṃ tu .. āva॰ ni॰ 5 ityādi . tasminnakṣārthayoge sati darśanam anullikhitaviśeṣasya vastunaḥ pratipattiḥ . tadanantaramiti kramapratipādanārthametat . etena darśanasyāvagrahaṃ prati pariṇāmitoktā, nahyasata eva sarvathā kasyacidutpādaḥ, sato vā sarvathā vināśa iti darśanamevottaraṃ pariṇāmaṃ pratipadyate . arthasya dravyaparyāyātmano'rthakriyākṣamasya grahaṇam, samyagarthanirṇayaḥ iti sāmānyalakṣaṇānuvṛtternirṇayo na punaravikalpakaṃ darśanamātram avagrahaḥ .
1.1.103
na cāyaṃ mānaso vikalpaḥ, cakṣurādisannidhānāpekṣatvāt pratisaṅkhyānenāpratyākhyeyatvācca . mānaso hi vikalpaḥ pratisaṅkhyānena nirudhyate, na cāyaṃ tatheti na vikalpaḥ .. 26 ..
1.1.104
avagrahagṛhītasya śabdāderarthasya kimayaṃ śabdaḥ śāṅkhaḥ śārṅgo vā iti saṃśaye sati mādhuryādayaḥ śāṅkhadharmā evopalabhyante na kārkaśyādayaḥ śārṅgadharmāḥ ityanvayavyatirekarūpaviśeṣaparyālocanarūpā mateśceṣṭā ihā . iha cāvagrahehayorantarāle abhyaste'pi viṣaye saṃśayajñānamastyeva āśubhāvāttu nopalakṣyate . na tu pramāṇam, samyagarthanirṇayātmaka tvābhāvāt .
1.1.105
nanu parokṣapramāṇabhedarūpamūhākhyaṃ pramāṇaṃ vakṣyate tatkastasmādīhāyā bhedaḥ ? . ucyate--trikālagocaraḥ sādhyasādhanayorvyāptigrahaṇapaṭurūho yamāśritya vyāptigrahaṇakāle yogīva sampadyate pramātā iti nyāyavido vadanti . īhā tu vārttamānikārthaviṣayā pratyakṣaprabheda ityapaunaruktyam .
1.1.106
īhā ca yadyapi ceṣṭocyate tathāpi cetanasya seti jñānarūpaiveti yuktaṃ pratyakṣabhedatvamasyāḥ . na cānirṇayarūpatvādapramāṇatvamasyāḥ śaṅkanīyam; svaviṣayanirṇayarūpatvāt, nirṇayāntarāsādṛśye nirṇayāntarāṇāmapyanirṇayatvaprasaṅgaḥ .. 27 ..
1.1.107
īhākroḍīkṛte vastuni viśeṣasya śāṅkha evāyaṃ śabdo na śārṅgaḥ ityevaṃrūpasyāvadhāraṇam avāyaḥ .. 28 ..
1.1.108
smṛteḥ atītānusandhānarūpāyā hetuḥ pariṇāmikāraṇam, saṃskāra iti yāvat, saṅkhyeyamasaṅkhyeyaṃ vā kālaṃ jñānasyāvasthānaṃ dhāraṇā . avagrahādayastu traya āntarmauhūrttikāḥ .
1.1.109
saṃskārasya ca pratyakṣabhedarūpatvāt jñānatvamunneyam, na punaryathāhuḥ pare-jñānādatirikto bhāvanākhyo'yaṃ saṃskāraḥ iti . asya hyajñānarūpatve jñānarūpasmṛtijanakatvaṃ na syāt, nahi sattā sattāntaramanuviśati . ajñānarūpatve cāsyātmadharmatvaṃ na syāt, cetanadharmasyācetanatvābhāvāt .
1.1.110
nanvavicyutimapi dhāraṇāmanvaśiṣan vṛddhāḥ, yadbhāṣyakāraḥ--aviccuī dhāraṇā hoi viśeṣā॰ gā॰ 180 tatkathaṃ smṛtihetoreva dhāraṇātvamasūtrayaḥ ? . satyam, astyavicyutirnāma dhāraṇā, kintu sā'vāya evāntarbhūteti na pṛthaguktā . avāya eva hi dīrghadīrgho'vicyutirdhāraṇetyucyata iti . smṛtihetutvādvā'vicyutirdhāraṇayaiva saṅgṛhītā . na hyavāyamātrādavicyutirahitāt smṛtirbhavati, gacchattṛṇasparśaprāyāṇāmavāyānāṃ pariśīlanavikalānāṃ smṛtijanakatvādarśanāt . tasmāt smṛtihetū avicyutisaṃskārāvanena saṅgṛhītāvityadoṣaḥ . yadyapi smṛtirapi dhāraṇābhedatvena siddhānte'bhihitā tathāpi parokṣapramāṇabhedatvādiha nokteti sarvamavadātam .
1.1.111
iha ca kramabhāvināmapyavagrahādīnāṃ kathañcidekatvamavaseyam . viruddhadharmādhyāso hyekatvapratipattiparipanthī . na cā'sau pramāṇapratipanne'rthe pratyarthitāṃ bhajate . anubhūyate hi khalu harṣaviṣādādiviruddhavivarttākrāntamekaṃ caitanyam . viruddhadharmmādhyāsācca bibhyadbhirapi kathamekaṃ citrapaṭījñānamekānekākārollekhaśekharamabhyupagamyate saugataiḥ, citraṃ vā rūpaṃ naiyāyikādibhiriti ? .
1.1.112
naiyāyikāstu--indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam nyā॰ 1.1. 4. iti pratyakṣalakṣaṇamācakṣate . atra ca pūrvācāryakṛtavyākhyāvaimukhyena saṅkhyāvadbhistrilocanavācaspatipramukhairayamarthaḥ samarthito yathā--indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyabhicāri pratyakṣamityeva pratyakṣalakṣaṇam . yataḥśabdādhyāhāreṇa ca yattadornityābhisambandhāduktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ jñānaṃ yato bhavati tat tathāvidhajñānasādhanaṃ jñānarūpamajñānarūpaṃ vā pratyakṣaṃ pramāṇamiti . asya ca phalabhūtasya jñānasya dvayī gatiravikalpaṃ savikalpaṃ ca . tayorubhayorapi pramāṇarūpatvamabhidhātuṃ vibhāgavacanametad avyapadeśyaṃ vyavasāyātmakam iti .
1.1.113
tatrobhayarūpasyāpi jñānasya prāmāṇyamupekṣya yataḥśabdādhyāhārakleśenā'jñānarūpasya sannikarṣādeḥ prāmāṇyasamarthanamayuktam . kathaṃ hyajñānarūpāḥ sannikarṣādayo'rthapari cchittau sādhakatamā bhavanti vyabhicārāt ?, satyapīndriyārthasannikarṣe'rthopalabdherabhāvāt . jñāne satyeva bhāvāt, sādhakatamaṃ hi karaṇamavyavahitaphalaṃ ca taditi .
1.1.114
sannikarṣo'pi yadi yogyatātiriktaḥ saṃyogādisambandhastarhi sa cakṣuṣo'rthena saha nāsti aprāpyakāritvāttasya . dṛśyate hi kācābhrasphaṭikādivyavahitasyāpyarthasya cakṣuṣopalabdhiḥ . atha prāpyakāri cakṣuḥ karaṇatvādvāsyādivaditi brūṣe; tarhyayaskāntākarṣaṇopalena lohāsannikṛṣṭena vyabhicāraḥ . na ca saṃyuktasaṃyogādiḥ sannikarṣastatra kalpayituṃ śakyate, atiprasaṅgāditi .
1.1.115
saugatāstu pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāntam nyāyabi॰ 1. 4 iti lakṣaṇamavocan . abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpanātayā rahitam--nyāyabi॰ 1. 5, 6 kalpanāpoḍham iti . etacca vyavahārānupayogitvātpramāṇasya lakṣaṇamanupapannam, tathāhi etasmādviniścityārthamarthakriyārthinastatsamarthe'rthe pravartamānā visaṃvādabhājo mā bhūvanniti pramāṇasya lakṣaṇaparīkṣāyāṃ pravartante parīkṣakāḥ . vyavahārānupayoginaśca tasya vāyasasadasaddaśanaparīkṣāyāmiva niṣphalaḥ pariśramaḥ . nirvikalpottarakālabhāvinaḥ savikalpakāttu vyavahāropagame varaṃ tasyaiva prāmāṇyamāstheyam, kimavikalpakena śikhaṇḍineti ? .
1.1.116
jaiminīyāstu dharmaṃ prati animittatvavyājena satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣamanimittaṃ vidyamānopalambhanatvāt jaimi॰ 1. 1. 4 ityanuvādabhaṅgyā pratyakṣalakṣaṇamācakṣate, yadāhuḥ-evaṃ satyanuvāditvaṃ lakṣaṇasyāpi sambhavet . ślokavā॰ sū॰ 4. 39 iti . vyācakṣate ca--indriyāṇāṃ samprayoge sati puruṣasya jāyamānā buddhiḥ pratyakṣamiti .
1.1.117
atra saṃśayaviparyayabuddhijanmano'pīndriyasaṃprayoge sati pratyakṣatvaprasaṅgādativyāptiḥ . atha satsamprayoga iti satā samprayoga iti vyākhyāyate tarhi nirālambanavibhramā evārthanirapekṣajanmāno nirastā bhaveyurna sālambanau saṃśayaviparyayau . atha sati samprayoga iti satsaptamipakṣa eva na tyajyate saṃśayaviparyayanirāsāya ca samprayoga ityatra sam ityupasargo varṇyate, yadāha-samyagarthe ca saṃśabdo duṣprayoganivāraṇaḥ . duṣṭatvācchuktikāyogo vāryate rajatekṣaṇāt ślokavā॰ sū॰ 4. 38--9 iti; tathāpi prayogasamyaktvasyātīndriyatvena pratyakṣānavagamyatvātkāryato'vagatirvaktavyā . kāryaṃ ca jñānam na ca tadaviśeṣitameva prayogasamyaktvāvagamanāyālam . na ca tadviśeṣaṇaparamaparamiha padamasti . satāṃ samprayogaiti ca varaṃ nirālambanavijñānanivṛttaye, satiiti tu saptamyaiva gatārthatvādanarthakam .
1.1.118
ye'pi tatsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma satpratyakṣaṃ yadviṣayaṃ jñānaṃ tena samprayoge indriyāṇāṃ puruṣasya buddhijanma satpratyakṣaṃ yadanyaviṣayaṃjñānamanyasamprayoge bhavati na tatpratyakṣam . śābarabhā॰ 1. 1. 5 ityevaṃ tatsatorvyatyayena lakṣaṇamanavadyamityāhuḥ, teṣāmapi kliṣṭakalpanaiva, saṃśayajñānena vyabhicārānivṛtteḥ . tatra hi yadviṣayaṃ jñānaṃ tena samprayoga indriyāṇāmastyeva . yadyapi cobhayaviṣayaṃ saṃśayajñānaṃ tathāpi tayoranyatareṇendriyaṃ saṃyuktameva ubhayāvamarśitvācca saṃśayasya yena saṃyuktaṃ cakṣustadviṣayamapi tajjñānaṃ bhavatyeveti nātivyāptiparihāraḥ . avyāptiśca cākṣuṣajñānasyendriyasamprayogajatvābhāvāt . aprāpyakāri ca cakṣurityuktaprāyam .
1.1.119
śrotrādivṛttiravikalpikā pratyakṣam iti vṛddhasāṅkhyāḥ . atra śrotrādīnāmacetanatvāttadvṛtteḥ sutarāmacaitanyamiti kathaṃ pramāṇatvam ? . cetanasaṃsargāttaccaitanyābhyupagame varaṃ cita eva prāmāṇyamabhyupagantuṃ yuktam . na cāvikalpakatve prāmāṇyamastīti yatkiñcidetat .
1.1.120
prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭamsāṃ॰ kā॰ 5 iti pratyakṣalakṣaṇamitīśvarakṛṣṇaḥ . tadapyanumānena vyabhicāritvādalakṣaṇam . atha pratiḥ ābhimukhye vartate tenābhimukhyena viṣayādhyavasāyaḥ pratyakṣamityucyate;tadapyanumānena tulyam ghaṭo'yamitivadayaṃ parvato'gnimānityābhimukhyena pratīteḥ . atha anumānādivilakṣaṇo abhimukho'dhyavasāyaḥ pratyakṣam; tarhi pratyakṣalakṣaṇamakaraṇīyameva śabdānumānalakṣaṇavilakṣaṇatayaiva tatsiddheḥ .
1.1.121
tataśca parakīyalakṣaṇānāṃ duṣṭatvādidameva viśadaḥ pratyakṣam iti pratyakṣalakṣaṇamanavadyam .. 29 ..
1.1.122
pramāṇaviṣayaphalapramātṛrūpeṣu caturṣu vidhiṣu tattvaṃ parisamāpyata iti viṣayādilakṣaṇamantareṇa pramāṇalakṣaṇamasampūrṇamiti viṣayaṃ lakṣayati--
1.1.123
pratyakṣasya prakṛtatvāttasyaiva viṣayādau lakṣayitavye pramāṇasya iti pramāṇasāmānyagrahaṇaṃ pratyakṣavat pramāṇāntarāṇāmapi viṣayādilakṣaṇamihaiva vaktuṃ yuktamaviśeṣāttathā ca lāghavamapi bhavatītyevamartham . jātinirdeśācca pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāṃ viṣayaḥ gocaro dravyaparyāyātmakaṃ vastu . dravati tāṃstān paryāyān gacchati iti dravyaṃ dhrauvyalakṣaṇam . pūrvottaravivarttavarttyanvayapratyayasamadhigamyamūrdhvatāsāmānyamiti yāvat . pariyantyutpādavināśadharmmāṇo bhavantīti paryāyā vivarttāḥ . tacca te cātmā svarūpaṃ yasya tat dravyaparyāyātmakaṃ vastu, paramārthasadityarthaḥ, yadvācakamukhyaḥ--utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad tattvā॰ 5. 29 iti, pāramarṣamapi upannei vā vigamei vā dhuvei vā iti .
1.1.124
tatra dravyaparyāyagrahaṇena dravyaikāntaparyāyaikāntavādiparikalpitaviṣayavyudāsaḥ . ātmagrahaṇena cātyantavyatiriktadravyaparyāyavādikāṇādayaugābhyupagataviṣayanirāsaḥ . yacchrīsiddhasenaḥ--
1.1.125
dohiṃ vi naehiṃ nīyaṃ satthamulūeṇa tahavi micchattaṃ .
jaṃ savisayappahāṇattaṇeṇa annonnaniravikkha .. sanma॰ 3. 49 tti .. 30 ..
1.1.126
kutaḥ punardravyaparyāyātmakameva vastu pramāṇānāṃ viṣayo na dravyamātraṃ paryāyamātramubhayaṃ vā svatantram ? ityāha--
1.1.127
arthasya hānopādānādilakṣaṇasya kriyā niṣpattistatra sāmarthyāt, dravyaparyāyātmakasyaiva vastuno'rthakriyāsamarthatvādityarthaḥ .. 31 ..
1.1.128
yadi nāmaivaṃ tataḥ kimityāha--
1.1.129
tad arthakriyāsāmarthyaṃ lakṣaṇam asādhāraṇaṃ rūpaṃ yasya tat tallakṣaṇaṃ tasya bhāvastattvaṃ tasmāt . kasya ? . vastunaḥ paramārthasato rūpasya . ayamarthaḥ--arthakriyārthī hi sarvaḥ pramāṇamanveṣate, api nāmetaḥ prameyamarthakriyākṣamaṃ viniścitya kṛtārtho bhaveyamiti na vyasanitayā . tadyadi pramāṇaviṣayo'rtho'rthakriyākṣamo na bhavettadā nāsau pramāṇaparīkṣaṇamādriyeta . yadāha--
First 129 of 166 passages. Read on
Linked texts (3)
- Pramāṇamīmāṃsā — Hemacandra, Sanskrit
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit
- Vindhyavāsin (fragments) — Sanskrit