Kalpah 2.6.8
Kalpaḥ 2.6.8
- Language
- Sanskrit
2.6.8.p1
8.1 athāṣṭamaḥ praśnaḥ . tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
mahārātre budhyante .
pūrvāṃ pūrvāmanudrutyottarayottarayaikayā nu prathamayā .
yajñārtiṃ prati juhotītyekeṣām .
savanīyasya paśostantraṃ prakramayati .
tasya nirūḍhapaśubandhena kalpo vyākhyātaḥ .
na barhirvidyate prastaramevā''harati barhiṣaḥ kalpena .
pātrasam̐sādanakāle pracaraṇīṃ prathamām̐ srucaṃ prayunakti .
2.6.8.p2
ājyagrahaṇakāle pracaraṇyāṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvottarāsu gṛhṇāti .
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantryedhmaṃ vediṃ prastaraṃ ca prokṣya prokṣaṇyavaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjya prastaram̐ sādayitvā srucaḥ sādayati .
ayaṃ no agnirvarivaḥ kṛṇotvityāgnīdhramabhimṛśati .
idaṃ viṣṇurvicakrama iti havirdhāne .
agna āyūm̐ṣi pavasa iti srucaḥ .
āvāpo bhūyeti vāyavyāni .
uttiṣṭhannojasā saheti sadaḥ .
khare pātrāṇi prayunakti .
2.6.8.p3
agnirdevatā gāyatrī chanda ityetairyathārūpaṃ kastvā yunakti sa tvā yunaktvityavaśiṣṭāni .
dakṣiṇe'm̐sa upām̐śvantaryāmayoḥ pātre dakṣiṇamupām̐śoruttaramantaryāmasya .
api vā pūrvamupām̐śoraparamantaryāmasya .
ye antareṇa vyānāya tvetyupām̐śusavanaṃ grāvāṇam̐ sam̐sṛṣṭamupām̐śupātreṇa prayunakti .
pratyañci dvidevatyapātrāṇi parisragaindravāyavasyā''jagāvanmaitrāvaruṇasya dvisraktyāśvinasya .
apare śukrāmanthinoḥ pātre dakṣiṇaṃ bailvam̐ śukrasyottaraṃ vaikaṅkataṃ manthinaḥ .
apare āśvatthe aśvaśaphabughne ubhayatomukhe ṛtupātre dakṣiṇamadhvaryoruttaraṃ pratiprasthātuḥ .
dakṣiṇasyām̐ śroṇyāmāgrayaṇasthālīm .
2.6.8.p4
uttarasyāmukthyasthālīmukthyapātraṃ cāśvaśaphabudhnam .
te antareṇodañci trīṇyatigrāhyapātrāṇi .
dakṣiṇasya havirdhānasyāgreṇopastambhanamādityasthālīmādityapātraṃ cāśvaśaphabudhnam .
uttarasya havirdhānasyāgreṇopastambhanamanupopte dhruvasthālīm .
uttare'm̐sa audumbaraṃ catuḥsakti dadhigrahapātram .
madhye pariplavām .
yathāvakāśamekādaśa camasānnaiyagrodhānrauhitakānvā .. 1 ..
tsarumato'tsarukānvā .
2.6.8.p5
rohī rohitakaḥ plīhaśatrurdāḍimapuṣpakaḥ .
gāyatrībālatanayaḥ khadiro dantadhāvanaḥ ..
rohī rauhitakaścaityavaṭapādapayoḥ pumān .
arekhaścamaso hoturunmṛṣṭo brahmaṇaḥ smṛtaḥ .
udgāturavamṛṣṭaśca svāminaḥ pārśvamṛṣṭakaḥ ..
ekarekhastu kartavyaḥ prastotuścamaso budhaiḥ .
abhriṃ tu kārayenneṣṭurāgnīdhrasya mayūkhavān .
ayājasya padaṃ kuryādacchāvākasya lakṣaṇam .. iti .
2.6.8.p6
prādeśamātrāṇyūrdhvasānūni madhye saṃnatāni vāyavyāni .
yathā srugadaṇḍaivaṃ pariplavā .
teṣāṃ yānyanādiṣṭavṛkṣāṇi vikaṅkatasya tānyahomārthāni tu vāraṇasya .
yunajmi te pṛthivīṃ jyotiṣā saheti dakṣiṇasya havirdhānasya paścādakṣaṃ droṇakalaśam̐ sadaśāpavitraṃ prayunakti .
yunajmi vāyumantarikṣeṇa te sahetyuttarasya nīḍa ādhavanīyam .
yunajmi vācam̐ saha sūryeṇa ta iti tasyaiva pradhure pūtabhṛtam .
paścādakṣaṃ tisra ekadhanā sthālī yunajmi tisro vipṛcaḥ sūryasya ta iti sruco'bhimṛśati .
atrādhiṣavaṇacarmaṇo grāvṇāmiti prayojanameke samāmananti .
2.6.8.p7
apāṃ kṣayā ṛtasya garbhā bhuvanasya gopāḥ śyenā atithayaḥ parvatānāṃ kakubhaḥ prayuto na pātāro vagnenendram̐ hvayata ghoṣeṇāmīvām̐ścātayata yuktāḥ stha vahata svargaṃ lokamabhiva- hata yajamānamityupare grāvṇaḥ saṃmukhānkṛtvā'bhimantrayate .
āsanyānmā mantrātpāhītyāgnīdhre juhoti .
hṛde tvā manase tveti dvābhyāmantareṣām̐ rājānaṃ grāvasūpāvaharati .
āgnīdhre pañcahotāraṃ juhuyātsvargakāmasyetyekeṣām .
purā vācaḥ pravaditoḥ prātaranuvākamupākaroti .
dveṣyasya proṣitāyām .
devebhyaḥ prātaryāvabhyo'nubrūhi brahmanvācaṃ yaccha subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvaya pratipra- sthātaḥ savanīyānnirvapeti saṃpreṣyati .
pratiprasthātā savanīyānāṃ pātrasam̐sādanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate yathārthamoṣadhipātrāṇi prayunakti .
2.6.8.p8
dve bharjanārthe kapāle aṣṭau puroḍāśārthānyāmikṣārthām̐ sthālīm .
nirvapaṇakāla indrāya harivate dhānā nirvapatīndrāya pūṣaṇvate karambham̐ sarasvatyai bhāratyai parivāpalājānindrāya puroḍāśamaṣṭākapālam .
prokṣiteṣu vibhāgamantreṇa vrīhīnvibhajyārdhānavahantyardhām̐llājārthānnidadhāti .
prathamena kapālamantreṇa dhānārthaṃ lājārthaṃ ca kapāle upadadhāti .
aṣṭau puroḍāśasyopadhāyā''mikṣāyāḥ kalpena maitrāvaruṇīmāmikṣrāṃ karoti .
adhiśrayaṇamantreṇa dhānā lājām̐śca bharjayati .
anupadahyamānāḥ pariśerate .
yatprāgalaṃkaraṇāttatkṛtvā vibhāgamantreṇa dhānā vibhajya piṣṭānāmāvṛtā'rdhāḥ saktūnkṛtvā saṃyavanamantreṇa saṃyauti sa karambho bhavati .
2.6.8.p9
analaṃkṛteṣvabhūduṣāruśatpaśurāgniradhāyyṛtviya ityetasyām̐ śasya mānāyām̐ śṛṇotvagniḥ samidhā havaṃ ma ityetaccaturgṛhītaṃ juhoti .
aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā .. 2 ..
darbhamuṣṭiṃ dhārayamāṇo'pa iṣya hotarmaitrāvaruṇasya camasādhvaryavādravaikadhanina ādravata neṣṭaḥ patnīmudānayonnetarhotṛcamasena vasatīvarībhiśca cātvālaṃ pratyupāssveti saṃpreṣyati .
maitrāvaruṇa camasādhvaryuścamasamādāyā''dravati .
tryavarārdhā ayuja ekadhanāsthālīrādāyā''dravanti .
prehyudehīti neṣṭā patnīmudānayati .
yatra hotuḥ prātaranuvākamanubruvata upaśṛṇuyāttadapo'dhvaryurgṛhṇīyāt .
yadi dūre syurudū(du)hya gṛhṇīyādyatra hotuḥ śṛṇoti .
2.6.8.p10
apsu tṛṇaṃ prāsya devīrāpa ityetaccaturgṛhītaṃ juhoti .
śeṣaṃ vā karoti .
yadi vā purā tṛṇaṃ bhavati tasminneva juhoti .
kārṣirasīti darbhairāhutimapaplāvayati .
samudrasya vo'kṣityā unnaya ityaghṛtaliptānāṃ maitrāvaruṇacamasenonnayati .
etenaiva mantreṇaikadhanāsu .
vasubhyo rudrebhya ādityebhya iti patnī pannejanīrgṛhṇāti .
ye sthālīrāharanti ta ānayanti .
2.6.8.p11
tenaiva mantreṇa neṣṭā patnīmudānayati .
pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyāgreṇa praśāstrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītyāpareṇa neṣṭurdhiṣṇiyaṃ vasubhyo rudrebhya ādityebhya iti patnī pannejanīḥ sādayati .
vasavo rudrā ādityā etā vaḥ pannejanīstā rakṣadhvamiti vā .
cātvālamitare yanti .. 3 ..
saṃ vo dadhātu varuṇaḥ samindraḥ saṃ dhātā saṃ bṛhaspatiḥ . tvaṣṭā viṣṇuḥ prajayā sam̐ rarāṇo yaja- mānāya draviṇaṃ dadhātu yathādhuraṃ dhuro dhūrbhiḥ kalpantāmityupari cātvāle hotṛcamasaṃ maitrāvaruṇacamasaṃ ca sam̐sparśya vasatīvarīrvyānayati .
hotṛcamase vasatīvarīṇāṃ niṣicya maitrāvaruṇa camasa ānayati maitrāvaruṇacamasāddhotṛcamase .
hotṛcamasaṃ maitrāvaruṇacamasaṃ ca pracaraṇyā samanakti saṃ vo'naktu varuṇa iti mantrādiṃ saṃnamati .
hoturantikamāyanti .
2.6.8.p12
adhvaryo'verapā3 iti hotā'dhvaryuṃ triḥ pṛcchati .
utemanannamuruteti triḥ pratyāha .
yamagne pṛtmu martyamiti pracaraṇyā kratukaraṇaṃ juhoti yadi śeṣo bhavati .
avidyamāne'nyaccaturgṛhītaṃ gṛhītvā tatsarvaṃ juhoti .
dakṣiṇasya havirdhānasya pradhure pracaraṇīm̐ sādayati .
yaṃ kāmayeta klībaḥ syādityadhastāttasya .
pūrveṇa dvāreṇa havirdhānamapaḥ prapādayati .
tāsu dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyāṃ purokṣam̐ hotṛcamasamāspṛṣṭam̐ sādayati .
2.6.8.p13
uttarasminhavirdhāne yathāvakāśamitarāḥ .
nigrābhyāḥ stha devaśrutaḥ śukrāḥ śukrabhṛtaḥ pūtāḥ pūtabhṛta āyurme tarpayateti hotṛcamase yaja mānaṃ vācayati tā nigrābhyā bhavanti .. 4 ..
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
2.6.8.p14
8.2 athāṣṭamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
dadhigraheṇa pracarati .
upayāmagṛhīto'si prajāpataye tvā jyotiṣmate jyoti- ṣmantaṃ gṛhṇāmīti dadhigrahapātre dadhigrahaṃ gṛhṇātyapendra dviṣato mana iti harati prāṇāya tvā'pānāya tveti juhoti .
ājyagrahaṃ gṛhṇīyāttejaskāmasya so- magrahaṃ gṛhṇīyādbrahmavarcasakāmasyeti .
tayordadhigraheṇa kalpo vyākhyātaḥ .
dadhigrahaṃ gṛhṇīyātpaśukāmasyeti nitye kāmye .
somagrahe grahīṣyanrājānamapādatte yāvantamekagrahāyā''ptaṃ manyate .
pratgrupanahyetaraṃ nidadhāti .
2.6.8.p15
tamupare nupya vasatīvarībhirupasṛjyāvīvṛdhaṃ va ityabhimantrya .
tisro yahvasya samidhaḥ parijmandevā akṛṇvannuśijo amartyave . tāsāmekāmadadhurmartye bhujaṃ lokamu dve upajāmīnaṃ īyaturiti grāvṇā yathārthamabhiṣuṇoti.
ā mā skāniti yo'bhiṣūyamāṇasya prathamom̐śuḥ skandati tamabhimantrayate pratyāharati vā .
drapsaścaskandeti vipruṣo'numantrayate .
sarvābhiṣavāṇāmeṣa kalpaḥ .
etasminnevaiṣo'bhiṣavamantraḥ .
tam̐ sahiraṇyena pāṇinā gṛhītvā sahiraṇyena prāṅmukhastiṣṭhandakṣiṇārdhapūrvārdhe juhotyuttarārdhapūrvārdhe vā .
yatraivaṃ tatra sarvasomāhutīḥ .
2.6.8.p16
hutvā śeṣaṃ vā karoti .
pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyāgreṇa hotāraṃ purastātpratyaṅṅāsīno nṛcakṣasaṃ tvetyavekṣya mandrābhibhūtiriti bhakṣayati .
svayamāharanbhakṣamavekṣaṇaprabhṛtinā bhakṣamantreṇa pratipadyate .
bhakṣehītyanyenā''hriyamāṇaṃ pratīkṣate'śvinostvā bāhubhyām saghyāsamiti pratigṛhya nṛcakṣasaṃ tvetyavekṣya mandrābhibhūtirityanudrutya vasumadgaṇasya somadevata iti .. 5 ..
prātaḥsavane sarvasomānbhakṣayanti narāśam̐sapītasyeti nārāśam̐sān .
rudravadgaṇasya somadevata iti mādhyaṃdine savane sarvasomānbhakṣayanti narāśam̐sapītasyeti nārāśam̐sānādityavadgaṇasya somadevata iti tṛtīyasavane sarvasomānbhrakṣyanti narāśam̐sapītasyeti nārāśam̐sān .
yatprāgvasumadgaṇāttatsarvatrānuṣajati .
vāgdevī somasya pibatviti sārvatrikameke samāmananti .
2.6.8.p17
hinva me gātrāhariva iti somaṃ bhakṣayitvā''tmānaṃ pratyabhimṛśante .
dahraṃ vipāpaṃ parame'śmabhūtaṃ yatpuṃḍarīkaṃ puramadhyasam̐stham . tatrāpi dahraṃ gaganaṃ viśokastasminyadantastadupāsitabyam ..
mārjālīye pātraṃ prakṣālyā''yatane sādayati .
sarvasomānāmeṣa kalpaḥ .
graheṣu tu sahiraṇyatā .
homābhiṣavābhyāṃ ca bhakṣo nānyatareṇa karmaṇā .
dadhigrahasyām̐śoradābhyasya ca samānaṃ pātram .
am̐śunā pracarati .
2.6.8.p18
rājānamapādatte yāvantamekagrahāyā''ptaṃ manyate pratyupanahyetaraṃ nidadhāti tamupare nyupya vasatīvarībhirupasṛjya sakṛdabhiṣutasya prāṇyāpānya prāṇānvāmadevyaṃ manasā gāyamāno gṛhṇāti .
kayā naścitra ābhuvaditi vā vāmadevyasyarcā .
yadyanavānaṃ na śaknuyādgṛhītumā naḥ prāṇa etu parāvata iti hiraṇyam̐ śatamānamabhinyanya vare datte gṛhṇāti .
tam̐ sahiraṇyena śatamānena sam̐sparśya hiraṇyenāpidadhāti .
indrāgnī me varcaḥ kṛṇutāmiti harati .
dadhanvevā yadīmanvityanavānaṃ juhoti .
adbhiḥ pratiprasthātā'dhvaryuṃ pratyukṣati .
adābhyena pracarati .
2.6.8.p19
vasavastvā pravṛhantvityetairupanaddhasya rājñastrīnam̐śūnasam̐spṛṣṭānpravṛhyānya- sminpātre dadhno nigrābhyāṇāṃ vā niḥṣicya māndāsu te śukra śukramādhūnomīti tasminnetairetānam̐śūm̐striḥ pradakṣiṇamanupariplāvayati .
catuḥ pañcakṛtvaḥ saptakṛtvo vā'vaśiṣṭā vikalpārthāḥ .
śukraṃ te śukreṇa gṛhṇāmyagniḥ prātaḥsavane viśve devā idaṃ tṛtīyam̐ savanaṃ kavīnāmityetābhi rgṛhṇāti sarvāsāmantata upayāmā bhavanti .
ā'sminnugrā acucyavuriti harati .
kakuham̐ rūpaṃ vṛṣabhasya rocate bṛhadityabhimantrayate .
somaḥ somasya purogā iti juhoti prajñātānam̐śūnnidadhāti .. 6 ..
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
2.6.8.p20
8.3 athāṣṭamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
devasya tvetyupām̐savanaṃ grāvāṇamādāya vācaṃ yacchatyā''grayaṇasya grahaṇāt .
grāvā'sītyabhimantrayate .
tamadhiṣavaṇa ūrdhvasānuṃ nidhāyendrāya tvā vṛtraghna itye tairmantrai rājānamabhimimīte yathā kraye'nyadupasamūhanāt .
adhiṣavaṇasyaikadeśe rājānamapodū(du)hyā''datte yāvantamekagrahā- yā''ptaṃ manyate pratyupanahyetaraṃ nidadhāti tamupare nyupya vasatīvarī- bhirupasṛjya śvātrāḥ stha vṛtratura iti nigrābhyābhirupasṛjati .
yatte soma divi jyotirityabhimantrayate .
abhimantraṇameke pūrvam̐ samāmananti .
upasṛṣṭasya rājñaḥ ṣaḍam̐śūnasam̐spṛṣṭānpragṛhya prajñā- tānnidhāyetarānādāyopariṣṭādgrāvāṇaṃ dhārayanna dhastādam̐śūnprāgapāgudagadharāgiti ddotṛcamase triḥ pradakṣiṇamanupariplāvayati sa nigrābho bhavati .
tānupare nyupya vasatīvarībhirupasṛjya mā bhermā saṃvikthā iti grāvāṇamudyamya dhiṣaṇe vīḍū satī ityadhiṣavaṇaphalake abhimantrayate .
anāgasastvā vayamindreṇa preṣitā upa vāyuṣṭe astvam̐abhūrmitraste astvam̐śabhūrvaruṇaste astvam̐śabhūrahataḥ somo rājeti yatra mūlaṃ tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vā paśyati tasmindeśe same praharati .
tṛṇamantardhāyābhiṣuṇotītyekeṣām .
aṣṭaukṛtvo'gre'bhiṣutya nigrābhamupaiti yathā purastāt .
apāttānāmam̐śūnāṃ dvābhyāmupām̐śupātrama pidhāyottarataḥ pratiprasthātopayacchati .
vācaspataye pavasva vājinniti tasminnañjalinā'dhvaryuḥ somamāsiñcati .
evaṃ vihito dvitīyastṛtīyaścābhiṣavaḥ .
api vaikādaśakṛtvo dvitīyamabhiṣuṇoti dvādaśakṛtvastṛtīyam .
apoddhṛtya pūrvāvam̐śū anyābhyāṃ dvitīye pātramapi- dhāyopayacchatyanyābhyāṃ tṛtīye devo devānāmiti dvitīye somamāsiñcati madhumatīrna iṣaskṛdhīti tṛtīye .
na sādayati .
svāṃkṛto'sītyuttiṣṭhati .
urvantarikṣamiti gacchati .
uttareṇa hotāramatikramya .. 7 ..
2.6.8.p21
manastvāṣṭvityuttaraṃ paridhisaṃdhimanvavatiṣṭhate .
uttaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya svāhā tvā subhavaḥ sūryāyeti dakṣiṇāprāñcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ juhoti ..
2.6.8.p22
devebhyastvā marīcipemya iti madhyame paridhāvabhyantaraṃ lepaṃ nimārṣṭi .
yādi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syāditi brāhmaṇavyākhyātam .
āgrayaṇasthālyām̐ saṃpātamavanayati .
eṣa te yoniḥ prāṇāya tveti pātram̐ sādayati .
tasminnam̐śumavadadhāti sa pariśeta ātṛtīyasavanāt .
abhicaratastu grahaṃ .gṛhītvā'muṣya tvā prāṇe sādayāmīti sādayettam̐ sāvitreṇā''dā yāmuṃ jahyatha tvā hoṣyāmītyabhimantrya praharṣiṇo madirasya made mṛṣā'sāvastviti juhoti .
ā hotoraprāṇannāsīta .
yadi dūre syādā tamitostiṣṭhet .
dveṣyasya nāma gṛhṇāti .
devām̐śo yasmai tveḍe tatsatyamapariplutā bhaṅgyena hato'sā phaḍiti yo'syām̐śurāśliṣṭa urasi vastre bāhau vā taṃ juhoti .
mahābhiṣavāya paryupaviśante purastādadhvaryurdakṣiṇataḥ pratiprasthātā paścānneṣṭottarata unnetā .
rājānamapādatte yāvantaṃ prātaḥsavanāyā''ptaṃ manyate pratyupanahyetaraṃ nidadhāti tamupare nyupyośiktvaṃ deva someti ye''dābhyā am̐śavasteṣāmekaikamanusavanamapisṛjati yatte somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti copām̐śupāvanānāṃ dvau dvau .
tānupare nyupya vasatīvarībhirupasṛjya dakṣiṇaiḥ pāṇibhirgrāvabhiryathārthamabhiṣutya nigrābhamupayanti yathā purastāt ..
2.6.8.p23
evaṃ vihito dvitīyastṛtīyaścābhiṣavaḥ .
trirabhiṣutam̐ rājānamādhavanīye sam̐siñcanti.
evaṃ vihito dvitīyastṛtīyaś paryāyaḥ .
uttame'bhiṣave susaṃbhṛtam̐ rājānaṃ kṛtvā pavitreṇa pavitreṇa prapīḍyopare grāvṇaḥ saṃmukhānkṛtvā tebhya ṛjīṣaṃ vyapohati.
ṛjīṣamukhānkaroti .
prāñcamudgātāro droṇakalaśaṃ grāvasvadhyūhanti.
adhokṣamupakarṣanti .. 8 ..
2.6.8.p24
pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate prabhurgāprāṇi paryeṣi viśvataḥ . ataptattanūrna tadāmo aśnute śṛtāsa idvahantastatsamāśateti tasminnudīcīnadaśaṃ pavitramudgātāro vitatya dhārayanti .
etayaivādhvaryurabhimantrayate .
tasya yajamāno nābhiṃ karoti .
hotṛcamasena cā'sminsaṃtatāṃ dhārām̐ srāvayati .
ādhavanīyādunnetodañcanena hotṛcamasa ānayati .
sravatyā dhārāyā grahāngṛhṇāti .
upayāmagṛhīto'syantaryacchetyantaryāmam .
tasyopām̐śunā kalpo vyākhyātaḥ .
dakṣiṇena hotāramatikramya vāktvā'ṣṭviti dakṣiṇaṃ pari- dhisaṃdhimanvavatiṣṭhate dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya svāhā tvā subhavaḥ sūryāyeti prāñcamudañcamṛjuṃ dīrgham̐ saṃtataṃ juhoti .
na paridhau lepaṃ nimārṣṭi nā''grayaṇasthālyām̐ saṃpātamavanayati
eṣa te yonirapānāya tveti pātram̐ sādayati .
nām̐śumavadadhāti .
te antareṇa vyānāya tvetyupām̐śusavanaṃ grāvāṇam̐ sam̐spṛṣṭamupām̐śupātreṇa sādayati .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syādityasam̐spṛṣṭau tasya sādayedyaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi sam̐spṛṣṭau tasya sādayet .
ubhāvudite juhotyatvaramāṇaḥ .
tvaramāṇastvanudita upāṃśumudite'ntaryāmam .
ubhāvanudita ityekeṣām .. 9 ..
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
2.6.8.p25
8.4 athāṣṭame praśne caturthaḥ paṭalaḥ .
rathaṃtarasāmnyaindravāyavāgrāngṛhṇīyāt .
bṛhatsāmni śukrāgrān .
ubhayasāmni yāthākāmī .
aindravāyavāngṛhṇīyādvaikārike pṛṣṭhasaṃyoge .
aindravāyavāgrāñjyeṣṭhabandhurgṛhṇīteti nitye kāmye .
aindravāyavāgrāngṛhṇīyādāmayāvina iti brāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni grahaṇāni teṣāṃ yāthākāmī ..
purastādaindravāyavādgṛhyante sanne sādyante .
aindravāyavaṃ gṛhṇāti .
ā vāyo bhūṣetyanudrutya pātramupayacchatyupayāmagṛhīto'si bāyave tveti tasmingṛhṇāti .
pātramapayamyendravāyū ityanudrutya punarevopayacchatyupayāmagṛhīto'sīndravāyubhyāṃ tveti tasminpunargṛhṇāti .
yadavyāpṛtaṃ pavitraṃ tena parimṛjyaiṣa te yoniḥ sajoṣābhpāṃ tvetyāyatane sādayati .
purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta .upariṣṭādupayāmā ṛcā .
sarvagrahāṇāṃ parimārjanaṃ yathāyonisādanaṃ ca .
ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇeti maitrāvaruṇam̐ rāyā vayam̐ sasa vām̐so madema havyena devā yavasena gāvaḥ . tāṃ dhenuṃ mitrāvaruṇā yuvaṃ no viśvāhā dhattamanapasphurantīmiti tam̐ śṛtaśītena payasā śrītvā sādayati .
ayaṃ vena iti śukram̐ hiraṇyena śrīṇāti .
taṃ pratnatheti manthinam
mano na yeṣu havaneṣu juhvadvipaḥ śacyā vanutho dravantā . ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asyā- śrīṇītā''diśaṃ garbhastāviti saktubhirmanthinam̐ śrīṇātyātmānamabhīdhvam̐sayannitarām̐śca grahān.
ye devā divyekādaśa stheti sthālyāgrayaṇamāgrayaṇo'sīti vā purastādupayāmena yajuṣā .
2.6.8.p26
dvābhyāṃ dhārābhyāṃ gṛhṇāti .
ya āgrayaṇasthālyām̐ somastasyaikadeśamanyasminpātre niṣicya dvitīyāṃ dhārāṃ karoti .
vidadyatī saramā rugṇamadrermahi pāthaḥ pūrvyam̐ sadhriyakkaḥ . agraṃ nayatsupadyakṣarāṇāmacchā ravaṃ prathamā jānatī gāditi purorucamabhicarataḥ kuryāt .
trim̐śattrayaśceti bhrātṛvyavataḥ .
āgrayaṇaṃ gṛhītvā himiti trirhiṃkaroti śanairagre'thoccairatha sūccaiḥ somaḥ pavata iti trirāha śanairagre'thoccairatha sūccaiḥ . 10 ..
2.6.8.p27
asmai brahmaṇe pavate'smai kṣattrāya pavate'smai sunvate yajamānāya pavata iṣa ūrje pavate'dbhya oṣa- dhībhyaḥ pavate vanaspatibhyaḥ pavate dyāvāpṛthivībhyāṃ pavate subhūtāya pavate brahmavarcasāya pavate yajamānāya pavate mahyaṃ jyaiṣṭhyāya pavata iti somamabhimantrya vācaṃ visṛjate
atigrāhyāngṛhṇāti .
agna āyūm̐ṣi pavasa ityāgneyamuttiṣṭhannojasā sahetyaindraṃ taraṇirviśvadarśata iti sauryam .
ojastadasya titviṣa ubhe yatsamavartayat . indraścarmeva rodasī . adṛśramasya ketavo vi raśmayo janām̐ anu . bhrājanto agnayo yatheti vaitābhyām .
dhruvam̐ sādayitvā rājānamatipāvayati yāvantaṃ prātaḥsavanāyā''ptaṃ manyate .
viramati dhārā prapīḍya pavitraṃ nidadhāti .
maitrāvaruṇacamasīyāścaikadhanaikadeśām̐ścā''dhavanīyo'vanīya tiraḥpavitraṃ pūtabhṛtyekadeśamavanayati .
ata ūrdhvaṃ pūtabhṛti tiraḥpavitramevāvanīyate .
pavamānagrahāngṛhṇāti .
upayāmagṛhīto'si prajāpataye tveti droṇakalaśamabhimṛśedindrāya tvetyādhavanīyaṃ viśvebhyastvā devebhya iti pūtabhṛtam .
niḥsarpantaḥ samanvārabhante .. 11 ..
2.6.8.p28
adhvaryuṃ prastotā'nvārabhate prastotāraṃ pratihartā pratihartāramudgātodgātāraṃ brahmā brahmāṇaṃ yajamāno yajamānaṃ brahmetyekeṣām .
yatropadiśyate karma karturaṅgaṃ na tūcyate .
dakṣiṇastatra vijñeyaḥ karmaṇāṃ pāragaḥ karaḥ ..
2.6.8.p29
niḥsṛpya yaste drapsaḥ skandatīti tistro yaste drapsaḥ skandati yaste am̐śuḥ svaḥ paraśca yo divā puraḥ! ayaṃ devo bṛhaspatiḥ saṃ tatsiñcatu rādhaseti vaipruṣānsapta- hotāraṃ ca hutvodañcaḥ prahvā bahiṣpavamānāya sarpanti .
gāyatraḥ panthā vasavo devatā vṛkeṇāparicareṇa pathā svasti vasūnaśīya . vāgagregā agra etvṛjugā ityayadhvaryuḥ pūrvo barhirmuṣṭimīṣadiva vidhūnvansarpati .
dakṣiṇena cātvālamupaviśyāntarvedi cātvālamavekṣamāṇā vahiṣpavamānena stuvate .
vāyurhiṃ karteti prastotre barhirmuṣṭiṃ prayacchanstotramupākarotyasarjyasarji vāgasarjyaindram̐ saho'sarjyupāvartadhvamabhisarpa yajamāneti .
sarvānpavamānānevam .
upāvartadhvamiti barhirbhyāmitarāṇi stotrāṇi .
stūyamānaṃ bahiṣpavamānaṃ brāhmaṇāḥ sama-
bhisarpanti dveṣyaṃ paribādhante .. 12 ..
2.6.8.p30
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
2.6.8.p31
8.5 athāṣṭamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
agnīdagnīnvihara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśām̐ alaṃ kuru pratiprasthātaḥ paśunehīti stuta uttiṣṭhansaṃpreṣyati .
havirdhāne praviśya viṣṇo tvaṃ no antama iti grahānupatiṣṭhate pātrāṇi ca saṃmṛśati .
āgnīdhrīyādāgnīdhro'ṅgārānāhṛtya taireva mantrairyathānyuptaṃ dhiṣṇiyānviharati .
adhvaryuścatuścamase rājānaṃ gṛhītvā pañcagṛhītaṃ cā''jyaṃ purastātpratyaṅṅāsīnastaireva mantrairyathānyuptaṃ dhiṣṇiyānvyāghārayati .
somenā''havanīyamāgnīdhrīyam̐ hotrīyaṃ mārjālīyaṃ cā''jyenetarān .
atihāya vaṣaṭkaroti .
vyākhyātaḥ somasya bhakṣaḥ .
2.6.8.p32
saṃtatamanupṛṣṭhyaṃ barhiḥ stīrtvā''gnīdhraḥ puroḍāśānalaṃ karoti .
aiti paśunā .
yā vāṃ kaśā madhumatītyāśvinaṃ grahamadhvaryurgṛhṇāti .
pariplavayā droṇakalaśādupastīrya pūtabhṛta unnīya droṇakalaśādabhighārayati .
sarvagrahāṇāmeṣa kalpaḥ .
tam̐ sādayitvā trivṛtā yūpaṃ parivīyā''gneyaṃ paśum̐ savanīyamupākaroti .
tasya rūpaniyamo na vidyate .
hutāyāṃ vapāyāṃ prasṛpsyanto grahāvakāśairupasthāya saṃprasarpanti .
2.6.8.p33
dvau samudrāviti droṇakalaśādhavanīyau .
dve dradhasī iti pūtabhṛtam
paribhūragnimiti sarvasomam .
prāṇāya ma ityupām̐śupātramapānāya ma ityantaryāmaṃ vyānāya ma ityupām̐śusavanaṃ grāvāṇaṃ vāce ma ityaindravāyavaṃ dakṣakratubhyāṃ ma iti maitrāvaruṇaṃ cakṣurbhyāṃ ma iti śukrāmanthinau śrotrāya ma ityāśvinamātmane ma ityāgrayaṇamaṅgebhyo ma ityukthyamāyuṣe ma iti dhruvaṃ vīryāya ma ityatigrāhyām̐stejase ma ojase me varcase ma iti vaitairyathārūpaṃ varcodā varcase pavasveti sarvatrānuṣajati .. 13 ..
viṣṇorjaṭharamasīti droṇakalaśamindrasya jaṭharamasītyādhavanīyaṃ viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharamasīti pūtabhṛtaṃ varcodā me varcase pavasveti sarvatrānuṣajati . ko'si ko nāmeti sarvam̐ rājānamaviśeṣeṇa .
bubhūṣanbrahmavarcasakāma āmayāvyannādyakāmo'bhicaranvā'vekṣeta .
sphyaḥ svastirityutkare vedikaraṇāni saṃnyastāni yathārūpam .
yajñiyā yajñakṛtaḥ stheti sarvāṇi .
2.6.8.p34
upa mā dyāvāpṛthivī iti dyāvāpṛthivī .
upāstāva iti yatra bahiṣpavamānena stuvate .
upakalaśa iti droṇakalaśamupasoma iti sopamupāgnirityagnimupadevā iti devānupayajña iti yajñamupamā hotrā upahave hvayantāmiti hotrakān .
hvayatām̐ hvayetām̐ hvayantāmiti yathārūpam̐ sarvatrānuṣajati .
namo'gnaye makhaghne makhasya mā yaśo'ryādityāhavanīyamupatiṣṭhate .
namo rudrāya makhaghne namaskṛtvā mā pāhītyāgnīdhram .
nama indrāya makhaghna indriyaṃ me vīryaṃ mā nirvadhīriti hotrīyam .
namo yamāya makhaghne namaskṛtyā mā pāhīti mārjālīyam .
2.6.8.p35
dṛḍhe sthaḥ śithire ityadhiṣavaṇaphalake .
dyāvāpṛthivī samīkṣata ityekeṣām .
sūryo mā devo divyādam̐hasaspātviti sūryaṃ vāyurantarikṣāditi vāyumagniḥ pṛthivyā ityagniṃ yamaḥ pitṛbhya iti yamaṃ sarasvatī manuṣyebhya iti sarasvatīṃ pātu pātviti sarvatrānuṣajati .
devī dvārāviti dvāryau namaḥ sadasa iti sado namaḥ sadasaspataya iti sadasaspatiṃ namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣa ityṛtvijo namo diva iti divaṃ namaḥ pṛthivyā iti pṛthivīm .
ahe daidhiṣavyeti yatra niṣatsyanbhavati tatastṛṇaṃ loṣṭaṃ vā nirasyāpa upaspṛśyonnivata ududvataśca geṣamityupaviśati .
sadaḥ prasṛpya dakṣiṇārdhaṃ parekṣetā''ganta pitara iti .
atra paśuṃ viśāsti .
śrapyamāṇaḥ sarvāṇi savanāni pariśete tṛtīyasavane vā śrapyate .. 14 ..
2.6.8.15
8.6 athāṣṭamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
puroḍāśānāsādya taiḥ samavadāya pracarati .
juhūpabhṛtopasstīryāvadāyābhighārya prātaḥ prātaḥ sāvasyendrāya puroḍāśānāmanubrūhi prātaḥ prātaḥ sāvasyendrāya puroḍāśānprasthitānpreṣyeti saṃpreṣyati .
aupabhṛtaṃ juhvāṃ paryasyāgnaye'nubrūhyagnaye preṣyeti sviṣṭakṛti saṃpreṣyati .
prāśitramiḍa3 ca kriyete prāśitramavadāya neḍāmavadyati .
dvidevatyeṣu marutvatīyayorādityagrahe sāvitre hāriyojane ca yājyānuvākye .
yājyai vetarāsu somāhutiṣu .
ubhayīṣvāśrutapratyāśrute yājyāsaṃpraiṣaśca vyākhyātaḥ .
puronuvākyāvatīṣu puronuvākyāsaṃpreṣaḥ .
grahaṃ camasaṃ vā''dāyā''śrāvayati yathā darśapūrṇamāsayoḥ .
āgnīdhrāgāre dakṣiṇāmukhastiṣṭhannāgnīdhraḥ sphyaṃ dhārayanpratyāśrāvayati tadvyākhyātam .
saṃpraiṣāstvekadhanā yājyāḥ.
tatrādhvaryurāśrāvya pratyāśrāvite'muṣmai preṣyeti maitrāvaruṇaṃ preṣyati sa hotāraṃ codayati .
vaṣaṭkṛte juhotyanuvaṣaṭkṛte hutvā harati bhakṣam .
sarvasomānāmeṣa kalpaḥ .
dvidevatyartugraheṣvādityagrahasāvitrayośca nānuvaṣaṭkāro vidyate kṛtākṛtaḥ śukrāmanthinoḥ pātnīvate ca .
dvidevatyaiḥ pracarataḥ.
upayāmagṛhīto'si vāyava indravāyubhyāṃ tvetyendravāyavasyaikadeśamādityapātreṇa pratiprasthātā pratinirgrāhyaṃ gṛhṇāti .
upayāmagṛhīto'si vā'kṣasadasīti ca droṇakalaśāddvitīyam ..
aindravāyavamadhvaryurādatte droṇakalaśācca pariplavayā rājānaṃ pratinigrāhyaṃ pratiprasthātā .
upaniṣkramyādhvaro yajño'yamastu devā iti pariplavayā''ghārayati yathopām̐śurhuto bhavati .
vāyava indravāyubhyāmanubūhi vāyava indravāyubhyāṃ preṣyete saṃpreṣyati .
vaṣaṭkṛte juhuta: punarvaṣaṭkṛte juhutaḥ.
adhvaryoḥ pātre pratiprasthātā saṃpātamavanayati tasyaikadeśamadhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre . devebhyastvetyādityasthālyāṃ pratiprasthātā saṃpātamavanayati .. 15 ..
2.6.8.16
viṣṇavurukrametyapidadhāti .
mayi vasuḥ puro vasurityadhvaryurhotre bhakṣaṃ prayacchati .
tenaiva hotā pratigṛhṇāti .
evamuttarābhyāṃ yathādaivataṃ pracarataḥ.
nottarayordroṇakalaśādgṛhṇāti nottarayorāghāro vidyate .
uttareṇottareṇa mantreṇa sakṛdgṛhṇāti sakṛjjuhutaḥ .
uttareṇottareṇā''dityasthālyāṃ pratiprasthātā saṃpātamavanayati tenaiva sarvatrāpidadhāti . uttareṇottareṇādhvaryurhotre bhakṣaṃ prayacchatyetenaiva hotā pratigṛhṇāti .
diteḥ putrāṇāmaditerakāriṣamuruśarmaṇāṃ bṛhatāṃ varūthinām . yeṣāṃ dhāmāni nihitāni dhāmaśaścitrairyajanti bhuvanāni viśveti vā sarvatrāpidadhāti .
yadi kāmayeta pāpamasya sam̐syāditi pratiprasthānena pūrvo gṛhītvā pūrvastiṣṭhañjuhuyātpūrvo hutvā sādayet .
yadi kāmayeta samāvadvīryo bhrātṛvyeṇa syāditi
yugapadgṛhṇīto yugapajjuhuto yugapatsādayataḥ .
dhārāgrahakāle gṛhṇātītyekeṣām .
atra pātrāṇyutsādayati .
yadi kāmayeta yo grāme taṃ grāmānirū(ru)hya yo bahirgrāmāttaṃ grāme kuryāditīdamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣya putramamuṣyai viśo nirūhāmītyadhvaryuḥ pātraṃ nirū(ru)hyedamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣya putramamuṣyāṃ viśi sādayāmīti pratiprasthānam̐ sādayedayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ.
ādhavanīyaṃ pūtabhṛtyavanīya daśābhiḥ kalaśaṃ mṛṣṭvā nyuñjati .
hotā brahmodgātā yajamānaḥ sadasyaśceti madhyataḥ kāriṇo maitrāvaruṇo brāhmaṇācchaṃsī
potā neṣṭā'cchāvāka ānīdhraśca hotrakāḥ.
ubhaye camasino bhavanti sarveṣāṃ pratipuruṣaṃ camasādhvaryavaḥ .. 16 ..
2.6.8.17
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
8.7 athā'ṣṭamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
unnīyamānebhyo'nubrūhi hotuścamasamanūnnayadhvamubhayataḥ śukrānkurudhvamacchāvākasya camasādhvaryo mā tvamunneṣṭhāḥ pratiprasthātaḥ prokṣitāprokṣitāñchakalānupakalpayonnetaḥ somaṃ prabhāvayeti saṃpreṣyati .
hotṛcamasamukhyāndaśa camasānunnayatyanyānacchāvākacamasāt .
pariplavayonnetā droṇakalaśādupastīrya pūtabhṛta unnīya droṇakalaśādabhighārayati .
sarvacamasānāmeṣa kalpaḥ.
prasthiteṣvevonnīyamāne sūkte tasminparihite sāvitreṇa grahāvādadāte .
śukramadhvaryurmanthinaṃ pratiprasthātā.
ādadate camasām̐ścamasādhvaryavaḥ .
prokṣitābhyām̐ śakalābhyām̐ śukrāmanthināvapidhatto'panuttau śaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma ityaprokṣitābhyāmadhastātpām̐sūnapadhvam̐sayatastābhyāṃ caivopayacchataḥ.
stuto'si janadhā devāstvā śukrapāḥ praṇayantviti śukramadhvaryurharati stuto'si janadhā devāstvā manthipāḥ praṇayantviti manthinaṃ pratiprasthātā.
tāvādānāveke samāmanantyurvantarikṣamiti gacchataḥ.
āyuḥ saṃdhattaṃ taṃ me jinvataṃ prāṇam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatamapānam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvataṃ vyānam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvataṃ cakṣuḥ saṃdhattaṃ tanme jinvatam̐ śrotram̐ saṃdhattaṃ tanme jinvataṃ manaḥ saṃdhattaṃ tanme jinvataṃ vācam̐ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatamityagreṇa havirdhāne aratnī pātre vā saṃdhattaḥ .
anādhṛṣṭā'sītyaṅguṣṭhābhyāmuttaravedimākramete .
tāṃ viparihantau viparikrāmataḥ.
suvīrāḥ prajāḥ prajanayanparīhi śukraḥ śukraśociṣeti dakṣiṇenādhvaryurharati suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhi manthī manthiśociṣetyuttareṇa pratiprasthātā .
jinvethām̐ supathyā madhvā vītamiti yajamāno'numantrayate'greṇā''havanīyam .
abhito yūpaṃ purastātpratyañcāvavatiṣṭhete .
paścātprāñcaścamasādhvaryavaḥ .
saṃjagmānau diva ā pṛthivyāḥ śukraḥ śukraśociṣetyadhvaryu: saṃjagmānau diva ā pṛthivyā manthī manthiśociṣeti pratiprasthātā'ratnī pātre vā saṃdhattaḥ .. 17 ..
2.6.8.18
āyuḥ stha āyurme dhattamāyuryajñāya dhattamāyuryajñapataye dhattaṃ prāṇaḥ sthaḥ prāṇaṃ me dhattaṃ prāṇaṃ yajñāya dhattaṃ prāṇaṃ yajñapataye dhattaṃ cakṣuḥ sthaścakṣurme dhattaṃ cakṣuryajñāya dhattaṃ cakṣuryajñapataye dhattam̐ śrotram̐ sthaḥ śrotraṃ me dhattam̐ śrotraṃ yajñāya dhattam̐ śrotraṃ yajñapataye dhattaṃ tau devau śukrāmanthinau kalpayataṃ devīrviśaḥ kalpayataṃ mānuṣīriṣamūrjamasmāsu dhattaṃ prāṇānpaśuṣu prajāṃ mayi ca yajamāne cetyabhimantrayete .
prokṣitau śakalāvabhyādhattaḥ śukrasyādhiṣṭhānamasi śukraiṣā te samittayā samidhyasvetyadhvaryurmandhino'dhiṣṭhānamasi manthinneṣā te samittayā samidhyasveti pratiprasthātā.
nirastaḥ śaṇḍo nirasto marko'panuttau śaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma ityaprokṣitau bahirvedi nirasyato'pa upaspṛśya .
prātaḥ prātaḥsāvasya śukravato manthivato madhuścuta indrāya somānprasthitānpreṣya madhyata:kāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñjuhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛtsakṛddhutvā śukrasyābhyunīyopāvartadhvamiti saṃpreṣyati.
vaṣaṭkṛte sarve yugapajjuhvati .
sa prathamaḥ saṃkṛtirviśvakarmā sa prathamo mitro varuṇo agniḥ. sa prathamo bṛhaspatiścikitvām̐stasmā indrāya sutamājuhomi svāhetyadhvaryustasmai
mitrāya sutamājuhomi svāheti pratiprasthātā .
sānuvaṣaṭkārāveke samāmanantyananuvaṣaṭkārāveke'nyataram̐ sānuvaṣaṭkārameke .
uttarataḥpurastādbahiṣparidhyāhavanīyādaṅgāraṃ nirvartyaiṣa te rudra bhāga iti tasminnetaṃ manthinaḥ saṃsrāvaṃ pratiprasthātā sarvahutaṃ juhoti .
madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavo'nuvaṣaṭkṛte juhvati.
praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātuḥ pra yajamānasya pra sadasyasyeti saṃpreṣyati .
sado bhakṣānharanti.
sūdavacchukrapātram̐ sādayati .
hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛtsakṛddhutvā śukrasyābhyunīyopāvartante .
tairadhvaryuḥ pracarati .
maitrāvaruṇacamasamādāya praśāstaryajeti saṃpreṣyati vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛte hutvā camasādhvaryave prayacchati sado bhakṣam̐ harati .
evamuttaraiḥ pracarati .. 18 ..
2.6.8.19
brahmanyajeti brāhmaṇācchaṃm̐sinaṃ potaryajeti potāraṃ neṣṭaryajeti neṣṭāramanīdyajetyāgnīdhrram .
tasya camasamādāya sado gacchati sa hoturācaṣṭe'yāḍagnīditi.
sa bhadramakaryo naḥ somaṃ pāyayiṣyatīti hotā pratyāha .
homābhiṣavābhyāmadhvaryorbhakṣo vaṣaṭkārācca vaṣaṭkartṝṇām̐ samākhyānāccamasinām .
vaṣaṭkartā pūrvo bhakṣayati tato'dhvaryurjaghanyaścamasī.
homayorvaṣaṭakāravyavāye bhakṣavyavāye vaṣaṭkārayośca homavyavāye matiśeṣaṃ pratigrahaṇaṃ ca bhakṣaḥ. nānāgṛhītayośca samavāye.
ya vaiśyarājanyayoḥ somabhakṣaṇaṃ vidyate.
yadyabrāhmaṇaḥ somaṃ pipāsenngrodhastibhinīrāhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhanyunmṛjya yadanyām̐ścamasānunnayatyathaitaṃ yajamānacamasamata unnayati yadanyām̐ścamasāñjuhvatyathaitasya darbhataruṇenopahatyāntaḥparidhyāhavanīyādaṅgāraṃ nirvartyāhaṃ tvadasmīti juhoti yadanyām̐ścamasānbhakṣayatyathaitasya camasasya yajamāno bhakṣayati .
dvidevatyānbhakṣayanti ..
hotā'dhvaryuḥ pratiprasthātā ca .
evamanupūrvāḥ..
anyonyasminnupahavamicchante .
upahvayasvetyāmantraṇaḥ. .
upahūta iti prativacanaḥ .
yatra kva caikakāle bhakṣayeyuranyonyasminnupahavamiccheran .
dviraindravāyavaṃ bhakṣayati sakṛtsakṛditarau .
purastādaindravāyavaṃ prāṇeṣūpanigrāhaṃ purastānmaitrāvaruṇaṃ cakṣuṣopanigrāham̐ sarvataḥ. parihāramāśvinam̐ śrotrayorupanigrāham .
sarvānbhakṣayitvā nānusṛjantyā'vanayanāt .
sarveṣām̐ saṃpātānhotṛcamase'vanīya puroḍāśaśakalamaindravāyavasya pātre'vadadhāti payasyāṃ maitrāvaruṇasya dhānā āśvinasya tāni dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyām̐ sādayatyātṛtīyasavanātpariśerate .
niravadāya hotra iḍāmādadhāti .
upahūyamānāmupodyacchante camasām̐ścamasādhvaryavaḥ.
hotṛcamasamāspṛṣṭaṃ dhārayati .
upahūtāṃ prāśnanti ye prakṛtau .
iḍāśakalamacchāvākāya nidadhāti prāśitāyāṃ mārjayitvā .
vājinena carati yathā vaiśvadeve .. 19 ..
2.6.8.20
savanīyānāṃ mārjanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate yathā nirūḍhapaśubandhe paśupuroḍāśasya .
yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti teṣāṃ vyākhyāto bhakṣamantraḥ.
sarveṣāṃ prathamo hotā sakṛtsakṛdbhakṣayati dviḥ sve camase punaḥ.
.abhyunnītānāmadhvaryurdvirbhakṣitānām̐ sakṛtsakṛdbhakṣayati .
tṛtīyam̐ hotrakā antataḥ.
asarvānbhakṣayitvā''pyāyasva sametu ta ityāpyāyayanti te nārāśam̐sā bhavanti .
tāndakṣiṇasya havirdhānasya paścādakṣamudagāyatānsādayatyantarā neṣṭurāgnīdhrasya ca camasau sādayati . upaviśatyacchāvāko'greṇa svaṃ dhiṣṇiyaṃ bahiḥsadasam .
tasmai puroḍāśaśakalamādadadāhācchāvāka vadasva yatte vādyamiti .
upo asmānbrāhmaṇānbrāhmaṇā hvayadhvamityacchāvākenocyamāne'cchāvāko vā ayamupahavamicchate tam̐ hotarupahvayasveti saṃpreṣyati .
yatrainam̐ hotropahūyamānaṃ jānāti tasminkāle'cchāvākacamasamādāyonnīyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati .
tasminparihite'cchāvāka yajeti saṃpreṣyati vaṣaṭkṛte juhotyanuvaṣaṭkṛte hutvā harati bhakṣam .
tena na samaṃ bhakṣayati .
nāsminnupahavamicchate .
yadyasminnupahavamiccheta bhakṣayetyeva brūyāta .
bhakṣitāpyāyitamantarā neṣṭurāgnīdhrasya ca camasau sādayati .
etadevāta ūrdhvamacchāvākacamasasya sthānam ..20..
2.6.8.21
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
8.8 athāṣṭamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ.
ṛtugrahaiḥ pracarato dvādaśabhistrayodaśabhiścaturdaśabhirvā dvādaśasu sarvānnānā juhutastrayodaśasvanyatarau saha caturdaśasu saha prathamau sahottamau .
asannā hūyante .
pūrvasya pūrvasya śeṣa uttaramuttaramabhigṛhītaḥ .
upayāmagṛhīto'si madhave tveti svena pātreṇādhvaryuḥ pūrvaṃ gṛhṇātyupayāmagṛhīto'si mādhavāya tveti svena pātreṇa pratiprasthātottaram .
vyatiṣaṅgaṃ gṛhṇītaḥ.
pūrvo'dhvaryuraparaḥ pratiprasthātā .
pūrveṇa pūrveṇa mantreṇādhvaryuruttareṇottareṇa pratiprasthātā.
dakṣiṇenādhvaryuḥ saṃcaratyuttareṇa pratiprasthātā.
nānyonyamanupapadyeta .
praviśantamadhvaryuṃ graheṇa parigṛhṇāti niṣkrāmantaṃ pātreṇa.
ṛtunā preṣyati triradhvaryurāha triḥ pratiprasthātā.
pātrayormukhe viparyasyartubhiḥ preṣyeti dviradhvaryurāha dviḥ pratiprasthātā .
punarmukhe viparyasyartunā preṣyeti sakṛdadhvaryurāha sakṛtpratiprasthātā.
adhvaryū yajatamityucyamāne honaretadyajeti saṃpreṣyati .
svayaṃ vā niṣadya yajataḥ ..
adhvaryoḥ pātre pratiprasthātā saṃpātamavanayati tasyaikadeśamadhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre .
pratiprasthānena bhakṣayanti ..
dvirhotā sakṛtsakṛditare .
yasya yasya vaṣaṭkāre juhutastaṃ taṃ prati bhakṣayataḥ ..
mārjālīye pātraṃ prakṣālyā''yatane sādayati .. 21 ..
2.6.8.22
indrāgnī āgatam̐ sutamiti svena pātreṇābhakṣitenaindrāgnaṃ kalaśācchastravantaṃ gṛhṇāti .
tam̐ sādāyitvā'greṇa hotāraṃ prāṅmukha upaviśyeḍā devahūriti śastramupākaroti . .
yatrainam̐ hotā'bhyāhvayate tasminkāle śom̐sāmoda iveti pratyāhvayate śom̐sāmoda ivothāmoda iveti vā .
uttiṣṭhanpradakṣiṇaṃ paryāvartamānaḥ prathamaṃ pratigaraṃ pratigṛhṇātyabhimukho'ta ūrdhvastiṣṭhanprahvo vā .
sarveṣu virāmeṣu praṇave ca .
nārdharcāllupyate .
nābhi pratigṛṇāti.
ubhayaṃ vyāhāve karoti śom̐sāmoda ivothāmoda iveti .
yatra kva ca hotā viramedothāmoda iveti prabrūyāt .
sarvaśastrāṇāmeṣa kalpaḥ.
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camamām̐ścamasādhvaryava ukthaśā yaja somasyeti saṃpreṣyati . vaṣaṭkārānuvaṣaṭkārau nārāśam̐sānanuprakampayanti .
vyākhyāto grahanārāśam̐sānāṃ bhakṣaḥ.
āpyāyanasādane ca nārāśam̐sānām .. 22 ..
2.6.8.24
omāsaścarṣaṇīdhṛta iti śukrapātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśātstutaśastravantaṃ gṛhṇāti .
tam̐ sādayitvā stotramupākaroti tadvyākhyātam .
apavṛtte stotre śastramupākaroti tadvyākhyātam .
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścapasādhvaryava ukthaśā yaja somasyeti saṃpreṣyati vyākhyātamanuprakampanaṃ grahanārāśam̐sānāṃ bhakṣaḥ sarvabhakṣāḥ.
nā''pyāyanasādane bhavataḥ .
tribhirukthyavigrahaiḥ pracarataḥ .
upayāmagṛhīto'si mitrāvaruṇābhyāṃ tvetyukthyasthālyā ukthyapātreṇa tṛtīyaṃ maitrāvaruṇaṃ gṛhṇāti.
eṣa te yonirmitrāvaruṇābhyāṃ tvetyāyatane sādayati.
punarhavirasīti sthālīṃ pratyabhimṛśati.
maitrāvaruṇacamasamukhyāvekādaśa camasānunnayati .
purastādāgnīdhracamasādacchāvākacamasamunnayati stutaśastre bhavataḥ .
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścamasādhvaryava ukthaśā yaja somānāmiti saṃpreṣyati .. 23..
hutvā devebhyastvā devāyuvaṃ pṛṇajmi yajñasyā'syuṣe juṣṭamiti maitrāvaruṇacamase grahasaṃpātamavanayati .
bāhyataḥ sada ālabhya .
yadi kāmayetādhvaryurātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyamiti brāhmaṇavyākhyātānyatranayanāni teṣāṃ yāthākāmī.
sarveṣāṃ prathamo maitrāvaruṇaḥ sakṛtsakṛdbhakṣayati dviḥ sve camase
tasyādhvaryurdvirbhakṣitasya sakṛdbhakṣayati tṛtīyaṃ maitrāvaruṇaḥ .
tataḥ pratiprasthātottarābhyāmukthyavigrahābhyām̐ stutaśastravadbhyāṃ pracaratyetenaiva kalpena .
indrāya tveti dvitīye; grahaṇasādanau saṃnamati punarhavirasīti sthālīṃ pratyabhimṛśati .
brāhmaṇāccham̐sicamasamukhyām̐ścamasānunnayanekasmai camasagaṇāya rājānamatirecayati . brāhmaṇāccham̐sicamase grahasaṃpātamavanayati na pratiprasthātā bhakṣayati .
indrāgnibhyāṃ tveti tṛtīye grahaṇasādanau saṃnamati .
na sthālīṃ pratyabhimṛśati .
acchāvākacamasamukhyām̐ścamasānunnaya sarvam̐ rājānamunnaya
mā'tirīrico daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti saṃpreṣyati .
acchāvākacamasamukhyām̐ścamasānunnayati sarvam̐ rājānamunnayati nātirecayati .
daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjati .
acchāvākacamase grahasaṃpātamavanayati na pratiprasthātā bhakṣayati .
agniḥ prātaḥsavane pātvasmāniti sam̐sthite juhoti .
praśāstaḥ prasuveti saṃpreṣyati .
sarpatetyāha praśāstā.
saṃtiṣṭhate prātaḥsavanaṃ prātaḥsavanam .. 24 ..
2.6.8.24_36
iti hiraṇyakeśisūtre'ṣṭamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
saṃpūrṇo'yamaṣṭamaḥ praśnaḥ.
[10paṭaka: ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
763
2.6.8.24_37
athāṣṭamaḥ praśnaḥ.
tatra prathamaḥ paṭalaḥ.
mahārātre budhyante .
rātremahānbhāgo mahārānaṃ tasminmahārāne rātreryo mahānbhāgastasminnityarthaḥ . mayū-
ravyaṃsakādilakṣaṇaḥ samāsaḥ . samāsānto māgapadalopaśca tadāditvāt . etādṛśe
vyākhyāne yadi somau sarasutau syātāṃ mahati rātriyai prātaranuvākamupākuryāditi śrutau
śrutaṃ rātriśabdamahacchabdayoliṅgamedakṛtavaiyadhikaraṇyaṃ sādhakam . mahatī cāsau rātri-
śveti vigrahastu naivātra bhavati . mahatvasya rātriviśeṣaṇatve mahatvaṃ rātrau, mānakṛtaṃ tacca
2.6.8.24_38
vasante sarvathā naiva saṃbhavati . uttarottaraṃ rātrīṇāmatpamānatvāt . rātriṣu mahattvaṃ tu
dakṣiṇāyana evottarottaram . tathā sati mahatīṣu rātriṣu satīṣveva bodhanaṃ syāt,
bodhanasya ca sutyārthatvādatraiva kartavyatā syāt . vasantādharātrāveva kartavyatā syādvā .
tasyā eva mahattvāt . sā ca prakṛte virudhyetetyato naitādṛśo vigraho'tra yuktaḥ .
etenānantarodāḍhataśrutau rātriyā iti caturthī yathā ṣaṣṭhyarthe tathā mahatīti mahacchandaga-
tasaptamīvibhaktirapi ṣaṣṭhayarthikaiva . etadanurodhena puṃliṅgamapi viparyastaṃ kartavyamiti kusṛ-
ṣṭikalpanā nirastā draṣṭavyā . tatra mahacchabdena rātritṛtīyabhāgo gṛhyate . kimetādṛśa-
meva mahatvamityatra niyāmakamiti cet . vakṣyamāṇasya svaramāṇastvanudita upāśumudite'-
2.6.8.24_39
ntayāmamubhāvanudita ityekeṣāmiti sūtrasyaiva niyāmakatvāt . etenaiva jānīmo yāvatā
kālenopāṃśuparyantamubhayaparyantaṃ vā karmānudite bhavati tadanurodhena boddhavyamiti . etene-
damapi jñātaṃ bhavati caturdhāvibhaktarātritṛtīyabhāgādyamāgātmake kāla eva boddhavyamiti .
nanu kimarthamidaṃ sūtramarthādeva tasiddheriti cenna . āśukarmakārimirapyūvigbhiratasmi
neva kāle boddhavyaṃ natvetasya purastādupariṣṭādvetīcchāsiddhaniyamanārthatvāt . nanvevamapi
mahārāne karmāṇyupakramanta ityetāvataiva sidhyati nārtho bodhavacaneneti cenna . tasya
saṃbandhaviśeṣajñāpanārthatvāt . yatra mahārāne bodhanamasti tatraiva purā vācaḥ pravaditoḥ
prātaranuvākopākaraṇaṃ nānyatreti . tena dvādaśāhe prāyaṇīyātirātrākhye prathamasautyadi
2.6.8.24_40
vase samāpta evāhanyudite'pyāditye dvitīyasautyadivasīyaprātaranuvākopākaraṇaṃ kartavya
bodhanāmāvāditi siddhaṃ bhavati . etena yatra hotā''śvinaṃ śaṃsati tatra maitrāvaruṇaḥ
prātaranuvākamanubrūyāditiśāstrāntarabalātpratiprasthātraiva dvitīyasautyadivasakarma kartavyaṃ
yāvatparyantamadhvaryuḥ pūrvakarmaṇaḥ sakāśānirmukto bhavati tāvatparyantamadhvayonirmuktatāyā-
madhvaryureva tata āramya karotīti keṣāṃcinmataṃ nāsmākamanukūlamiti pradarśitam .
2.6.8.24_41
tathā karmāṇyupakramante yathā purā vācaḥ pravaditoḥ prātaranuvāko bhavati .
yathā vāco manuṣyāṇāṃ pakṣiṇāṃ vā pravaditoḥ pravadanātpurā prāk prātaranuvāka
.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūrya- [8 aṣṭamaprabhe-
bhārabdho mavati tathā tadanurodhena karmāṇi yajñatanūhomādīni upakramanta bhāramanta
ityarthaḥ . karmopakramastu kṛtaśaucaireva kāryaḥ . anyathā karmaṇyanadhikāraḥ syāt . nātā
eva karma kuryuriti kecit . kṛtahastapādaprakṣālanā ācāntā evetyanye . na ca
pharmānte hastapādānprakṣālyāntareṇa cāsvālokarī devayajanamāmiprapadyanta iti hastapādā-
prakṣālyā''nobhre yajamānamupasaṃgacchanta iti kalpasūtre ca hastapādaprakṣālanamātreṇaiva
karmādhikārasyoktatvena snāna vinavādhikāro nityaṃ snānaṃ tu svakāle bhavatyeveti vācyam .
asvayaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmapappācarenasvityanena yājñavalkyavacanena sūtroktasyāpi pakṣasya
bādhāt . tathā ca snātvā karmāṇi kurvīteti smṛtau snātasyaiva karmakaraṇe'dhikārasyoktaḥ
sāmānyaśāstramanusṛtyaiva strotareva karma kartavyamityeva yuktaṃ paraṃ tu amantrakamidaṃ snāna-
miti draṣṭavyam . saṃdhyopāstistu madhya eva svakāle .
2.6.8.24_42
prajāpatirmanasā'ndho'cchet iti trayastrim̐śataṃ yajñatanūrāgnīdhre juhoti .
smārtāvṛtā''jya saṃskṛtya tena homo davihomadharmeṇa . prajāpatirmanasetyādayastraya-
triṃśanmantrā yajñatanūsaṃjñakāstaiḥ sādhyāstrayastriṃśatsaṃkhyākā āhutī hotītyarthaḥ . tatra
prathamā catuṣpadā . trayodaśī triṃśī ca tripadā . itarā dvipadāḥ . viṃśatyādyāḥ
sadaikatva iti kośādekavacanam .
viśeṣamatrā''ha-
2.6.8.24_43
pūrvāṃ pūrvāmanudrutyottarayottarayaikayā nu prathamayā .
pranāpatirmanasā'ndho'ccheta iti pūrvī yajñatanūḥ . dhātā dīkṣāyāmityuttarā yajñatanūḥ .
tatra prajāpatirmanasā'ndho'ccheta iti pūrvī yajñatanūmanudrutya saṃyojya dhātā dīkṣāyāmi-
tyuttarayā yajñatanvā juhotītyarthaḥ . evaṃ dhātā dīkṣāyāmiti dvitīyāṃ yajñatanūṃ saṃyojya
savitā bhṛtyāmiti tṛtīyayā yajñatanvā . savitā bhṛtyāmiti tṛtīyāṃ yajñatanūṃ saṃyojya
pūṣā somakayaṇyāmiti caturthyā yajatanvetyāditrayastriṃśadyajña tanūparyantam . etadarthame -
vobhayatra vāpsā . saṃhitārūpamevaitadyojanam . āhutiṣu trayastriṃśattvasiddhyarthamupāyamāha-
ekayā nu prathamayeti . nuravadhāraṇe . trayastriṃśyāhutistu ekayaiva prathamayeti . ekayeti
vacanamantimā yajñatanūmanudrutya prathamayā yajñatanvā juhotītyevaṃ syāt, antimāpekṣayā
prathamāṣā anantaratvenottaratvāttatpūrvatvenāntimāyāḥ pūrvatvāt, pūrvī pūrvīmanudrutyottara-
yottarayeti mūtrāt, athavā'ntālopo vivṛddhiti nyāyenānudravaṇaviśiṣṭayā'ntimayā
yajñatanveti syāttanmā bhūditṣetadartham . ekaśabdaḥ kevalavācī . prathamayeti vacanaṃ tenaiva
nyāyena kevalāyā antimāyāḥ prāptāyā nivāraṇārtham . juhoticoditatvātsvāhākāraḥ.
yatra mantragaṇeneti pāremāṣayā pratimantram .
i. ja. sa. na. ḍha. 'rayai.
[1pra0paṭalaḥ ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
765
2.6.8.24_44
yajñārtiṃ prati juhotītyekeṣām .
yajñasyā''tiyajñātistāṃ yajñātim . ātivināśo 'va iti yāvat . anena naimi.
tikatvamapyetasya homasya keṣāṃcidācāryāṇāṃ mate bhavati . yajñātimityatra karmapravacanīya-
saṃjñā . tena pratiyajñāti artha homa iti siddhaṃ bhavati nanu rātri saṃbandhitṛtīyabhāgādhi
karaṇakabodhanābhāvarūpayajñātinimittaka evāyaṃ homa iti . etadpayatātinimittake
homa prāpte. prāyaścittasya saṃdhānārthatvena prabalatvādādau prāyaścittārtha kṛtvā'nantaraṃ
nityaḥ kartavya iti somatantra eva yatkicidyāvineṣe'nādiṣṭa idaṃ prāyaścittaṃ hotavyaṃ
natu pāśakaiṣṭikatantrayoḥ . uttarasūtre savanīyasya tantraṃ prakramayatītyetāvanaiva pāśukatantra-
metaditijñānasiddhau paśuśabdopādānaṃ yajñatanūhomaḥ somatantrasaṃvandhyeva tatrānādeśe'.
yameva homa iti . doṣaniharaṇe sāmarśatiśayātsarvaprāyaścittamapi hotavyam . ekapā-
mitivacanātprāyaścittātmakatvaṃ pākṣikamiti gamyate .
2.6.8.24_45
savanīyasya paśostantraṃ prakramayati .
sabane sautye'hani bhavaḥ paśuḥ savanīyastasya paśostanaṃ karmakalāpaṃ prakramayati āra.
mata ityarthaḥ .
tasya nirūḍhapaśubandhena kalpo vyākhyātaḥ .
2.6.8.24_46
tasya savanīyasya . anyadagnīpomoye kṛtavyākhyānam . ṣaḍḍhotṛpaściṣṭo na staḥ .
aṅgabhūtatvātpaśoḥ . agnipraṇayanāntaṃ karma kṛtatvāllupyate . savanīye paśī nāgnyanvādhāna
vidyata iti niṣedhādanvādhānāmāvaḥ . prāyaṇīyāprabhṛtiṣvityanena vanopāyanādyabhāvaḥ .
na barhirvidyate prastaramevā''harati barhiṣaḥ kalpena .
2.6.8.24_47
barhiḥ pāśukaṃ bāhaḥ . utkarabarhistu vidyata eva . nanu prastaramevā''harati barhiṣaḥ
kalpenetyevakāreṇaiva bahiyavacchedo bhavati kimarthamayaṃ niṣedho na barhividyata iti cenna .
barhiṣaḥ kalpena prastaramevā''haratītyetāvatyevocyamāne bahiryavacchedo na bhaviṣyati
kiṃtu barhiṣaḥ kalpasthaiva bahirāharaṇe vyavacchedo bhaviṣyati . tathā ca tūṣṇīmāharaṇaṃ
syāttadā tavyāvartayituṃ niṣedhasyā''vaśyakatvāt . na bahirvidyata ityetāvatyevocyamāne
prastarasyāpi bahiṣṭvānivṛttiḥ syāttacyāvṛttyartha prastarameā''haratītivacanam . prastaramāha.
ratyevetyevakārasyā''haratītyetadanantaramanvayaḥ . tathā caivamartho bhavati barhiṣaḥ kalpenā''-
haratyeva na tu saṃnahanamapīti . evarītyevayakāraḥ sārthako bhavati tena saṃnahanaṃ yadā''-
2.6.8.24_48
pastamvenemābahiḥ saṃnayati na vā bahiḥ prastarameveti sūtreṇa sanātīti vyākhyātṛprada.
śiṃtaśeṣeṇa prāpitaṃ vyāvaya̭te . utkarabahirarthameva śulvakaraṇaṃ na prastarārtham . utkara.
bahirathai śulvakaraṇādi sa te mā sthādityantaṃ karoti . susaṃbhṛtā svā saṃbharāmoti
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [8 aṣṭamapra-
nāsti śuruvasyaivābhāvāt . abhito yonirityetadapi nāsti anantaroktahetoḥ. utka-
bahiḥsaṃbharaṇe'lubhito yonirityetadeva . āpastvāmitīndrasya svetyetadvayaṃ prastara-
syā''dau kṛtvotkaravarhiṣaḥ karoti . bṛhaspatermūrdhā harāmītyādinidhānāntamubhayoḥ
sahaiva . urvantarikṣaṃ prehītyasminmantre tu nohaḥ . gamanakriyāyā ātmanyeva saṃbandhena
2.6.8.24_49
bahiḥsaṃbandhāsaṃbhavāt . he ātmannaru vistīrṇamantarikṣamiva barhi praticchedanārthaṃ gata-
stataḥ parāvṛtya prehi vihāradeśaṃ prati prakarṣaṇa gacchetyetādṛśo yātmasaṃbandhaḥ . nana
barhiṣa evātra saṃbandho'stu kiṃ bādhakamiti vācyam . pūrvasminnetādṛśa eva manne
vyabhicārādgamanakaraṇamantraladarśanādgamanakarturekatvāca . adityāḥ sada āsīdetyatrā''.
sīdatamiti dvivacanānta kaho bhavatyeva . bahirabhidhāyakatvāt . evaṃ devaṃgamamāpti adi.
tyāstvā pṛṣṭhe sādayāmītyanayorapi devaṃgame sthaḥ . adityā vāṃ pṛṣṭhe sādayāmīti
yathāyathamūhaḥ . paribhojanīyākhyamuṣṭimulaparājyarthamuṣṭi taiḥ sahavā''harati prakṛti
vattūṣṇīmeva . agnīṣomīyavikārapakṣa āścatrālaḥ prastara aikṣavī tiraścī kāmayamayāḥ
2.6.8.24_50
paridhayo'dhikāḥ pautu dāravemya iti paśusūtroktamāśvavālaprastarādikaṃ sarvamastyeva .
carhistu naiva . na bahirvidyata iti niṣedhasyātrāpi pravṛttau bādhakābhāvāt .
2.6.8.767
pātrasam̐sādanakāle pracaraṇīṃ prathamām̐ srucaṃ prayunakti .
pātrasaṃsādanakāla ityanena paristaraṇapāṇiprakṣālanolaparānīstaraṇabrahmayajamānatadana-
karaṇāni sūcyante . athavā pātrasaṃsādanakāla ityasya pātrasaṃsādanadeśa ityarthaḥ . tathā
ca pātrasaṃsādanadeśe pracaraṇyāḥ prayoga iti artho bhavati . dṛṣṭaṃ ca kālaśabdasya
deśaparatvaṃ baudhāyanasūtre sa uparavāṇāṃ kāla ityādau . sa ca pracaraṇyāḥ saumikatvā-
cchālāmukhīyottaratālimadeśa eva . nanu savaiṣṭikapāśukapātrasaṃsādanadeśo yaḥ sa eva
pracaraṇyāḥ saumikyā api tathā ca kathaṃ deśabheda iti cetsatyam . śālāmukhīya gāha.
patyakarmabhyo'nvavasyanti tasmingārhapatyakarmāṇi kriyanta iti vacanātpracaraṇyāḥ soma.
karbhasaṃvandhipātratvena śālāmukhīyo tarataḥsaṃlagnadeśa eva svatantratathaiva pracaraṇyā:
prayogo na tu kramaprāpte sthāne dvaṃdvatvadharmeṇevarītyā deśabhedasaṃbhavāt . vedastu mahāve.
dhartha kṛto yaḥ sa eva śālāmukhīyasyottarato darbhānsaṃstīrtha yathāyeṃ pāśukāni pātrāṇi
prayunakti . tatra pracaraṇī tuvamadhikāṃ prayunakti . sā ca juhādibhyaḥ trubhyaḥ prathamā
bhavati . āgantūnāmante niveśa iti nyāyena prākṛtasnukāyogānantaraṃ satapātraprayogāna-
1 rana, ga, sti bahiṣo'bhā . 2 kha. ga. tapyate prastarasabharaṇa utta nidhanādikaraṇaka-
nidhānābhāvāt . utkarabahiḥsaṃbharaṇe tu alabhito yonirikhetadeva lubhyate prattarābhāvāt . ā .
3.kha. ga. pretamiyatroī kecitkurvanti . tanna . ga" | 4 kha, ga . tu karbhanā .
-
1praḥ paṭalaḥ ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnābyākhyāsametam . 767
2.6.8.767_51
taraṃ vaitasyāḥ prayogaḥ syāttaṃ vārayituṃ prathamāmitivacanam . prathamamiti parityajya prathaṃ.
māmityevaṃ vacanaṃ sugbhya evaṃ prāthamyaṃ syānnatu sarvapātrebhyaḥ prāthamyamityetādṛśārtha bodha-
yitum . suggrahṇa vasāhomahavanīvajuhūreveyaṃ natu kevaḻaṃ juhūkāryakāritvamātramitijñā-
panārtham . tena sutyāni jubāṃ vyāpṛtāyāṃ paśubandhe vasāhomahavanīvatpracaraṇyeva bhavati .
tathā ca bharadvājaḥ-pracaraṇyā soma iti . vyāptāyāṃ jubāmiyaṃ homakāryeṣu bhavatīti .
ata eva pālāśīyam . anayo de kiṃ phalamiti cet . juhūkāryakāripātrāṇāṃ viśeṣa.
pacanābhāve vaikakṛtatvaṃ juhūrūpapātrāṇāṃ pālāśatvamiti . yadi juhūkāryakāriṇāmapi
pātrāṇāṃ juhūrūpatā syāttadā vaikaṅkatatvavidhāyakaparibhāṣā niravakāśatvenāpārthikā
syāditi jñeyam . vaisarjanahomasaṃvandhipracaraṇyāṃ juggrahaṇābhāvānna pālāśatvaṃ kiṃtu parimā-
ṣāprāptavaikaṅkatatvameva . daṇḍayūpī na prayunakti prayuktatvāt . yūpaśakalamapi na prayu.
nakti prayojanābhāvāt.
2.6.8.767_52
ājyagrahaṇakāle pracaraṇyāṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvottarāsu gṛhṇāti .
ājyagrahaṇakāla ityanena pavitrakaraṇādikamājyotpavanāntaṃ pāśukaṃ karma sūcyate .
na brahmavaraṇaṃ vācaspata ityāyeva brahmaṇaḥ samānakāle pracaraṇīmādau tūṣṇīmeva juhūvatsaṃ-
mṛjya jur̤ādinucaḥ samāṣṭiṃ . pracaraṇyā juhūtve'pi avaṣaṭkārasaṃbandhitvāttūṣṇī saṃmārgoṃ
vasāhomahavanyā iva . upabhṛddhavayostu pṛthaṅmantrasatvātsamantrakaḥ saṃmārgaḥ . prayoga
ājyagrahaṇe ca prāthamyātpratyāhāranyāye[na]tanmadhyapatitasamārge'pi prāthamyam . praca-
raṇyā caturgrahītamapūrvahomārthatvāttuṣṇīmevā''nau gṛhoptottarāsu juhādiṣu paśvagṛhvā-
tītyarthaḥ . pracaraṇyāḥ prathamatvāttāmapekṣyottaratvaṃ julādīnām . spayasya varmanyevā''-
jyagrahaṇaṃ viśeṣavacanāmāvāt . ānīdhe vā . akeṣāṃ prāgvaṃśe'gnīṣomīyasyā''jyāni
gṛhṇātyāgnīdhe savanīyasyottaravedyāmanuvandhyāyā iti āpastambasūtrāt . uttaravedipsa-
mīpe vā . apareṇottaravoda savanīyasyānūbandhyāyāścā''jyāni gṛhṇātītyeka iti tenaiva
vikalpenābhidhānāt . etatpaśāntarasatvaṃ sūcayitumeva vā''nyagrahaṇakāla iti vacanam .
asminkalpe kālaśabdo deśaparo jñeyaḥ .
2.6.8.767_53
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantryedhmaṃ vediṃ prastaraṃ ca prokṣya prokṣaṇyavaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjya prastaram̐ sādayitvā srucaḥ sādayati .
ukta taraparisaṃkhyārthamanukramaṇam . āmantraṇena prasavo'pyupalakṣyate. anyathā''mantra-
ṇasyaiva nirarthakatvāpatteḥ . idhmaṃ vedi prastaraṃ ca prokṣya prokṣaṇyavaśeṣa nināyetyanena
1 kha, labhyate.
saṃtyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [aṣṭamapraśne-
phrameṇāntadi purogranthītyādeḥ pratyukṣaṇāntasya nivṛttiḥ kriyate . prokṣaṇyavaśeṣa ninīya
pavitre apimṛjyetyanena krameṇa viṣṇoḥ stūpo'sīti purastātprastaragrahṇa vyāvayate .
pranthivinaṃsanaṃ tu bhavatyeva . tadvinā pavitrāpisarjanāsaṃbhavāt . ata eva tadanuguṇa-
2.6.8.767_54
tvānna vyavadhāyakaṃ bhavati . pavitre apisṛjya prastara5 sāiyitvetyanena krameṇa brahmaṇe
prastarapradāna tṛṇairantardhānaṃ śulbastaraṇamanūbājārtholmukodūhanamāhavanīyakarupamāghārasa-
midhorabhyādhānaṃ vidhṛtyorāsādanaṃ ca vyāvaya̭te . stīrṇana carhiṣā'ntaritatvādeva tṛṇaira-
ntardhānābhāvaḥ . śulvastaraṇamapi na . tasya bahirāstaraṇāṅgatvena tadabhākādeva tadabhāva-
siddheḥ . śulbasya pratipattistu prastareṇa saha sādanamātrameveti . anuyānārthotkod-
hanāhvanīyakalpanayoḥ savayaiva vyāvṛttina kiṃtu asminkāle vyāvṛttiḥ . tenā''jyā-
bhimantraṇottaramele kartavye eva . atra kartavyatāyāṃ kramo bādhitaḥ syāt . naca lopa
evānayorastviti vācyam . alopena nirvāhe sarvathā tasyānucitatvāt . ādhārasamidhora-
2.6.8.767_55
myādhānamapyājyābhimantraṇottarameva . prastarasya pradānābhāvādeva pratyādānābhāvaḥ .
athavā'gnīṣomīyapaścarthānyānārtholmukayorekaśevī prajñātau sthāpayitavyau tayoḥ savanī-
yapaśvarthānyājāḥ kartavyā iti . āyanīyakalpanasyāpi tatsahacāritvādeva nivṛttiḥ .
evamagnīṣomīyapaśvarthācārasamidhāveva prajñāte tathaiva sthāpanāye . asminkalpa idhme
tatastvāmaṣṭādaśadhā saṃbharāmi susaṃmṛtā, ekā samidhaṃ yajñāyuranusaṃcarām, dhṛṣṭi
saṃbharāmi susaṃbhṛtetyūhaḥ . vidhutyorāsādanaṃ tu khupyata eva . pavitre apisṛtya prastara-
sādanādi pratipadyata ityetāvanaiva siddhe prastara5 sādayitvā sucaḥ sādayatītigurusūtra-
karaṇādevamatra jñāyate prastara eva sarvāsā khucāmatra sādanamiti . atrā''staraṇarūpame
2.6.8.767_56
vā''sādananityarthataḥ siddhaṃ bhavati . khucaḥ sādayatīti anuvāda eva . tena suvasvadhina
tyājyasthālīpṛṣadājyasthālīsuganimantraṇājyābhimannaṇāni bhavantyeva . agnīṣomīyavi.
kārapakṣe bahirva sarva yathāprakṛtyeva . paridhayo'pyasminpo bhavanti vidhṛtī ca .
2.6.8.767_57
ayaṃ no agnirvarivaḥ kṛṇotvityāgnīdhramabhimṛśati .
yajamānenāyaṃ yajña ityanena mantreṇa pañcahotrā ghā''jyābhimarśa kṛta āgnīdhamānī.
dhanaṇḍapamabhimaśati . maṇḍapa śabdo janāśraye vartate . maṇḍapo'strī janāśraya iti
kośāt . tatra janāśrayatvaṃ stambhacatuṣṭayoparidattavaṃśopariṣṭāittācchādanasaṃbaddhabhūmāveva
vartate natu kevala ācchādave kevalabhūmau ca . āgnīdha upaviśya havirdhāna upaviśya
sadasyupaviśyetyādau viśiṣṭa eva śaktimahāt . bhūtabhāvyupayogaṃ hi dravyaṃ saṃskāramaī-
tātinyāyasiddho'bhimatmikaḥ saṃskāro yadyapyācchādanataviśiṣṭhabhūmyoraviśiṣṭo bhūta-
bhāvyupayogasya tulyatvāttathā'pi bhūmeḥ sākṣādupayogāttasyā evābhimarśaḥ . ubhayore-
kadā sparśāsaṃbhavena viśeṣaṇāṃśe bādhāt . nāgṛhītaviśeṣaṇa nyāyena viśeṣyāṃśa evaṃ
150 paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam .
769
paryavasānam . kevalācchādane'pi yadyapyupaveśanaṃ saṃbhavati tathā'pi tasya karmaṇyayo-
gyatvānmaṇḍapaśabdena na grahaṇam . yadyapi āgnīdhaṃ praviśya havirdhāna praviśya sadaḥ
praviśyetyatra praveśakaraṇatvamavakāśasyāpi tathā'pi avakāśa upaveśanāsaṃbhavānna
maṇḍapaśabdena grahaṇam . na ca yogadhāraṇavalena tadapi saṃbhavatīti vācyam . tathā
satyapi tasya karmānupayuktatvena prakṛte grahaṇāyogāt . ekadeśābhimarśana sarvo'pi
maṇḍapo'bhimṛṣṭo bhavati . abhimarśamantrapāṭhayoḥ samāna kālikatā sarvatra . vānasātā-
vityanto mannaḥ.
First 67 of 614 passages. Read on
Linked texts (6)
- Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Vaikhānasaśrautasūtra — Vikhanas, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Adhyāyas 1–7 (input A. Pohlus) — Sanskrit
- Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit
- Adhikaraṇaratnamālā — Sāyaṇa, Sanskrit