Abhijnanasakuntalam 6.1
Mitabhāṣiṇī 6.1
- Language
- Sanskrit
6.1.1
ubhāviti | 'āvruta' bhaginīpatirbhagavān (prasādanākiraṃ pa : nāsau vastuta eva tayorbhaginīpati | “bhaginīpatirāvṛtta' ityamara ) 'yadājñāpayati' tadeva kurvaḥ | nāvapara madhye prativabhrova | 'kathaya' yathāruci vada iti puruṣa prati| puruṣa iti| udgilati ṣṭhatīmati 'udgāla' baḍiśam (gu ityetasya ghañi rūpam | pakṣe udgalaḥ) | 'jālam udgālaya ādi' yeṣāṃ tai 'upāyai = ṭasbānāma' ātmīyānā 'bharaṇaṃ' varttana 'karomi' | śyāla iti| 'idānīṃ' vākabhūṣāyām | 'viśuddha ' hisādidoṣavarjita 'ājīva jīvanopāya ? upahāsa eṣa | hiṃsādimiṣṭeṣṭa ājīva ityabhiprāya | puruṣa iti| he 'bhartta' svāmin nagarapāla 'eva' mā bhaṇa' kathaya| ājīvaṃ mā ninda| anvayaḥ-yat kila vinindita karma sahaja, tat na hi vivarjanīyama, śrotriya anukampāmṛdurapi paśumāraṇakarmadāruṇa| vyākhyā-yat kila vininditaṃ gahyaṃ karma sahaja janmanā saha jāta, jātiniṣṭhamityartha 'tat na hi' naiva vivarja nīya tyājyama| 'śrotriyo' vaidika, vedoktakarma nirato brāhmaṇa ityatha 'anukampayā' karuṇayā 'mṛdurapi' komalo'pi san 'paśūnā' prāṇinā' yata 'māraṇa' ghāta yajñā vadhaḥ, tena 'karmaṇā' tadanuṣṭhānena 'dāruṇa ghoro bhavati| yathā śrotriyeṇa jātigatā paśuhatyā ninditāpi na tyajyate tathā mayāpi matsyabandhanam| etena nāpyasau nindā na cāham| ["mṛdura pa" (ta, vi-, nyā- )-"mṛdureva' (rā-, ma-) ] ||
6.1.2
ekasmindivase mayā rohitamatsyaḥ khaṇḍaśaḥ kṛtaḥ kalpitaḥ [svarūpaṃ prakṛtyaitau grantha dīrghau dṛśyete] 'kalpitaḥ' sandarbhitaḥ 'jāva ta' devān tasyā udarābhyantaraṃ ruddhā 'prekṣe' paśyāmi [pratyaṅge vai bhaviṣyadarthe vartamāne 'laṭ' tatkevalaṃ janaiḥ 'mahadratnena' darśanoyena 'bhāsuraṃ' dīptimantaṃ 'aṅgulīyakaṃ prekṣitaṃ' dṛṣṭam ! 'daśante' daraśayan 'vikrayārtha viniṣpādanena 'asya' aṅgulīyakasya vikrayārthamanusandhidadātīti 'darśayan' medasan kaṅkaṇairupaśobhinam, vikrayārtha pradarśayettam anyadaiva, vipra paścātsvasampadyamānairyuṣmām itīva darśayan 'bhāvimiśraiḥ ' mānyairbhavadbhiśśaṅka 'gṛhītaḥ' baddhaḥ | 'mārayata' prāṇebhyoyojayata 'vā kuṭṭayata' prāṇavimuktaṃ dṛḍhaṃ khaṇḍayato 'vā' kuruta sarvamapyaritvā bravīmi dānamasya' aṅgulīyakasya 'āgamaṃ' prāpti tasya vṛttānta 'vṛttā' | ["prekṣe tāvat' - ityādisūlam ( ta-, cā- )- "etadratnabhāsuramaṅgaloyakaṃ dṛṣṭam" ( rā-, vi-, ma- ) || "kuṭṭayata" ( ta-, cā) 'muñcata' (rā-, vi-, ma- ) ] || śyāla iti| 'vissagandhī' grāmagandhī gandhaḥ asya darśanena tadbhāvena eva iti niḥsaṃśayaṃ nūnaṃ godhāṃ māṃsaṃ khādati yaḥ sa 'godhādī' godhābhojanaśīlaḥ 'matsyaṃ badhnāti' yaḥ sa evaṃ dhīvara eva| anyathā kasyaiṣā śyāmatā gātrasya tadasya jātyapi matsyaṃgrāhaḥ 'asyāḥ aṅgulīyakadarśanaṃ vimṛśyaṃ' vicāraṇīyaṃ tadrūpaṃ satyaṃ na vā ityādīdamādyam| 'rājakulameva' rājabhavanameva 'gacchāmaḥ'| svāmine nivedayāmi sa eva vimṛśatu satyaṃ na veti
6.1.3
rakṣiṇāviti| 'daṇḍo' 'nvayasya 'bhedaka' rbhedakaḥ | kūrpāsavileta damanādyarthaṃ baddham asti, bandhanaṃ kṛtavāṃstathā baddhā dṛṣṭvā ityarthaḥ | 'yāva' diti | 'yāvan' yatkālam imam aṅgulīyakam' aparamapya' etadantavṛtāntasya vyatikarambho 'yathopalabdham' avyayībhāvaḥ | tadasi yasmin rūpeṇa enaṃ yathātathā [viparyāyaṃ yatha, nivedanaṃ kariṣyatiityam, bhatre svāmine duṣyantāya 'nivedya' tato 'bhartuḥ śāsanaṃ prāpya' 'pratīkṣa' gṛhītvā 'niṣkrāmāmi' tāvat 'iha puradvāre apramattau' sāvadhānau bhūtvā 'māṃ pratipālayataṃ pratīkṣadhvam | ubhāviti | 'svāminaḥ prasāda' nmanugrahaṃ tasmai ["kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ" iti caturthī 'prāvaśatu' | sūcaka iti| 'cirāyata' vilambate| [cira iti prātipadikaṃ kāla viśeṣe vartate | upacārāt cirayukto'pi ciraḥ, śarmaṃ kāyaśca yaḥ| sa ivācarāti iti kyaṅ ]| ["cirāyate" (rā-, vi-,) - "cirayati" (ma-) - "carayati" (ta-, na-)]| sampradāne caturthī| Here aṅgulīyakana (karmaṇā) bharttāram abhipreti, Hence the rule the bhāṣā| (d) pratīṣā—prati + iṣa means grahaṇa| Compare "pratoṣanīyāstahastābhi"—Act IV (e) niṣkrāmāmi—nis + kram + laṭ mipa =niṣkrāmyāmi, niṣkrāmāmi| kram becomes krāsa in the parasmaipada| 3 svāmi &c—The sense is svāmiprasāda labdhu praviśatu| Hence 4 cirāyate—cira is long time ciram allāsā iti cira + ac epithets, cira means cirayukta| cira iva ācarati iti cira + kyaṅ + laṭ be defended by kaṇḍvādibhyoyak |
6.1.4
jānuka iti | 'nanu' cāpepe | karabhīra' iti, dhīrare' ityaha 'rajjugraṃthinā' vadhyamānatvāt | vācyā lambo | rājāna paśyati jana na hi yathāvadhi | ito vilokya | sūcaka iti | 'asya' yā 'vadha' ityana tasya sumanas ' puṣpa pūvyamacchandiraṃ [ "āpa sumanaso vadhvāṃ kaṇṭhasraksikayā samam | ete striyo vadhyamanusāri kateṅgāstavadabha || ' ] 'pinaddha ' vanya, [ "vaḍibhagurakhādmanavarūpokapamaśeno" ityādīna padye kathinaṅkam ] 'mai imau sphurata' nbandena | puruṣa iti | 'bhāvaḥ' mando bhavan 'akāraṇa' kāraṇābhāve 'māraka' hantā 'bhavituṃ' na arhati' | jānuka iti | 'asmāka svāmī' nagarapāla 'patra haste' yasya tādṛśa san 'rājaśāsana' rāṣṭra śāsanama ājñā pratīṣya gṛhītvā 'ita' atrā diśimukha' yasya tādṛśo dṛśyate' | athavā tva 'gṛdhrobhyo bali upahāro bhavithyasi' gṛdhrā te māsa bhakṣayiṣyanti, 'vā' athavā 'śuna śūkarasya mukha' dṛśyata syāt mukha 'drakṣyasi' | rājājñāyā sulabhya mṛtaṃ bā tvā gṛdhrā, bhakṣantu mukhi 'likhāta jīvita vā kukuraḥ khādiṣyanti | jāla iti | jālena upajīvati jīvikā vartayati iti jālopajīvī' dhīvara 'mucyatām'| 'upapanna' yukta | 'āgama' 'prāptivṛttānta ityartha' | sūcaka iti | ‘yamasya sadanaṃ’ gṛham | ‘pratinivṛtta’ pratyāgata, [mṛtaḥ punarjīvita ivāyam ityarthaḥ] | ‘muktāni’ apanītāni ‘bandhanāni’ yasya tathāvidhaṃ ‘karoti’ | puruṣa iti | he ‘bhatta’ svāmin ‘adha’ pṛcchāmi ‘me ājīva’ kathaṃ jīvanaṃ kīdṛśaṃ’ kiviṣaḥ | gato matsyo gataścāṅgurīyakaḥ tadahaṃ kenopāyena jīvikāṃ karomi iti vidyāsāgaraṣyākhyā |
6.1.5
fisherman says एकस्मिन दिवसे—on a certain occasion—not—अद्य śāsanaṃ iti | 'bar̤a lokantā mūrkhena masita' tuccha 'prasāda' pāritoṣānam | sūcaka iti | karaṇa te prakārāsaut kintu rājānugraheṇa na kevalaṃ prāptaravimuktaḥ kapi tu parthena pūjita | tanyārthe śūnāya gatvā prajā puskandhame ārohati | jānuka iti | 'mahārhaṃ mahāmūlyaṃ ratna yasmin tadrucireṇa tena aṅgulīyakena sva 'karmo bahumanena' sanmatena bhavitavyam' | ratna dṛṣṭā bharttā kaṅagu॰lakam cāhatavān 'iti pāritoṣika puraskāra kathayati' | puraskāra dṛṣṭrāhameva manye |
6.1.6
śyāla iti 'tasmin aṅgulauyakasyata mahārha ratna bhartu na bahumatam iti takayāmi manye | kintu 'tasya' aṅgulīyakasya 'darśanena abhimata' priyo 'jana smārita | tata pāritoṣika | priyajanasmaraṇācihnanāpi kṣaṇa—prakṛtyā' svabhāvena gambhīro'pi' gūḍhabhāvā'pi paryyaśruṇo' savāṣpa 'nayana' prasā yathāvivā muhūrtta ma āsīt' | sūcaka iti 'āvuttena sevitaṃ nāma nyāyameva bhartṛsevā kṛtā| jānuka iti| 'manu ānpi| 'asyā matsyaghātā śatro' dhīvarasya kṛte tadartham [kṛte ityavyayaṃ nimittārthaṃ] sevi tama vuttena iti bhaṇa' | sevālabdha dhīvarasya jāta kṛta kena sevā iti puruṣa' dhīvaram 'asūyayā' doṣavikaradarśana saha 'paśyati'| 1 (a) darśanena—prayojakakarttā| Thus smito jana smṛta (noncausative) = darśanena kamino jana smārita (causative) [b] bhartu— bharttā is the karttā of mananakriyā in karttavyanta| 'ktasya ca varttamāne' iti ṣaṣṭhyante karttari ṣaṣṭhī| [c] abhitapta—abhi+tapa+kta karmmaṇi| smṛ+ṇic gives [e] paryudaśru&c —paryaśrutāni aśrūṇi yayo te paryudaśruṇī| See now Tika 2 matasyābho-- With the reading mātsyikabhartta expound matasyān ghnanti iti matasā + ṭhak = mātsyikā fish-killers ie fisher-men teṣāṃ bharttā svāmī| Raghava explains “matasyena jīvantīti mātsyikā teṣāṃ is made by the rule 'paryusamatsyānna ṣṭhan' (Pan 4 4 35 )
6.1.7
puruṣa iti| he 'bhaṭṭāraka' svāmin 'itaḥ' prasādaprāptāt arthāt 'adhaṃ yuṣmākaṃ sumanasāṃ' acanāprāpyānāṃ puṣya ṇāṃ 'mūlyaṃ bhavatu' | adya prāptaprasā bhavantaḥ acaṃnīyā me na cāma ma'nnū'kṛtā'ni acanapuṣpā'ṇi tata puṣpamulyamidaṃ mayā vo dīyate| mānuṣa dṛṣṭyā bhītasya prasādānāttaṃ | jānuka iti| 'etāvaducyeta' yuktamevaitat| śyāla iti| mahattara 'atiśayana mahān [itarapecayā atiśaya ] 'khalu idānīṃ 'me' priyavayasyaḥ svāyī kṛta ] saṃvṛttaḥ asmākaṃ prathama sauhṛdaṃ sauhṛdārambha maitrīsthāpanāmakṣya āśu dṛṣṭaḥ, kṣadraḥ maṭaḥ| prādaṇḍaḥ | anāḥ| dṛṣṭasākṣi tu mānād[miśrāmayapradarśakaṃ bhavati] kādambarī' madyaṃ 'sākṣiṇī' pratyakṣadarśino yasmin tadyathātathā ['mānādarśane mattaṃ jñānaṃ' iti ini] iṣyata' prārthyate mayā| 'śuṇḍā' kādarā paṇyaṃ yasyā tayā 'āpaṇaṃ' paṇyaśā lāṃ gacchāma'| praveśayati iti 'praveśaka' nāvarātprayukta bhāvibhūtārthasūcaka aṅkamukhaviśeṣa | the king 'rājā bhaṭṭārako deva"-Darpana tata 'ākāśena' ita 'yānaṃ gamanaṃ' tana [bhāve lyuṭ | bha yaprayogāt apsarā ' ityekatve'pi ] |
6.1.8
sānumatīti | 'yāvat yatkāla 'sādhujanasya' satpuruṣāṇām 'abhiṣekakāla ' snānasamaya tāvat 'paryāyeṇa'yathākrameṇa 'nirvarttanīya 'karaṇīyam 'apsarastīrtha' 'hastināpurasamīpasthe tīrthaviśeṣe yat 'sānnidhyam' upasthiti tat 'mayā nirvarttitaṃ' kṛtam 'iti' asmāta heto 'sāmpratam' adhunā 'asya rājarṣe' udanta vṛttāntam [“vārtā pravṛttirvṛttānta śarīrabhūtā-By the rule "śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ" here śarīra is comi e. expresses abhūtatadbhāva | "śreṇyādiṣu cvyarthavacanam"-Katyayana. (supa supā) [or-śarīrasyabhūtā, ṣaṣṭhī ṣadūta]| Or śarīreṇa tulyā or śarīramiva iti niścatā| [Cf - "mātṛbhūta ityatra bhūtaśabdasya upamānārthatvam kaiyaṭakāreṇa pratyapādi" -cāritravardhana], as dear to me as my own body, or-śarīrañca tat bhūtañca (ii) Menaka's command ( तथा आदिष्टपूर्वा,) । 2 [a] ki nu khalu-We have here praśna ( kim ), ( nu ), and sakhī apatī me vartate", "yo ya pradīya sakhyā me.. abhimaṃta" &c. infra [c] ādara -ā+dṛ+ap bhāve| sakhyāḥ ādara = Esteem for my roti iti tiras +kṛ + ṇini karttari striyām = tiraskariṇī| We do not get tiraskāriṇī because as Bhanuji remarks "nipātanāddhasvābhāvaḥ| ātambahariapaṇḍura vasantamāsasya jīvasavvassa | diṭṭhosi cūakaroja udumaṅgala tumaṃ pasāemi || [ātāmraharitapāṇḍura vasantamāsasya jīvasarvvasva| dṛṣṭo'si cūtakoraka ṛtumaṅgala tvāṃ prasādayāmi |
6.1.9
'cūtāṅkuram avalokayantī' navodgatatvāt sādaraṃ paśyantī | 'ceṭī' paricārikā | 'pṛṣṭhataḥ' paścāt | dve ceṭyo praviśataḥ | ete eva udyānapālike | ātāmreti | anvaya —he ātāmraharitapāṇḍura, vasantamāsasya jīvasarvasva, ṛtumaṅgala cūtakoraka, dṛṣṭo'si, tvāṃ prasādayāmi | vyākhyā—he 'ā' īṣat 'tāmra' tāmravarṇaṃ 'harita' śyāmalaṃ 'pāṇḍara' śubhraṃ, tribhirapi varṇai kiñcit miśra ityartha 'vasantamāsasya' prathamasya vāsantikamāsasya phālgunasya 'jīvasya' jīvanasya 'sarvasva' sārabhūta 'ṛto'— vasantasya 'maṅgala' prathamasūcakatvāt maṅgalārambhabhūta 'cūtakoraka' cāmramukula, tvaṃ 'dṛṣṭo'si' | ataeva tvāṃ prasādayāmi | prasanno bhava yathā asmin vasante'haṃ sukhaṃ vaseyam | dvitīyeti | he 'parabhṛtike' [parabhṛtikā iti prathamāyā nāma] 'kiṃ katham ekākinī' asahāyā 'mantrayase' jalpasi | prathameti | he 'madhukarike' [madhukarikā iti dvitīyāyā nāma ] 'cūtakaliṅgāṃ' cāmramukula 'dṛṣṭvā parabhṛtikā' kokilā unmattā 'bhavati' | unmattā ekākinī mantrayate eva, tatra kāraṇaṃ na praṣṭavyam | prathamāṃ prati dvitīyāyā ṛju praśna | kautukapriyā prathamā tu parabhṛtikā iti śleṣamālambya kokilāpakṣe nītavatī | dvitīyeti | 'harṣeṇa saha tvarayā' druteva 'upagamya' prathamāyāḥ samīpasthā bhūtvā | 'katham' iti cāścaryeṇa 'madhoḥ' vasantasya [madhuśabdo vasante puṃsi] 'māsaḥ' kālaḥ 'upasthitaḥ' prāptaḥ kim ?
6.1.10
prathameti | 'he madhukarike' [ataeva iti śeṣaḥ] 'eṣa idānīṃ tava' bhramarakāminyāḥ 'madena' mattatayā yāni 'vibhramagītāni' vilāsabhānāni teṣāṃ kālaḥ' samayaḥ bhramarataḥ vasante kusumitāsu mañjarīṣu tvaṃ gāyasi, sa eva samayaste prāptaḥ | dvitīyeti | he 'sakhi yāvat' yatkālam 'agrayoḥ pādayoḥ sthitā' gucche sthitāyā durārohatvāt aṅgulīṣu sthitā satī [ "istyādyaṅgasyāgraśo guṇe'bhidheye'bhidheyavadbhāvam" iti vāmanaḥ] prāguktavāṃ cūtakalikām gṛhītvā kāmadevasya arcanaṃ karomi tāvat 'mām avalambasva' dhāraya | viṣama is vilāsa grace viṣamayuktāni gītāni viṣamagītāni | śākapārthivādvi | madajāni viṣamagītāni | śākapārthi vādi | naiṣām | three portions agra madhya, paścāt| agrau ca tau pādau ca agrapādau the fore- prathameti | 'yadi khalu' niścita 'mamāpi darśanaphalasya phalaṃ bhavati' tadā bhavadamba nānyatā |
6.1.11
dvitīyeti | 'kakathine' tvayā mayā vā yadukta 'api etat' phala lābha 'sampadyate' sidhyati| kāraṇamāha—'yato' yasmāt 'nau śarīra dvidhā sthita jīvita' prāṇā 'ekameva' | 'aye' ityādinā 'cūtamasava' kāmukalikā 'prabuddho'pi avikasito'pi 'bandhanabhaṅgena' vṛntacchedena 'surabhi' ghrāṇatarṣado bhavati | 'kapotahasta iti sañjñāśabdaḥ karataladvau sarvāṅgalyaṅgreṣe varttate| tameva [ svārthekan ] 'kṛtvā' añjali badvā ityarthaḥ | anvaya –he cūtāṅkura, me datta (san) gṛhītadhanuṣa kāmasya pathikajanayuvatikṣadā pañcābhyadhika' śaro bhavitumarhasi| vyākhyā-he 'cūtāṅkura' sahakāraprasava 'me mayā [ vyayametat ] 'datta ' san 'gṛhīta dhanuryaina tasya [ dhanuṣaśca" iti nityoṣyānaṅ kavivivakṣayā prakṛta,| yadvā -' 'gṛhītadhanuṣkasya' ityeva pāṭha' | tatra dhanuṣaśabdo na sakārānta kintu ukārānta | svārthekan ] 'kāmasya pathikajanānā' pānthānā' yā 'yuvataya' taruṇī bhāryyā proṣitapatikā yā ramaṇya tā eva 'lakṣya ' śaravya tadāviṣya 'pañcasu' prasiddheṣu śareṣu pañcādhika' śreṣṭha, [ nirdhāraṇābhāvāt ṣaṣṭhīsamāso vā ] 'śaro bhavitu' arhasi yujyase| ityuktvā kandarpamuddiśya 'cūtāṅkara' bhūmau 'kṣipati' | salute by joining the palms "kapoto'sau karo yatra śliṣṭamūlāgrapārśvakaḥ |
6.1.12
3 (a) arhasi me-Raghava reads tvamasi mamā, -also kāmāya &c. sundara tvaṃ gṛhītadhanuṣe kāmāya dattaṃ asi | pathikajanayuvatilakṣyā pañcamādhikaśaro bhava | (b) kāmasya-The construction is not kāmasya dattaṃ but kāmasya अनङ् (समासान्त) attached But धनुष् frequently appears without it. Compare "saṅkalpajanmā dhṛtadhanuṣamaṅgaṃ na badhnan", "dhṛtadhanuṣa raghunandanaṃ vadāmi" &c. Or the Prakrita gahaścadhaṇussa = gṛhītadhanuṣkasya which is "dhanuḥśabda striyānādau rātribhede dhanuṣyapi" iti haimaḥ | Compare "dhanurvaṃ praviśato'pi nirgaccha kiṃ kariṣyati" | (d) pañcāmādhika -The five arrows of Cupid are 'aravintamaśokañca cūtañca navamallikā | nīlotpalañca pañcaite pañcabāṇasya sāyakāḥ ||" पञ्चानाम् अभ्यधिकं -the prohibition 'न निर्धारणे" being inapplicable. Or expounding pañcānāmabhyadhikaṃ call it a supsupā || praviśyeti | 'apaṭīkṣepeṇa' nepathyaraṅgamadhyayorantarāle datta paṭam apanasārya iti prāg vyākhyātam | ātmāna na jānāti tatamabuddhau he 'anātmajña' avimṛśyākāriṇi ityartha 'mā tāvat' evaṃ kārṣī | daivena 'duṣyantena madhutsave' vasantotsave [bhāve saptamī] 'pratiṣiddhe'pi' sati 'cūtakalikāyā bhaṅgam ārabhase' prakramase | adhunaiva dṛṣṭāsi mayā ubhe iti | "ārya" mānyo bhavān 'prasīdatu' prasanno bhavatu, kopa tyajatu | 'na gṛhīta' jñāta 'artha' vasantotsavapratiṣedharūpa vastu yābhyā tathāvidhe 'bāvam' | ajñānādaparādha mṛṣyatāmāvayorityartha | 1. (a) अपटी &c-Explained in Act IV (b) अनात्मज्ञे— kañcukīti |
6.1.13
'yat śāsanam' ājñā vāsantikai vasantakāle puṣyādbhi [ ṭhañ ] 'tarubhirapi' pādapairapi 'tān' tarūn 'āśrayante' ye te 'pavibhidya' paribhidya 'pramāṇīkṛta pālitaṃ' tat śāsana 'yuvābhā na kila śrutam'| kila ityarucau| nāha śraddadhe aśruta śāsanamiti | tarupachibhi pramāṇīkaraṇa prapañcayati 'tathāhi' iti— anvaya—cūtānāṃ kalikā ciranirgatāpi sva rajo na badhnāti| kuravaka' yadapi sannaddha tat korakāvasthayā sthitam | puskokilānā ruta śiśire gate'pi kaṇṭheṣu skhalitam| śaṅke smaro'pi cakita tūṇāddha kūṭa śara saṅharati| vyākhyā—cūtānā kalikā' āmramañjarī [jātāvekavacanama] 'cira nirgatā' prakaṭitā 'api svam' ātmīya 'raja ' parāga' na badhnāti' dhatte 'kuravaka' kuravakīkusuma 'yadapi' yacca 'sannaddha vikāśa' prati sañjībhata 'tata korakasya avasthayā' mukulapeṇaiva 'sthitam' | 'pusāṃ kokilānā' kokilayūnām [ruyogāntalopa | rutvamatvaṃ | anunāsikatve pum̐skokilānāṃ ityapi ] 'ruta' rava 'śiśire' hime 'gate'pi' himāvasāne'pi 'kaṇṭheṣu skhalita' pratihata kaṇṭhapayyantamāyātaṃ na tu bahirni sṛta matta śaṃtam | śiśirātyaye'pi, itthamapakuḍa cūtakorake apraphulle kuravake, sadyate ca kokilānāpe 'śaṅke' manye 'smaro'pi' bhagavān manmatho'pi, ki puna pakṣiṇa pādapā vā 'cakita ' īvājñayā vicalita san 'tūṇāṃte arddhākṛṣṭa ' śāsanaghoṣaṇāy prāk niṣkāśitaprāya 'śara saṅharati atāddeśyantūrya pratipraveśayati || prahartumanā evāsīt smara | kathamamyathā nirgatā cūtakannikā, sannaddha kuravaka, rutanirataśca kokila | parantu devādeśāt na praharati| tādṛśo'pyādeśo yuvābhyā na śruta |
6.1.14
yujyate evaitat iti vakrokti ["kuruvakam" ( rā- )—"kuravakam" ( ta, nyā-, ma-) ] || sānumatīti| krūro'pi cakita ityādi yata śaṅkate tatra 'sandeho nāsti|' rājarṣe' dṛṣyanta 'mahāprabhāva prakhyātāya | tata cakita eva kara śāsanalaṅghanabhaiyā [ mūlama (ta-, nyā- )- | rāghavādonāntu udyānapālikayoriyamūkti | || prathameti| he 'āryya rāṣṭriyeṇa nagarapālena rājaśyālena 'mitrāvasunā bhartu' svāmina 'pādamūla caraṇasamīpa 'preṣitayo āvayoḥ kati' svalpāni divasāni'[pu sobāsya bhūriprayoga ] gatāni| 'atra ca' iha nagare ca no pramada mṛhajjanatam [khalāday karttari] 'vana' tasya vihāravanikāyā ityartha 'pālanakarma samarpitam'| 'tan tasmāt 'āgantukatayā' acarāgamanena hetunā 'eṣa vṛtānta ' vasantotsavapratiṣedha 'āvābhyām śrutapūrva ' ita pūrvaṃ na śruta | (a) kati - kim + ḍati| (b) divasāni is paṅliṅga, āgantukatayā —ā + gam + tun karmaṇi (dhokā) = āgantu a guest a newcomer "svāgavaiśika āganturatithirnā gṛhāgate" ityamaraḥ| āgantureva iti kan kañcukī | 'bhavatu' yātu tat | 'puna' bhūyo'pi 'eva na pravarttitavya' cūtakali kāmaṅgādibhakatsavārambho na karttavya | ubhe iti | 'nau' āvayo 'kautūhala' kutukam 'asti' asmin viṣaye | 'yadi anena janena śrocita ceṭījanena 'śravaṇayogya sadā 'ki nimitta' kena hetunā bhartrā vasantotsava pratiṣiddha ' tat 'śrāya' kathayatu | sānumatīti | 'manuṣyā utsavapriyā' priyotsavā 'khalu', tathāpi utsava pratiṣiddha | tat manye 'guruṇā kāraṇena bhavitavyam' |
6.1.15
kañcakīti | "bahulībhūta' bahuka' gatam 'etat' utsavapratiṣedhanimitta 'ki na kathyate'| yat savaira jñāta tasya śravaṇe ko doṣa | 'atra' asmin nagare ihāgamanāt paramityartha 'śakuntalāyā pratyādeśāt nirākaraṇāt yat 'kaulīna' rājño lokavāda [ "syāt kaulīna lokavāde" ityamara ] tat 'ki bhadryo karṇapatha na āyātam' bhavatobhyā na śrutam ? connection with nimitta, kāraṇa, hetu &c. Hence ki nimittam, kena nimittena, kasmin nimitte &c are correct The Varttika is "nimittakāraṇahetuṣu sarvāsāṃ prāyadarśanam" | 2. utsavapriyā — priya utsatro yeṣā te | The pūrvanipāta of priya is op- 3 (a) bahulībhūtam—abahūla bahula' bhūtam iti bahula+ci+bhū+kta karttari has become many, i e, has spread प्रसृतम् —। cf, 'पौरषु सोऽह bahulībhavantam" etc (b) śakuntalā &c.—kule bhava iti kula+kha=kulīna noble. tasya bhāva iti kulīna+aṇ kaulīnam primarily kulīnatvam , a scandal, "kaulīna syāt kulīnatve guhye—" iti viśva.| Now see Tika.
6.1.p1
ubhe iti | aṅgulīyakasya “darśanaṃ yāvat” tatparyantaṃ sarvaṃ ‘rāṣṭriyasa mukhāt’ [ apādāne pañcamī ] ‘śrutam’ | kañcakīti | ‘yadeva aṅgulīyakasya’ darśanāt—tatrabhavatī mānyā śakuntalā satya’ tattvata eva [avyayametat] ‘me’ mayā rahasi’ vijane pūrvam ūḍhā ‘ūḍhapūrvā’ vivihitā mohāt’ matibhramāt ‘pratyādiṣṭā’ nirākṛtā—‘iti devena anusmṛtam’ abhijñātaṃ ‘tadā’ yatkṣaṇe eva “prabhṛti” ādirryasmin karmaṇi tat yathā tathā [yadvā—prabhṛti ityavyayam], deva paścāt tāpam upagata' prāha | anvaya - ramyaṃ dveṣṭi | yathā purā prakṛtibhiḥ pratyahaṃ na sevyate | sanidra eva śayyāprāntavivarttau kṣapā vigamayati | yadā dākṣiṇyena anta purebhya ucitāṃ vācaṃ dadāti, tadā gotreṣu skhalitaḥ (san) ciraṃ vrīḍāvilakṣo bhavati ca | vyākhyā'ramyaṃ' kāmyaṃ vastu yadita pūrvaṃ prītikaramāsīt tat sarva mityartha 'dveṣṭi' aprītikaramiti tyajati | rameṣu viraktī deva | 'yathā purā prāgiva 'prakṛtibhiḥ' amātyai 'pratyahaṃ ' pratidina [ahani ahani iti vīpsāyām avyayībhāva | “napuṃsakādanyatarasyām” iti vikalpe ṭac samāsānta | pakṣe pratyaha ] 'na sevyate' | samprati kadācit prakṛtibhi sevāmanumodate na pratyaham | chatakrāntā 'nidrā' yasya tādṛśa 'eva' jāgradeva 'śayyāyāḥ prāntayo' yāni 'vivarttanāni dakṣiṇe pārśve śayita caṇa dakṣiṇaprāntaṃ tataśca virakta vāmapārśve parivarttanamicchan vāmaprāntaṃ, bhūyaśca dakṣiṇaprāntaṃ, tato'pi punarvāmaprāntaṃ ityeva krameṇa yāni parivarttanāni tai 'kṣapā niśā [niśi niśi eva vṛttatvān bahuvacanam ] “vigamayati' ativāhyati| eva vivarttanaparo mahiṣībhi prārthita 'yadā dākṣiṇyena' udāratayā na tu kāmitayā 'anta purebhyo' mahiṣībhyo [ upacārāt anta pura iti anta purasthavāci] 'ucitāṃ' prārthanānurūpāṃ vācaṃ dadāti, tadā gotreṣu, nāmasu 'skhalita ' bhraṣṭa mana śakuntalāmayahṛdaya śakuntalāśabdameva uccārayan 'ciraṃ' dīrgha kālaṃ 'vrīḍayā' lajjayā 'vilakṣa' laṣṭa lakṣā yasya tathāvidho vihvala ityatha 'bhavati ca' tiṣṭhatyapi | [ 'śayyāprānta"- "vrīḍāvilakṣa" ( rā-, vi-, ma-)-"śayyopānta"-"vrīḍāvanamra" ( ta- nyā- ) ] ||
asmāditi| prakṛṣṭeṇa bhavata 'prabhavata' prabalāt 'asmāt' vimanasaḥ abhibhūtasya bhāvaḥ, "vaimanasyaṃ" manastāpa tasmāt [ heto 5mī] utsava pratyākhyāta '| aye iti| 'ita eva' asyāmeva diśi [saptamyāstasi | āyādi] 'abhivattate āgacchati| 'svakarma' ātmakāryam 'anuṣṭhīyatāṃ' bhavatībhām|
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit