Mitabhashini 6
Mitabhāṣiṇī 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.1 — 12 parts
- 6.7 — 2 parts
- 6.8-2 — 2 parts
- 6.12 — 4 parts
- 6.12-2 — 2 parts
- 6.14 — 2 parts
- 6.16 — 2 parts
- 6.20 — 1 part
- 6.21 — 6 parts
- 6.23 — 2 parts
- 6.24 — 1 part
- 6.26 — 2 parts
- 6.27 — 1 part
- 6.31 — 4 parts
6.1
satyamimāṃ vivāhitā na smarāmi, kintu gurvī hṛdayavedanā mānthā katthai pallī eva krūreṇa
mayā pratyādiṣṭeti | [ “mām” ( ta, nyā- ma ) - “me” ( rā-, vi ) ]
ṣaṣṭho'ṅkaḥ
praveśakaḥ
(tataḥ praviśati nāgarikaḥ, śyālaḥ paścādbaddhaṃ puruṣamādāya
rakṣiṇau ca)| rakṣiṇau ( puruṣa tāḍayitvā ) - ale kumbhīraā
kahehi kahi tue eśe mahāmaṇibhāśure utkiṇṇaṇāmākkhale
lāakīe aṅgulīae śamāśādie [ are kumbhīraka, kathaya kutra
tvayā etat mahāmaṇibhāsuram utkīrṇanāmākṣaraṃ rājakīyamaṅgulīyakaṃ samāsāditam ]
puruṣaḥ (bhītināṭitakena)—paśodante bhāvamiśreā ṇa hage
īdiśakammakālo [prasīdantu bhāvamiśrāḥ| nāhamīdṛśakammakārī]
prathamaḥ-kiṃ kkhu śohaṇe bahmaṇetti kalia rakṣā pahiggahe
diṇṇe [kiṃ khalu śobhano brāhmaṇa iti kṛtvā rājñā pratigraho
datta ]
puruṣaḥ-śuṇadha dāṇiṃ | hage śakrāvadālavāśī dhīvale [śṛṇuta
idānīm | ahaṃ śakrāvatāravāsī dhīvaraḥ ]
dvitīyaḥ-pāuñcalā, kiṃ amhehiṃ jādī pucchidā [pāṭaccara,
kimasmābhirjātiḥ pṛṣṭā ]
śyālaḥ-sūaa, kahidu savvaṃ aṇukkameṇa | mā ṇaṃ antalā
paḍivandhaha [ sūcaka, kathayatu sarvvamanukrameṇa | mā enamantarā
pratibadhāna ]
ubhau-jaṃ āvutte āṇavedi | kahehi | [yadāvṛtta ājñāpayati | kathaya ]
puruṣa – ahake jāluggāladohiṃ macchabandhaṇovāehiṃ kuṭumbabhalaṇaṃ kalemi [ aha jālodgālādibhirmatsyabandhanāepāyaikuṭumbabharaṇaṃ karomi ]
śyāla. ( vihasya )—visuḍo dāṇiṃ ājovo [ viśuddha
idānīmājīvaḥ ]
puruṣa —bhaṭṭā, mā evvaṃ bhaṇa [ bhartaḥ, mā evaṃ bhaṇa ]
sahaje kila viṇindie ṇahu de kamma vivajjaṇīae
paśumālaṇakammadāruṇe aṇukampāmidue vi śottie
6.1.p1
[sahajaṃ kila yadvininditaṃ na hi tatkarma vivarjanīyam
paśumāraṇakarmadāruṇo'nukampāmṛdurapi śrotriyaḥ || ]
śyālaḥ—tadotado [tatastataḥ]
puruṣaḥ—ekkasmiṃ diase khaṇḍaśo rohiamaccho mae kappide
6.1.p2
[ ekasmin divase khaṇḍaśo rohitamatsyo mayā kalpitaḥ ]
6.1.p3
jāva tassa udalabbhantaraṃ pekkhāmi dāva eśaṃ mahāraaṇabhāśuraṃ
aṅgulīaaṃ pekkhide [ yāvat tasya udarābhyantaraṃ prekṣe tāvat
etat mahāratnabhāsuramaṅgulīyakaṃ prekṣitam ] | pacchā hage śe
vikrayārthaṃ daśayante gahide bhavimiśrehi [ paścādahama asya
vikrayārthaṃ darśayan gṛhīto bhāvamiśraiḥ ] | māredha vā kuṭṭedha
vā ayya śe āgamavṛttante [ mārayata vā kuṭṭayata vā ayamasya
āgamavṛttāntaḥ ]
śyālaḥ—jāṇuā, vissagandhī gohādī macchabandho evva
ṇissaṃsaaṃ | aṅguloaadaṃsaṇe se vimariṃsidavvaṃ | rājaulaṃ
evva gacchāmo [jānuka, visragandho godhādī matsyabandha eva
niḥsaṃśayam| aṅgulīyakadarśanamasya vimṛṣṭavyam| rājakulameva gacchāmaḥ]
rakṣiṇau—taha| gaccha ale gaṇṭhibhedaa [tathā| gaccha
are granthibhedaka]| (sarve parikrāmanti)
śyālaḥ—sūaa, idha puraduāre appamattā paḍivālejha ṇaṃ
jāva imaṃ aṅgulīaaṃ jahāgamaṇaṃ bhaṭṛiṇo ṇivediya tado
sāsaṇaṃ paḍicchiya ṇikkamāmi [sūcaka, iha puradvāre apramattau
pratipālayataṃ yāvadidam aṅgulayaka yathāgamanaṃ bhartre nivedya tataḥ
śāsana pratīkṣya niṣkrāmāmi]
ubho-pavisadu āvutte śāmipasādā [ praviśatu āvuttaḥ
svāmiprasādāya ] | (niṣkrāntaḥ)
sūcakaḥ-jāṇuā, cirāyadi kkhu āvutte [ jānuka, cirāyate
khalu āvuttaḥ ]
jānukaḥ—ṇa avasarovasappaṇīyā lāāṇo [ nanu avasaropasarpaṇīyā rājānaḥ ]
sūcakaḥ—phulanti me hatthā imassa vahaśaśa śumaṇo piṇaddhu
[ sphurato me hastau asya vadhyasya sumanasaḥ pinaddhum ] | ( puruṣaṃ
nirdiśati )
puruṣaḥ—ṇāhidi bhāve aālaṇamālaṇe bhavidu [ nārhati
bhāva akāraṇamāraṇo bhavituma ]
jānukaḥ (vilokya)—eśe amhahāṇa' śāmī pattahatthe
lāaśāśaṇa' paḍicchiśra idomuho dekkhīadi| śiddhavatto
dṛvistaśi śuṇo muhaṃ vā dekkhisyasi [ eṣaḥ asmākaṃ svāmī
patrahastaḥ rājaśāsanaṃ pratīṣya itomukho dṛśyate | gṛdhrabalirbhaviṣyasi śunomukhaṃ vā drakṣyasi ]
( praviśya ) śyālaḥ - sūaa muñcedu eso jālovajīvo
uvavaṇṇo dakkhu aṅgulīyaassa āgamo [ sūcaka, mucyatāmeṣa
jāTextInputlopajīvī | upapanna khalu aṅgulīyakasya āgamaḥ ]
sūcakaḥ-jaha āvutto bhaṇādi [ yathā āvṛtto bhaṇati ]
eso jamasadaṇa pavisiya paḍiṇiutto [ eṣa yamamadana praviśya
pratinivṛtta ] | ( puruṣa muktabandhanaṃ karoti )
puruṣa ( śyāla praṇamya ) - bhahṭā, aha kīdiśro me ājovo
6.1.p4
[ bhataṃ, atha kīdṛśo me ājīva ]
6.1.p5
śyāla - esa bhaṭṭhiṇā aṅgulīaamullamammido pasādo vi
dāvido [ eṣa bhartrā aṅgulīyakamūlyasa mmita prasādo'pi dāpitaḥ ]
6.1.p6
puruṣāya arthaṃ prayacchati
6.1.p7
puruṣa. (sapraṇāmaṃ pratigṛhya)—bhaṭṭā, aṇugahidohmi [bhartaḥ
anugṛhīto'smi ]
sūcakaḥ—eśe ṇāma aṇuggahe je śūlādo avadālia hatthikandhe paḍiṭhṭhavide [ eṣa nāma anugrahaḥ yat śūnādavatāryya hastiskandhe pratiṣṭhāpitaḥ ]
jāṇuka - āvutte pāridośie kadhedi mahalliraharaeṇa
teṇa aṅgulīaeṇa śāmiṇo bahumadeṇa hodavvaṃ tti [ āvutta,
pāritoṣikaṃ kathayati mahārharatnena tena aṅgulīyekana svāmino
bahumatena bhavitavyamiti ]
3 pāritoṣika—paritoṣa prayojanamasya iti paritoṣa + ṭhañ reward
śyālaḥ—ṇa tassiṃ mahārihaṃ radaṇaṃ bhaṭṭiṇo bahumadaṃ tti
takkemi| tassa daṃsaṇeṇa bhaṭṭiṇo abhimado jaṇo sumarāvido
muhuttayaṃ pakidigambhīro vi pajjamasuṇaaṇo āsi [ na tasmin
mahārhaṃ ratnaṃ bhartu bahumatamiti tarkayāmi| tasya darśanena
bharturabhimato jana smārita | muhūrttaṃ prakṛtigambhīro'pi paryyaśrunayanaḥ āsīt ]
sūcakaḥ—śevidaṃ ṇāma āvutteṇa [sevitaṃ nāma āvṛttena]
jānuka—ṇa bhaṇāhi imaśśa kae macchaśatuṇo tti [ nanu
bhaṇa asya kṛte matsyaśatroriti ]| (puruṣamasūyayā tathā paśyati)
puruṣaḥ—bhaṭṭālakaṃ, ido addha tumhāṇaṃ sumaṇomulla ṃ hodu
6.1.p8
[ bhaṭāraka, itaḥ arddhaṃ yuṣmākaṃ sumanomūlyaṃ bhavatu ]
6.1.p9
jānukaḥ—ettake jujjai (etāvadyujyate)
śyālaḥ—dhīvara, mahattaro tumaṃ piyavayassao dāṇiṃ me
saṃvṛtto kādambarīsakkhiaṃ amhāṇaṃ paḍhamasohidaṃ icchīyadi
tā soṇḍiāvarṇa evva gacchāmo [ dhīvara mahattarastvaṃ priyavayasyaka idānīṃ me saṃvṛttaḥ| kādambarīsākṣikamasmākaṃ prathamasauhṛdamiṣyate| tat śauṇḍikāpaṇameva gacchāmaḥ]| (niṣkrāntāḥ
sarve )
praveśakaḥ.—PRELUDE
( tataḥ praviśatyākāśayānena sānumatī nāmāpsarā ) | sānumatī—ṇivvattidaṃ mae pajjāaṇivvattiṇijjaṃ accharānitthasaṇṇijjhaṃ jāva sāhūjaṇamama abhiseakālotti saṃpadaṃ imassa
rāesiṇo udantaṃ pañcakkhīkarissaṃ [ nirvvartitaṃ mayā paryyāyanirvvarttanīyam apsarastīrthasānnidhyaṃ yāvat sādhujanasyābhiṣekakāla, iti sāmpratasya rājarṣeḥ udantaṃ pratyakṣīkariṣyāmi ]
meṇaāsambandheṇa sarīrabhūdā me saundalā | tāea duhidunimittaṃ ādiṭṭhapuvvamhi [ menakāsambandhena śarīrabhūtā me śakuntalā | tayā ca duhitṛnimittam ādiṣṭapūrvāsmi ] | ( samantādavalokya ) kiṃ ṇu kkhu uducchave vi ṇirucchavārambhaṃ vitrarāaula dīsai | atthima vo pariṇadhāṇeṇa savvaṃ pariṇāduṃ
kintu sahīe ādaro mae māṇaidavvo [ kiṃ nu khalu ṛtūtsave'pi
nirutsavārambhamiva rājakulaṃ dṛśyate | asti me vibhavaḥ praṇidhānena sarvaṃ parijñātum | kintu sakhyā ādaro mayā mānayitavya ] | hodu imāṇaṃ edvaṃ ujjāṇapāliāṇaṃ tirakkhariṇīparikkhittā passaparivattiṇī bhavia uvalahissaṃ [bhavatu anayoreva udyānapālikayoḥ tiraskariṇīpraticchannā pārśvaparivarttinī
bhūtvā upalapsye ] | ( nāṭyenāvatīrya sthitā )
(tataḥ praviśati cūtāṅkuramavalokayantī ceṭī| aparā ca
pṛṣṭhatastasyāḥ) | prathamādvitīyā-parahudie kiṃ, eāiṇī mantesi [ parabhṛtike
kimekākinī mantrayase ]
prathamā-mahuarie. cūakaliaṃ dekkhia ummattiyā parahudibhā hodi [ madhukarike, cūtakalikām dṛṣṭvā unmattā parabhṛtikā
bhavati ]
dvitīyā (saharṣaṃ tvarayā upagamya )—kahaṃ uvaiṭṭhido mahumāso [ kathamabhyupasthito madhumāsaḥ ]
prathamā—mahuarie, tava dāṇiṃ kālo eso madavivbhamagodāṇaṃ [ madhukarike, tava idānīṃ kāla eṣa madavibhramagītānām ]
dvitīyā—sahi, avalamba maṃ jāva aggapādahidā bhavia
cūakaliaṃ geṇhia kāmadevaccaṇaṃ karemi [ sakhi, avalambasva
māṃ yāvadagrapādasthitā bhūtvā cūtakalikām gṛhītvā kāmadevārcanaṃ karomi ]
prathamā—jai mama vi kallu addhaṃ accanaphalassa [yadi
mamāpi khalu aṅkam arcanaphalasya ]
dvitīyā—akahide vi evaṃ saṃvajjai | jado ekkaṃ evva
ṇo jīvidaṃ dudhāṭṭhidaṃ sarīraṃ [ akathite'pi etat saṃpadyate | yat
ekameva nau jīvitaṃ dvidhāsthitaṃ śarīram]| (sakhomalambya
cūtaprasavaṃ gṛhītvā ) ae appavuḍḍho'pi cūapasavo vandhaṇabhaṅgasurabhī hodi [ aye aprabuddho'pi cūtaprasavo vandhanabhaṅgasurabhirbhavati ]| (kapotahastakaṃ kṛtvā )
arisi me cūaṅkura diṇṇo kāmassa gahīadhaṇuassa
pahiśrajaṇajuailabkho pañcabbhahio saro hoduṃ
(arhasi me cūtāṅkura dattaḥ kāmasya gṛhītadhanuṣaḥ
pathikajanayuvatilakṣyaḥ pañcābhyadhikaḥ śaro bhavitum ||)
6.1.p10
cūtāṅkuraṃ kṣipati
6.1.p11
( praviśyāpaṭīkṣepeṇa kupitaṃ ) kañcukī-mā tāvadanātmajñe
devena pratiṣiddhe'pi madhūtsave cūtakalikābhaṅgamārabhase
ubhe (bhīte)-ppasīdadu ajjo | aggahīdatthāo mham
6.1.p12
[ prasīdatu āryyaḥ | agṛhītārthe āvām ]
6.6
kañcukī—na kila śrutaṃ yuvābhyāṃ yadvāsantikaistarubhirapi
devasya śāsane pramāṇīkṛtaṃ tadāśrayibhiḥ patribhiśca | tathāhi—
cūtānāṃ ciranirgatāpi kalikā badhnāti na svaṃ rajaḥ
sannaddhaṃ yadapi sthitaṃ kuravakaṃ tat korakāvasthayā
kaṇṭheṣu skhalitaṃ gate'pi śiśire puṃskokilānāṃ rutaṃ
śaṅke saṃharati smaro'pi cakitastūṇīrddhakṛṣṭaṃ śaram
sānumatī-ṇatthi sandeho mahāppahāvo rāesī [ nāsti
sandehaḥ| mahāprabhāvo rājarṣiḥ )
prathamā-ajja kati diahāīṃ amhāṇaṃ mittavasuṇā rahieṇa bhaṭṛiṇo pāyamūlaṃ pesidāṇaṃ [āryya kati divasāni
āvayormitrāvasunā rāṣṭriyeṇa bhartuḥ pādamūlaṃ preṣitayoḥ]| ettha
a ṇo pamadavaṇassa pālaṇakamma samappiaṃ| tā āantuadāe
assudapuvvo amhehiṃ eso vuttanto [atra ca nau pramadavanasya
pālanakarma samarpitam| tadāgantukatayā aśrutapūrvvaṃ āvābhyāmeṣa vṛttānta]
kañcukī—bhavatu, na punarevaṃ pravarttitavyam
ubhe—ajja kodūhalaṃ ṇo, jad imiṇā jaṇena sodavvaṃ
kahedu ajja kiṃ ṇimittaṃ bhaṭṭhiṇā vasansussavo paḍisiddho [ ārya
kautūhalaṃ nau yadi anena janena śrotavyaṃ, kathayatu ārya: kiṃ
nimittaṃ bhartrā vasantotsava pratiṣiddhaḥ ]
sānumatī—ussavappiyā kkhu maṇussā | guruṇā kāraṇeṇa
hodavvaṃ [ utsavapriyāḥ khalu manuṣyāḥ | guruṇā kāraṇena bhavitavyam ]
kañcukī—bahulībhūtametat kiṃ na kathyate| kimbhavatyoḥ
karṇapathaṃ nāyātaṃ śakuntalāpratyādeśakaulīnam ?
ubhe—sudaṃ raṭṭiamuhādo jāva aṅgulīaadaṃsaṇaṃ | [ śrutaṃ
rāṣṭriyamuravāt yāvadaṅgulīyakadarśanam ]
kañcukī—tena hi alpaṃ kathayitavyam | yadaiva aṅgulīyakadarśanādanusmṛtaṃ devena satyamūḍhapūrvā me tatrabhavatī rahasi śakuntalā
mohāt pratyādiṣṭeti tadāprabhṛtyeva paścāttāpamupagato devaḥ
tathāhi—
ramyaṃ dveṣṭi yathā purāprakṛtibhirna pratyahaṃ sevyate
śayyāprāntavivarttanairvigamayatyanidra eva kṣapāḥ
dākṣiṇyena dadāti vācamucitāmantaḥpurebhyo yadā
gotreṣu skhalitastadā bhavati ca vrīr̤āvilakṣaściram
sānumatī—pimaṃ me [ priyaṃ me ]
kañcukī—asmāt prabhavato vaimanasyādutsavaḥ pratyākhyātaḥ
ubhe—jujjai [ yujyate ]
nepathye—edu edu [ etu etu bhavān ]
kañcukī (karṇaṃ datvā)—aye ita evābhivarttate devaḥ
svakarmānuṣṭhīyatām |,
ubhe—taha [ tathā ]| (niṣkrānte)
(tataḥ praviśati paścāttāpasadṛśaveṣo rājā vidūṣakaḥ pratihārī ca)| kañcukī (rājānamavalokya)—aho sarvāsvavasthāsu
rāmaṇīyakamārkṛtiviśeṣāṇām| evamutsuko'pi priyadarśano
devaḥ| tathāhi—
pratyādiṣṭaviśeṣamaṇḍanavidhirvāmaprakoṣṭhārpitaṃ
bibhrat kāñcanamekameva valayaṃ śvāsoparaktādharaḥ
cintājāgaraṇapratāntanayanastejoguṇādātmanaḥ
saṃskārollikhito mahāmaṇiriva kṣīṇo'pi nālakṣyate
6.7
sānumatī (rājānaṃ vilokya)—ṭhāṇe kkhu paccādesavimāṇidā vi imassa kide saundalā kilammadi [sthāne khalupratyādeśavimānitāpi asya kṛte śakuntalā klāmyati]
rājā (dhyānamandaṃ parikramya)prathamaṃ sāraṅgākṣyā priyayā pratibodhyamānamapi suptam
anuśayaduḥkhāyedaṃ hatahṛdayaṃ samprati vibuddham
6.7.p1
sānumatī—ṇaṃ īdisāṇi tavassaṇīe bhāaheāṇi [nanu
īdṛśāni tapasvinyā bhāgadheyāni]
vidūṣaka (apavārya )—laddhido emī bhuo vi saundalāvāhiṇā| ṇaṃ bhāṇe kahaṃ cikitchidavvo bhavissadi tti [laṅghita
eṣa bhūyo'pi śakuntalāvyādhinā| na jāne kathaṃ cikitsitavyo
bhaviṣyatīti ]
kañcakī ( upasṛtya )—jayatu devaḥ| devaḥ pratyavekṣitāḥ
pramadavanabhūmayaḥ| yathākāmamadhyāstāṃ vinodasthānāni devaḥ
rājā-vetravati, madvacanādamātyamāryyapiśunaṃ brūhi-ciraprabodhāt na sambhāvitamasmābhiradya dharmāsanamadhyāsitum | yat
pratyavekṣitaṃ paurakāryyamāryyeṇa tat patramāropya dīyatāmiti
pratīhārī-jaṃ devo āṇavedi [yat deva ājñāpayati]
6.7.p2
niṣkrāntā
6.8
rājā-vātāyana, tvamapi svaṃ niyogamaśūnyaṃ kuru
kañcukī-yadājñāpayati devaḥ | (niṣkrāntaḥ)
vidūṣakaḥ-kidaṃ bhavadā ṇimmacchiaṃ | sampadaṃ sisirādavacchearamaṇīe imassiṃ pamadavaṇudde śe attāṇaṃ ramaissamasi
[ kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam | sāmprataṃ śiśirātapaccheda ramaṇīye
asmin pramadavanodde śe ātmānaṃ ramayiṣyasi
rājā (niḥśvasya) - vayasya yaducyate randhropanipātino'narthā
iti tadavyabhicāri vacaḥ| paśyamunisutā praṇayasmṛtirodhinā mama ca muktamidaṃ tamasā manaḥ
manasijena sakhe prahariṣyatā dhanuṣi cūtaśaraśca niveśitaḥ
6.8-2
vidūṣakaḥ-ciṭṭa dāva yāva imiṇā daṇḍakaṭṭheṇa kandappavāṇaṃ
ṇāsemi [ tiṣṭha tāvat yāvadanena daṇḍakāṣṭhena kandarpabāṇaṃnāśayāmi ] | ( daṇḍakāṣṭhamudyamya cūtāṅkuraṃ pātayitumicchati )
rājā ( sasmitam ) -bhavatu dṛṣṭaṃ brahmavarcasam ! sakhe
kkopaviṣṭa. priyāyāḥ kiñcidanukāriṇīṣu latāsu dṛṣṭiṃ vilobhayāmi !
vidūṣakaḥ-ṇaṃ āsaṇaṇapariāriā caturiā bhavadā saṃdiṭṭhā
māhavīmaṇḍave imaṃ velaṃ adivāhissaṃ, tarhi se cittaphalagagadaṃ
mahatthalihidaṃ tattahodīe saundalāe paḍikidiṃ āṇehi tti
[ nanu āsannaparicārikā caturikā bhavatā saṃdiṣṭā-mādhavīmaṇḍape imāṃ velām ativāhayiṣye, tatra me citraphalakagatāṃ
svahastalikhitāṃ tatrabhavatyāḥ śakuntalāyāḥ pratikṛtim ānaya
iti]
rājā-īdṛśaṃ hṛdayavinodasthānam | tattameva mārgamādeśaya
vidūṣakaḥ-ido ido bhava ( ita ito bhavān )
( ubhau parikrāmataḥ-sānumatyanugacchati ) | vidūṣakaḥeso maṇisilāpaṭṭaasaṇāho mahāvīmaṇḍavo upahāraramaṇijjadāe a sāadeṇa via paḍicchadi tumaṃ | tā pavisia ṇisīdadu bhavaṃ [ eṣa maṇiśilāpaṭṭakasanātho mādhavīmaṇḍapa upahāraramaṇīyatayā ca svāgatena iva pratīcchati tvām | tat praviśya
niṣīdatu bhavān ] | (ubhau praviśyopaviṣṭau )
sānumatī—ladāsaṃsidā dekkhisasaṃ dāva sahīe parikidiṃ
tado se bhattuṇo bahumuhaṃ aṇurāaṃ ṇivedaissaṃ (latāsaṃśritā
drakṣyāmi tāvat sakhyāḥ pratikṛtim| tatastasyai bharturbahumukhamanurāgaṃ nivedayiṣyāmi ] (tathā kṛtvā sthitā )
rājā—sakhe, sarvamidānīṃ smarāmi śakuntalāyāḥ prathamavṛttāntam| kathitavānasmi bhavate ca| sa bhavān pratyādeśasamaye matsamīpagato nāsīt| kintu pūrvamapi na tvayā
kadācit saṅkīrttitaṃ tatrabhavatyā nāma | kaccidahamiva vismṛtavānasi tvam
vidūṣakaḥ—na visumarāmi | kintu savvaṃ kahia avasāne
uṇa tue bhaṇidaṃ parihāsaviapavvao eso na bhūdattho tti | mae
vi mip piṇḍavuḍḍhiṇā taha evva gahidaṃ | athavā bhavitavvadā kalu
balavado [ na vismarāmi | kintu sarvaṃ' kathayitvā avasāne punastvayā bhaṇita parihāsavijalpa eṣa na bhūtārtha iti | mayā
api mṛtapiṇḍabuddhinā tathā eva gṛhītam | athavā bhavitavyatā
khalu balavatī ]
sānumatī—evvaṃ ṇedaṃ (evaṃ nu etat)
rājā—(dhyātvā)—sakhe trāyasva mām!
vidūṣakaḥ—bho kiṃ edaṃ| aṇuvavaṇṇaṃ kkhu īdisaṃ tuha
kāvi sappurisā soavattavvyā ṇa honti ṇa' pavāde vi
ṇikkampā girao [bhoḥ kimetat| anupapannaṃ khalu īdṛśaṃ
tvayi| kadāpi satpuruṣā śokavāstavyā na bhavanti| nanu
pravāte'pi niṣkampā girayaḥ ]
rājā-vayasya, nirākaraṇaviklavāyāḥ priyāyāstāmavasthāmanusmṛtya balavadaśaraṇo'smi| sā hiitaḥ pratyādeśāt svajanamanugantuṃ vyavasitā
sthitā tiṣṭhetyuccairvadati guruśiṣye gurusame
punardṛṣṭiṃ bāṣpaprasarakaluṣāmarpitavatī
mayi krūre yattat saviṣamiva śalyaṃ dahati mām
6.8-2.p1
sānumatī—ammahe īdiśī saṛjjaparadā | imassa mmaṃdāveṇa
ahaṃ ramāmi [ ammahe īdṛśī svakāryaparatā | asya santāpena
ahaṃ rame ]
vidūṣakaḥ—bho atthi me takko keṇa vi tattahodī āāsacāriṇā ṇīdetti [ bhoḥ asti me tarkaḥ kenāpi tatrabhavatī
ākāśacāriṇā nīteti ]
rājā-kaḥ patidevatāmanyaḥ parāmraṣṭumutsaheta | menakā
kila sakhyāste janmapratiṣṭhā iti śrutavānasmi| tatsahacāriṇībhiḥ sakho te hṛteti me hṛdayamāśaṅkate
sānumatī-sammoho kkhu vihmaaṇijjo ṇa paḍivoho
6.8-2.p2
[ sammohaḥ khalu vismayanīyaḥ na pratibodhaḥ ]
6.10
vidūṣakaḥ-jai evvaṃ atthi kkhu samāgamo kālena tattahodīe| [ yadyevam asti khalu samāgamaḥ kālena tatrabhavatyā ]
rājā-kathamiva
vidūṣaka' - ṇa kkhu māḍhapitarā bhattuviyogadukkhida' duhidaraṃ ciraṃ dekkhidu' pārenti [ na khalu mātāpitarau bhartṛ 'viyogaduḥkhitāṃ duhitaraṃ ciraṃ draṣṭuṃ pārayataḥ ]
rājā-vayasya,
svapno nu māyā nu matibhramo nu kliṣṭaṃ nu tāvatphalameva puṇyam
asannivṛttyai tadatītamete manorathānāmataṭaprapātāḥ
6.11
vidūṣakaḥ—mā evvaṃ | ṇaṃ aṅgulòaaṃ evva ṇidaṃsaṇaṃ
avassam̐bhāvī acintaṇijjasamāgamo hoditti [ mā evam
nanu aṅgulīyakameva nidarśanam avaśyambhāvī acintanīyasamāgamo
bhavatīti ]
rājā ( aṅgulīyakaṃ vilokya )—aye idaṃ tāvadasulabhasthānabhraṃśi śocanīyam
tava sucaritamaṅgulīya nūnaṃ pratanu mameva vibhāvyate phalena
aruṇanakhamaneāramāsu tasyāścyutamasi labdhapadaṃ yadaṅgulīṣu
6.12
sānumatī—jai aṇṇahatthagadaṃ bhave saccaṃ evva soaṇijjaṃ
bhave [ yadi anyahastagataṃ bhavet satyameva śocanīyaṃ bhavet ]
vidūṣakaḥ—bho imaṃ ṇāmamuddā kena uddeseṇa tattahodie
hatthabbhaāsaṃ pāvidā [bhoḥ ! iyaṃ nāmamudrā kena uddeśyena yatrabhavatyā
hastābhyāsaṃ prāpitā ]
sānumatī—mama vi kodūhalena āārido eso [ mamāpi
kautūhalena ākārita eṣaḥ ]
rājā—śrūyatām | svanagarāya prasthitaṃ māṃ priyā sabāṣpamāha kiyaccireṇāryaputraḥ pratipattiṃ dāsyatīti
vidūṣaka —tado tado [ tatastataḥ ]
rājā—paścādimāṃ mudrāṃ tadaṅgulau niveśayatā mayā pratyabhihitā—
ekaikamatra divase divase madīyaṃ .
nāmākṣaraṃ gaṇaya gacchasi yāvadantam
tāvat priye madavarodhagṛhapraveśaṃ
netā janastavasamīpamupaiṣyatīti
6.12.p1
tacca dāruṇātmanā mayā mohānnānuṣṭhitam
sānumatī—ramaṇīo kkhu avahī vidhiṇā visaṃvādido
6.12.p2
[ ramaṇīyaḥ khalu avadhiḥ vidhinā visaṃvāditaḥ ]
6.12.p3
vidūṣakaḥ—kahaṃ dhīvarakappiyassa lohiamacchassa udarabbhantare āsi [ kathaṃ dhīvarakalpitasya rohitamatsyasya udarābhyantare
āsīt ]
rājā—śacītīrthe vandamānāyā makhyāste hastādgaṅgāsrotasi
paribhraṣṭam
vidūṣakaḥ—jujjai [ yujyate ]
sānumatī—ado evva tavassiṇīe sauntalāe adhammabhīruṇo imassa rāesiṇo pariṇae saṃdeho āsi | ahavā
īdiso aṇurāo ahiṇṇāṇaṃ avekkhadi kahaṃ via edaṃ [ ataeva
tapasvinyāḥ śakuntalāyā adharmabhīrorasya rājarṣeḥ pariṇaye
sandeha āsīt | athavā īdṛśaḥ anurāga abhijñānamapekṣate
kathamivaitat ]
rājā-upālapsye tāvadidamaṅgulīyakam
vidūṣakaḥ (ātmagatam )-gahīdo ṇeṇa panthā ummattaāṇa
6.12.p4
[ gṛhīto'nena panthā unmattānām ]
6.12-2
rājākathaṃ nu taṃ bandhurakomalāṅguliṃ karaṃ vihāyāsi nimagnamambhasi
athavāacetanaṃ nāma guṇaṃ na lakṣayenmayaiva kasmādavadhīritā priyā
6.12-2.p1
vidūṣakaḥ (ātmagatam )-kahaṃ bubhukkhāe khādidavvomhi
6.12-2.p2
[ kathaṃ bubhukṣayā khāditavyo'smi ]
6.13
rājā-akāraṇaparityakte, anuśayaptaptahṛdayastāvadanukampyatāmayaṃ janaḥ punardarśanena
vidūṣakaḥ ( vilokya ) —sāhu vayassa, mahūrāvatthāṇadasaṇijjo bhāvāṇuppaveso| khaladi viya me diṭṭhī ṇiṇṇoṇṇadappadesesu| kiṃ bahuṇā, sattāṇuppavesasaṅkāe ālavaṇakodūhalaṃ me
jaṇayadi [ sādhu vayasya, madhurā vasthānadarśanoyo bhāvānupraveśaḥ
skhalati iva me dṛṣṭinimnonnatapradeśeṣu | kiṃ bahunā, sattvānupraveśaśaṅkayā ālapanakautūhalaṃ me janayati ]
sānumatī—ammo esā rāesiṇo ṇiuṇadā| jāṇe sahī
aggado me vaṭṭadi tti [ ammo eṣā rājarṣernipuṇatā| jāne sakhī
agrato me vartate iti ]
rājā—
yadyat sādhu na citre syāt kriyate tattadanyathā
tathāpi tasyā lāvaṇyaṃ rekhayā kiñcidanvitam
6.14
sānumatī—sarisaṃ edaṃ pacchādāvagarugo siṇehassa agavalevassa [ sadṛśametat paścāttāpaguroḥ snehasya anavalepasya ca ]
vidūṣakaḥ-bhoḥ dāṇiṃ tiṇṇi tattahodīo dīsanti
savvāo a daṃsaṇīāo| kadamā ettha tattahodī saundalā
[ bho idānīṃ tisrastatrabhavatyo dṛśyante| sarvāśca darśanīyāḥ
katamā atra tatrabhavatī śakuntalā ]
sānumatī-aṇabhiṇṇo kkhu, iṃdisassa rūvassa mohadiṭṭhī
aaṃ jaṇo [anabhijñaḥ khalu īdṛśasya rūpasya moghadṛṣṭirayaṃ janaḥ]
rājā—tvaṃ tāvat katamāṃ tarkayasi
vidūṣakaḥ ( nirvarṇya )—takkemi jā esā siḍhilabandhaṇuvvantakusumeṇakeśānteṇa, ubbhiṇṇasseavindunā vaaṇeṇa, visesado
osariāhiṃ bāhāhiṃ avaseasiṇiddhataruṇapallavasma cūapā
ayassa pāse isiparisantā via ālihidā sā saundalā
idarāo sahīo tti [ tarkayāmi yā eṣā śithilavandhanodvāntakuśumena keśāntena, udbhinnasvedabindunā vadanena, viśeṣata'
apasṛtābhyā bāhubhyām, avasekasnigdhataruṇapallavasya cūtapādapasya
pārśve īṣatpariśrāntā iva ālikhitā sā śakuntalā, itare
sakhyau iti ]
rājā-nipuṇo bhavān | astyatra me bhāvacihnam
svinnāṅguliviniveśo rekhāprānteṣu dṛśyate malinaḥ
aśru ca kapolapatitaṃ dṛśyamidaṃ varṇocchvāsāt
6.14.p1
caturike, arddhalikhitametadvinodasthānam | gaccha varttikāṃ
tāvadānaya
caturikā-ajja māhavva, avalamba cittaphalaaṃ jāva
āacchāmi | [ āryya māthavya, avalambasva citraphalakaṃ yāvadāgacchāmi ]
rājā-ahamevaitadavalambe
6.14.p2
yathoktaṃ karoti | niṣkrāntā ceṭī
6.15
rājāsākṣāt priyāmupagatāmapahāya pūrvaṃ
citrārpitāmahamrimā bahu manyamānaḥ
śrotovahā pathi nikāmajalāmatītya
jātaḥ sakhe praṇayavān mṛgatṛṣṇikāyām
6.16
vidūṣakaḥ (ātmagatam)—eso attabhavaṃ ṇadiṃ adikkamia
miatiṇhiāe saṃkanto [ eṣa atrabhavān nadīmatikramya mṛgatṛṣṇikayā saṃkrāntaḥ]| (prakāśam) bho avaraṃ kiṃ ettha
lihidavvaṃ [bhoḥ aparaṃ kimatra lekhitavyam]
sānumatī—jo jo padeso sahīe me ahirūvo taṃ taṃ ālihitukāmo bhave [yo yaḥ pradeśaḥ sakhyāḥ me abhirūpastaṃ tamālekhitukāmo bhavet ]
rājā-śrūyatām,
kāryā saikatalīnahaṃsamithunā srotovahā mālinī
pādāstāmabhito niṣaṇṇahariṇā gaurīguroḥ pāvanāḥ
śākhālambitavalkalasya ca tarornirmātumicchāmyadhaḥ
śṛṅge kṛṣṇamṛgasya vāmanayanaṃ kaṇḍūyamānāṃ mṛgīm
6.16.p1
vidūṣakaḥ (ātmagatam )—jaha ahaṃ dekkhāmi, pūridavvaṃ
ṇeṇa cittaphalagaṃ lambakuccāṇaṃ tāvasāṇaṃ kadambehi [ yathā ahaṃ
paśyāmi, pūrayitavyamanena citraphalakaṃ lambakūrcānāṃ tāpasānāṃ
kadambaiḥ ]
rājā—vayasya anyacca | śakuntalāyā prasādhanamabhipretamatra
vismṛtamasmābhiḥ
vidūṣakaḥ—kiṃ via [ kimiva ]
sānumatī—vaṇavāsassa soumārassa a jaṃ sarisaṃ bhavissadi
6.16.p2
[vanavāsasya saukumāryyasya ca yan sadṛśaṃ bhaviṣyati]
6.17
rājākṛtaṃ na karṇāpitabandhanaṃ sakhe śirīṣamāgaṇḍavilambikeśaram
na vā śaraccandramarīcikomalaṃ mṛṇālasūtraṃ racitaṃ stanāntare
6.18
vidūṣakaḥ-bho kiṃṇṇu tattahodī rakttakuvalaasohiṇā aggahattheṇa muhaṃ avāria caidacaidā via ṭhidā [bho, kiṃ nu
tatrabhavanī raktakuvalayaśobhinā agrahastena mukhamāvārya cakitacakitā iva sthitā]| (sāvadhānaṃ nirūpya) āḥ eso dāsīe
putto kusumarasapāḍaccaro tattahodīe vaaṇakamalaṃ ahilaṅghadi
mahuaro [ā, eṣa dāsyā putra, kusuma rasapāṭhaccarastatrabhavatyā
vadanakamalamabhilaṅghate madhukaraḥ ]
rājā—nana vāryatāmeṣa dhṛṣṭaḥ
vidūṣakaḥ—bhavaṃ evva aviṇīdāṇaṃ :sāsiṭṭhā imassa vāraṇo
pahavissadi [ bhavāneva avinītānāṃ śāsitā asyavāraṇe prabhaviṣyati ]
rājā—yujyate | ayi bhoḥ kusumalatāpriyātithe, kimatra vṛthai
paripatanakhedamanubhavasi
eṣā kusumāniṣaṇṇā tṛṣitāpi satī bhavantamanuraktā
pratipālayati madhukarī na khalu madhu vinā tvayā pibati
6.18-2
sānumatī—ajja, abhijādaṃ kkhu eso vārido [āryya
abhijātaṃ khalveṣa vāritaḥ ]
vidūṣakaḥ—paḍisiddhā vi vāmā esā jādī [pratiṣiddhāpi
vāmā eṣā jātiḥ ]
rājā—eva bho na me śāsane tiṣṭhasi| śrūyatāṃ tarhi
samprati—
akliṣṭabālatarupallavalobhanīyaṃ
pītaṃ mayā sadayameva ratotsaveṣu
vimbādharaṃ spṛśasi cedbhramara priyāyāstvāṃ kārayāmi kamalodarabandhanastham
6.20
1 vimbādharam—Avoid adharaṃ vimbamiva | That would give adharabimbam
vidūṣakaḥ—evvaṃ tikkhadaṇḍahassa kiṃ ṇa bhāissadi [ evaṃ
tīkṣṇadaṇḍasya kiṃ na bheṣyati ] | (prahasya ātmagatam ) eso
dāva unmatto| ahaṃ vi edassa saṅgeṇa īrisavaṇṇo via saṃvṛtto
[ eṣa tāvan unmattaḥ| ahamapi etasya saṅgena īdṛśavarṇa iva
saṃvṛttaḥ] | (prakāśam)—bho cittaṃ khu edaṃ [bhoḥ citraṃ khalvetat ]
rājā-kathaṃ citram
sānumatī—ahaṃ vi dāṇi avagaitthā, kiṃ vaṇa jahāli-hidāṇubhāvī eso [ahamapi idānīmavagatārthā, kiṃ punaryuthā-likhittānubhāvī eṣaḥ]
rājā-vayasya, kimidamanuṣṭhitaṃ paurobhāgyam
darśanasukhamanubhavataḥ sākṣādiva tanmayena hṛdayena
smṛtikāriṇā tvayā me punarapi citrīkṛtā kāntā
6.20.p1
vāṣpaṃ visṛjati
6.21
sānumatī—puvvāvaravirohī apuvvo eso virahamaggo [pūrvāparavirodhī apūrva eṣa virahamārgaḥ ]
rājā—vayasya, kathamahamaviśrāntaṃ duḥkhamanubhavāmi—
prajāgarāt khilībhūtastasyāḥ svapne samāgamaḥ
bāṣpastu na dadātyenāṃ draṣṭuṃ citragatāmapi
6.21.p1
sānumatī—savvahā pamajjidaṃ tue paccādesadukkhaṃ saundalāe
6.21.p2
[ sarvathā pramṛṣṭaṃ tvayā pratyādeśaduḥkhaṃ śakuntalāyāḥ ]
6.21.p3
(praviśya) caturikā—jedu bhaṭṭā| vaṭṭiākaraṇḍaaṃ geṇhia
idomuhaṃ patthiamhi [ jayatu bharttā| varttikākaraṇḍakaṃ gṛhītvā
itomukhaṃ prasthitāsmi— ]
rājā-kiṃ ca
caturikā-so me hatyādo antarā taraliādudiāe devīe
vasumadīe ahaṃ evva ajjauttassa uvaṇeissaṃ tti sabalakkāraṃ gahīdo
[sa me hastādantarā taralikādvitīyayā devyā vasumatyayā, ahamevāryaputrasyopaneṣyāmi iti sabalātkāraṃ gṛhītaḥ]
vidūṣakaḥ-diṭṭhiā tumaṃ muktā (diṣṭyā tvaṃ muktā)
caturikā-jāva devīe viḍabalaggaṃ uttarīaṃ taraliā
mocedi dāva mae ṇivvāhido attā [ yāvan devyā viṭapalagnamuttarīyaṃ taralikā mocayati tāvanmayā nirvāhti ātmā ]
rājā-vayasya, upasthitā devī bahumānagarvitā ca| bhavān
imāṃ pratikṛti rakṣatu
vidūṣakaḥ--attāṇaṃtti bhaṇāhi [ ātmānamiti bhaṇa ]
( citraphalakamādāyotthāya ca ) jai bhavaṃ anteurakūḍavāgurādo
muccīadi tado maṃ mehappar̤icchande pāsāde saddāvehi [ yadi bhavānantaḥpurakūṭavāgurāto mucyate tato māṃ meghapraticchande prāsāde
śabdāyayatu ] | ( drutapadaṃ niṣkrāntaḥ )
sānumatī--aṇṇasaṃkantahiao vi paḍhamasaṃbhāvaṇaṃ avekkhadi
siṭilasohado dāṇiṃ eso [anyasaṅkrāntahṛdayo'pi prathamasambhāvanāmapekṣate śithilasauhṛda idānīmeṣaḥ ]
( praviśya patrahastā )—pratīhārī—jedu jedu devo ( jayatu
jayatu devaḥ )
rājā—vetravati, na khalvantarā dṛṣṭā tvayā devī
pratīhārī—aha iṃ | pattahatthaṃ maṃ 'dekhia paḍiṇiuttā
6.21.p4
atha kim | patrahastā mā dṛṣṭvā pratinivṛttā
6.21.p5
rājā—kāryajñā kāryoparodhaṃ me pariharati
pratīhārī—deva, amacco viṇṇavedi atthajādassa gaṇaṇābahuladāe ekka evva paurakajjaṃ avekkhidaṃ devo pattārūḍhaṃ paccakkhīkaredutti [ deva, amātyo vijñāpayati—arthajātasya gaṇanābahulatayā ekameva paurakāryamavekṣitam| taddevaḥ patrārūḍha
pratyakṣīkarotu iti ]
rājā—itaḥ patraṃ darśaya | (pratīhārī upanayati )
rājā ( anuvācya )—katham | samudravyavahārī sārthavāhī
dhanamitro nāma nauvyasane vipannaḥ | anapatyaśca kila tapasvī
rājagāmī tasyārthasañcayaḥ ityetadamātyena likhitam | kaṣṭaṃ
khalvanapatyatā | vetravati, bahudhanatvādvahupatnīkena tatrabhavatā
bhavitavyam| vicāryatāṃ yadi kācidāpannasattvā tasya bhāryāsu
syāt
pratīhārī-deva, dāṇiṃ evva sākedaassa seṭṭhiṇoduhidā
ṇivvuttapuṃsavaṇā jāā se suṇīadi [deva, idānīmeva sāketakasya śreṣṭhino duhitā nivṛttapuṃsavanā jāyā asya śrūyate]
rājā—nanu garbhaḥ pitryaṃ rikthamarhati| gaccha evamamātyaṃ
brūhi
pratīhārī—jaṃ devo āṇavedi [ yat deva ājñāpayati ]
6.21.p6
prasthitā
6.22
rājā—ehi tāvan
pratīhārī—iamhi [ iyamasmi ]
rājā—kimanena santatirasti nāstīti
yena yena viyujyante prajāḥ snigdhena bandhunā
sa sa pāpāddṛte tāsāṃ duṣyanta iti ghuṣyatām
6.23
pratīhārī-evvaṃ ṇāma ghoṣaidavvaṃ [ evaṃ nāma ghoṣayitavyam ] | (niṣkramya punaḥ praviśya) kāle pavuṭṭhaṃ via ahiṇandidaṃ devassa sāsaṇa [kāle pravṛṣṭamiva abhinanditaṃ devasya
śāsanam ]
rājā (dīrghamuṣṇañca niḥśvasya)-evaṃ bho santaticchedaniravalambanā mūlapuruṣāvasāne sampadaḥ paramupatiṣṭhante | mamāpyante
puruvaṃśaśriya eṣa vṛttāntaḥ
pratīhārī—paḍihadaṃ amaṅgalaṃ [ pratihatamamaṅgalam ]
rājā—dhiṅmāmupasthitaśreyo'vamāninam
sānumatī—asaṃśaaṃ sahī evva hiae karia ṇindido
ṇena appā [ asaṃśayaṃ sakhīmeva hṛdaye kṛtvā ninditaḥ anena
ātmā ]
rājā—
saṃropite'pyātmani dharmapatnī tyaktā mayā nāma kulapratiṣṭhā
kalipsyamānā mahate phalāya vasundharā kāla ivoptabījā
6.23.p1
sānumatī—aparicchiṇṇā dāṇiṃ de saṃdadī bhavissadi
6.23.p2
[ aparicchinnā idānīṃ te santatirbhaviṣyati | ]
6.24
caturikā ( janāntikam )—ae imiṇā satyavāhavuttantena
diuṇaveo bhaṭṭā | ṇaṃ assāsiduṃ mehappacchindacchando ajjaṃ
māḍhavvaṃ geṇhia āacchehi | [ aye anena sārthavāhavṛttāntena
dviguṇodvego bharttā | enamāśvāsayituṃ meghapraticchandād āryyaṃ
mādhavyaṃ gṛhītvā āgaccha ]
pratīhārī—suṭṭhu bhaṇāsi [ suṣṭhu bhaṇasi ] (niṣkrāntā)
rājā—aho duṣyantasya saṃśayamārur̤hāḥ piṇḍabhājaḥ | kutaḥ,
asmān paraṃ vata yathāśrutisambhūtāni
ko naḥ kule nivapanāni kariṣyatīti
nūnaṃ prasūtivikalena mayā prayuktaṃ
dhautāśru śeṣamudakaṃ pitaraḥ pivanti
6.24.p1
mohamupāgataḥ
6.25
caturikā (sasambhramam avalambya)—samassasadu samassasadu
bhaṭṭā [samāśvasitu samāśvasitu bharttā ]
[“avamṛjya” ( vi )—“avalokya” ( rā-, ma- )—vaṅgīyāstvetat na paṭhanti ]
‘bharttā samāśvasitu’ cārumatī vadatu
sānumatī—haddhī, haddhī sadi kkhu dīve vavadhāṇadoseṇa eso
-andhaāradosaṃ aṇuhodi | ahaṃ dāṇi evva ṇivvudaṃ karemi
[ hā dhik, hā dhik, sati khalu dīpe vyavadhānadoṣeṇa eṣaḥ
-andhakāradoṣam anubhavati | ahamidānīmeva nirvṛtaṃ karomi ]
ahavā sudaṃ mae sauntalaṃ samassāsaantīe mahendajaṇīe
muhādo jaṇṇabhāossūā devā evva taha aṇuciṭṭhissandi jaha
aireṇa dhammapadiṇiṃ bhaṭṭhā ahiṇandissaditti | tā juttaṃ edaṃ
kālaṃ paḍipāliduṃ | jāva imiṇā vuttanteṇa piyasahī samāssasemi ( athavā śrutaṃ mayā śakuntalāṃ samāśvāsayantyā mahendrajananyā mukhāt-yajñabhāgotsukā devāeva tathā anuṣṭhāsyanti
yathā acireṇa dharmapatnīṃ bharttā abhinandiṣyanti iti | tat yuktam
etaṃ kālaṃ pratipālayitum | yāvadanena vṛttāntena priyasakhīṃ
samāśvāsayāmi ) | (udbhrāntakena niṣkrāntā ) | nṛttau
"yajjanbhi mammūta havya vitateṣvadhvareṣu yaḥ
jātavedomukhānmāthī maghavatāmācchinatti na ||"
nepathye-avvamhaṇaṃ avvamhaṇaṃ [abrahmaṇyam abrahmaṇyam]
rājā-(pratyāgataḥ karṇaṃ dattvā)-aye māḍhavyasyevārttasvaraḥ!
kaḥ ko'tra bhoḥ
(praviśya) pratīhārī (sasambhramam)-parittāadu devo
saṃsaagadaṃ vaassaṃ [paritrāyatāṃ devaḥ saṃśayagataṃ vayasyam]
rājā—kenāttagandho^garva māṇavakaḥ
pratīhārī—adiṭṭharūveṇa keṇa vi satteṇa adikamiya meghappar̤icchandassa pāsa dassa aggabhūmiṃ ārovido [adṛṣṭarūpeṇa
kenāpi satvena atikramya meghapraticchandasya prāsādasya agrabhūmim āropita
rājā (sahasotthāya)—mā tāvat| mamāpi sattvairabhibhūyante gṛhā. | athavā—
ahanyahanyātmana eva tāvat jñātuṃ pramādaskhalitaṃ na śakyam
prajāsu kaḥ kena pathā prayātītyaśeṣato veditumasti śaktiḥ
6.26
kā
ahani yahani cātmana eva pramādaskhalita tāvat jñātu na śakyam prajāsu kaḥ kena pathā
prayāti aśeṣato veditu śaktirasti ?
nepathye—bho vaassa, avihā avihā [ bho vayasya, avihā
avihā ]
rājā (gatibhedena parikrāman )—sakhe, na bhetavyaṃ, na
bhetavyam
nepathye ( punastadeva paṭhitvā )—kahaṃ ṇa bhāissaṃ | esa maṃ
ko vi paścāṇadasirodaraṃ kkhuṃ viya tieṇabhaṅgaṃ karedi [ kathaṃ
na bibhemi| eṣa mā ko'pi pratyavanataśirodharam ikṣumiva
tribhaṅgaṃ karoti ]
rājā (sadṛṣṭikṣepam)—dhanurdhanuḥ
(praviśya śāī hastā) yavanī—jaadu jaadu bhaṭṭhā, edaṃ
hatthāvāvasahidaṃ sarāsaṇaṃ [ jayatu jayatu bhartā| etat hastāvāpasahitaṃ śarāsanam ]| (rājā saśaraṃ dhanuradatte)
nepathyeeṣa tvāmabhinavakaṇṭhaśoṇitārthī
śārdūlaḥ paśumiva hanmi ceṣṭamānam
ārttānāṃ bhayamapanetumāttadhanvā
duṣyantastava śaraṇaṃ bhavatvidānīm
6.26.p1
rājā ( saroṣam )—kathaṃ māmevoddiśati | tiṣṭha kuṇapāśana
tvamidānīṃ na bhaviṣyāsi | ( śārṅgamāropya )—vetravati, sopānamārgamādeśaya
pratīhārī-ido ido devo [ ita ito devaḥ ]
6.26.p2
sarve satvaramupasarpanti
6.27
rājā ( samantādvilokya ) - śūnyaṃ khalvidam
nepathye-avihā, avihā| ahaṃ tumaṃ pekkhāmi tumaṃ maṃ
ṇa pekkhasi | bir̤ālagahīdo mūsao via ṇirāso mhi jīvide
saṃvutto [ avihā avihā| ahaṃ tvāṃ paśyāmi (1 prekṣe) tvaṃ māṃ
na paśyasi (1 prekṣase)| bir̤ālagṛhīto mūṣaka iva nirāśo'smi
jīvite saṃvṛttaḥ ]
rājā-bhostiraskariṇīgarvita madīyamasraṃ tvāṃ drakṣyati
eṣa tamiṣu sandadheyo haniṣyati vadhyaṃ tvāṃ rakṣyaṃ rakṣiṣyati dvijam
haṃso hi kṣīramādatte tanmiśrā varjayatyapaḥ
6.27.p1
astraṃ sandhatte
6.26-2
(tataḥ praviśati mātalirvidūṣakaśca ) mātaliḥkṛtāḥ śabyaṃ hariṇā tavāsurāḥ śarāsanaṃ teṣu vikṛṣyatāmidam
prasādasaumyāni satāṃ suhṛjjane patanti cakṣūṃṣi na dāruṇāḥ śarāḥ
rājā ( sasambhramamastramupasaṃharan )—aye mātaliḥ ? svāgataṃ
mahendrasārathe
vidūṣakaḥ—ahaṃ jeṇa iṭṭhipasumāraṃ mārido so imiṇā
sādareṇa ahiṇandeadi [ ahaṃ yena dṛṣṭipaśumāraṃ māritaḥ saḥ
anena svāgatena abhinandyate ]
mātaliḥ (sasmitam)—āyuṣman, śrūyatāṃ yadarthamasmi hariṇā
bhavatsakāśaṃ preṣitaḥ
rājā—avahitosmi
mātaliḥ—asti kālanemiprasūtirdurjayo nāma dānavagaṇaḥ
rājā—asti | śrutapūrvaṃ mayā nāradāt
mātaliḥsakhāste sa kila śatakratorajayyas
tasya tvaṃ raṇaśirasi smṛto nihantā
ucchettuṃ prabhavati yanna saptasaptis
tannaiśaṃ timiramapākaroti candraḥ
6.30
sa bhavānāttaśastra eva idānīṃ tamaindrarathamāruhya vijayāya
pratiṣṭhatām
rājā-anugṛhīto'hamanayā maghavataḥ sambhāvanayā | atha
mādhavyaṃ prati bhavatā kimevaṃ prayuktam
mātali - tadapi kathyate| kiñcinnimittādapi manaḥsantāpādāyuṣmān mayā viklavo dṛṣṭaḥ | paścāt kopayitumāyuṣmantaṃ
tathā kṛtavānasmi| kutaḥ-jvalati calitendhano'gnirviprakṛtaḥ pannagaḥ phaṇāṃ kurute
prāyaḥ svaṃ mahimānaṃ kṣobhāt pratipadyate hi janaḥ
6.31
rājā (janāntikam ) - vayasya, anatikramaṇīyā divaspate-rājñā | tadatra parigatārthaṃ kṛtvā madvacanādamātyapiśunaṃ brūhi -
tvanmatiḥ kevalā tāvat paripālayatu prajāḥ
adhijyamidamanyasmin karmaṇi vyāpṛtaṃ dhanuḥ
6.31.p1
vidūṣakaḥ-jaṃ bhavaṃ āṇavedi [ yadbhavānājñāpayati ]
6.31.p2
niṣkrāntaḥ
6.31.p3
mātaliḥ—āyuṣmān rathamārohatu | (rājā rathārohaṇaṃ
nāṭayati) | (niṣkrāntāḥ sarve)
saptamo'ṅkaḥ
6.31.p4
tataḥ praviśatyākāśayānena rathādhirūḍho rājā mātaliñca
Linked texts (8)
- Devanāgarī recension — Sanskrit
- Rasārṇavasudhākara — Siṃhabhūpāla, Sanskrit
- Vakroktijīvita — Kuntaka, Sanskrit
- Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa (alaṅkāra) — Bhoja, Sanskrit
- Saduktikarṇāmṛta — Śrīdharadāsa, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit
- Sūktimuktāvalī — Jalhaṇa (Devagiri), Sanskrit