Pramāṇa · Search · About · API

Mitabhāṣiṇī

Commentary on Abhijnanasakuntalam (Abhijñānaśākuntala)

commentary on Abhijñānaśākuntala of Kālidāsa

Language
Sanskrit
Author
Śāradārañjan Rāya
Extent
287 passages, 48,960 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Abhijnana Shakuntalam Twelfth Edition Revised & Enlarged; ed. Śāradārañjan Rāya; 1908 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1.1

yeti || anvaya | yā sṛṣṭurādyā sṛṣṭi , yā vidhihuta havirvahati, yā ca hotrī, ye dve kāla vidhatta, śrutiviṣayaguṇā yā viśva vyāpya sthitā, yā sarvabījaprakṛtiriti āhu, yayā prāṇina prāṇavanta , tābhi pratyakṣābhi aṣṭābhi tanubhi prapanna īśa va avatu || vyākhyā—'yā' jalarupā mūrti 'sraṣṭu' jagatkartu 'ādyā sṛṣṭi' prathamā kṛti [ "apa eva sasarjādau" iti manu ] | 'yā' agnirūpā mūrtti 'vidhinā' yathāśāstraṃ 'huta' dattaṃ 'havi' ghṛta 'vahati' yathāpātra prāpayati [ "agnisukhā vai devā" ityartha ] | 'yā ca hotrī' yajamānarūpā mūrtti | ye dve' candrasūryarupe mūrttī 'kālam' ahorātrātmaka 'vidhatta' janayata | 'śrute.' śravaṇendriyasya 'viṣaya' jñeya atha śabda, sa 'guṇo' yasyā tādṛśī śabdaguṇā 'yā' ākāśarūpā mūrtti' 'viśva' brahmāṇḍa 'vyāpya sthitā' anupraviśya varttate | 'yā' pṛthivīrūpāṃ mūttiṃ sarvabījānāṃ sarvaśasyānā 'prakṛti' mūlakāraṇam 'iti āhu,' kathayanti paṇḍitā iti śeṣa, [ "bruva pañcānāmādita āho bruva." iti varttamāne usa āhlādeśaca ] | 'yayā vāyurūpayā mūrttyā 'prāṇi0' prāṇina 'prāṇavanta' prāṇasamanvitā | 'tābhi' 'pratyakṣābhi' indriyagrāhyābhi 'aṣṭābhi tanubhi' mūttiṃbhi 'prapanna' prāpta, labdha' asmīti jñāta 'īśa' śiva [ "bhūtākaṃcandrayajvāno mūrttayo'ṣṭau prakīrttitā" ityaṣṭamūrtti' śiva ] 'va.' yuṣmān raṅgāgatān sabhyān 'avatu' rakṣatu |ityāśī sūtradhāreṇa paṭhitā || ete tu kālādaya sākṣādupalabhyante | anumīyate | eṣāmadhiṣṭhātā kaścidasti iti | sa hi viśvātmā paramakāruṇika, śiva yuṣmān rada iti tātparthyam ||

1.1.2

[ "prapanna" (rā-, vi-, ma-, )-"prasanna" (ta, nyā-) ] || nāndyanta iti| 'nāndyā ' pūrvāṅgāyā ślokarūpāyā āśiṣa [“nāndī āśīrvacanasaṃyuktā” iti bharata ] 'anta' avasāne, svayameva nāndīśloka paṭhitvā ityartha sūtraṃ kathāmūtraṃ dhārayatīti 'sūtradhāra ' naṭānāṃ netā raṅgadevatāyā pūjaṃka [“sūtradhāra paṭhennāndīma” iti bharata ] | 'nepathyasya' veṣaracanāsthānasya 'abhimukham avalokya' kathayati-‘ārye!' he satapavi, 'yadi nepathyasya' veṣaracanāyā 'vidhāna kāryyam 'avasitaṃ samāpta, tadā itastāvat' asmin raṅgamañca 'āgamyatām' | praviśyeti | 'naṭī' sūtradhārākhyasya naṭasya patnī 'praviśya' nepadhyāt raṅgamañca āgatya prāha- 'āyyaṃ putra” bho svāmin 'iyam' aham āgatā 'asmi | [ ata param'ājñāpayatu āyyaṃ ko niyoga anuṣṭhīyatām iti” ( ta,- nyā-, ma-) ] ||

1.1.3

āyyaṃ iti | 'āryeya' iya pariṣada' eṣā pura dṛśyamānā sabhā 'abhirūpa ' paṇḍitaiḥ bhūyiṣṭhā' bahulā 'abhirūpabhūyiṣṭhā' paṇḍitavahulā | bahava paṇḍitā atra samāgatā 'adya khalu' nūnam 'asmābhi kālidāsena' tadākhyena prasiddhena kavinā 'grathita ' nivaddha 'vastu' kathāsvarūpa yasya tathāvidhena 'abhijñānaśakuntalam iti nāmadheya ' nāma yasya tena 'navena' anabhinītapūrveṇa nāṭakena dṛśyakāvyaviśeṣeṇa upasthātavya sevitavyam | 'tat' tasmāt 'pratipātra ' pātre pātre iti sarvāsapi nāṭakīyāsu vyaktiṣu 'yatna ādhīyatāṃ” kriyatā bhavatā | vicāranipuṇā sabhā duṣṭe abhinetre na tuṣyet | atigūḍhāśaya kila kālidāsa bhāvagāmbhīryyāt abhinetṛn kadarthayet iti na citram | nūtanañcaitannāṭakaṃ nāsmābhi abhinītapūrvvam | iti bahūni śaṅkāsthānāni samāpatitāni | ato'ha bravīmi - ī āyyai sāvadhānā satī nāṭakīyān janān sadya prāpaya iti tātparyārtham || 1 (a) nāndyante &c – nandana nanda Rejoicing bhāve ghañ| nandena padyate iti nand + ghaṇ śaiṣika striyām = nāndī a benediction “devadvijanṛpādīnāmāśīrvādaparāyaṇā | nandanti devatā yasyāttasmānnāndī prakīrttitā ||” The object of naṭīti | 'āryasya' bhavata 'suvihita ' sādhukṛta,' 'prayoga' abhinayavyavasthā kena | tayā 'suvihitaprayogatā' | 'tayā', abhinayakauśalena [ kartari vā hetau tṛtīyā ], 'kimapi' kiñcidapi 'na parihāsyate' parihīṇaṃ bhaviṣyati | sarvamadoṣaṃ bhaviṣyati ityarthaḥ | sūtredvi | ārthe!' te tubhya mṛtaṃ yathārtham 'atha' tattva vakṣyāmi' | yata tattvato me manasi vartate tat kathayāmi śṛṇu-

1.1.4

ā iti | anvaya -vidūṣāṃ paritoṣāta ā prayogavijñāna sādhu na manye, śikṣitānā ceta balavada api ātmani apratyayam || vyākhyā-"viduṣā" paṇḍitānā 'paritoṣāt' prīte "ā" yāvata na prīti tāvata, 'prayogasya' abhinayasya vijñāna viśiṣṭaṃ jñānaṃ 'sādhu' nirdoṣaṃ 'na manye' na gaṇayāmi | 'śikṣitānām' akāryajñānā nipuṇānā 'ceta' citta 'balavat api' dṛḍhamapi sat 'ātmani' svaviṣaye 'apratyayam' sandihānam yadhaḍhaṃ bhavati ityarthaḥ | nipuṇā, parakīya vandrāvanna niścita jānanto'pi ātmanā anuṣṭhiteṣu saphalatā bhavenna vā iti, sadaiva saśaṅkā iti bhāva || construction being-kimapi abhinayāṅga sucārūtayā na parihāsyate-sarva sucāru sampatsyate ityartha | Hence kim in kimapi has ukta karmaṇi prathamā and parihāsyate has karmaṇi lṛṭ If however suvihitaprayogatayā has hetau tṛtīyā then parihāsyate has karmakarttari lṛṭ | Here Prof Gajendra-

1.3

naṭīti | 'etat' bhavaduktam 'evam' īdṛśameva | śikṣitā saśaṅkā eva ityarthaḥ | 'āryyaḥ' bhavān 'anantaram' asmin eva kṣaṇe, yat 'karaṇīyaṃ' karttavyaṃ tat 'ājñāpayatu' | pratipādya yava sādhya eva iti nāsti sandehaḥ | tat brūhi prathama kiṃ kariṣye | sūtra˚ti | 'asyāḥ' samāgatāyā 'pariṣada' 'śrute' śravaṇendriyasya 'prasādanataḥ prīṇanāt 'anyat' apara 'kim' anantarakaraṇīyamasti ? ādau sabhāyā karṇavinoda karttavyaḥ | 'tat' tasmāt 'acira' samprati 'pravṛtta' prārabdham 'upabhogakṣama' avagāhanādisukhasya 'kṣama' yogyam 'imam' etaṃ 'grīṣmasamayam 'eva adhikṛtya' viṣayīkṛtya 'gīyatāṃ tāvat' | samprati' adhunā| cāgate yojya 'hi'— subhageti | 'subhaga' udāra prītiprada 'salile' jale 'avagāha' nimajjana yeṣu tādṛśā'pāṭalasya' vanapuṣpaviśeṣasya 'saṃsarge'ṇa samparkāta 'surabhaya' ghrāṇatarpaṇā 'vanavātā ' 'vanavāyavo' yeṣu tādṛśāḥ 'pracchāyeṣu' chāyāpradhāne ṣu sthaleṣu sulabhā' sukhaprāpyā 'nidrā' yeṣu tādṛśā divasā 'pariṇāme' avasāne 'ramaṇīyā' prītikarā bhavanti| snāta surabhiṇā vātena sevyamāna chāyāsu nidrita iti nāta para upabhogavidhirasti| sa ca grīṣme eva dināvasāne sambhavati| ato subhagatā grīṣmasya iti bhāva ||

1.4

naṭīti | 'tathā' tadaiva bhavatu | groṣmameva cāśritya gāyāmi | ityājñā 'gāyati' | īṣaditi | anvaya —pramadā, sukumārakeśaraśikhāni bhramarai īṣadoṣaccumbitāni śirīṣakusumāni dayamānāḥ padataṃsayanti || vyākhyā—'pramadā ' yuvatya 'sukumārā' atikomanā 'keśarāṇāṃ' kiñjalkānāṃ 'śikhā ' agrāṇi yeṣāṃ tāni, komalatvāt
'bhamare īṣadoṣat' mandamandam [ 'prakāre guṇavacanasya' iti prakāra dviruktama] na tu nirbhara 'cumbitāni' pītāni 'śirīṣakusumāni dayamānā' sakrapā akaṭhora spṛśantya ityatha, 'avatasayanti' avatasa kaṇabhūṣaṇa kurvanti [ ' tatkaroti tadācaṣṭe" iti ṇic]| svabhāvakomalāni kusumāni prāk bhamarairanukampitāni adhunā nārībhi ityatha | atra 'sukumārakeśaraśikhāni śirīṣakusumāni,' iti śakuntalā lakṣyate | 'bhamarairoṣaccumbitāni' iti duṣyantena tasya| saṅgama, "dayamānā-" iti apsarobhi rakṣaṇa ca gamyate [''īṣadoṣat' (rā, vi-, ma-) "tava" (na-, nyā-) ]|
mūrveti | 'ārye! sādhu' atimadhura yathā tathā 'gīta' bhavatyā gāna kṛtama [bhāve kta]| 'aho' āścaya 'raṅga' nāṭyānuṣṭhānasthānasya tavatyo jana 'rāgeṇa' gītarāgeṇa 'baddhā' gṛhītā 'cittavṛtti' yasya tathābhūta san 'sarvata' sarvāsu dikṣu, yatra yatra vilokayāmi tatra tatra ityatha 'ālikhita iva' citrita iva pratibhāti | nūnam abhimukhokṛto raṅga | 'tat' tasmāt idānīm abhimukhābhūta ra ge 'katamat prakaraṇamāśritya' ki mvit nāṭakamavalambya ena' ragam [anvādeśe enādeśa ] 'ārādhayāma' upasthāsyāmahe |
catvāri praviṣṭā ||” (b) katamat prakaraṇam-kima + ḍatama = katamat | tat | prakaraṇa and nāṭaka are varieties of rūpaka | “nāṭakamatha prakaraṇaṃ bhāṇavyāyogasamavakāraḍimā | ihāmṛgāṅkavīthya prahasanamiti rūpakāṇi daśa || Here the two
naṭīti | 'nanu' niścitamaha smarāmi 'āryyamiśrai' mānyai bhavadbhi 'prathamameva' praviṣṭāyāmeva mayi va gam abhijñānaśakuntala nāma 'apūrva' nūtana nāṭaka 'prayoge' abhinaye 'adhikriyatā' prayujyatām 'iti ājñaptam' ādiṣṭam |
sūtradhāra by naṭī | “vācyau naṭosūtradhārāvānyānnāmnā parasparam” | miśra is a praśaṃsāvacana word of the matāṅgikādi class. Hence praśastā āryāṃ āryyamiśrā the pūrvanipāta of āryya being regulated by the rule “praśa sāyāñcaneya” | tai | expressed by miśra | (b) prayoge—pra + yuja + ghaña bhāve—prayoga acting

1.6

tataḥ iti| 'tataḥ' tadanantaraṃ prastāvanāyā ante 'saśaracāpa'-sahitau hastī yasya sa dhanurbāṇahasta ityarthaḥ mṛgam anusaratīti 'mṛgānusārī rājā sūtaśca' sārathica 'rathena praviśati'| - kṛṣṇeti | anvayaḥ—kṛṣṇasāre adhijyakārmuke tvayi ca cakṣuḥ dadat aha mṛgānusāriṇaṃ sākṣāt pinākinaṃ paśyāmi iva | vyākhyā—kṛṣṇasāre' puraḥ pradhāvamāne kasmin citre mṛge 'adhijyam' āropitāgrajaurvikaṃ 'kārmukaṃ' dhanuryasya tasmin 'tvayi ca bhavati 'cakṣuḥ' (jātāvekavacanam ) 'dadat' pātayan.. paśyāmīva ityādi pāṭhaḥ
( nābhyastācchatu ' iti numabhāva ) yaha mṛgānusāriṇa dṛṣṭvā vara mṛgarūpeṇa palāyamāna yāga vadhārthamanusaranta 'sākṣāt' svaya 'pinākina' pinākapāṇi śiva 'paśyāmīva' | prakṛṣṭana vapuṣā śivamankaroti bhavān dhanuśca te pināka iva bhīṣaṇam iti bhāva |
adhirūḍhā jyā guṇa yenena, or adhirūr̤hata jyām adhijyam strung, bahu-or prādi- | karmaṇye prabhavati iti karman +ukañ=kārmukam bow
which Dandin defines "anyathaiva sthitā vṛttiścetanasyetarasya vā| anya thoktapekṣāte yatna tāmutprekṣā vidurbudhā ||” Here the vṛtti of duṣyanta in chasing

1.7

rājñeti| 'amunā' 'dṛśyamānena' dūrasthena 'sāraṅge na' cinnāṅgeṇa mṛgeṇa 'vayam' [“asmado dvayośca” iti bahuvacanam ] 'dūramākṛṣṭāḥ'| etena asya mṛgasya dhāvanavidrau bhavitumarhasi ityabhiprāyaḥ |
kathamiti| anvayaḥ-paśya aya punaridānīmapi anupartāta syandane muhu grīvābhaṅgābhirāma dattadṛṣṭi (san ) śarapatanabhayāt paścārddhena bhūyasā pūrvakāya praviṣṭa ( san ) śramavivṛtamukhabhraṃśibhi arddhāvalīḍhai darbhai kīrṇavarmmā ( san ) udagraplu tatvāt viyati vahutaram urvyā stoka' prayāti | vyākhyā—'paśya' [ viyati vahūtara stokamurvyā prayāti iti vākyārtha karma | yadvā—paśya ityāyuyye avyayam ] 'aya' puro dṛśyamāno mṛga punaridānīrmāpa adhunāpi dūra dhāvito'pi ityarthaṃ 'anupatati' anusarpati 'syandane' rathe 'muhu ' vāra vāra 'grīvāyā ' kandharāyā 'bhaṅgena' bhaṅgā 'abhirāma' manohara yathā tathā dattadṛṣṭi pātitacakṣu san, 'śarasya' bāṇasya patanabhayān' pātaśaṅkayā | apara arddho bhāga 'paścārddha' uttarakāya [ "aparasyāddhe paścādbhāvo vaktavya ” iti aparasya paścādeśa ]| tena 'bhūyasā' bāhulyena 'pūrvakāya praviṣṭa ' san| paścādbhāvita praharttā uttarakāya eva praharet, ityuttarakāya pūrvakāye sudūra praveyya ityartha | 'śrameṇa' dhāvanaśrameṇa 'vivṛta' vyātta yat 'mukha 'tasmāt 'bhraśyadbhi' patadbhi 'addha'ma' asampūrṇa yathā tathā 'avalīḍhai ' bhuktai 'darbhe' kuśai 'kīrṇavarmmā' vyāptapatha san 'udagram' utkaṭa prata ndhato yasya tadbhāvāt bhīmalamphatvāt 'viyati' ākāśe 'vahutaram adhikam' urvyā 'bhūmau 'stokam' alpa 'prayāti' | adhunā dūradhāvanatvāt khidamamubhavato'pi īdṛk pracaṇḍamasya dhāvanam| aho bhayānakattā vyasya iti bhāva | [' dattadṛṣṭi ” (tantra,0) “baddhadṛṣṭi ” ( vi-, rā-, bha- )] ||
taditi | 'tadeṣa bhṛga ' 'anupatata eva' paścāddhāvitasyaiva 'me' mama sambandhe katha 'prayatnena' atinipuṇadarśanena 'prekṣaṇīya darśanīya 'saṃvṛtta' jāta | mandamaya dhāvati

1.8

rājeti | 'vājina' madīyā aśvā 'harita' sūryāśvān 'harīn' indrāśvāna 'ca atītya' vegena parābhūya 'vartante' iti 'satyama'| 'tathā hi' yata -
yadati| anvaya — rathajavāt sahasā āloke yat sūkṣmaṃ tat vipulatā vrajati, yat addhā vicchinnaṃ tat kṛtasandhānamiva bhavati, yat prakṛtyā vakraṃ tadapi nayanayo samarekha —kṣaṇamapi na kiñcit me dūre na pārśve || vyākhyā—'rathasya javāt' vegāta (hetau pañcamī) 'sahasā' tatkṣaṇameva, 'āloke' darśane yat sūkṣma dṛśyate tadeva tatkṣaṇa rathavegāt samīpe bhūtvā sthūla lakṣyate | 'yat' vastu 'addhā' tatvata 'vicchinna vyavadhānavat dṛśyate 'tat' tadeva tatkṣaṇa 'kṛta sandhāna' yojanā yasya 'tat iva' bhavati lakṣyate | yau dvau samīpe vyavahitau dṛṣṭau tāveva vegāt tatkṣaṇa dūrāddṛṣṭau salagnāviva lakṣyāte | 'yat' vastu 'prakṛtyā' svabhāvena 'vakra' samīpāt dṛṣṭa kuṭila dṛśyate 'tadapi' tatkṣaṇa 'nayanayo' netrayo sambandhī, na tu tattvata, 'samā' ṛjvī 'rekhā' yasya tat bhavati | 'kṣaṇamapi na kiñcit' kimapi vastu 'me dūre' tiṣṭhati 'na pārśve samīpe tiṣṭhati || ["yadaddhā" ( ta-, nyā- ) "yadaddha" ( rā, ma- ) 'ghaṭanta " ( vi-) || "me dūre na pārśve" ( rā-, ta-, nyā-, ma ) "me pārśve na dūre" (vi-) ] ||
sūteti | 'ena' hariṇam ( anvādeśe enādeśa ) 'vyāpādyamāna' mayā hanyamānaṃ 'paśya' | śarasya sandhānaṃ mṛga prati prayogāvyavasāya 'nāṭayati' nāṭayena darśayati | rājaveṣī naṭa hastasañcālanādinā bāṇakṣepodhoga sūcayati ityartha ||
nepadhye iti | 'āśramasya' kaṇvāśramasya 'mṛgo ayaṃ na hantavya, tvayā | ( āvege dviruktam ) | sūta iti | 'ākarṇya' nepathye yaduktaṃ tat śrutvā 'avalokya' dṛṣṭvā 'ca' āha | 'te' bāṇasya panthā 'bāṇapatha' ( "ṛkpūrabdhūḥ pathāmānakṣe" iti samāsānta apratyaya ) | tasmin varttate ya 'kṛṣṇasāra' tasya 'antare' avakāśe | yatra bhavān bāṇa prayuṅkte tasminneva deśe, tava ca hariṇasya ca madhye ityartha 'upasthitā' prāptā | etena brahmahatyābhayaṃ darśitam | [ ("bāṇapatha" (vi-, ma-) "bāṇapāta" (rā-, ta, nyā- } ] | rājeti | 'sambhrameṇa' tvarayā 'saha' | tena 'hi' nimittena 'vājina' aśvā 'pragṛhyantāṃ' sthirīkriyantām | athavā rathena dalitā syurmu naya , sūta iti | yathā bhavān ājñāpayati 'tathā' karomi, aśvān pragṛhṇāmi ityatha | rathamiti | 'sthāpayati' sthirīkaroti |
kriyā| Compare “mayi nālaṅko'pi prabhu prahartum” “rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām,” “tasmin prajaṅga yudhi sarvaṃ eva' &c itself, compare ‘“āpannābhayasatreṣudīkṣitā khalu pauravā” Act II

1.12.1

rājeti| 'eṣa' iti avilambasūcaka | ajñātamātrameva 'pratisahṛta ' ityatha | yathā ukta ' tathā karoti| yadvā—uktasya anatikrama 'yathoktam' | tan karoti| ‘vāṇa ’ pratisaharati | vaikheti| 'puro ’ yayātinayasya yo 'va śa ' tasya ya 'pradīpa ' pradīpavat udbhāsaka tasya 'bhavata patat’ ājñānuvarttitva 'sadṛśa yogyam | pauravā madaiva brāhmaṇānāmanukūlā ājñākarāya ityarthaṃ | janmeti | anvaya —ida tava yuktarūpa yasya purorva śe janma | eva guṇopeta thousand disciples "munīnā daśasāhasra yo'nradānādipoṣaṇāna| ṣaḍyāpati viprarṣirasī kulapati kṛta"-Quoted Vidyasagara 4 (a) ātitheya satkārā - avidyamānā tithiryasya iti atithi an unexpected guest, tasmin sādhu iti atithi+ḍhañ ātitheya | sat is an avyaya, rule "ādarānādarayo sadasato"| Hence sat+kṛ+ghañ bhāve karmaṇi vā satkāra reception, welcome &c gatisat- | 5 tapovanānām-tapodhanāwith regard to asceticism (tapas ) only pratihatavighnā -vihanyate ebhi इति वि+हन्+क करणे घञर्थे = विघ्ना obstructions The obstructions रक्षा is complete

1.12.2

rājeti | 'api kulapati' kāṇva 'kva' āśrame 'saṃnihita' ātmanā upasthita | vaikhānasa 'idānīmeva' acirādeva kṣaṇe 'duhitara' śakuntalāma 'atithīnā satakārāya' pūjārtha atithisatkāraṃ kartumityartha 'saṃdiśya' ājñāpya 'kanyā' duhitṛ 'pratikūla' sakropa 'daivaṃ' bhāgadheyama' anukūlayitu 'somatītha gata' | āśrama gaccha, śakuntalā te ātithya vidhāsyati ityartha | pratikūladaivaśamanena śāpān vyaktāpi śakuntalā bhūyo duṣyantena saṅgatā bhaviṣyati iti sūcyate || rājeti | 'bhavatu' ityavyaya niścayadyotakam | asaṃnihita kulapati, tata āśrama gami na vā iti vitarke niścayamāha—'tāmeva' duhitara śakuntalāmeva 'paśyāmi' | sā khalu 'viditā' jñātā 'bhakti' tāpasasevā yasya tathāvidha māṃ' maharṣe kaṇvasya mukhya kathayiṣyati' | madagatāṃ śraddhā svaya jñātvā kaṇvasya gocare kariṣyati ityatha | 1 (a) atithisatkārāya - "kriyāthopapadasya—" (See Note 1, above) iti karmaṇi caturthī or tādarthye caturthī| There are arrangements to ed (b) दैवमस्या &c —कण्व knew शकुन्तला would suffer much, sumption "puṇyaṃ prabhāsa samupājagāma yatrāṅgirāddṛṣṭamaṇā snigdhātmanaḥ | eva tu tīrthapravara pṛthivyāṃ prabhāsanāmāsya tu sa prathamaḥ ||" Bhagawata, quoted in the vācaspatya | 2 (a) paśyāmi has vartamāna in the bhaviṣyatkāla owing to vartamānasā rājeti| 'stokam' alpam 'antaram' avakāśa 'gatvā' āha—tapovane ye vasanti' tāpasā teṣām 'uparodha' pīḍā mābhūt | 'etāvati eva' etatparimāṇe kvasa ni gate 'ratha sthāpaya' sthirīkuru | 'avatarāmi yāvat' paddhyāmeva gacchāmi | ityavadhāraṇe |

1.12.3

sūta iti | 'pragrahā' raśmaya 'dhṛtā sayamilā | 'āyuṣmān avataratu' gajeti| 'avatārya' rathāt bhūmi prāpya | 'tapovanāni nāma' ("nāma kaupe'bhyupa" iti medinī ) 'vinīta ' śānta yo 'veṣa' vastrāḷaṅkārādibhi kṛta rūpa tena ṣṭavyāni' praveṣṭu yogyāni | śāntena veṣeṇa tapovana viśet ityartha | 'idam' t "tāvat gṛhyatām" rakṣyatā tvayā | 'sūtasya' ( dānābhāvāt ṣaṣṭhī eva na caturthī ) bharaṇāni' alaṅkaraṇāni 'dhanuśca upanīya' upahṛtya āha | 'yāvat' etatkālam im āśrame ye 'vasanti' tān 'pratyavetya' dṛṣṭvā sambhāvya upāvartta' pratyāgato bhavāmi t' tatkāla 'vājina' aśvā 'ārdrāṇi' sajalāni 'pṛṣṭhāni' yeṣā tathāvidhā dantā' vidhīyantām | aśvān viśrāmaya ityartha || ["sūtasya" ( rā-, ta-, nyā-, )— sūtāya" ( vi ) || "upanīya" ( ma- )—"upanoya arpayati" ( rā-, ta-, -, vi- ) ] || sūta iti | 'tathā' yathā bhavān ādiśati tathā karomi | 'niṣkrānta ' raṅgamañcā gata | rājeti | 'karṇaṃ datvā' śravaṇāya prerayitvā āha-aya iti sambhrame| 'vṛkṣavāṭikā' yā 'bāṭikā' maṇḍapa puro dṛśyate, sā dakṣiṇena' tato dakṣiṇe deśe ( enap pratyayayoge dvitīyā ) 'ālāpa śrūyata iva' manye saṃlāpo vartate| 'etā dṛśyamānā' 'tapasvino' 'kanyakā' kumārya 'vālibhā hrasvebhya 'pādapebhyo' vṛkṣebhya 'payaḥ' jalaṃ dātu svala 'pramāṇasya' ākṛteḥ 'anurūpaiḥ yogyai ' kṣudrairityartha 'secanārthai ghaṭai' kalasai 'ita eva' asyāmeva diśi 'abhivartante' āgacchanti | 'nipuṇaṃ' sūkṣmaṃ nikaṣya dṛṣṭā - 'aho' ( āścarya ) 'śrāsā' tapasvikanyānā 'darśana rūpa 'madhura' manoharam |

1.12.4

śuddhāntati | anvaya - ida śuddhāntadurlabhaṃ vapu āśramavāsino janasya yadi (tadaṃ) khanu udyānalatā vanalatābhi gurṇa dūrīkṛtā | vyākhyā- 'idam' agrato dṛśyamāna 'śuddhānte' rājāvarodhe ("śuddhānto'nta pure" iti medino) durlabhaṃ duṣpāpa 'vapu' śarīrama 'māśrame' tapovane yo 'vasati' tasya janasya 'yadi' sambhūt 'tadā 'khan' nūnam 'udyānapālitā latāḥ vanasyābhi 'latābhi' guṇai saundarya saurabhyādibhi 'dūrīkṛtā' padha kṛtāḥ || yāvaditi| 'yāvadimāṃ chāyāmāśritya' chāyāma antargata san pratipālayāmi tiṣṭhāmi [ 'syāt ' yāvat' yoge bhaviṣyati laṭ ] | 'vilośayan' paśyān 'sthita'| dakṣiṇena-dakṣiṇa + enap pratyayasya | An avyaya meaning here "clo2 (a) tapasvi &c - tapa eṣāmasti iti tapas + vini matyarthe = tapasvina ascetics kanyā eva kanyakā | kan svārthe | Optionally we get kanyikā &c - प्रमाण is measure, hence, here, stature, अनुगत रूपमेशाम् anurūpā sımilar svasya pramāṇa svapramāṇam| tasya anurūpā | tai | (c) secanaghaṭai - sic + lyuṭ bhāve = secanama watering tadarthā or tasya ghaṭā secanaghaṭā śākapāthrthivādi or dṛtat - | tai | ityambhūtalakṣaṇe tṛtīyā | The watering- ghaṭai saha iti sahārthe tṛtīyā | 4 (a) śuddhāntadurlabhama - śuddha antaḥ avadhirryasya sa śuddhānta the royal apartplural in āsām and vanalatābhi | (c) āśramavāsina - āśrama + vas + ṇini karttari tācchīlye | tasya |

1.12.5

navamālikākusumam | "viśeṣyeṇa" iti samāsaḥ | tadiva dhavalā | upamānarupakam | (f) ālavālaṃ &c-ā samantāt lanaṃ jalasañcayaṃ alati gṛhṇāti iti ā+lava+ 3 (a) na kevalam &c-ni+yuj+ghañ bhāve niyoga order. This is because astime sodarasnehaḥ |' (b) sodara &c-saha also means sahaḥ | Hence sahasa mudarameṣām iti sodarā or sahodarā brothers, bahu-of the

1.16

rājeti | kathama' āścarya | āścaryyāt sambhrama [ "katha praśne sambhrame ca" iti viśvaḥ ] | 'iyaṃ sā' vaikhānasoktā 'kaṇvasya' kulapati duhitā' kanyā| rājā tu iyam kaṇvaduhitā nītā | paścāt sambhrā 'hantā maulante' iti sambodhanāt
jñātama iyameva kaṇvaduhitā iti | 'asādhu' asamīcīna 'paśyati khalu' paśyatyeva 'tatrabhavān pūjya 'kāśyapa ya' [ubhayavākyagatatvena na tacchabdopādānam] 'imāma āśramasya tapovanasya dharme' anuṣṭhāne 'niyuṅkte' vyāpārayati || idamiti | anvaya – ya ṛṣi avyājamanoharama ida vapu tapa cama sādhayitum icchati, sa dhruva nīlotpalapatradhārayā śamīlatāṃ chettu vyavasyati kila| vyākhyā—'ya ṛṣi' kaṇva 'avyāja' kṛtrimaśobhārahitañca, manohara madhurañca, svabhāvasundaramityartha 'idama' anupama 'vapu' śakuntalāyā śarīra 'tapa cama' tapaso yogya 'sādhayitu' kartuma 'icchati' vāñchati, sa ṛṣi 'dhruva' niścita 'nīlotpalapatrasya indīvaradalasya 'dhārayā' prāntena 'śamīlatā' kaṭhinā śamīśākhā 'chettu vyavasyati' yatate 'kila' khalu ahahe ["vārtāyāmarucau kila"iti trikāṇḍaśeṣa ]|| komalayā utpalapatradhārayā śamīśākhācchedana yathā asambhava sukumāraṇa śakuntalayā śarīreṇa tapaścaraṇamapi tathaiva iti bhāva || bhavatviti | 'bhavatu' āstā tāvadetat | 'samprati pādapai' vṛkṣai antarita' vyavahita 'eva' prakāśamagatvā ityartha 'enā' śakuntalāṃ 'viśvabdhā' viśrabdhā, puruṣasānnidhyam ajñātvā, svairavihāriṇīm ityartha 'paśyāmi' vilokayāmi | ('tathā karoti' pādapāntarita eva vilokayati ityartha ) |

1.17.1

rājeti | 'valkannama' etat samībhūtam 'asyā' śakuntalāyā 'vapuṣa ' lāvaṇyamadasya śarīrasya 'ananurūpam' ayogya 'kāmam' yathā anumantavyama [ “kāma prakāmamityanumatau” iti viś ]| 'puna' kin 'alaṅkāraśriya' vapuṣo bhūṣaṇaśobhāṃ 'na puṣyati' na tanotīti iti 'na' ayogyamapi valkalamidamasyā vapurbhūṣayatyeva || {“vapuṣo valkalam” (ta-, nyā-, ma,) 'vapuṣo valkalama' (rā-, vi- ) }|| sarasijeti | anvaya —śaivalenāpi 'anuviddha' sarasija ramyam, lakṣma malinamapi himāṃśo lakṣmīṃ tanoti, valkalenāpi tanvī iyam adhikamanojñā| madhurāṇāmākṛtīnāṃ kimiva hi na maṇḍanam | vyākhyā—'śaivalenāpi' tucchayā jalanīlyā api ( gaṅgāyām api ) 'anuviddha' 'sarasija kamala 'ramya' madhuram | 'lakṣma' cihna kalaṅkaḥ (“cihna lakṣma ca” ityamara ) 'malinamapi' kṛṣṇavarṇam ata kutsitamapi, 'himā śiśirāḥ 'śyāmala' snigdhā yasya tasya, śītalaprabhayandrasya 'lakṣmīṃ' śobhāṃ 'tanoti' vistārayati | 'valkalenāpi' hetune valkalāvṛtāpi 'tanvī' kṛśāṅgo 'iya śakuntalā 'adhika' yathā tathā, 'manojñā' hṛdyā manoharāvarā | etat kiṃta'mānādya manye madhurāṇā manojñānām 'ākṛtīnā vapuṣā kimitra hi tucchamapi 'vastu na maṇḍana' na bhūṣaṇam | api tu sarvameva kāntamūrterbhūṣaṇa bhavati ||

1.17.2

śakuntaleti | [ "prayata' pura 'anasūīkā' āha ] 'eṣa ayato dṛśyamāna 'keśaratṛkṣaka' bakulapādapa 'vātena vāyunā 'īritā' cālitā yā 'pallavarūpā 'aṅgulya' tābhi 'mā tvarayati' sattvaragamanātham āhvayati 'iva' | ehi śakuntale jhaṭiti māṃ secanena sa vaha ya iti saṅketayati iva | 'yāvat ena bakulaka 'sambhāvayāmi' gatvā jalasecanena saṃvarddhayāmi | [ "parikrāmati" raṅgamañca parito gacchati ] | priyaṃvadaiti | 'inā' ayi śakuntale 'ata keśaratarutale' 'eva tāvata muhurttaka' kṣaṇamātra 'tiṣṭha' | 'tāvata' praśramāyām [ 'yāvat kāta kṣe 'vadhāraṇe | praśramāyām" iti medinī | upagatayā' samīpavarttinyā 'tvayā' [hetau tṛtīyā ] 'aya keśaravṛcaka bakulapādapa latayā sanātha nāthavān 'iva' alaṅkṛta iva ityartha 'pratibhāti' lakṣyate tvamava vakulamūle sthitā, manye latayā iva kayācita ayamanuggṛhīto vakula iti śaku ntalāyā rūpapraśa sā | śakuntaleti | madhuramucyate tvayā 'ata khalu' ihṛśeneva priyabhāṣaṇena 'tva priyaṃvadā asi' priyaṃvadā iti nāmnā āhvayase | yā priya vadati saiva priyaṃvadā | priyabhāṣaṇena punarrathārtha te nāma | 1 (a) vāterita &c.—īra + kta kama ṇi = īritā urged pallavarūpā aṅgulya pallavāṃgulya | vātena īritā vāteritā urged by the wind tādṛśā pallavāṃgulya | tābhi | karaṇe 3thā | [b] keśaravṛkṣaka —irasvo vṛkṣa vṛkṣaka young tree, keśara is a name of bakula | sa cāsau vṛkṣakaśca | [c] yāvat indicates avadhāraṇa | 3. lobhanīyam—lubh vimohane + ṇic aniyara kartaribāhulakāt attractive. manner lobhanīyaṃ yauvanam not lobhayati māṃ yauvanam with a personal

1.17.3

6 (a) vanajyotsnā—jyotirasyānyām iti jyotiṣa + na matyarthe = jyotsnā nipātanāt by the rule "jyotsnā tamisrā —" | vanasya jyotsneva udbhāsakarmavivakṣā | (c) vismṛtā—vi+smṛ+kta karttari| smarati = manasā gacchati | rule "gatyarthākarmaka—" | śakuntaleti | yadi vanajyotsnā vismarāmi 'tadā ātmānamapi vismariṣyāmi' | abhitrā hya matta, yā hi vanajyotsnā saiva aham ityatha | [ latā vanajyotsnām 'upetya' prāpya, latāsamīpa gatvā, 'avalokya' dṛṣṭā 'ca' āha] 'hantā' anantare 'ramaṇīye' manohare 'khalu kāle' samaye 'latāyā ' vanajyotsnāyā 'pādapasya' sahakārasya ca yat mithuna dvaya, tasya 'asya vyatikara' samāgama 'savṛtta' jāta | ramaṇīyatā darśayati'vanajyotsnā' tadākhyā iya navamālikā 'navama' acirodgatam nūtanatvāt manorama kusumarūpa yauvana yasyā tādṛśo | 'sahakāra' asya 'baddhā' sañjā 'pallavā' yasya 'tattayā' navapallavodgamāta upabhogasya chāyāsevanādisukhasya 'kṣama' yogya | yauvaneneya sahakāra prīṇāti so'pi cainā chāyayā sabhāvayati | pravṛttamlīcchātarau grīṣmakāla, pallavai pracchādyaśītalaśca sahakārastala tathāpi navamālikākusuma saurabhama | ityaho lokasubhago'namanayo samāgama | [ 'paśyantī' latāpādapau avalokayantī manasā ca samāgamamādhurya muvatī 'tiṣṭhati' bālye] |

1.17.4

1 (a) ramaṇīye &c - ramayati iti rama + ṇica + anīyar karttari bāhulyakāt = ramaṇīya. charming tasmin | (b) latāpādapa etc - latā ca pādapaśca tree, tasya | (c) vyatikara - vi + ati + kṛ + gha adhikaraṇe saṅghāthaṣṭi Union (d) navakusuma etc - nava kusuma navakusumam | tat yauvana yasyā | See vyākhyā as like yauvana but as yauvana itself (d) baddhapallava etc - baddhā, pallavā yasya sa baddhapallava having an array of twigs. tasya bhāva baddhapallavatā | tayā | hetau 3yā | (1) upabhoga etc - upa + bhuja + ghañ bhāve upabhoga enjoyment sthā kṣama tenet- | priyaṃvadeti | 'anasūye' śakuntalā ki ki nimittaṃ 'vanajyotsnām atigatā mātrā' yasmin tat tathā tathā sātiśayaniścayaṃ 'prekṣate' paśyati, paśyantī āste 'iti' etat 'jānāsi' ? iti kāku | anasūyeti | 'na khalu' na nūna 'vibhāvayāmi' anumātu śaknomi | yadi tvaṃ jānāsi 'kathaya' me | priyaṃvadeti | 'yathā' yadvat 'vanajyotsnā anurūpeṇa' ātmasadṛśena 'pādapena' vṛkṣeṇa sahakāreṇa 'saṅgatā' militā 'api nāma' kimida sambhāvita yat 'ahamapi evam ātmana anurūpa sadṛśa 'vara' bhartāra 'labheya' labdhu śaknuyām 'iti' etat manasikṛtya iya vanajyotsnā cūtasaṅgatā prekṣamāṇā tiṣṭhati | śakuntaleti | nūna niścitama eṣa' tvayā ukta 'tava ātmagata ' manasi sthita 'manoratha ' abhilāṣa | ayi caturike, māmādiśya svābhilāṣa prakaṭayasi ? ['kalasa' secanaghaṭam 'āvarjayati' kiñcit adhomukha karoti, siñcati ityartha ] |

1.18

rājeti | 'apināma' kimida sambhāvita yata 'iyama' eṣā śakuntalā 'kula ayutaśiṣyapoṣakasya munikaleśvarasya kaṇvasya 'asavarṇā brāhmaṇetara ' yata kalatrama [' kalatre kaidāra” iti koṣa ] 'tatsaṃbhavā' tajjātā 'syāta' bhaveta 'athavā' paca 'sandehena' saṃśayena 'kṛtam' alam | iya brāhmaṇabījaprasūtā, taditarajātā vā, prakāraṇa saśaya |
aśasayamiti | anvaya - [ iyam } asaśaya kṣatraparigrahakṣamā, yat me 1 mana asyām abhilāṣi | sandehapadeṣu vastuṣu satām anta karaṇapravṛttayo hi pramā vyākhyā- 'iya' śakuntalā 'asaśaya' niścita 'kṣatrasya' kṣatriyajāta 'parigraha' patna svīkāra, tasya 'kṣamā' yogyā | kathamametata jñāyate ityāha-yata 'me' mama puruvaśapra 'āryyam' ācārapūta 'mana asyā' śakuntalāyām 'abhilāṣi' saspṛham | pravṛttireva anuharttavyā, utpathapravṛttirapi āpatati ityāha - 'sandigdha padeṣu' 2 { 'pada vyavasitatrāṇasthānalakṣmāṅghrivastuṣu” ityamara ] saśayasthaleṣu 'vastuṣu' f yāni yāni vastūni ma śayasthānāni teṣu ityarthaṃ, satā' sādhūnā, na tu prākṛtā 'anta karaṇasya' manasa 'prakṛṣṭā vṛttaya' pravartta nānivarttanālakṣaṇā vyāpārā 'hi' ta 'pramāṇa” karttavyanirṇāyakam || karttavyākarttavyeṣu sādhūnā mana eva prama pauravo'ha sādhureva | mamaca me śakuntalā prati yāti | tannūnamiya me iti bhāva | tayāpīti | 'tathā' eva tarkayati 'api artha' 'enā śakuntalā 'tattvata ' svarūpeṇa 'upalabdhesā' jñāsā | āśramavāmiśya paripṛcchādibhi āmūla śakuntalāyā vṛttāntam avagamiṣyāmi |

1.20.1

śakuntaleti (‘sasambhramaṃ’ santrāsena saha āha) 'ammo' iti āvege | ‘salilasya’ jalasya sekāt' ya ‘sambhrama’ āndolana tasmāt ‘udgata’ utapatita ‘madhukara ’ kaścit bhramara ‘navamālikā’ vanajyotsnām ‘ujjhitvā’ parityajya ‘me vadana ’ padmagandhi mukham ‘abhivarttate’ lobhāt anudhāvati | [ ‘bhramarāna’ bādhā pīḍā ‘nirūpayati’ nāṭye na darśayati ] | rājeti—[ spṛhā abhilāṣa tena saha iti ‘saspṛha’ sābhilāṣam ‘avalokya’ samanaṅgayā dṛśā āha ] caneti | anvaya – he madhuka‍ra, vepadhumatīṃ celāpāṅgāṃ dṛṣṭi bahuśa spṛśasi, rahasyākhyāyīva karṇāntikacara (san) mṛṭu svanasi karau vyādhunvatyā ratisarvasvama adharaṃ pivasi, vaya tattvānveṣān hatā,, tva khalu kṛtī | vyākhyā—he 'madhuka‍ra' bhramara, bhayāta vepathumatīṃ kampamānāma api ca bhavadanusaraṇāna cala' 'cañcana 'apāṅga ' prāntabhāgo yasyā tādṛśīṃ 'dṛṣṭi' locana 'bahuśo' vāra vāra 'spṛśasi' | rahasya gopanīna kiñcita ācaṣṭa iti 'rahasyākhyāyī' nibhṛtapravaktā 'iva karṇāyo antike' samīpe caratīti tathābhūta san 'mṛda' nauce 'svanasi' asmadvidhānā makhandha avyakta bhāṣasī | 'karau' hastau 'vyādhunvatyā tvāmiva niṣedhu viśeṣeṇa samantāta cālayantyā anayā śakuntalayā 'ratisarvasva ' kāmasāram 'adhara' nimnoṣṭa 'pivasi' panā cumbasi ityatha | 'vayam' ahama [ “asmado dvayośca” iti bahuvacanam ] 'tattvamatra' madagrāhayogyā na vā iti vamtūna 'anveṣāna' nirṇāyāyabhanusaraṇāta 'hatā' bhagnamanorathā jātā 'tva khalu' tvamema 'kṛtī' kṛtakṛtya || navamālikāsuñjhitvā prathama nīlotpalabhramāta śakuntalāyā'naiva pratidhāvito bhramara |

1.20.2

samīpasya puna karṇo śiropābhyām āruṣṭaṃ tava eva dhvanita | tato'pi ca pakvavimvasadṛśa adharamabhigata | rājā tu anayā jñātaspṛha bhramaraṃ kāmicaritamāropya māmūyamāha iti tātparthyam | 1 [a] सलिल &c -सलिलमा सेक sprinkling of water तस्मात vadanama abhi=badana lakṣīvṛtya | Or we may say abhiśnatta is sakamaṃka owing to abhi | “upasargavaśāt sakarmakatvam” | In that case vadana takes karmaṇi dvitīyā | Hence the enyy rahasyākhyāyī -rahasi bhavam iti rahasy + yat = rahasyam a secret tat ācaṣṭe bhāṣate vā iti rahasā+ā+cac or khyā+ṇini kasāvavidhya" iti bhaṭṭoji | [c] karṇāntika etc-karṇayo antikam neighbour-hood of the ears tatra caratīti karṇāntika+cara+ṭa karmari || 3 [a] tattva etc-dhanu+iṣa+ghañ bhāve=anveṣa search, tattvamā anveṣa tasmāt | hetau pañcamī | [b] hatā-Baffled apratinaḥ, or restrained pratihatā | 'matohata pratihata pratiruddho hataśca sa" | [d] kṛtī-Success=kṛtama achievement. tadasyā asti iti kṛta+ini matyarthe |

1.20.3

śakuntaleti | 'eṣa dhṛṣṭa.' durvinīto bhramara 'na viramati' nivarttate | 'anyata' anyasmin sthāne 'gamiṣyāmi'| (anyat padaṃ sthānaṃ 'padāntara' sthānāntaram| tatra 'sthitvā' gamanāt viratā bhūtvā 'dṛṣṭa' darśanamā 'kṣepa' pāta, tena saha bhramarābhimukha dṛṣṭvā grāha) 'katham' kimetat yat eṣa bhramara 'ita api' asminnapi sthāne 'āgacchati' | 'halā' ayi sakhyo 'anena durvinītena aśiṣṭena 'madhukureṇa abhibhūyamānāṃ' bādhyamānāṃ 'māṃ paritrāyethāṃ' rakṣatam | 1 [a] na eṣa etc — viramati takes parasmaipada by the rule "vyāṅ paribhyo rama"|| [b] anyata takes tasi after ṅi in the saptamī vibhakti | Compare ita in "prayuktamapyanyamito 'thā 'gāt" | [c] kathama is āścarye— an avyaya | Compare "kathamima sā kaṇvaduhitā", "katha nigaḍsaratāmi" || [d] hantā is sakhīṣu komalanāmantraṇe avyayam | 'sakāmābhirathyā sakhyo halā bhādhyā parasparam|" [e] durvinītena—dur +vi+ nī+ kta karmaṇi, or duṣṭa vinīta badly diciplined mayūravyaṃseti samāsa | Or vinīta vinaya discipline, bhāve kta | duḥsthita vinīta yasya tena | bahu— | (f) abhibhūyamānā paritrāṇeṣyām = abhibhavāt ! paritrāṇeyām || ubhe iti | 'ubhe dve api sakhyau 'kṣitena' duṣṭaḍāsānena saha āha | 'paritrātu paritrāṇakarmaṇi ityartha 'vayam āvā he' 'kā iti kāku [ "asmado dvayośca" iti kintu 'iyamavayoḥ priyasakhī' śakuntalā 'madhukareṇa abhibhūyamānā bādhyamānā satī akātarā kātarā sampadyamānā bhūtā 'kātarībhūtā' vyākulībhūtā |

1.20.4

rājeti | [ 'śakuntalāmabhi' tayā ekadika 'mukha' yasya tathā 'bhūtvā' āha ] 'api tapo varddhate' codyamāne bhujyate | tapasa kaśanna kima ? ['śakuntalā sādhvasāt' sambhramāt avidyamāna vacana bhāṣaṇamasyā iti 'avacanā' niruttarā 'tiṣṭhati' ] | anasūyeti| śakuntalā niruttarā dṛṣṭvā anasūyā āha-'atithīnā viśeṣa' uttama 'atithiviśeṣa' uttamātithi bhavāneva| tasya 'lābhena' prāptyā 'idānīma' adhunā tapo varddhate | cāṭuvāda eṣa rājani || pitrā ādiṣṭam atithipūjana smārayantī āha-'halā śakuntale' uṭajaṃ 'parṇaśālā 'gaccha' | tata 'phalaṃ miśra' yuktam 'argham' aghyārthadravyama ānīya atrabhavate 'upahara' prāpaya | 'idama etat atra sthita jalameva 'pādodaka' pādya vāri 'bhaviṣyati' | jalamasti, dadhikuśādika māṅgalyamānīya prathama pādaprakṣālanārtha pādya, tata pūjārthamargha, tataśca bhakṣaṇārtha phala dehi ityartha | rājeti | 'bhavatīnā sūnṛtayā' satyapriyayā [ "sūnṛtantu priya satya" ityamara ] 'vācāeva ātithya kṛtama'ata punarudyāmena | kavidhānaṃ vyā ṅgā pā vyadhi hani yudhyartham". Hence Bhanuji suggests "sannipātapūrvaṃko vidhirśanityaḥ". Lastly su becomes dīrgha by the rule "anyeṣāmapi dṛśyate"|| (b) ātithyam—atithaye idam iti atithi + ñya|

1.20.5

priyaṃvadeti | yadi ātithya kṛtameva manyate bhavatā 'tena hi' tataśca 'prakṛṣṭābhicchāyābhi ' sevite deśe 'śītalāyām asyāṃ saptaparṇavṛkṣasya' vedikāyā mūlābandhanabhittau 'muhūrta ka' kṣaṇamātram 'upaviśya āryya ' mānyo bhavān pariśramasya pathiklānte 'vinoda' 'lāghavaṃ ' 'karotu' [ pracchāya iti bahuvrīhi | prakṛṣṭā chāyā iti prādisamāse tu pracchāyā iti syāt ] | rājeti | 'nūna' niścita 'yūyamapi anena vṛkṣase canarūpeṇa karmaṇā pariśrāntā jātakhedā | tat yūyamapi upaviśya śramanodanaṃ kuruta | anasūyeti | 'sakhi mamāpi kautūhalaṃ' nirṇayekautukam 'asti' | atha takaṃ mayi api āste | 'enaṃ' 'tāvata' imaṃ janameva 'pṛcchāmi' | [ prakāśa spaṣṭam uccai rājānaṃ prati āha ] 'ārye'ṇa bhavato 'madhurālāpena' madhuravacasā 'janita' utpādita yo 'viśrambha' viśvāsa ['sabhau viśrambhaviśvāsau' ityamara ] sa 'māṃ mantrayate' mantraṇakarmaṇi, vākyaprayoge niyojayati | viśvāsina preritā avaśā bravīmi, dhṛṣṭatāṃ marṣaya iti bhāva | 'ārye'ṇa katama 'prasiddhe ṣu candrasūryyādiprabhaveṣu kovā 'rājarṣīṇāṃ vaṃśa alaṅkriyate' janmanā bhūṣyate | pañcālaśūrasenādiṣu 'katamo deśa' etanmulakaṇa 'viraheṇa' bhavadadarśanena 'paryutsukā' utkaṇṭhitā 'janā' yasmin tādṛśa kriyate | prajārañjanāt anvarthanāmā rājāsi | 'kiṃ' 'nimittaṃ vā kasmāt vā nimittāt 'sukumārataro'pi' atimṛdurapi 'ātmā' bhavato deha ['ātmā dehamanī brahmasvabhāvadhṛtibuddhiṣu | prayatna cāpi" iti viśva ] 'tapovanasya' ya pariśrama' āgamanakleśa' tasya padaṃ' sthānam 'upanītaḥ' prāpita | āgamanakle śasvīkāramā ko hetu |

1.20.6

rājñā and the tapaścaraṇavibhāga by dharmādhikāra| Hence she is hoaxed. [b] avighna etc.—vihanyate ebhi iti vi + hana + ka karaṇe = vighnā obstacles, Varttika "ghañarthe kavidhānaṃ sthā snā pā vyadhikṣiniyudhyubhyaḥ"| (c) upa + labha + ghaña bhāve = upalabha ascertaining. avidyamānā vighnā yāsu tā avighnā| अविघ्नाः क्रिया unobstructed rites तासामुपलभः Literally "Ascer obstructed or not karmāvighātopalabdhāya ityatha | tādarthye ṣaṣṭhī| {[f]} dharmāraṇyam raṇe sādhu raṇyama suitable for a battle na raṇyam araṇyam| A forest vā araṇyama| anasūyeti | 'idānīm' adhunā tvayi tapovanam āyāte 'dharmacāriṇa dharmakriyāniratā tāpasā' nāthavanto jātā | {'sanāthā' ityasya 'bhartṛ manta' ityapi artha | ata 'śakuntalā śṛṅgāraramāśrayāṃ lajjāṃ nāṭayati' avanatena sukhena mukuḷitena cakṣuṣā ca darśayati] | sakhyāviti | ['ubhayo śakuntalāduṣyantayo ākāra ceṣṭā snigdhāvalokita parāvṛttaśca vadana 'viditvā' jñātvā 'janāntika' rājña aśrutam āhatu ] 'yadi adya tāta' kaṇva atra' āśramaṃ sannihito bhavet' pratyāvṛtta syāt| śakuntaleti | 'tata ki bhavet' ityādi janāntikameva | sakhyāviti | 'imam atithiviśeṣam' uttamātithi 'jīvitasya' jīvanasya yat sarvasva' dhana tena api' sadapi dattvā ityartha kṛtārtha siddhamanoratha kariṣyati | tvāmasmai prādasyati iti vā''śay | janāntikañcai tat|

1.20.7

"yuvām avetha, kimapi hṛdaye kṛtvā mantrayethe"—You alone know with what 2 āṣṭā &c —abhi + artha + ṇyac bhāve striyām = abhyarthanā prayer, 3 (a) śāśvate-—śāśvata is an avyaya meaning sadā | "punaḥ sadārthayoḥ śāśvata" ityamaraḥ | śāśvat bhavam iti śāśvat + aṇa =śāśvatam perpetual nityam | "śāśvatastu dhruvo nityasadātanasanātanā" ityamara | The maxim "avyayānā bhamātre rule “kālāt ṭhañ” as we see in the rule 'yeṣāñca virodha, śāśvatikaḥ' | "bhāṣyakāravacanaprāmāṇyādaṇ pratyaya ṭhañā ca samāveśa" | Hence the two forms śāśvata with aṇa and śāśvatika with ṭhaña (by nipātana in the rule “yeṣāñca virodha śāśvatika”)| Cp also our notes on 'śāśvato samā” in Uttara. Act. II (b) brahmaṇi—brahman here stands for brahmacaryaṃ | (tapas) which enjoins celibacy 'brahma tattvantapovede na dvayo puṃsi vedhasi' iti medinī | The anasūyeti | asti ko'pi kauśika iti gotranāmadheya nāma yasya tādṛśa gotranāmnā kauśika iti khyāta 'mahāprabhāva' prabhūtapratāpa rājaḥ ṛṣiriva | ṛṣiriva kaścidrājāsti gotreṇa kauśika nāmnā ca | anasūyeti | ta kauśikam āvayo priyasarūyā śakuntalayā prabhavam' utpattisthānam 'avagaccha' jānīhi | 'ujjhitāyā ' vyaktāyā asyā śarīrasya savarddhanādibhi poṣaṇādibhi karmabhi tātakāśyapa asyā pitā' jāta [ "sapitā yastu poṣaka " iti] | rājeti | ujjhitaśabdo bhavatyā prayukta | tena me kautūhalaṃ kautuka janitam 'āmūlāt' āmūlam ādita ārabhya 'śrotumicchāmi' |

1.20.8

1. (a) kuśikasya rājarṣe rgotrāpatya pumān kauśika | Refers to viśvāmitra who was the grandson of kuśika | kānyakubje mahānāsīt rājarṣi bharatarṣabha | gādhīti viśruto loke kuśikasyātmasambhava | tasya dharmātmana putra sambhūtyavalavāhana | viśvāmitra iti khyāto vabhūva ripumardana || (b) gotra &c - nāma eva iti nāma + gheya down-wards "अपत्य पौत्रप्रभृति गोत्रम्"। Grandson, great grandson Ante) | niyamavighnaṃ sādhu karotīti niyamavighna + kṛ + ṇini sādhukāriṇi kattari striyām, or—vighna + kṛ + ṇini sādhukāriṇi karttari striyām = vighnakāriṇī | niyamasya vighnakāriṇī | Qual adṛśyā | 2. परात्तपत् &c.—अन्यसमाधै भीरु alarmed at others ansiterities, supsupā | tasya bhāva paratapastrāsa | The gods always got nervous 3. (a) tata &c —udahyaṃte śūtakaṇaṃ prāpyane iti ud + ṛ + ghaña karmmaṇi = sense compare "sāketopavanamudāramadhyuvāsa", "tathāhi te śīlamudāradarśanaṃ" supsupā, or 3yā tata acc. to some | tādṛśa samayaḥ || [d unmādayitu śīlamasya iti ud + mada + ṇic + kvan tācchīlya karttari || (c) arddham uktam arddhoktam half uttered karmmadhā | Or supsupā with arddham as a kriyāviśeṣaṇa, tasmin || (d) viramati-parasmaipada by the rule 'vyāṅparibhyo ramaḥ|'

1.23.1

rājeti | 'naratvāt' tata paraṃ [ pañcamyarthe paścāt saptāsi ] 'śūyate' vṛthate 'eva' | 'sarvathā' sarva prakāreṇa 'raṣā' śakuntalā 'apsarā sambhava' utpattisthāna yasyā tādṛśī | anasūyeti | 'atha kim' evametra [ 'aya kim' iti svīkāre avyayam ] | rājeti | etat 'upapadyate' yujyate | mānuṣīti | anvaya- mānuṣīṣu asya rupasya sambhava katha vā syāt | prabhātarala jyoti vasudhātalat na udeti | vyākhyā- 'mānuṣīṣu' mānavastrīṣu 'asya' amānuṣasya 'rūpasya' ākṛte sambhava utpatti 'katha' vā syāt' kathamapi na syāt [ sambhāvanāyāṃ liṅ ] | 'prabhābhi tarala jyoti' teja vaiduta jyoti, sūryyo vā, candrovā, 'vasudhāyā talāt' pṛṣṭhāt bhūtalāta 'na udeti' na uṅgacchati | vidyuta bhūtalāt na sphurati īdṛśaśca rūpa mānaṣīṣu na jāyate | ('śakuntalā ātmasmṛtyā' viśeṣato'bhimatajanāt stutyā, lajjitā 'adhomukhī tiṣṭhati' ) | rājeti | 'me manoratha' abhilāṣa 'labdha' prāpta 'avakāśa' antara yena sa | uḍāiyīmyā eva me śakuntalā madabhilāṣasya viṣayo bhavitumarhati | [ ata param— "kintu sakhyā parihāmodāhṛtā varaprārthanā śrutvā dhṛtadvaidhībhāvakātara me mana' ( rā-, vi-, ma- ) ] | said to have taralaprabhā ! Compare—'sundarī sā na vetye ṣa viveko kena jāyate | prabhāmātra hi taralaṃ dṛśyate na tadāśraya ||'—Dandin. 3 The figure is prativastūpamā | See under suḍāntadurlabha &c— mānuṣī is as absurd as the udaya of prabhātarala jyotiḥ from vasudhātatra | is śloka |

1.23.2

hāsodāhṛtā varaprārthanā śrutvā dhṛtadvaidhībhāvakātara me manaḥ |" The parihāsa—joke is "yathā vanajyotsnā ⸮⸮⸮ vara labheya"—Ante. dhṛtadvaidhībhāvakātaram= by the word dhṛta | Say either dhṛtadvaidhabhāvakātaram or dvaidhībhāvakātaram loosely Again dvi+dhamuñ prakāre or adhikaraṇavivakṣāvi=dvaidham in two it (anabhidhānāt) | In the second sense, mahaidhasya dvaidhasya bhāva iti dvaidha civa | Thus dvidhābhavanam iti dvaidhabhāva dviprakāreṇa sthiti ityarthaḥ | tena kātaram द्वैधभावकातरम् । A clumsy statement where a simple one is

1.23.3

priyaṃvadeti | ( śakuntalām adhomukhīṃ 'vilokya smitena saha' iṣat hasitvā 'nāyakasya' kathāṉāyakasya, rājña ityarthaḥ, 'abhimukhī bhūtvā' tameva sabodhda āha) 'āryyo, mānyo bhavān 'punarapi' bhūyo'pi kiścit 'vaktu' kāmo yasya tādṛśa 'iva' lakṣyate [ "tuṅkāmamanasorapi" iti tumbho makāralopa ]| manye anyadapi bhavato vaktavyamasti | (śakuntalā sakhīṃ priyaṃ vadām 'aṅgulyā' tarjanyā 'tarjayati'bhatsaryati) [sajibhartsayoranudāttatve'pi cittiḍo ṅitkaraṇāt parasmaipadam | na hi cātmanepadānubanda | tena tarjayate bhatsyate ityapi bhavati ]| tiṣṭha durvinīte, yasya vacasā māṃ lajjitāṃ dṛṣṭvā, madgatameva atha pṛcchati iti jānatī api, bhūyo'pi māṃ lajjayitu yatase—īdṛśastarjanaprakāraḥ| rājeti | 'bhavatyā samyak' sādhu 'upalakṣitaṃ nirūpitam | 'satāṃ sādhūnāṃ 'caritasya' vṛttasya yat 'śravaṇam' ākarṇanaṃ tatra yo 'lobha'spṛhā tasmāt kāraṇāt 'na' asmākama 'anyadapi praṣṭavyaṃ' jijñāsitavyam 'asti' | śravaṇīya śrutvā na tṛpyāmi, anyacca śrotumicchāmi ityarthaṃ | priyaṃvadeti | 'ala vicārthya' pṛcchāmi na vā iti vicāraṇā mā bhūt | tapasvijana' tāpasā 'aniyantraṇa' nirbādha 'anuyoga' praśna yeṣu tathāvidhā. 'nāma' yathecchaṃ praṣṭavyā kila |

1.23.4

rājeti | 'te sakhīṃ' śakuntalām 'iti' itthaṃkāraṃ ca 'jñātumicchāmi'| vakṣyamāṇaṃ vakṣyamānayo prakārayoḥ ekataraprakāreṇa jñātumicchati rājā| vaikheti| anvaya'—'kimanayā madanasya vyāpārarodhi vaikhānasaṃ vratam ā pradānāt niṣevitavyam, āhosvidrekṣaṇavallabhā mayantameva kābhi hariṇāināribha samaṃ nivatsyati ? vyākhyā—'kim' iti 'āha' iti ca, padadvayam nirddiṣṭavyate| 'kimanayā' śakuntalayā 'madanasya' kāmasya 'vyāpāra' pravṛttiṃ roddhuṃ, pratiṣeddhuṃ śīlamasya iti 'vyāpārarodhi' pravṛttivighātakaṃ vaikhānasaṃ tāpasaṃ 'vrataṃ' dharmma, brahmacaryyam 'ā pradānāt' pradānātparyantaṃ vivāhaparyyantamityarthaḥ ("pradānadānapatyāribhi " iti ṣaḍmī) 'niṣevitavyam' anuṣṭhātavyam 'āho' athavā sadṛśe tulye īkṣaṇe netre yāsāṃ tāsāṃ hariṇīnāṃ 'vallabhā' tulyekṣaṇātvādeva priyā śakuntalā ("viśe ṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau" iti viśeṣyapadanāvaprayoga) 'atyantameva' cirameva 'dābhi' puro dṛśyamānabhi 'hariṇāṅganābhi' mṛgavadhūbhi 'samaṃ saha' ("samaṃ saha—" ityamara ) 'nivatsyati'| samprati munikanyeti kṛtvā pradeyā, athavā yāvajjīvaṃ brahmacāriṇī, iti sakhīṃ te jñātumicchāmi—iti pūrve ṇa sambandhaḥ|| [''atyantameva sadṛśe'' (ta-, vi-, myā)- 'atyantameva madire'' (rā-)—''atyantamātmasadṛśe'' (ma)]||

1.23.5

2. (a) vaikhānasam—vaikhānasasya idam iti vaikhānasa + aṇ belonging to a hermit. vi + vyā + pṛ + ghañbhāve = vyāpāra operation pravṛtti | taṃ roddhuṃ śīlamasya iti vyāpāra + rudha + ṇini karttari tācchīlye ṇītre| (c) niṣevitavyam— "parinivibhyaḥ sevasita—" iti ṣatvam|| (d) akṣitam anta (or—phantaḥ) yasmin word qualifying hariṇāṅganābhiḥ | sadṛśekṣaṇairvallabhā favourite hermitage (f) aṅgāni santyāsā kalyālāni iti aṅga + na matyarthe striyām = aṅganā fair-limbed i e female sex hariṇānāmaṅganā | tābhi | samarāmiti sahārthakarmayoge tṛtīyā | “na kevalaṃ sahayoge, tatparyāyayoge'pi tṛtīyā | yogaśca cākṣuṣo bauddho vā | “vṛddhā yūnā—” iti vacanāt” | (paribhava) | “evenāvadhāraṇe'naveau” iti haimaḥ—

1.24

priyaṃvadeti | dharmānuṣṭhāne striya svātantrāmasti, kintu 'ayaṃ jana' śakuntalārūpa | dharmasya 'caraṇe' anuṣṭhāne 'api paravaśa' parādhīna pitānnāyattau | 'guro puna pitu kaṇvasya tu asyā' śakuntalāyā 'anurūpāya' yogyāya 'varāya' pātrāya 'pradāne saṅkalpa' kamilāṣa yogyau'si tvamasyā, pitara prārthayakha, eṣā tavaiva bhaviṣyati, iti dhvani ||
rājeti | 'khalu' nūna niścitam 'iya prāthanā' eṣo'bhilāṣa, śakuntalālābhecchā du khena avāpyate iti 'duravāpā' durlabhā 'na'| kṣatriyagrāhyā kanyā, pradānāthī pitā, yogyaścāha kṣatriya athām̐, etat tritayasannidhāne manye sulabhā me śakuntalā |
bhaveti | anvaya—hṛdaya, samprati sande hanirṇayo jāta, sābhilāṣa bhava| yat agnimāśaṅkase, tat ida sparśa kṣama ratnama vyākhyā—he 'hṛdaya' ceta 'samprati' adhunā 'sandehasya' sandigdhavastuna śakuntalārūpasya 'nirṇaya' tattvato nirūpaṇa jāta |
yadvā—'sandehasya, tryamasya matapariṇayayogrāṣṭa' na vā ityākārasya 'nirṇaya 'nirākaraṇama, apagama ityatha 'jāta' nivṛtta | tena hi 'sābhilāṣa' saspṛha 'bhava' śakuntalāgatamabhilāṣa sādara poṣaya | kīdṛśo nirṇaya ityāha— yat' vastu tvam 'agni' sparśa vidāhi 'yāśaṅkase' manyase, tat ida vamtu sparśa kṣamate' sahate iti mparśakṣama' sukhasparśam ādiya ratna maṇi |
śakuntaleti | ( 'roṣeṇa' krodhena 'maha iva' kruddhamya prakāramabhinoya | nahi tattvata kruddhā bhūtvā ]|
2 (a) sābhilāṣam-abhi + laṣa + ghañ bhāve = abhilāṣa desire tena saha| bahu-by the rule 'tena saheti tulyayoge" the tulyayoga here being in vidyamānatārthāva| (b) sam + diha + ghañ karmaṇi (or bhāve) = sandeha that about iti sparśa + kṣama + ca kartari = sparśakṣamam that which tolerates handling is therefore like agni| Compare "śamapradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍha hi dāhātmakamasti teja" |-Act II
anasūyeti| 'kiṃ nimittaṃ' kasya dvinittādityarthe gamiṣyāmi| gamanakāraṇaṃ kim ? śakuntaleti | 'asyārthe' kasyārthe 'gotamyai' gautamīmabhipretya gautamīṃ bodhayituṃ vā, 'asambaddham' asaṅgataṃ pralapituṃ śīlaṃ yasyāḥ, yadvā punaḥ punarasambaddhaṃ pralapati yā tām 'imāṃ priyaṃvadāṃ nivedayiṣyāmi' | priyaṃvadā nāmadheyā'sya asambaddhaṃ pralapati iti vijñāpayiṣyāmi|
anasūyeti| 'akṛtaṃ' avihitaṃ 'satkāraṃ' pūjā yasmai tam 'atithiviśeṣaṃ” viśiṣṭamatithiṃ 'vihāya' vihāya 'svacchandataḥ' svecchayā 'gamanaṃ na yuktam' anucitam| yasmai cidapi atithaye pūjāmadattvā gamanamayuktam athaca punaruttamātithiṃ ramaṇamapi yadṛcchayā kuruṣe, nāsti kāryāntaraṃ etādṛtā iti kim ayuktataramato bhavet| hantā yāhi ityarthaḥ| [ 'na kiñciduktvā' prativacanamadattvā 'prasthitā' eva śakuntalā]|
Compare—svarata and varṇata for svareṇa and varṇena in 'dṛṣṭa śabda svarato

1.26

rājeti- 'bhadre' he sādhuvṛtte priyaṃvade 'tavabhavatī śakuntalā vṛkṣasecanāt eva' svaṃyā vṛkṣāṇā secanādeva 'pariśrāntāṃ gurukhidāṃ 'lakṣaye' paśyāmi [ caurādikasya lakṣane. laṭ. ] | 'tathāhi' paśyatu bhavatī | srasteti| anvaya-ghaṭotkṣepaṇāt srastā bāhū muktauṃsau atimātralohitatalau. pramāṇādhika śvāsa, adyāpi stanavepathu janayati, vadane karṇaśirīṣarodhi gharmāmbhasāṃ jālakaṃ baddham, bandhe sraṃ sini mūrddhajāḥ ekahastayamitā paryākulā | vyākhyā- 'ghaṭasya' secanakalaśasya 'utkṣepaṇāt' ūrdhvaṃ vahanāt [ hetau pañcamī ] | 'srastā bāhū muktau avanatau aṃsau' skandhavayau yayo tathāmṛtau, 'atimātra ' prakṛteradhika 'lohita' rakta 'talu' karatalaṃ yayo, tathāmṛtau ca | 'pramāṇāt' svabhāvādvā 'adhika śvāsa ' guruśvasanam 'adyāpi' idānīmapi 'stanayo vepathu' kampa 'janayati' karoti| prakṛṣṭo natau aṃsau yasmāt prakāṇḍavinato jātau, lohite tale ca yasmāda lohite, śākapārthivādvaḥ | tacca janitamidānīmapi vidyanta | api ca 'vadane' mukhe 'karṇayo' danta dvitīya 'roḍu ' śīla yasya tathāvidha dharmāmbhasā' svedajalānāṃ 'jālaka'' bindusamūharūpa 'vaḍa' samuditam, 'bandha' keśabandha' 'śaṃ sini' puna punargalati sati[“daṅgūnamābhīkṣṇye” iti pauna punye bāhulakāt ṇini ] 'mūrddhajāśca keśā api 'ekena hastena yamitā ' bandhana nītā santya paryākulā vikīrṇā [ “baddha” (ta-, nyā-, ma )--“mukta” (rā, vi-) ] |
tediti| 'tat' tasmāt, sarvathā eṣā bhūyo vṛkṣasecanānarhā ataḥ, 'aha” secanamūlya dattvā 'enā' te adhamarṇām 'avidyamānam ṛṇa' yasyā tathāvidhām ṛṇamuktāṃ 'karomi' |
[ aṅgulīyakaṃ' aṅgurīyaka 'dātumicchati' | asya ca aṅgulyā unmocanakāle 'nāmamudrāyā ' tatra mudritasya nāma 'akṣarāṇi' varṇān 'anuvācya' paṭhitvā 'paro parā' priyaṃvadā anasūyām, anasūyā ca priyaṃvadām, ityatha [dvitvam| asamāsavadbhāva | pūrvasya supa su ] 'avalokayata ' paśyata | tatra rājño duṣyantasya nāma saṃkīrtya dṛśa dve api sakhyau vismite, kimetat iti anyo'nyamukhāvalokana kuruta | athavā ubhe iti śakuntalāpriyaṃvade ] |
gaṅgiti | 'asmān' māma 'anyathā' anyaprakāreṇa, yathā mayā daśicano datta tadidaṃ paścāvena, sambhāvya' anumāya 'anyama' | mā mām asatyavādina manya dhyām | 'rājña' ' sakāśāta 'śraya pratigraha ' etallavyam | kena labdhama ityaśe sandeha | "rājña eva pratigraho bhavadā " iti grāha| anyathā asatyavādī syātavaḥ | { "pratigraho'yam" ( ta-ma - ) "pratigraho'yamiti rājapuruṣa manyamānasya ( ma- ) - "pratigraho'yamiti rājapuruṣa manmavatyasta" ( ga, vi-) ] | priyaṃvadeti | 'tena hi' nimitte na, tadā sati ityarthaḥ, yadi rājñā tubhyaṃ dattaṃ tadā tu 'etat aṅgulīyakam' aṅgutyā viyogaṃ visarjanaṃ 'na arhati | rājñā dattaṃ yavatau rakṣyaṃ, tadetat bhavata eva aṅgulyā tiṣṭhatu 'idānem eṣā' śakuntalā aṅgulīyukadānaṃ vināpi 'āryyasya vacanena [itau tṛtīyā ] baddhā upamuktā| rājño vacanabhaṅgīṃ buddhā, rājā evāyam iti jñātvā, rājānaṃ prati imā vaktīti'nūha priyaṃvadā- 'ahametānmuktāṃ karomi” iti yata āryyasya vacanaṃ, rājājñā hi sā, tenedam upamuktā, kimaṅgurīyeṇa iti bhāva [ itthaṃ gūḍhasya rājabhāvasya prakāśanāya 'kiñcit' īṣat 'vihasya' rājña'ṅgadhānamayatā anusairhasitvā' śakuntalā brūyāha | 'anukampinā taya sadṛśena 'āryeṇa vā mahārājena' kṛtān mocita asmi'| anukampinā iti sābhiprāya vacaḥ, guddhasya lakṣaṇam| anurakto'yaṃ tvayi, enaṃ parityajya yadi gantu iccheṣi 'gaccha idānīm' | śakuntaleti | vaniṣyāmi 'yadi āttana' svasya 'prabhaviṣyāni' prabhurbhaviṣyāmi | ātmā me adhunā paravaśo jātaḥ tat kathamatha mayā anyatra gamyate ? [ 'prakāśa' spaṣṭam, uccairityarthaḥ, āha] yohi jane 'visṛṣṭavyā' vipramuhyadoyaḥ dhovā 'roddhavyaḥ' roddhumarhaḥ, samutpannasya sambandhe tvā' kā iti vākuḥ | na kāpi ityarthaḥ | tadvacanataḥ kaścit sthāsyati vā gacchati vā iti nā mantavya |
presence (b) anukampinā = sādhu anukampate dayate iti anu + kampa + ṇini
avivakṣā of karma and bhāve tavya, they mean visarjanam and rodhanam |
vācaṃ na miśrayati yadyapi madvacobhiḥ karṇaṃ dadātyavahitā mayi bhāṣamāṇe | kāmaṃ na tiṣṭhati madānanasammukhīya bhūyiṣṭhamanyaviṣayā na tu dṛṣṭirasyāḥ |

1.29.1

nepathya iti| ‘nepathye’ veṣaracanāsthāne, raṅgaścāt vahi, eṣā vāk udgatā— ‘tapovanasattvānām’ āśramamṛgāṇām ‘rakṣāyai, paritrāṇāya ‘sannihitāḥ’ samīpasthā ‘bhavatu’ | ‘mṛgayā’ mṛgān vidhyan ‘viharati’ paricarati iti ‘mṛgayāvihārī’ ākheṭapāyī ‘pārthivo rājā ‘duṣyanta ’ ‘pratyāsanna anikaṭavartī ‘kila’ samāgata eva | tureti | anvaya —tathāhi turagakhurahata pariṇatāruṇaprakāśaḥ reṇu śalabhasamūha iva viṭapaviṣaktajalārdra valkaleṣu āśramadrumeṣu patati | vyākhyā—‘tathāhi’ rājñaḥ pratyāsannatvāt hi ‘turagāṇām’ aśvānāṃ ‘khurai’ hataḥ ‘ataeva utthāpita pariṇatasya sāyaṃsya caramūryasya ‘prakāśaḥ’ iva prakāśo’ dīptiryasya tathāvidha sāyaṃravisādṛśyaḥ ‘śārata’ ityarthaḥ ‘reṇuḥ’ dhūliḥ 'dalabhānāṃ' 'samūhaḥ' rāśiḥ 'iva viṭapeṣu' śākhāsu ‘viṣaktāni śoṣakṣitāni'jalāīrāṇi vārisiktāni valkanāni' yeṣāṃ tathāvidheṣu 'āśramadrumeṣu' tapovanataruṣu 'patati' , yāvat dhūlirbhanaṃ dṛśyate, tāvadadama śvāṃlpā valkalāni ityarthaḥ | rājeti | 'aho asmān' mām 'anviṣyanti vicinvanti ye tathāvidhā paurā nāgarikā 'tapovanam uparundhanti' pīḍayanti etat 'dhik' garhāmahe | bhavatu pratigamiṣyāma, pratyāvṛttā 'bhaviṣyāmastāvat' | rājeti | [ udvignatvāt 'sambhrameṇa' tvarayā 'saha' yathā tathā āha ] 'vayamapi' ahañca 'āśramasya pīḍā' tapovanoparodho 'yathā na bhaviṣyati tathā prayatiṣyāmahe' aha prayatnavān bhaviṣyāmi | ityaddhamapi amanāyasa uḍḍiya eva | [ "sasambhramam" ( rā-, ta-)-"asambhra mama" ( vi-) ] ||

1.29.2

1 (a) āraṇyaka &c -raṇe sādhu iti raṇa+yat = raṇyam suitable for battle, i. e an open space न रण्यम् अरण्यम् a forest, नञ् तत्-। तत्र dṛṣṭa iti araṇya + vuñ = āraṇyaka a wild elephant vuñ is available in the sense by the Varttika "pathyādhyāya nyāyavihāramanuṣyahastiṣu iti vaktavyam"| Hence āraṇyakī hastī, āraṇyako manuṣya etc , but āraṇya paśu cot āraṇyaka paśu || (b) uṭaja etc -uṭaje gamanam uṭajagamanam | sahasupeti samāsa | sadyai | tādarthe caturthī| 2 sambhramam-sambhrama haste tvarā or mṛdvega| He was in haste to go back Compare -"भवतु प्रतिगमिष्यामस्तावत्" above But he waswai-

First 37 of 326 passages. Read on