Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.2

Bhānumatī 1.2

Language
Sanskrit

1.2.1

iha dharmārthakāmamokṣaparipanthīrogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ kṛtāyurvedatantreṣvativistaratavena saṃprati vartamānālpairdurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ; tadanadhigamācca tam̐ddhihitānanuṣṭhānāt tathaivoparuvo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko viśvāmitrasutaḥ suśruto'lpāyurmedhasāmapi sukhopalabhyārthaṃ śalyapradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān | tasmiṃśca sūtra-nidāna-śārīra-cikitsita-kalpasthānabhedāt pañcasthānātmakre arthavaśādāgatottaratantrasahite'bhidhātavye saṃkṣepeṇa nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā sūtrasthānamagre vaktavyam | uktaṃ hi—“sūtraṇāt sūcanāccaiva saraṇāccārthasaṃtateḥ” (sū. a. 3) ityādi | sūtrasthāne'pi tantraibījabhūtapuruṣavyādhyauṣadhakriyākālarūpacaturvargābhidhāyakatayā vedotpatyadhyāye vaktavye āyurvedapravṛttyaṅgaprāmāṇyopapādakemāyurvedotpattiprakaraṇamabhidhātumudyataḥ sabhyajainapravṛttihetumabhidheyaprayojanasaṃbandhasūcakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya prakṛtārthavyākhyānapratijñāparaṃ sūtraṃ niveśitavān–athāto vedotpattināmādhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti | yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye | ucyate hi—“abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ | śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti |

1.2.2

abhidheyavattvaṃ prayojanavattvaṃ cāto granthasya vaktavyamiti abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo'bhidhātavyaḥ | tatreha āyurabhidheyaṃ, yadvakṣyati—“āyurasmin vidyate” iti | atra niruktau jñānārthatā viderāyuḥpratipādanadvāreṇaiva bhavati | carake'pyuktaṃ–“hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam | mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate”—(ca. sū. a. 1) iti | prayojanaṃ ca vyādhitavyādhyupaśamaḥ, svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca | yadvakṣyati—“ihāyurvedaprayojanaṃ vyādhitasya vyādhiparimokṣaḥ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca”-iti | idamapi na kevalaṃ prayojanaṃ, paraṃ tu prayojanamāyurvedasya dharmārthakāmamokṣāḥ; āyurvedāhitasvāsthyo hi puruṣo dharmārthakāmamokṣān sādhayitumalam | uktaṃ hi carake—“dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam” (ca. sū. a. 1) iti | ete cābhidheyaprayojanasaṃbandhā vedotpattiśabdena sūcitāḥ | vedaśabdo'yaṃ yajurvedādisādharmyeṇa yajurvedādivat prāmāṇyopadarśanārthamupāttaḥ, sa(taṃ)ca padārthatantrayuktyā uttaratra tantrayuktyadhyāye granthakāra eva darśayiṣyati | āyurvedaśabdaśca yathā prakṛtābhidheyādi darśayati tathā'tra ‘āyurasmin vidyate’ ityādiniruktidvayena sphuṭameva | nanvādau prayojanābhidhānaṃ vipralambhakasaṃsāramocakādiśāstreṣu visaṃvādadarśanānna pravṛttyaṅgaṃ, tat kiṃ tasyopadarśanena;

1.2.3

athāsatprayojanābhidhānameva tat kuto'yathārthatvasambhāvaneti cenna, śāstrapravṛttau satyāṃ tadabhihitārthasaṃvādācchāstrakarturāptatvamavadhāraṇīyam, āptatvāvadhṛtau tu tadabhihitaprayojanavattvāvadhāraṇāt pravṛttiriti itaretarāśrayatvaṃ bhavati | atha yadyevaṃ manyase, mā bhavatu prayojanavattvāvadhāraṇam, anurūpaprayojanavattvāṃsaṃdeha eṣa pravartako bhaviṣyati; kṛṣyādāvapi pravṛttiḥ sasyāya arthasaṃdehādeva, antarāvigrahāderapi sambhāvyamānatvāt | nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsaṃdehopadarśakamastu, tathā'pyalaṃ prayojanābhidhānena | maivaṃ; nahi sāmānyena prayojanasaṃdehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā'bhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ saṃdehaḥ, abhipretaviśeṣaviṣayaśca saṃdeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati | ato ye tāvadanavadhṛtasuśrutaprāmāṇyāsteṣāmārogyādisādhakametacchāstraṃ na vetyevamākārātmakasaṃdehaviśeṣotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ, ye punaḥ paramarṣeḥ suśrutasyānyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojana- vattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam | prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayāsasādhye prayojanasāmānyasaṃdehādviṣayaprākavyādvā pravṛttirupapannā, tadevaṃ yaducyate'prayojanābhidhāyivākye tu pravṛttau prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavastheti' tannirastaṃ bhavati | nanvasmiñchāstre rujādikaraprāṇaharāṇāṃ vyādhīnāṃ bhūtānāmanāgatānāṃ ca praśamanametacchāstroktacatuṣpādasaṃpattisādhyatayā prayojanamuktaṃ, taccānupapannaṃ;

1.2.4

yataścatuṣpādasaṃpattāvapi kecidrogapīḍitā dṛśyante tathā mriyamāṇāśca, tathā catuṣpādavihīnā api kecidrogamuktā jīvantaśca dṛśyante; tataścaitacchāstroktacatuṣpādasaṃpannabheṣajasyārogyeṇa samamanvayavyatirekavyabhicāradarśanānnaitat kāraṇamārogye | evaṃ ca yatrāpi catuṣpādasaṃpattau roganivṛttirdṛśyate tatrāpyanvayavyatirekāvadhṛtasāmarthyamadṛṣṭameva kāraṇam | dṛṣṭaṃ tu tatra yadṛcchāgatameva, adṛṣṭabalākṛṣṭaṃ vā | tadanuyāyibheṣajopadeśakatvānniṣprayojanamidaṃ śāstram | atrocyate-bheṣajaṃ tāvadāhārācārarūpaṃ yasya doṣasya vikārasya vā viparītaṃ, tadasati virodhake taṃ śamayatīti dṛṣṭam | yathā-kaṭukena śleṣmakṣayaḥ, agninā śītapraśamanam, āhāreṇa kṣudapagamaḥ, pānīyapānena pipāsāpagamaḥ; evamādi sāmānyena vṛddhiḥ, viparītena ca hrāsa iti dṛśyate | na cātrāpi dṛṣṭenaivopapadyamāne'dṛṣṭameva kāraṇamiti kalpanā yuktā; yato dṛṣṭenānupapadyamāne kārye kāraṇamadṛṣṭaṃ kalpyate | dṛṣṭaparābhavena tu sarvatrādṛṣṭakalpanaṃ prāmāṇikameva, yato yadevāddaṣṭaṃ kāraṇatvenābhimataṃ taddṛṣṭayāgādijanyaṃ, tadvadeva bheṣajaṃ dṛṣṭarūpaṃ tāvat kacidastītyevaṃ svīkartavyam | yanna tu vinā'pi bheṣajaṃ vyādhivigamaḥ, tatrāpyabuddhikāritāhārācārādeva bheṣajāttaduparamaḥ, balavatā vā karmaṇā tatkālaniyatena vyādhyuparamaḥ | yaducyate-catuṣpādasaṃpattāvapi na vyādhyuparamaḥ; tanna, yatra hi vyādhyuparame catuṣpādasampattirapyapārthakā bhavati, tatrāvaśyaṃ vaidyasya samyagjñānaśālitā nāsti; yato rogiṇo'sādhyarogatā, tena tasyājñānatā |

1.2.5

nanu rogiśarīrādigatā'riṣṭāyasādhyatāliṅgājñānaṃ vaidyasya doṣo bhavatu, yatra tu samīcīnāntarādipravṛttāvasiddhau satyāmasādhyatājñānaṃ tatra kathaṃ prathamapravṛttau vaidyasyājñānatāmupasthāpayati, yaduktaṃ - "yathāśāstraṃ ca nirṇīto yathāvyādhi cikitsitaḥ | na śamaṃ yāti yo vyādhiḥ sa jñeyaḥ karmajo budhaiḥ" iti | tatrāpi balavatkarmajanitāsādhye vyādhāvasādhyaliṅgāni bhūtānyeva prathamaṃ sūkṣmatyā yadi na jñātāni taduttarakālaṃ ca yattasya jñāpakamasti tadetallakṣaṇamācāryeṇa darśitam | na hyasādhye sādhyaliṅgāni bhavanti, sādhye vā'sādhyaliṅgāni; taduktaṃ carake-"na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamupasthātum” ( ca. sū. a. 10 ) iti | hanta, adṛṣṭena dṛṣṭamabhibhūya mṛtyurjanyate rogo vā duḥkhadaḥ; evaṃ tāvat kvacit sammataṃ sarvotpattimattāṃ cādṛṣṭaṃ kāraṇamiti siddhāntaḥ | tena karmaiva kāraṇaṃ jīvite maraṇe vā ārogye vā roge vā; yaducyate - "nākāle mriyate kaścidviddhaḥ śaraśatairapi | kālaprāptasya kaunteya vajrāyante tṛṇānyapi” iti | atrocyate- āhārācāraprāyaścittasvastyayanādipuruṣakārāttaihikaphalaṃ dṛṣṭam, adṛṣṭaṃ ca prāyo janmāntarakṛtaṃ śubhāśubhaṃ śarīrādinirvartakaṃ; tadetadvitayamapi kāraṇaṃ dṛṣṭasāmarthyāt | tatra yadā dṛṣṭamāhārādiśubhamupacitam, adṛṣṭaṃ ca dharmarūpaṃ śubhamupacitaṃ bhavati, tadā yuganiyatavarṣaśatarūpasyāyuṣaḥ sukhayuktasya ca niṣpattiḥ | yadā tu daivaṃpuruṣakārayoḥ śubhamadhyamayoranyonyānuguṇayoryogastadā madhyaṃ madhyamasukhaṃ yugāniyatādalpaṃ bhavati | yadā tu hīnayoryogaḥ, tadā hi hīnamasukhamāyurbhavati |

1.2.6

evaṃ yadā daivamaśubhaṃ puruṣakāraścāśubhastadā'tyalpaṃ duḥkhabahulaṃ cāyurbhavati | evamaśubhadaivapuruṣakārayormadhyamatāyāṃ hīnatāyāṃ vā udāharaṇamūhyam | evaṃ yadā daivaṃ śubhamuttamaṃ, puruṣakārastu madhyo hīno vā bhavati, tadā'pi phalaviśeṣa ūhyaḥ | atrārthe carakaḥ—“ihāgniveśabhūtānāmāyuryuktimapekṣate | daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam || daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam | smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam || balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ | dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam || tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca | niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā || madhyamā madhyamasyoktā viśeṣaṃ śṛṇu cāparam ||” iti ( ca. vi. sthā. a. 3 ) | atra paurvadaihikamiti prāyeṇa janmāntarakṛtasyaiva iha janmani pākāduktametat | janmāntarakṛtaṃ tu yāgabrahmavadhādi prāyo janmāntara eva phalati | niyatasyeti yugāniyatasya | yadā tu daivapuruṣakārayorvirodhastadā durbalaṃ daivaṃ puruṣakāreṇa balavatā hanyate, balavatā daivena durbalaḥ puruṣakāro hanyate | etadevaṃ ca daivena puruṣakāravirodhaṃ dṛṣṭvā kecit karmavādino daivaniyatamevāyurādikaṃ vadanti, vyarthaṃ ca puruṣakāraṃ daivayuktivyapāśrayāhārācārarūpamiti vadanti | taduktaṃ carake “daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahasyate | daivena cetarat karma viśiṣṭenopahasyate || dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ” ( ca. vi. a. 3 ) iti | balavatostu daivapuruṣakārayorvirodhinoryugapadupasthānaṃ nāstyeva, virodhināṃ sukhaduḥkhādīnāṃ yaugapadyenānupalambhādeva |

1.2.7

balavattā tu daivākhyakarmaṇo dharmādharmarūpasya kālavipākaniyamādbhavati; viparyaye tvabalavattvaṃ puruṣakārabādhanīyatvaṃ ca bhavati | yadāha carakaḥ—“karma kiṃcitkvacit kāle vipākaniyataṃ mahat | kiṃcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” ( ca. vi. a. 3 ) iti | atra trividho niyamaḥ, ekavidhaścāniyamaḥ, evaṃ pakṣacatuṣṭayamapi bhavati; yathā—idaṃ karma yadi pacyeta tadā tasminneva kāle pacyeta nānyatreti kālaniyamaḥ; yathā—idaṃ karma yatra kvacitkāle pacyetaiva, na pacyeteti na, iti vipākaniyamaḥ | etau pakṣau puruṣasādhyarūpatayā śāstraviṣayau, pākṣikasya niyamasyāsattvāt | tathā, idaṃ karma asminneva kāle pacyeteveti kālavipākaniyamaḥ; ayamaviṣayaḥ śāstrasya, puruṣakārānapekṣatvāt | tathedṃ karma kutracitkāle pratyayaṃ dṛṣṭamāsādya pacyeta, yadi vā na pacyeta; tadapi ca prāyaścittādipratihatattvādeva kālavipākāniyamaḥ sarvathā śāstraviṣayaḥ | atra pakṣacatuṣṭaye kecidvadanti— “kiṃcinna kālaniyataṃ” iti vadatā carakeṇa kālāniyamarūpo darśitaḥ, vipākāniyamastu na darśitaḥ; karmaṇāṃ vipākāniyamo nāsti, yaducyate—“nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśa- tairapi | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham''—iti | kiṃtu, prāyaścittānāmapyadattaphalakarmakṣayopadeśāt, tathā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna” ( gītā a. 4 ) iti jñānāgninā ca karmakṣayopadeśādvipākāniyamapakṣo'pi saṃbhavatyeva | tathā ca “na hi karma mahat kiṃcit phalaṃ yasya na bhujyate” ( ca. śā. a.

1.2.8

1 ) iti vadatā carakeṇāpi mahataḥ karmaṇaḥ prāyaścittābādhanīyasya vipākaniyamo'pi darśito bhavati | alamatisūkṣmagatikarmavicāreṇa; śāstrasyārogyasādhanāhārācārarūpapuruṣakāropadeśakatvena prayojanavattvamityevaṃ vyavasthitaṃ bhavet | athetyādau ‘atha’śabdo brahmādipraṇītatantreṣvativistaratvādinā arthānavadhāraṇād rogopaplavasya tathā'bhīṣṭadevatānamaskārasyānantarye prayukto'pi svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavati, udakoharaṇārthamupanīyamānodakumbhadarśanamiva prasthitānāṃ; granthādau tu maṅgalaisevā nirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotṝṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam | athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ—“oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā | kaṇṭhaṃ bhittvā viniryāṃtau tene māṅgalikāvubhau ||” iti | śāstrāntare ca maṅgalatvena dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ; yathā—“atha śabdānuśāsanam” ( pā. ma. bhā. a. 1 ā. 1 ), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ”—( vai. da. a. 1, ā. 1 ) ityādau | granthādāvabhīṣṭadevatānamaskāraḥ śiṣṭācāṃraparaṃparāpariprāptaḥ paramaśiṣṭena suśrutena kṛta eva | vyākhyānāntarāyabhayāttathā granthāniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca granthāniveśanam | yattu śiṣyapraśnaprānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate, tannārhati; na hi śrotṝn puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate, śrotṛbuddhisvīkāramātreṇa tu śāstrakaraṇamucitam | ‘ataḥ’śabdo'dhikāraprāgavacyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo vedotpattisaṃjñaṃ taditi; yadi vā, ataḥśabdo hetau; yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsannatvamiva, ato vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|

1.2.9

vedasyāyurvedasya utpattirāgatiḥ, utpattiśabdaścāgatimātre'pi vartate; yathā-kutaste dhanotpattiḥ ? āgatirityarthaḥ | vedotpattirvaktavyatayā yatrādhyāye'sti yasya vā iti matvarthe chaḥ | “matau chaḥ sūktasāmnoḥ” ( pā. a. 5| 59 ) ityanuvartamāne “adhyāyānuvākāryorluk” ( pā. a. 5| 60 ) iti utpannasya chasya luk | tato'dhyāyena saha sāmānādhikaraṇyādadhyāyavyākhyāne pratijñā labhyate | yadā tu, akṛtatantravyākhyānapratijñasya tadekadeśādhyāyapratijñā'janakāyamāneti tantravyākhyānapratijñā'pyasmin vākye darśanīyā, tadā ‘vedasyāyurvedasya utpattiryasmin granthe sa vedotpattiḥ grantharūpaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti yojanīyam | adhyāya iti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” ( pā. a. 3| 21 ) iti ghañā sādhyate, tena ‘adhīyata ityadhyāyaḥ’ | na cānayā vyutpattyā prakaraṇasthānādiṣvadhyāyaśabdaprasaṅgaḥ, yato yogarūḍhyeyaṃ saṃjñā prakaraṇasamūha eva vedotpattyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate, na yogamātreṇa vartate | uktaṃ hi carake—“niruktaṃ tantraṇātantraṃ sthānamarthapratiṣṭhayā | adhikṛtyārthamadhyāya- nāmasaṃjñā pratiṣṭhitā” (ca. sū. a. 30) iti | tantraṇāditi hetu-liṅga-cikitsāpratipādanāditi; atra nāmasaṃjñā yogarūḍhā saṃjñā | yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāya nyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3| granthakartṛsūtraṃ caturthaṃ vadanti | suśrutasyaiva ca gurupṛcchāsūtraṃ śiṣyasūtramucyate | anye tu suśrutasūtraṃ granthakartṛsūtramiti vyavasthāpayanti | tatra prathamamathetyādi sūtraṃ guroreva, śiṣyasya suśrutasya vyākhyānānadhikārāt;

1.2.10

dvitīyaṃ tu ‘yathovāca’ ityādisūtraṃ pratisaṃskartuḥ, ata eva ca uvācetyupapannaṃ; sauśrutasūtre lasya liḍvidhiranupapannaḥ, dhanvantaryupadeśasya suśrutaṃ pratyaparokṣatvāt | atra brūmaḥ–na hi jātyā gurutvamasti, suśruto hi dhanvantariṃ prati śiṣyo'pi buddhisthīkṛtān śiṣyān prati gururapi bhavati | yattu punardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā uvāceti liḍvidhirupapādyate, atra vicāryaṃ– kimidaṃ dvitīyasūtraṃ pūrvavākyaikavākyatāpannaṃ na vā ? yadyekavākyatāpannaṃ tadā ‘tathā vyākhyāsyāmo yathovāca bhagavān dhanvantariḥ’ iti yojanīyaṃ, tathā ca vyākhyāsyāma iti kriyayā ekavākyatāpannamuvāceti padamabhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathā ca kuto liḍvidhiḥ | atha naikavākyatāpannaṃ tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītyādivannārthasaṃgatiḥ | kiṃca yatra pratisaṃskartuśrutirapi nāsti jatūkarṇe, tatra kathaṃ “nānāśrutiparipūrṇakarṇo jatūkarṇa uvāca” ityādau liḍvidhiḥ | tasmāt suśruta eva granthakāratvena sūtrāṇāṃ praṇetā | sa tu kvacit kiṃcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā''khyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ guruktārthānuvādarūpatayā likhati, pratisaṃskartā tu taṃ granthaṃ pūrayati tathādyagranthakartṛtayaiva | liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi bhavatīti varṇanīyam, anyathā jatūkarṇādāvuvāceti na syāt | api ca harivaṃśe dhanyopākhyāne nāradavacane‘māmuvāca’ tathā ‘ahamuvāca’ iti na syāt | yathā—“sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣadehadhṛk”, tathā “svayaṃbhūvacanāt so'haṃ vedān vai samupasthitaḥ | uvāca caināṃścaturaḥ” ( ha. vi. pa. a. 110 ) iti |

1.2.11

yataścaitad granthakartuḥ suśrutasyaiva sūtraṃ; tena, ‘adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ’ ityasyānantarametad gurusūtram ‘athātaḥ’ ityādi boddhavyam; kiṃ vā, ‘iha khalvāyurvedaprayojanaṃ’ ityādau | ‘sa uvāca–evamastu’ ityasyānantaram ‘athātaḥ’ ityādi gurupratijñāsūtramiti yadvarṇyate, tannirastam | kiṃ ca, yadi tatsthānagatametat sūtraṃ tadā iha kimiti paṭhyate tatra ca na paṭhyate; kiṃ ca tatsthānaniveśe'sya sūtrasya vedotpattirasminnastīti kṛtvā adhyāyaniruktirna syāt, vedotpatteḥ prāguktatvena vakṣyamāṇe granthe cāsaṃbhavāt | nanvāyurvedopadeśakatvaṃ tadarthajñāne sati yuktaṃ, tadarthaśca dravyādyaśeṣajñānādhīno nānvayavyatirekābhyāṃ varṣasahasrairapi jñātuṃ śakyaḥ, nāpi pratyakṣaviṣayaḥ, sarvajñaśca suśruto na bhavati, tat kathamasyāyurvedārthavyākhyāne prāmāṇyamityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurguruprakāśitamarthaṃ prakāśayāma iti darśayannāha–yathovāca bhagavān dhanvantaririti | jagadarthasādhanād dhanurrdharmaḥ, tasyānto vyādhyakālamṛtyusaṃpādako'dharmaḥ, tasyārirvyādhyakālamṛtyunivartanadvārā, śakandhvādipāṭhāt pararūpatvam | tathā ‘dhanuḥ śalyaṃ, tasyāntamīyarti gacchatīti dhanvantariḥ’ iti niruktivi-

1.2.12

dhitaḥ sādhutvam | bhago'syāstīti bhagavān | “aiśvaryasya samagrasya māhātmya-yaśasoḥ śriyaḥ | kāmasyātha prayatnasya ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganā” iti; tathā “utpattikāraṇaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim | vetti vidyāmavidyāṃ ca sa jñeyo bhagavāniti”; evaṃbhūtaṃ bhagayuktatvaṃ ca dhanvantareramaravaratvena brahmādiguruparaṃparāgatāyurvedārthajñānaprakarṣeṇa ca boddhavyam | yasmādevaṃbhūtadhanvantariṇā vyākhyātamarthamahaṃ vyākhyāsyāmi tadaprāmāṇyāśaṅkā nāstīti guruktārthānuvādarūpatayā svakīyatantrasya śiṣyapravṛttyaṅgaṃ prāmāṇyaṃ darśayati | uvācetyatra tu yathā liṅutpattistathā darśitavān |

Linked texts (1)