Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 2

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 2

Language: Sanskrit

2.2 — 14 parts
2.3-2 — 2 parts
2.9 — 6 parts

2.2.1

dhānyāmle pācitaṃ bhaktaṃ laghu agnipradīpakaṃ rucipradañca|| vai. nigha.| mathitayuktaṃ bhaktaṃ—
svādu śītalaṃ rucyaṃ agnidīpanaṃ pācakaṃ puṣṭikāraṃ
grahaṇyarśaḥśūlaghnaṃ| rātrau bhakṣitaṃ—rucyaṃ hatikaraṃ
dīpanamagnīddidhca| suddhadravyopetaṃ—kaphajvare, śarkarāmiśritaṃ—pittajvare hitam| lājabhaktaṃ—laghu śītalamagnikaraṃ madhuraṃ idhna nidrāprucikāraṃ braṇaśoghanañca
yāvakānnaṃ—gurū svādu hṛdyaṃ snigdhaṃ guru'jvara kaṇṭharīgakāsamehahṛcca| svicānnaṃ—tarpaṇaṃ gurū hṛdyaṃ
dhātuvarddhakam| yaugasrarānnaṃ—guru ghanaṃ kāsaśvāsaghnañca| kīdravānnaṃ—rucikāraṃ madhuraṃ pramehaghnaṃ mūtradīpanaṃ tṛṣṇārttaṃ charddikaphavātadāhāpahañca| śyāmākānnaṃ—rucyaṃ laghu rūkṣaṃ dīpanaṃ balyaṃ vātakaraṃ mehagalarīgabhūtakrūcchaghnañca| nīvārānnaṃ—rucidaṃ la gu
dīpanaṃ guruvātalaghnaṃ yakṛtaplīhāmasanaśsrañca| kulatthānnaṃ—madhuraṃ rucyam uṣṇaṃ laghu kaṭupāki dīpanaṃ
kaphavātatṛnmiśrāsaharañca| māṣānnaṃ—durjjaraṃ māṃsahaddhikāraṃ guruvātannaṃ balyañca| śimbānnaṃ—madhuraṃ rucyaṃ
vātapittakopanañca| vaidalānnaṃ—guru rucikaraṃ
ārdrakānnaṃ—guru kaphapittaghnañca| matsyodanaṃ—kaphakaraṃ vidoṣakaraṃ agnimānyakarañca| śākānnaṃ—
lekhanaṃ rukṣamuṣṇaṃ doṣadrāvakañca| māṃsodanaṃ—dhātuvarddhakaṃ snigdhaṃ guru ca| phalānnaṃ (phalānnaṃ)—rucyaṃ
guru phalasamaguṇañca| ṣaṣṭika-sādhāraṇaśālyannaṃ—
dīpanaṃ balyaṃ pācaṃnaṃ vidīpanaṃ cayadidoṣaghnaṃ| navānnaṃ
madhuraṃ snigdhaṃ guru malasādhanaṃ raktapittakṛcca

2.2.2

uṣṇānnaṃ—dīpanaṃ laghu śramakaraṃ madālaya raktapittapramehavātakaraṃ kāyaśvāsakṛccāmanagurūjāḍākṣatakāsaharañca| śītānnaṃ—śītalaṃ lālāsrāvakam
agnimānya mehamurcchādiharañca| vai. nigha.| klinnānnaṃ
—durjjaraṃ glānikarañca
annakālaḥ| puṃ| bhojanasamaye| tallakṣaṇaṃ,—
“kṣut sambhavati pakeṣu rasadopamaleṣu ca| kāle vā
yadivākāle so'nnakāla udāhṛtaḥ||” bhā.
annakoṣṭhaḥ| puṃ| taṇḍuladhānyādirakṣaṇādhāre
golā, marāī
annagranthiḥ| puṃ| atisārīroge| trikā.
malager̤a| maṃ hagavaṇā
annajam| klī| ledivasikānāmamṛḍḍe| maṃ tinadivasācīṃ śilīpeija
annajā| strī| hikkābhede| pañcānne ratisaṃyuktaiḥ
sahasā pīr̤ito'nilaḥ| hikkayatyūrddhago bhūtvā tāṃ
vidyādannajāṃ bhiṣak|| bhā.
annadravaśūlaḥ| puṃ, klī| pariṇāmaśūle| tallakṣaṇaṃ yathā,—yadā jīryyatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate| pathyāpathyaprayorgeṇa bhojanābhojanena ca
na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ|| mā.ni.
See paktiśūlam
annadravākhyaḥ| puṃ| annadravaśūle| mā.ni.
annanār̤ī| strī| annapākanāḍyām| sā ca
20 hastamitā kalā3śrīnirmmitā| taduktaṃ—hastaviṃśatipramāṇā kalāpeśīvinirmmitā| annapākakriyārthā ca pākanār̤ī prakīrttitā|| ūrddhāṃśrī
mukhanāmāsya adhī'śrī gudanāmakaḥ| kaṇṭhādāmāśayaṃ yāvadannanār̤ī tu kathyate|| tataścāmāśayastvāt
sthūlāntaḥ sya camasrakaḥ| āmāśayāt samāramya
bhāgaḥ prathama āntrikaḥ| grahaṇī cānyadhiṣṭhānaṃ
budhairāryaiḥ prakīrttitaḥ| tataḥ pakvāśayaḥ proktaḥ pakvānnaparidhāraṇam|| syū lāktasyāpyadhībhāgaḥ saralogudasaṃjñakaḥ| antrakiṭ malaṃ sūṣvaṃ vahnibhiḥsārayatyadham

2.2.3

āsanāḍyāḥ sthitā paścādannanāḍyanvavāhinī| adhastāt kukṣkhalībhūtā nār̤ī cīdaramadhyagā|| kaṇṭhādadhogatirnār̤ī bhittvā vakṣaḥsthalāmrayāṃ| peśīsukhadvayatarnau praviṣṭeyamadhogudām| ityādi| cātreyeḥ
annaprāśanam| klī| ṣaṣṭhe aṣṭame vā māsi
bālasyānnabhojane| bhā.
annamaṇḍaḥ| puṃ| bhaktamaṇḍe| bhātera mām̐r̤a
guṇāḥ—sudīpano vastiviśodhanaśca prāṇapradaḥ śoṇitavarddhanaśca| jvarāpahārau kaphapittahantā vāyuñcayaidṛṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ|| ca. da. agnisā. ci.
annamayaḥ| puṃ| sthūlaśarīre
annamayakośaḥ| puṃ| śarīre
annamalam| klī| purīṣe| maṃde
annarasaḥ| puṃ| bhaktamaṇḍe
annalipsā| strī| annabhojanecchāyām| kṣudhāyām| vai. nigha.| prakṛtigāminimo'nnalipsā
ca. da.
annavahā| strī| dhamnītugali| yābhyāṃ bhuktamannamudaraṃ nīyate| su. śā. 9a.| tayormūlamāmāśayaḥ, annavāhinyadhamanyaśca
annavāhisrotaḥ| klī| galanāḍyām| galora
nalī
annavikāraḥ
annavipākanāḍī
annaśeṣaḥ
annājīrṇam
annādyam
annāśayaḥ
anyakārakaḥ
anyatovāta
anyapuṣṭaḥ
anyabhṛt
anyabhṛtaḥ
anyaloham
anyā
anyedyuṣkaḥ
anvāśanam
anvāsanam
anvāṣṭikaḥ
apū
apaḥ (s)
apakkaḥ
apakkakadalī
apakkamāṃsam
apakvavastu
apakkakṣīram
apaghanaḥ
apaghātaḥ
apacāyitaḥ
apacāraḥ
apacī
apaṭuḥ
apatantraḥ
apatantrakaḥ
apatarpaṇam
apatānaḥ
apatānakaḥ
apatyam
apatyajīvaḥ
apatyadā
apatyapathaḥ
apatyaśatruḥ
apatyasiṅgikat
apatnavallikā
apatrā
apatham
apathyam
apathyajvaraḥ
apadaḥ
apadaruhā
apadarogṇiī
apadevatā
apadeśaḥ
apavāhukaḥ
aparam
aparā
aparājitadhūpaḥ
aparājitā !
aparāhnaḥ
aparimlānaḥ | puṃ | raktāmlānapuṣpavṛkṣe | rā. ni.
va. 10

2.2.4

aparedyuḥ | avyayaṃ | paradine
aparvvadaṇḍaḥ | puṃ | rāmaśare | rāṃśarā̍n | rā.
ni. va. 8
apalāpaḥ | puṃ | tannāmakaśirāmarmmaṇi | aṃsakūṭādhobhāge pārśvopari ca tasya sthānaṃ | su. śā. 6 a.
apalāṃśikā | strī | pipāsāyām | he ca
apavanam | klī | kalivane | he. ca.
apavarakaḥ | puṃ | garbhagṛhe | halā.
apavargaḥ | puṃ | abhivyāpyāpakarṣaṇe | yathā—
so'dyā vidhīyaspaṣṭā anyatra kīṭaviṣāditi | su. ka.
65 a.
apaviṣā | strī | nirviṣaṣṭāyāṃ | rā. ni.
apaśokaḥ | puṃ | aśokavṛkṣe | rā. ni. va. 10
apasavyaḥ | tri | dakṣiṇe | pratikūle | me.
apaskaraḥ | puṃ | maladvāre | purīṣe | dhara.
apastambha(mba)marmma | klī | tannāmakaśirāmarmmaṇi | tasya sthānaṃ vakṣasa ubhayata vāyuvāhinyau
nāḍyau | “ubhayayorasī nāḍyau vātavahe apastambhau
nāma |” su. śā. 6a.
apastambhinī | strī | śivaliṅginīlatāviśeṣe
vai. nigha
apasvaram | avyayaṃ | svabhāvasvarānapagate
hīnasvare | vā. śā. 5a. 40 śa.
apasmāraḥ (-smṛtiḥ) | puṃ | Epilepsy.
khyātaprasiddhavātavyādhau | apaṃgvāra, mūgī | saṃ
miphūre | sa caturvidhaḥ vātapittakaphasannipātaiḥ | asya
ca sādhāraṇalakṣaṇaṃ jñānābhāvasaṃrambhādikam | yathā
—tamaḥpraveśaḥ saṃrambho dīpodrekastathāsmṛteḥ | apasmāra
iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ || tasya saṃnidānasamprāptiḥ—cintāśokādibhiḥ kruddhā doṣā hṛtsrotasi sthitāḥ| kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ
prakurvvate | hṛtkaṃpaḥ śūnyatā khedī dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavantya
iti mā. pūrvarūpam | vātikarūpam—kampate pradaśeddantāṃn phenoddhāmī śvasityupi | parūṣāruṇakṛṇāni

2.2.5

paśyedūpāṇi cānilāt || pauttadairūpa—kāṃcaḥ pītāsṛṅ‌pradarśanaḥ | sataṣṇoṣṇānalairvyāptaṃlokaṃdarśoṃ ca
apāṃghātuḥ | puṃ | rasajalamūtrasvedamaidaḥkaphapittaraktādau | bhā. pra. 1bha. atisā. ci. | “saṃśaśyāpāṃdhāturagniḥ pravṛddhaḥ |”
apāṃpittam | klī | cittakavṛkṣe | ama.
apākaḥ | puṃ | ajīrṇe | pākābhāve | rudrarāmathe
apākaśākam | klī | kārtake | āṃvā | maṃ
cāleṃ | rā. ni. va. 6
apāṅgaḥ | vi | aṅgahīne | me | puṃ | netraprānte
rā. ni. va 18 | tilake | me. gativat | tannāmakamarmmaṇi | tatastvavaikalyakaraṇamarmma kṛtvamasaṃśayame vā
su. śā. 6a
apāṅgakāḥ | puṃ | apāmārgavṛpe | āṃpāṃgu| bha.ra.
apāṭavam | klī | raume | jādye | rā. ni. va 20
apānaḥ | puṃ | gudāpānavāyau | asa. | apāna
pavanī manyāpṛṣṭhapṛṣṭhānpapothinaḥ | su. ca. 4
hapṛṇī vasineduśca nābhyadhaṣṭhapīḍāṃ vahe apānasthānayattasyaḥ prakāryavarśanakiṃ ca | sujāṃlauvāngarbhā ca
apānadeśaḥ | puṃ | gudadeśe | vai. nigha.
अपामार्गः । पुं । (Achyranthis aspera;
Bidentata.) khanāmakhyātavṛkṣe | āṃpāṃgū | hiṃ
laṭjīrā, ciracirā | andhrakur̤aka iti | su. sū. 36
śiro. ci. | teṃ uttareśī | saṃ āghār̤ā | tatparyyāyaḥ,—śikharikā dhāmārgavaḥ mayūrakaḥ pratyakūpaṇoṃ
kośaparṇī kiṇihī kharamañjarī (a), adhāṅgakaḥ
kiniḥ kīśaparṇaḥ camatkāraḥ (śabdara), śekhareśaḥ
adhāmārgavaḥ keśaparṇī (a. ṭī.), sthalasañjarī
pratyapuṣpī cāramathaḥ adhīghaṇṭā śikharī (ra ),
durgahā (bhā), durgrahaḥ adhaśśalyaḥ kāntīraktaḥ markaṭī
durabhigrahaḥ vāśiraḥ parākpuṣpī kaṣṭī karkaṭapippalī

2.2.6

kaṭumañjarikā aghāṭaḥ carakaḥ pāṇḍukaṇṭakaḥ nālākaṇṭaḥ kralaḥ mālākaṭaḥ āghāṭaḥ | sa vidhā—
śve taruṇārūktabhedāt bhinnoṃ'pi guṇaiḥ samaśa | guṇāḥ
siktoṣṇaḥ kaṭuḥ kaphaghnaḥ arśaḥ kaṇḍū darāmahī raktaghraḥ
grāhī vānnikṛta | rā. ni. va. 4 | sarastīkṣṇo
vā. sū. 15 a. | śirovirecane | ca da. sannipātajvaraci | “pṛśniparṇī lapāmārgaḥ |” dīpanaḥ
tiktaḥ kaṭuḥ pācako rocanaḥ kardi kaphamedovātaghnaḥ
hṛdrogānmānāśmaṃ kaṣṭhādikaṃ hanti | bhā. pū. 1bha.
tatpatraṃ raktapittaghnam | mada. va 1| śvetaapāmārgakastu tiktauṣṇo grāhrakaḥ saraḥ | kiñcitkaṭuḥ kāntikaṃdau pācako'gnipradīpakaḥ | nasye vāntau praśastaḥ
syātkaphakaṇḍū darāpahaḥ | durnāmānaṃ raktarujaṃ medorugudare tathā | vātasidhmāpacī-dadruvāntānāmāṃ
vināśakaḥ | raktāpāmārgakaḥ kiñcitkaṭukaḥ śītalaḥ
kṣutaḥ | mandyāvarucavamikradātaviṣṭambhakārakaḥ | rūcī
vraṇaṃ viṣaṃ vātaṃ kaphaṃ kaṇḍūñca nāśayet | bījamasya
rase pāke durjaraṃ svādu śītalaṃ | malāvaṣṭambhakaṃ
rūcaṃ vāttikṛt raktapittajit | tīyāpāmārgaka vījaḥ
kaṭuḥ śodhakaphāpahaḥ | kāṃsaṃ vātañca śothañca nāśayediti ca śrutaḥ | vai. nigha.
apāmārgajaṭā | strī | apāmārgamūle | si. yo.
tṛtīyakajvaraḥ śraukaṇṭhaḥ | “apāmārgajaṭhākaṇṭhā ||”
ca. da saṃnnipātajva. ci. | etadvasanaṃ hasīthakajvare
hitam | apāmārgasya mūlañca savyagaphālitānanaḥ
vaghroyāhāmahasraṃna sarvvajvaravisīcanam || vaidyākama
apāmārgataṇḍulaḥ | puṃ | apāmārgavīje
ca. sū. 4 a. | See apāmārgaḥ
apāmārgatailam | klī | śiroroge | asya

2.2.7

pāṭhaḥ—apāmārgaphalavyoṣaniśāyavakarāmataiḥ | savir̤aṅgaiḥ śṛtaṃ mūtrai tailaṃ nasyaṃ kramīn jayet || ala
cavakaḥ = (kam̐ṭhacatā | tailaṃ 4 śa. kalkāḥ 1 śra.
prathīgā. | ca. da.
apāmārgakṣāraḥ | puṃ | aṣṭavidhakṣārāṇyatamakṣāre | eṣa guṇāstulyajñānāḥ | bhā. pū. 1bha. ha. va.
apāmārgakṣāratailam | klī | karṇaroge
tilatailaṃ 4śa. apāmārgakṣāraḥ 2śa. vāri 16śa.
ekaviṃśativārān parisrāvya kṣāravāri kuryyāt
(matāntare tu kṣāradadhimāṣaṃ 26pa, vāri ca 18śa.
kalkadravyaṃ śarāvamitaṃ | ca. da. bhaiṣa. karṇa-rī. ci.
apāmārgakṣārajale tatpūtakalkena sādhitaṃ tilajaṃ
apaharati karṇanādaṃ vādhiryyañcāpi pūrakhataḥ || apāmārgakṣārasa 16 śa. jalasya 24 śa. ekaviṃśativārān parisrāvya taiḥ 16 śa. tailaśīpraśayāt jalenālīyāpāmārgakṣārakalko deyaḥ, piṇḍībhūtāt
kalkāt pṛthagbhūtaṃ tailaṃ grāhyaṃ na tu gālanīyam | iti
prayogaḥ
aprālāpamarmma | klī | pṛṣṭhavaṃśavakṣaḥsthalaśorantarālabhāge | tathā tayoreva ca pṛṣṭhorasīye pārśve,
tayoruparibhāgenīraṃsakūṭīyariṣau'pālāpākhi dve marmmaṇīti jñeyam | vā. śā. 4a.
apāsanam | klī | sāraṇau | ama.
aponasaḥ | puṃ | nāsārogaviśeṣe | pīnasarorga
lakṣaṇaṃ yathā—“ānahyate yasya viṣūyate ca prāpadyate chidāti cāpi nāsā | na vetti yo gandharaṃsāṃśca
janturjuṣṭaṃ vyavasyet tamapīnasena || tañcānilakṣaṃ kamavaṃ
vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅga” miti | su.
ci. 2tha. | tathā “yo mastakukūṅgādghanapītakaṃ kaphaṃ
savedvāhamapīnasaḥ saḥ |” ca. ci.
apucchā | strī | śiṃśapāvṛkṣe | śa. ra.
apuṣṭaḥ | tri | aparipakve | kaci

2.2.8

apuṣpaḥ | puṃ | udumbaravṛkṣe | yajñaḍumūra gām̐ch
apuṣpaphaladaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāṃlagauṃch
sa phaṇasa | rā. ni. va. 11 | apuṣpajātaphalavṛkṣamātre | rā. ni.
apūpaḥ
balyā hṛdyā rucidā gurvī snigdhā
tadiṣṭadā proktā ! pittānilaśamanakarā madhurāḥ
proktāḥ......
pauṃuūṭī | iti ca
kecidāhuḥ | gaudhūme
apūṣyaḥ
apūraṇī
apekaḥ
apetarākṣasī
apogaṇḍaḥ
appāṃtikā
apram (s)
appiptam
aprakāśaḥ
aprakṛṣṭaḥ
aprati kāryyaḥ
aprasavadharmī
su.
śā. 3a.
aprahataḥ
apriyā
apretarākṣaso
approṭaḥ
aṃphalaḥ
aphalā
aphenam
aphenaphalam
aphelam
abaram
abalaḥ
avālukāḥ
akhilā
abedyaḥ
abhraṃḥ
annam
annakarṇikā
annakeśaraḥ
annabhogaḥ
annabījabhūt
abjāṅgam
abjinī
abdaḥ
dadhikaṃ
abdanādaḥ
abdasāraḥ
abdhiḥ
abdhikaphaḥ
suvarī laghuḥ |" “cakṣuṣyaḥ śītalayaṃca paṭalādirujāharaḥ | saraśca viṣadoṣannaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ
kaphaśca kaṇṭharogaśca pittañcaiva vināśayet ||”
abdhijaḥ
abdhijā
abdhiḍiṇḍīraḥ
abdhiphalam
abdhiphenaḥ
abdhimaṇḍukī
abdhivṛkṣaḥ
abdhisāraḥ
abdhihiṇḍīraḥ
abbhram
annaca carṇakam
abhāttacchandaḥ
abhayam
abhayadā
abhayannṛsiṃhagdasaḥ
abhayā
abhayādyamodakaḥ
abhayāriṣṭaḥ
'abhayālavaṇam
abhayāvaṭī
abhayāṣṭakam
raviṇā punarguvā syāt ||” ityādi prayogārasāyanaṃ
abhāvaḥ
puṃ| maraṇe | asale | me valikaṃ
abhighātaḥ
puṃ| āghāte | śastramuṣṭilaguḍḍādibhirhanane | bhā. sa 1bha. āgantu-jvara-lakṣaṇe
“abhighātābhiṣaṅgābhyām |”
abhighātajvaraḥ
puṃ | āghātajanyāgantukajvare | “abhighātābhicārābhyāṃ—āganturjāyate • |”
mā, ni, jva,| apica—“tatrābhighātajo vāyuḥ

2.2.9

prārthī raktaṃ prardūṣya ca | savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti
sarujaṃ jvaramiti ||” ca | atra jvare doṣā
nārambhakāḥ parantu paścādanubandhinaḥ suḥ
abhighāraḥ
puṃ | ghṛte | saṃ tūpa | rā. ni. va. 15
abhicāraḥ
puṃ | sallādinā māraṇādiprayoge
mantrādidvārā pīḍāyāṃ vā | ra. mā. | kṛtyāyutpādane
vā | bhā. sa. 1bha. āgantūjva | “abhicārābhiśāpataḥ |” yanmantrotpādyate pīḍane | “abhicārābhiśāpotyaiḥ |” rasā | śyenādiyāgakṛtajvare | “abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate |” mā.
ni. jva.
abhijñaḥ
vi | kuśale
abhitāpaḥ
puṃ | sarvvāṅgatatāpe | aṅgavvare
gaña. vai.
abhinavakāmeśvaraḥ
puṃ | vājīkaraṇamidaṃ
bheṣajam | “tolakaikaṃ samādāya pṛthaggandhakastayoḥ
raktaupaladalāmbhobhirmaddayet divasatrayaṃ | mardayitvā
punardeyaṃ gandhaṃ māṣacatuṣṭayam | tasyaiva payatīthena
punarmardyā ca gandhakam | śaṅkhinyāścāpi toyena ruddhā
kācaghaṭe dṛḍhaṃ | tatastu bālukāyantre pacedyāmatrayaṃ
tataḥ | kācakūpyāḥ samākṛṣya siddhasūtamataḥparaṃ ||”
raktikāpañcakaṃ khādet | rasa. ra.
abhinyāsaḥ (kaḥ)
puṃ | sannipātajvaraviśeṣe
tallakṣaṇam—“yataḥ prakupitā doṣā uraḥśīrṣo'nugāminaḥ | āmābhivṛddhayā vyathitā buddhīndriyamanogatāḥ | janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham
suptau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate | na
ca dṛṣṭirabhivyakta samā ca na ca | na ghrāṇaṃ na ca
saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate | śiro līyate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati | kūjati tṛṣyate caiva parivarttanamīhate | alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa
ucyate || pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścideva prasu

2.2.10

cyate || mā. ni. jva. | asya tantrāttarīktalakṣaṇaṃ
bhāvaprakāśe mṛgyam
abhipīḍanam
lī | abhicāre
abhimanthaḥ (manyuḥ)
puṃ | netraroge | biṃlā
See adhimanthaḥ
abhimardaḥ
puṃ | avamarde
abhimarṣaṇam
lī | yakṣapiśācādibhūtakṛtapīḍāyāṃ | ra. mā.
abhimānitam
lī | maithune | bilā.
abhirūpaḥ
puṃ | budhe | ramye | saṃ. pasatukāṃ
abhilakapitthaḥ
puṃ | śvaśrātakavṛkṣe | āṃgar̤ā
gām̐cha
abhilāvaḥ
puṃ | chede | ama.
abhilāṣaḥ
puṃ | ramaṇecchāyām | rata. ra.
abhiśāpaḥ
puṃ | dvijātibhiḥ krodhādduḥkhārttibhāradhāraṇe | ra. mā. | brāhmaṇaguruvṛddhasiddhāditte
śāpe | bhā. sa. 1bha. | tajjātāgantujvaralakṣaṇaṃ—
“abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate |”
mā. ni. jva.
abhiśāpajvaraḥ
puṃ | tajjanyajvare | See
jvaranidānam
abhiṣaṅgaḥ
puṃ | bhūtavidyādisambandhe |' yakṣapiśācādikarttṛ kapīḍāyāṃ | ra. mā. | kāmaśokabhayakrodhabhūtādīnām āveśe | bhā. sa. 1bha.
āgantūjva. lakṣaṇaṃ | rakṣaḥprabhṛtibhirabhidharṣaṇe | rasā.
abhiṣaṅgajvaraḥ
puṃ | jvaraviśeṣe | sa ca
bhūtādyāviṣṭau bhavati | sa kāmādiprabhedena ṣaḍvidhaḥ
śāṅga. | lakṣaṇaṃ yathā—“abhighātābhicārābhyāmabhiṣaṅgābhiśāpataḥ | āganturjāyate dīrgheryathāsvaṃ
taṃ vibhāvayet ||” mā. ni. jva. | kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ | so'bhiṣaṅgajvarī jñeyaḥ yaśca
bhūtābhiṣaṅgajaḥ | ca. jva. ni.
abhiṣavam
lī | kāñjike | rā. ni. va. 15
tār̤īnāmasurāyām | tāṃr̤ī | saṃ tār̤ācīdārū
puṃ | snāne | madyasampāne | maṃ. vacatukhaṃ
abhiṣukam
lī | kāvelādau prasiddhe phalaviśeṣe | pichā | ca. ci, cyavanaprāśaḥ | puṃ | tadvakṣe
su.
abhisutam

2.2.11

2.2.12

tacca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanañca | “abheṣajamiti
jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadham |” ca ci. 1a.
abhojanam
lī | upavāsī amātabhojane vā
'ṣṭapātraṃ vā apāṃñca āhāraṃ | “ajīrṇe bhojanaṃ
yeṣāṃ jīrṇe yeṣāmabhojanam | rātāvābhojanaṃ yeṣāṃ
teṣāṃ naśyanti dhātavaḥ ||” saṃgrahaḥ
abhyaṅkaḥ
puṃ | tilakalke
abhyaṅgaḥ
puṃ | tailādisad ne| āṃvāṃ kara'
tela māthī | “mūrdhni danta' yadā telaṃ bhavektalīṅgasaṅgatam | sītībhisarpayedvāhū abhyaṅgaḥ sa udāhṛtaḥ” | ca da. jva. ci. | guṇāḥ—jalasiktasya
vardhante yathāsūle'ṅkurāstarīḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi
snehasiktasya jāyate | śirāmukhai romakkupairdhamanībhiśca
tarpaṇam || suśru. | sa jarāśramavātahā | dṛṣṭriprasādapuṣṭyāyaḥsvapnasutvaktadārthākṛt | vā, sū. 2a. | sa ca
śiraḥśravaṇapādeṣu viśeṣeṇānuśīlanīyaḥ | ra. mā.
abhyaṅgo vātarogaghnaḥ dhātusāmyaṃ balaṃ sukhaṃ | nidrāvarṇamṛdutvāni kurute dṛṣṭripuṣṭikṛt | śiro'bhyaṅgaḥ
śirastutikeśadārthyādyupuṣṭikṛt | keśaprasādhane
keśaḥ rajonmalamalāpahā | mada. va. 3 | tailena
śirosada' ne | bhā. | sadīṣaśca vraṇasya doṣopaśamanārthaṃ mārddavārthañca upakramaviśeṣe | su. ci. 1a.
abhyañjanam
lī | taile | he. ca. | tailamadda' ne
rā. ni. va 15
abhyantaḥ
vi | āture | ama.
abhyantarayāmaḥ
puṃ | tannāmakādhanustambharogaviśeṣe, antarāyāme | yena kupitobalavān vāyuḥ
aṅgulivalīhṛdayagakadeśādikamabhiprapannaḥ snāyusamūhamākarṣan mānavaṃ kror̤ānataṃ karoti | tata cācisañcatā hanusaṅgādi ca jāyate | lakṣaṇam—

2.2.13

“aṅgulaugulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ | snāyupratānamanilo yadākṣipatti vegavān | vivṛddhākṣā'stahvanubhaṃgapārśvaḥ kaphaṃ vaman | abhyantaraṃ dhanuriva yadā
namatti mānavaḥ | tadāsyābhyaktarāyāsaṃ kurute mārutī
balī ||” bhā. ni. vā. vyā.
abhyamitaḥ | vi | āture | ama.
abhyavakarṣaṇam | klī | śalyādyutpāṭane
(śala tolā, kām̐ṭā tolā| ama.
abhyavaharaṇam | klī | bhojane
abhyavahāraḥ | puṃ | āhāri | rathā.
abhyāntaḥ | vi | rogiṇi | ama.
abhyāhāraḥ | puṃ | bhakṣaṇe | sa ca carvyacoṣyalehyapeyabhedena caturvidhaḥ | su.
abhyuṣaḥ | puṃ | īṣatpakvakalāyādau | tatparyāyaḥ -
ardhīṣaḥ | (aṭī. bha.) ama
abhram | klī | susāyāṃ | meghe | rā. ni. va. 6
abhrakadhātau | rā. ni. va. 13
abhrakam | strī | bhadrasukhāyām | karpūre | suvarṇe
vaidye | Talc. khanāmakhyātadhātau | ar̤ara
hiṃ ābhra | tatparyāyaḥ- girijaṃ amalaṃ (ca),
gerijāmalaṃ gaurthāmalaṃ (khāmī), girināmījaṃ
garajadhvajaṃ (ke), nirmalaṃ me), śubhraṃ (la), ghanaṃ
vyoma abdaṃ (ra), abhraṃ bhaṅgaṃ abhradaṃ antarikṣaṃ
ākāśaṃ bahupatraṃ khaṃ anantaṃ gaurīrjaṃ gaurījeyaṃ (rā)
guṇāḥ- guru himaṃ balīṃ kuṣṭhamehatridoṣaghnañca
mada. va. 4| rasāyanaṃ trigdhaṃ balavarṇāgnivarddhakañca
rāj| abhrakaṃ caturvidhaṃ- śvetapītalohitanīlabhedāt bhinnabhinnakriyāyāṃ prayujyate | yathā - śve taṃ
tāre, pītarakta kāñcane, nīlañca vyādhau prayojyaṃ
yathottaraṃ guṇāḍhyañca | teṣu nīlābhraṃ darduranāgapinākavajrabhedena caturbhedam | parīkṣā guṇāśca yathā-agnau
kṣiptaṃ darduraṃ bhekaravaṃ nāgaṃ phūtkāraṃ pinākaṃ dhanuḥsvanaṃ

2.2.14

vajrañca na vikāraṃ dhatte | eṣāṃ sevanena guṇī vraṇī
kuṣṭhī ca nīrogī bhavati | rā. ni va. 13 | kuṣṭhapradaṃ pinākaṃ syāt darduraṃ maraṇapradaṃ | nāgaṃ dehagataṃ
nityaṃ vyādhiṃ kuryyādbhagandaram | rase rasāyane caiva
yojyaṃ vajrābhrakaṃ priye | tasmādvajrābhrakaṃ grāhyam
ra. sā. saṃ. | aśītitāmadīptāḥ- pīr̤āṃ vidhattaṃ
vividhāṃ narāṇāṃ kuṣṭhaṃ cāmaṃ pāṇḍugadañca śodhaṃ
hatpārśva-pīr̤āñca karotyaśuddhamabhraṃ hyasiddhaṃ gurutāgadaṃ syāt || abhraśodhanam -1| vakapuṣparasena piṣṭamabhrakaṃ vandhyaśūraṇakandamadhye nidhāya gohūṇamṛttritale
māsaṃ sthāpyam

2.3

triphalākāthagomūtradugdhakāñjikeṣu bhastrāgnau punaḥ punaḥ taptaṃ taptaṃ secitaṃ
śuddhaṃ bhavati

2.3-2

abhraṃ saptāvāraṃ taptaṃ taptaṃ badarīkvāthe
niḥkṣiptaṃ śuddhaṃ bhavati | ra. sā. saṃ | abhrapatrāṇi
pṛthakṛtya cūrṇayitvā cūrṇayaitat dinaikaṃ tāni kāñjikaparyuṣitāni kāñjikena punaḥ peṣayet | tato māṣakādirasena pratyekamekañca ca punaḥ punarmāṣavitvā
saṃpeṣya ca puṭapākena punaḥ punaḥ dahet yāvan nighandrātāmāgacchanti iti | viśeṣāṃśuḥ asmapitte
"āśu bhakṣīyakaiḥ piṣṭamabhrakaṃ tapta saṃsiktam
kanda-māṣāsthisaṃvāra-khallakṣaṇa-rasaistathā || taṇḍulīyañca śāliñca kālamārīpajena ca | haśīravacatī-bhṛṅga-lakṣaṇā-daṃśarājajaiḥ || peṣaṇaṃ
bhāvanaṃ kuryyāt puṭavānekaśo bhiṣak | yāvannicandrakaṃ tapta syāt śṛṅgirevaṃ vihāyasaḥ ||”
ca. da. | asya pāṭhe kandaṃ 7n| kālamāriṣaḥ
bṛhatpakka cām̐pānaṭe | abhramāraṇaṃ - 1| abhrakaṃ
sthālikāmadhye saṃsthāpya kadalīkṣāreṇa gomayāgninā
tāvat pacet yāvat sthālovahniḥ sindūraṃ na bhavet
tata avatārya dugdhaiḥ saṃsicya sūkṣmaṃ cūrṇayet | rā ruktākāthena, punarṇavākvāthena, kāsamardda kvāthena, parṇarasena,
arkakṣīreṇa ca pratyekaṃ mahaṃ ghitvā pratyekaṃ puṭatrayaṃ
deyam | tathā vaṭajaṭākāthina saṃmartha puṭatrayaṃ deyaṃ
tato muṣalīkvāthena triḥ puṭet | tato gokṣurakvāthena triḥ, śakrāśnabīkvāthena triḥ pacet | tataḥ
rucukandakokilākṣākvāthena pratye kaṃ dirācaṃ pacet
tataḥ līprakvāthena dugdhena dadhnā ghṛtena madhunā śarkarayā
ca pratyekamekaikaṃ puṭaṃ dattvābhraṃ mārayet

2.3-2.p1.1

2.3-2.p1.2

2.3-2.p1.3

va. 3 | uśīre | veṇīra mūla | ravā. | rā.
ni. va. 12 | ca. da. arśaci. prāśayādagur̤ikā
amṛtaḥ | puṃ | pārade | rā. ni. va. 13 | vanamudge
rā. ni. va. 16 | See makuṣṭhakaḥ | kṣīre. 2 sthānaṃ,
2 a. | dhanvantarau | nā dhanvantaridevayoḥ | me.
tavikāṃ | vārāhīnāmamahākandākhye | śvaśrāṃra āṃnū
rā. ni. va. 7 | klī | pīyūṣe | salile | rā. ni
va. 14 | ghṛte | se. rā. ni. va. 15 | vai. nigha
vā. vyā. bhujaṅgīguṭī | "amṛtaṃ yajñaśiṣṭe syāt
pīyūṣe salija ghṛte |” me. | viṣasāmānve
dugdhe | rā ni. va. 15 | anne | he. ca. | auṣadhe
rā. ni. va. 20 | śṛṅgīviṣe | svarṇa | bhavyadravye
haṃ ca.
amṛtakāndā | strī | kandaguḍūcyām | saṃ kandagulavela | vai. nigha. | See kandaguḍūcī
amṛtakalparasaḥ | puṃ | ajīrṇādhikāre rasaḥ
śuddhau pāradagandhau ca samānau kajjalīkṛtau | tayoraddhaṃ viṣaṃ śuddhaṃ tatsamaṃ ṭaṅkaṇaṃ bhavet | bhṛṅgarājadravairbhāvyaṃ tridinaṃ yavataḥ punaḥ || mātrā mudgamānā
anna taruṇamiti viṣasamam | ra. sā. saṃ.
amṛtagur̤ikā | strī | bhaiṣajyamidaṃ ajīrṇe
hitam | kuṣṭhahiṃstraviṣavyoṣatriphalāpāradaiḥ samaiḥ
bhṛṅgāmbumardditairmudgamātrāstadvaṭau śubhām || rasai. ci.
amṛtajaṭā | strī | jaṭāmāṃsyām | rā.
amṛtajā | strī | harītakyām | vai. nigha.
amṛtaprāśaghṛtam | klī | rājayakṣmi praśastam
"jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgarāṃ śaṭhīṃ
catasraḥ parṇinīrmede kākolyau he nidigdhikām
punarnave dve madhūkamatmaguptāṃ śatāvarīm | ṛddhiṃ
parūṣakaṃ bhārgī khardīkāṃ hayatāṃ tathā | śṛṅgāṭakaṃ

2.3-2.p1.4

māmalakīṃ payasyāṃ pippalīṃ balām | badarācaur̤avātādakharjūrabhiṣukāni ca | phalāni caivamādīni kalkan kurvvīta kārṣikān | dhātrīphalavidārīkṣucchāgamāṃsarasān pṛthak | dattvā prasthonmitān bhāgān ghṛtaprasthaṃ vipācayet | prastṛtiṃ madhunaḥ
śīte śarkarādam̐tulāṃ tathā | palāḍuṃkañca maricalagelāpatrakeśaram | vinīya cūrṇaṃyet tanmākṣiṇānāvāṃ
yathābalam | amṛtaprāśa ityeṣa narāṇāmamṛtopamaḥ
surāṣṭramadyaṃ pathyaṃ cīramāṃsarasāśinaḥ | naṣṭaśukrakṣatacīṇadurbbalavyādhipīr̤itān | strīprasaktānakṛśalān svarahīnāṃśca bṛṃhayet | kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāhasṛkpittanut | putradīṃ haddhi... dāhaśūlakṣayāpahaḥ ||” asya pattau yathā, mūcchitaṃgavyaghṛtaṃ 4 pra.
kalkārthadravyāṇi pratyekaṃ karṣamitānekatra kalkaukṛtya
taiḥ dhātrādirasaiḥ pratyekaṃ prasthamitaiśca ghṛtaṃ yathāvidhi
pācyam | pākasiddhau chānayitvā madhunaḥ prasūtiṃ
śarkarāyāḥ 50 palāni, maricasya gur̤atvacaḥ elāyāḥ
tejapattrasya nāgakeśarasya ca pratyekaṃ cūrṇamarddhapalaṃ
(4to.) miśraṇīyam | kalkadravyāni yathā-jīvakarṣabhau (abhāve gur̤acī, vaṃśalocanā) vīravidārī
(bhūīkūṣmaṃḍī) mahābalā vā jīvanī pṛṣṭhī śaṭhī
śālaparṇī pṛśniparṇī mudraparṇī māṣaparṇī medā

2.3-2.p2

abhāve asragandhā ) mahāmedā (abhāve śrārivā

2.9.1

kākolī cīrakākolī kaṣṭakārī bṛhatī raktapunarṇavā śvetapunanaṃ vā yaṣṭīmadhu kapikacchuḥ
(āṃnakuśī-mūla) śatāvarī ṛddhiḥ (abhāve balā
(var̤iyālā) parūṣakaphalaṃ bhārgī hīkā śṛṅgāṭakaṃ
bhūgrāmalakī śuklabhūmikuṣmāṇḍa pippalī vāṭyālakaṃ
badaraphalaṃ akṣoṭaphalaṃ vātādaṃ (bādāma ) kharlūraṃ
abhiṣukaṃ (piṣṭhā) ca | evaṃvidhāni anyāni
phalāni ca | rasātha yathā- āmalakīrasaḥ bhūmikuṣmāṇḍarasaḥ ikṣurasaḥ chāgamāṃsarasaḥ dugdhañca
prayogā. yakṣma-ci. | anyat vyabhajyādhikāre
tasyāyaṃ pāṭhaḥ- “chāgamāṃsaṃ balāccaiva vājigandhāṃ
tathaiva ca | jaladroṇe vipaktavyaṃ kuryyāt pādāvaśeṣitaṃ
ghṛtaprasthaṃ pacettaina ajācīraṃ caturguṇaṃ | mūrcchanārthaṃ
pradātavyaṃ kuṅkumañca dvikārṣikaṃ | valāmūlañca godhūmaṃ
cāṅgerayā tathāmṛtā | gokṣurañca kaśeruñca vidāryyaśca
sadhānyakaḥ | tālāṅkurastaijaphalañca kastūrī bījavānarī | mede dve ca tathā kuṣṭhaṃ jīvakarṣabhakau śaṭhī
drācī priyaṅgurmañjiṣṭhā nataṃ tālīśapatrakaṃ | elāpatratvacaṃ nāgaṃ jātīkusumareṇukaṃ | saralaṃ jātikoṣañca
sūkṣmotpalamasārive | mūlaṃ vilvasya jīvantī ṛddhivṛddhi uḍumbaram | pratyekaṃ karṣamātrantu peṣayitvā
vinikṣipet | vastrapūte suśīte ca sitāṃ dadyātkṣarāvañcam || bheṣa. | hā. aci. 3sthā. 9a.
amṛtaprāśāvalehaḥ | puṃ | ayaṃ rājayakṣmādhikāre uktaḥ | tasya pāṭhaḥ- “kṣīre dhātrī ca
mañjiṣṭhā cīriṇāñca tathā rasaiḥ | pacedvasnehaṃ tapasthaṃ
madhuraiḥ karṣasammiteḥ | drākṣādicandanīśīreḥ śarkarītūpalapannakaiḥ | madhūkakusumānantākāśmarīkṣasaṃjñakaiḥ | prasthārddha madhunaḥ śīte śarkarādam̐tulāṃ

2.9.2

tathā | palāddhaṃ kāṃśca saṃcūrṇya lagailāpatrakeśarān
vinīya tatra saṃlihyānmātrāṃ nityaṃ suyantritaḥ | amṛtaprāśamiti tadṛṣibhyāṃ parikīrttitam || bhā. ma. kha.
2bha. | cīre kākolīcīrakākolī | cīriṇaḥ
vaṭāśvatthodumbaraplakṣapārīśāḥ teṣāṃ tvak | dvayaṃ
gandhadravyaṃ | cīrādīnāṃ kāthaiḥ drākṣādīnāñca kalkaiḥ
pacet
amṛtaphalam | klī | (Nák, Pyrus communis.) The pear tree. लववित्वफलाktau nāsyātīti prasiddhaṃ kābuladeśajaphalaviśeṣe
pañjābe ca nāka iti khyāte | guṇāḥ-guru vātaghnaṃ
svādamla rucikṛt śukralam | mada. va. 6 | amṛtasya
phalaṃ dhātuvarddhakaṃ madhuraṃ guru | rucyañcāmlaṃ vātaharaṃ
tridoṣasya ca śāmakam || vai. nigha.| laghu vṛkṣaṃ svādu
tridoṣaharañca | idañca mudraladeśe pracuraṃ labhyata
bhāvaśiyaḥ | puṃ | pārade | vandināmakīṣadhe| paṭolavṛkṣe | rā. ni. va. 3 | dhātrīvṛkṣe | āglorāṃccha
mada.
amṛtaphalā | strī | drākṣāyām | kiśmiś ,
hiṃ kismisa | ānalakām | rā. ni. va. 12
lavaṇakarpūravṛkṣe | choṭe khajūrera gācha | śveta
drākṣāyāṃ | kīdṛśī uttarā uttareti ca khyātā
amṛtabandhuḥ | puṃ | arkai | vai. nigha.
amṛtabhallātakāvalehaḥ | puṃ | kuṣṭhādhikārokta
lehaḥ | yathā bhallātakaprasthayugaṃ (4śa.) kṛtvā
droṇajale (64śa.) kṣipet | prasthadvayaṃ gaṅgāyāḥ
(4 śa.) cullyaṃ tatrāvāpyi kṣipet | prasthamavāpyaka
sarpiḥ (1 śa.) dugdhaṃ syādārka (16 śa.) tathā
sitāṃ prasthamitāṃ (2 śa) dadyātprasvāṃḍaṃ (1 śa.)
mākṣikaṃ kṣipet | saptāhene kañca māṇḍe tu paryanmudgaminā śanaiḥ | sarvvamevaṃ ghanībhūte pātrāntaramuddārayet | tata caiṣyāni cūrṇāni kra mī vimbavidhāṇastaḥ

2.9.3

vākucī cātha dantyaḥ picamardo harītakī | akṣā
dhātrī ca mañjiṣṭhā maricaṃ nāgaraṃ kaṇā | yamāno
saindhavaṃ mustaṃ lavaṅgolā nāgakeśaram | parpaṭaṃ pattrakaṃ
bālamuśīraṃ candanaṃ tathā | gokṣurasya ca vījāni
kacchurī raktacandanaṃ| pṛthak palāīmānānāṃ (pra.4to)
cūrṇameṣāmiha kṣipet | palamātramidaṃ prātaḥ samagrauyāñjalan hi || viṣā ativiṣā, amṛtā guḍacī
vākuco = somarājī | akṣā vibhotakai| pattrakaṃ
- tajaupatram | bālaṃ (bālā) | karpūraḥ bhaṭī
ekāṅgī vā | bhā. sa. 48. kuṣṭha ci.
amṛtabhallātakī | strī | rasāyano'yaṃ yogaḥ
rasa. ra. | atha pakvabhallātakaphalaṃ, vidalamiṭakācūrṇeghṛṣṭaṃ pracālitañca śuṣkaṃ kṛtvā punastadvidalīkṛtya 64
pa. vāri 512 pa. śeṣaḥ 128 pa. śītale kṣīraṃ
128 pa tatyādaṃśeṣe śaute ca ghṛtaṃ 32pa. tataśca mudrāpākairavatāryya, khaṇḍasya 16pa. mimayitvā dinasaptakaṃ
sthāpayet | bhallātakānāṃ pañcoḍhūtānāṃ vraṇāṅgurāṇāñca yadāḍhakaṃ syāt | tacceṭkā-cūrṇakarṇavighṛṣya
prakṣālayitvā viśujennavāte | śuṣkaṃ punastadvidalīkṛtañca tataḥ pacedapsu caturguṇāsu | tayādaṃśeṣaṃ paripūtaśītaṃ caureṇa tulyena punaḥ pacettam | tathādaṃśeṣaṃ
punareva śīttaṃ ghṛtena talyena punaḥ pacettam | tadarddhayā
śarkarayā vimiśraṃ tataḥ khajenaunmathitaṃ vidhāya
tatsratarāttāḍapajātavīryyaṃ sudhāmṛtādapyadhikalameti
rasa. ra. rasāyana.| sāṃ kī. | bhaiṣa. kuṣṭhādhikāre
anyā ca vividhādhikāre-supakvabhallātakaphalaṃ
dvikhaṇḍitaṃ paśca. vāri 32śa. (jale dvaiguṇyābhāvāt)
pādaśeṣaḥ 8śa. kāthau grāhyaḥ | atha dugdhaṃ 32 śa.

2.9.4

ghṛtañca śarāvadvayaṃ (4 śa.) dattvā tāvatpacet yāvaddhanatāṃ na gacchet | ghanībhūte śarkarāyāḥ 16 palāni
miśrayitvā dinasaptakaṃ sthāpayet | ca. da. rasāyana
pāṭhī yathā-supakvabhallātaphalāni samyak dvivā
vidāryodakasaṃsthitāni | viṣācya toyena caturguṇena
caturthaśeṣaṃ vyapanīya tāni | punaḥ paceta cauracaturguṇena ghṛtāṃśayuktena ghanaṃ yathā syāt | śitīpalāṣoḍaśabhiḥ palaistaṃ vimiśrya saṃsthāpya dināni
sata dadyādi | ghṛtāñcaturguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtasya prasthadvayate iti | ca. da. vividhādhikāre
amṛtamañjarī | strī | gauracadugdhīcepe | rā
ni. va. 5 | sāmānyajvare rasaviśeṣaḥ | "dviguṇaṃ maricaṃ
ṭaṅka' pippalīṃ viṣameva ca | jātīkorṣa samaṃ sarvvaṃ
jambīrādbhirvimaīyet || mātrā 2 vā 3 guñjā | atra
jātīkoṣaṃ (jayitrī) | anyā kāsādhikāre, pāṭhastulya eva | ra. sā. saṃ.
amṛtamaṇḍūraḥ | puṃ | pariṇāmaśūle deyaḥ
pāṭhaḥ- "maṇḍūrasya palāvṛṣṭau śatāvayyām̐rasanyathā
caurājyaṃ dadhi pratyekaṃ piṣṭvā cataḥpalaṃ pacet|"
ityādi | lauha papa. śatāvaryādīnāṃ pratyekaṃ catuḥpalañca ekatra paceta | rasa. ra.
amṛtamanyaḥ | puṃ | dugdhādiparigolite mañce
pa. sū. 20 va.
amṛtayogaḥ | puṃ | nacatayogaviśeṣe dinakara karayuktā somasaumyena vāpi turagasahitabhaumaḥ saumyaputro'nūrādhā | suragururapi puṣya revatī śukravāre
dinakarasutayuktā rauhiṇī saukhyahetuḥ | avi.
2 sthā. 6a
amṛtarasā | strī | kapiladrākṣāyām | āhūra
iti lauke | saṃ kālidrākṣā | rā.ni. va. 12
amṛtalatā | strī | guhūcyām | rā. ni. va. 3
hā. bhavi
amṛtalatādighṛtam | lo | pāṇḍurogādhikāre

2.9.5

ghṛtam | tasya pāṭhaḥ- amṛtalatārasakalka' prasādhitaṃ turagavidviṣaḥ sarpiḥ | cauraṃ caturguṇametaddhitareca
halīmakārttebhyaḥ || bhā. sa. 2bha.
amṛtavaṭakaḥ | puṃ | sannipātātisāre hitaḥ
hā. bhavi. 3 sthā. 3 a | pāṇḍu ci
amṛtavaṭī | strī | agnimāndye rasaviśeṣaḥ
amṛtavaṭākamaricaiḥ dvipañcanavabhāgikaiḥ kramaśaḥ
viṣa 2 kar̤i 5 marica 9 to. | jalena ruddhasamānā
vaṭī kāryyā | bhaiṣa.
amṛtavarttikā | strī | satya jayantīnatārasāyanavarttī | tatsādhanaṃ yathā-trikaṭu-triphalābrāhmī-guḍ cī - citraka-nāgakeśara - śuṇṭhī-bhaṅgarājanirguṇḍī-haridrā-dāruharidrā-śakrāśana (siddhi)
lavaṃgā-gāndhārītvak-viḍaṅga-vacānāṃ cūrṇaṃ pratyekaṃ
2pa. kāsahṛdayīguḍūcyaśca 60 pra. ekatra saṃmarthya
360 varttikāḥ kāryyāḥ | pratyahaṃ bhojanāya prāk
sandhyāyāṃ vā śītalajalena ekaikāṃ sevyam | bhaiṣa.
amṛtavallarī | strī | guḍūcyām | bhā. pū.
1bha. gu. va. | upodakyām | bar̤a pūṃīṃ
amṛtavallikā | strī | chinnakūṭarūpiṅgaḍūamṛtavallī cyām | ra. sā. | rā. ni.
va. 3 | bhavi. 2 sthā. 2 a | amṛtasya ca vallī
sā hitakāriṇī viṣāpahā | kiñcitsiktā jarāvyādhiharī kuṣṭhāmanāśinī | kāmalaghnaśloṇadhau
ṛṣibhiḥ parikīrttitā | ve. nigha. jīrṇajva.
harītakīpāke
amṛtasaṅgamaḥ | puṃ | kharparikāyyām | thaॉpara
saṃ kalakhāparī | vai. nigha.
amṛtasañjīvanī | strī | gauracadugdhīnāmnavṛce
rā. ni va. 5
amṛtasambhavā | strau | guḍū cyām | rā.ni. va. 5
amṛtasahodaraḥ | puṃ | ghoṭakai | jayada.
amṛtasārajaḥ | puṃ | gur̤e | gur̤a | saṃ kākavī
rā ni. va. 14 | tavarājakhaṇḍe | navāṃṭha

2.9.6

Linked texts (2)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 2

Contents

Linked texts (2)