Kathakagrihyasutra 10
Commentary of Devapāla 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.20 — 13 parts
10.1
sarvatra rāṣṭrabhṛtāṃ devānāmārṣam | rāṣṭrabhṛtaśca ādityāgnicandravāyudivasarātriyajñadakṣiṇātmakāḥ, ye bodhapratibodhetyanuvāke vyākhyātāḥ | agniratra devatā | ṛtaṃ jalaṃ sahate prasahate'bhibhavati kāṣṭhasāgarādigataṃ dahati bhaumavāḍavādiko yataḥ, ata ṛtāṣāṭ 'nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kau' ( 6|
3|116 ) iti dīrghaḥ | 'saheḥ pṛtanartābhyāṃ ca' (8|
3|119) iti ṣatvam | ṛtadhāmā dhāmaśabdasya trayo'rthāḥnāma sthānaṃ tejaśceti, ṛtaśabdasyāpi-satyaṃ jalaṃ yajñastejaśceti catvāraḥ | satyatejāḥ utkaṭabalaḥ, yajñasthānaḥ, jalasthānaśca vaḍavāgnau darśanāt ārdrandhane ca, sthirasthititvāt satyanāmā ca | aṅgati gacchati sarvānarthānityagniḥ, nahi agniśūnyaṃ kiṃcidasti sarvatra coṣmadarśanāt | agniriti nāmadheyamitaraviśeṣaṇaniveśanirdeśāya | gāṃ svargaṃ dhārayati yajñasaṃpattidvāreṇeti gandharvaḥ| so'gnirno'smākaṃ sambandhi idaṃ pratyakṣaprāptaṃ brahma vardhanaṃ paścādivedsaṃpadāṃ cayanaṃ kṣatraṃ kṣātpātu rakṣatu | svāheti nipātasya sampradānārthīyasya suhutamastu iti sarvatra arthaḥ | vaḍiti 'vī gati.........' ityasya varṇāgame varṇaviparyaye ca rūpam, vahateḥ kvibantasya vā, tena vetu vahatu vetyarthaḥ | suhutamastu, taccāgniraśnātu prāpnotu vetyarthaḥ |
10.2
tasyāgneroṣadhayaḥ patnya ityarthaḥ | apsaraso'psu sarantītyapsarasaḥ rūpaviśeṣayuktā vā kāntimatya iti vā | mudā iti nāmnā prasiddhāḥ, modayanti vyādhinivṛttidvāreṇa janān, svayaṃ ca modanta iti mudāḥ | tābhyaḥ suhutamastviti pūrvavat |
170) ityupratyayaḥ, svargādiphaladvāreṇa ||7
10.3
sumnamiti sukhanāmasu paṭhyate, susukhāḥ sūryādraśmayo yasya sa sūryaraśmiḥ | yathoktam 'ammayatve'pi candrādeḥ sāvitrā eva raśmayaḥ | prāpya pratihatāstatra netrasaṃsargabhāginaḥ ||' iti | candramā iti nāma āhlādananimittam | tulyamanyat |
97) ityantodātto nipātitaḥ ||
97) iti sūtreṇa | nediṣṭho'tiśayena nikaṭaḥ | asyā uṣaso rātrervyuṣṭau vināśasamaye prabhāte rakṣārthaṃ avayakṣva apasāraya cāsmākaṃ varuṇaṃ pāpaṃ yadasmānāvṛṇoti ācchādayati, rarāṇo dadat gavādikaṃ, ramamāṇo vā | vīhi piba ājyaṃ mṛḍīkaṃ ‘mṛḍa sukhane’ | suhavo na edhi, asmākaṃ sukhāvhānaḥ sukhahomaśca bhava | asterloṭi hau ‘dhvasoreddhāvabhyāsalopaśca’ (6|
10.4
tasya candramasaḥ patnyo bhekurayo nāma nakṣatrarūpāḥ | spaṣṭamanyat |
154) iti tṛco lopaḥ | adhvareṣu yāgeṣvīḍyaḥ stutyaḥ | yamagnimapnavānaprabhṛtaya ṛṣayo bhṛgugotrasaṃbhūtā virurucurviśeṣeṇa rocitavantaḥ pradīpitavantaḥ | kutra virurucuḥ | vaneṣu pānīyeṣu samudramadhya ityarthaḥ | citraṃ cāyanīyaṃ darśanīyaṃ vā''ścaryabhūtaṃ, vibhavaṃ vyāpakam | yato viśe viśe puruṣe puruṣe sthito'sau jāṭharavahnirūpeṇa | atrottarārdharcārthopapādanārthaḥ itihāsa upāvarṇyate-hehayā nāma kṣatriyā babhūvuḥ, bhṛgugotrajāścāpnavānaprabhṛtayo brāhmaṇāḥ | te cobhaye'pi kṛtānyonyāparādhāḥ pravṛddhavairāḥ | tatra bhṛgavo yamaniyamapradhānāḥ kṛśaśarīrā atipravṛddhairnistriṃśairhehayairastraśastrairnipātitāḥ, garbhiṇīnāṃ ca garbhā vyāpāditāḥ, tatra kayāpi bhārgavapatnyā yogavyāhṛtyā garbho gopanāya nijajaṭharādūrumavadārya rakṣitaḥ | gate ca bhūyasi kāle vismṛtavaireṣu hehayeṣu ūruṃ vidārya prakaṭito'tipravṛddhatejā aurvabhṛgusaṃjñako bhānusamānatejāḥ,
119) ityekā-
101) iti dhitve edhīti rūpam ||
10.5
sūrya iti nāma | viśvasāmā sarvatejāḥ | saṃhitaḥ samyagdhitaḥ, prajābhyaḥ saṃhitaḥ |
10.6
tasya sūryasya marīcayaḥ patnyaḥ | ā samantāt yauti miśrībhavatīti āyuvaḥ | mūlavibhujāditvāt kaḥ |
10.7
yajño yāgaḥ | suparṇaḥ supatanaḥ śobhanagamanaḥ svargādāvativyavahite'pi phalārambhāt | bhogo bhuk bhujamicchati bhujyuḥ ‘kyācchandasi’ (3|
10.8
yajñasya dakṣiṇā patnī |
10.9
viśvaṃ sarvaṃ yasya karma kāryaṃ sa viśvakarmā | manyate iti manaḥ |
eṣṭayo nāma patnyaḥ | ā samantādiṣṭaya eṣṭayaḥ |
10.10
rāṣṭrabhṛdanantaraṃ vārtraghnāvājyabhāgau juhoti | ubhayatra cobhau paurṇamāsyāmamāvasyāyāṃ ca | anyeṣu pākayajñeṣu ājyameva bhāgo yayostau ājyabhāgau agnīṣomau | vṛtrahaṇau vṛṇoti āvṛṇoti jīvātmānaṃ vṛtraṃ pāpaṃ tamaśca, tasya hantārau vṛtrahaṇāveva vārtraghnau | ājyaśa-
bdo'trāpi dharmāṇāṃ grāhakaḥ, tena caturgṛhītena homaḥ | āgneyasyāgneyau yājyānuvākye dvitīyasya saumye | anye tvāhuḥ—na yājyaivānuvākyā bhavitumarhati, anuvākyayā praiṣaḥ, yājyayā haviṣprakṣepaḥ | tatra gāyatryo'nuvākyāstriṣṭubho yājyā iti prāyikaḥ, ata evātra vārtraghnaśabdo'nuvākyāyau grāhaka ityāhuḥ | tathācoktaṃ, ‘yatra vṛtrastatrānuvākyā’ iti |
ṛṣiputrāṇāmārṣam | agnirāhutaḥ prakṣiptahaviṣkaḥ san vṛtrāṇi pāpāni tamāṃsi śatrūṃśca jaṅghanat hanti arthāt yajamānasya | samiddhaḥ prajvalitaḥ san, ata eva śukno dedīpyamāno draviṇasyurdraviṇaṃ dhanaṃ icchati yajamānasya draviṇasyuḥ | kayā vipaṇyayā viśiṣṭastutyā | yadvā ‘mana jñāne’ ityasya mavarṇasya vyatyaye viparyāse viśiṣṭaprajñayā ityarthaḥ, anekārthatvāddhāstūnām ||
he soma tvaṃ satpatiḥ satāṃ patiḥ pālako'si bhavasi | tvaṃ rājā ‘soma oṣadhīnāṃ rājā’ iti śruteḥ| rājate dīpyate iti rājā | uteti tathārthe | vṛtrahā ca pāpādaunāśakaḥ, tathā tvaṃ bhadro bhandanīyaḥ kalyāṇaḥ sukhakārī asi bhavasi | ṛtuḥ krāntadarśanastathā tvameva| athavā kraturyajñaḥ somasya prajāpatirūpatvāt prajāpatyātmakatvācca yajñasya | agnīṣomāvidaṃ¹ ‘sarvaṃ yadannaṃ cānnādaśca’iti brahmaṇo dvitīyasyāgnīṣomātmakatvaśravaṇāt, ‘prajāpatirvai yajña’ iti cāmnānāt| etadājyabhāgāntaṃ karmopasamādhānaśabdenocyata ityāhuḥ | ‘agnimupasamādhāyājyabhāgāntaṃ hutvā’ityarthāt ||
10.11
‘iṣu gatau’ iṣiro gamanaśīlaḥ | ‘vyaca saṃbhave’ viśvavyacāḥ sarvasaṃbhavaheturvṛṣṭyādidvāreṇa 11
uktayorājyabhāgayorbhaviṣyataḥ sviṣṭakṛtaśca madhye āvāpaḥ kartavyaḥ | āvāpaśabdena sthālīpākayajñā āgneyādaya ucyante dravyadevatā-
viśeṣayogena ye coditā vyaktacodnikāḥ | athavā sviṣṭakṛdājyabhāgā antareṇāvāpaḥ pradhānakarmaṇāṃ kartavya ityadhyāhāreṇa pūrayitavyam 11
10.12
etā dvādaśāhutayo mithunā ucyante patipatnī yugalasaṃpratyayāt, tathā agnicayana ete mantrāḥ paṭhyante | tatra ca 'ete rāṣṭrabhṛtaḥ' ityupakramya 'mithunā āhutayaḥ prajāyai dvādaśa' iti śrūyate | tāścāgnau, trayodaśī tu rathamukhe |
āgneyasthālīpākasyā'gnaye svāheti nāmadheyena juhuyāt, parvaṇi sthālīpākasyāgnaye svāhā, agnīṣomābhyāṃ svāheti | taddevatayā vā ṛcā iti pakṣāntaram | ūhavidhānādṛkpakṣo'bhimatatara ityāhuḥ | ṛcamapyanuvākyāmeva kvacidāhuḥ| evameva hi svāhākārāntatvamupapadyate | yājyāyāṃ hi vaṣaṭkārāntatvaṃ bhavet | yājyayaiva tu āryadeśeṣvanuṣṭhānaṃ dṛśyate | prāyaḥ kāmacāra iti tu vyākhyātāraḥ | tatra 'aśanakhādanadānaliṅgakāḥ yājyāḥ, āhvānaliṅgakāstvanuvākyāḥ' iti lakṣaṇamāhuḥ | yadyapi cānuvākyayaiva homastatra ca svāhākārāntatā, yājyayaiva yāgastatra ca vaṣaṭkārāntatā 'yājyā api vaṣaṭkaroti' iti śruteḥ, tathāpi yājyayā
yadā pākayajñāstadā darśapūrṇamāsadevatābhyo juhuyāditi codanayā svāhākāro bhavatītyāhuḥ 12
10.13
prajāpatirdevatā yaḥ saptarathaḥ śrutaḥ 'ya eṣa saptarathaḥ prajāpatirevaiṣa' iti | he bhuvanasya bhūrādisatyāntasya pate rakṣaka | virāṣṭrapate virājaḥ pate utpattyādiheto | tathāca manuḥ 'dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo'bhavat | ardhena nārī tasyāṃ sa virājamasṛjatprabhuḥ ||' iti | sa tvaṃ mahi mahat śarma sukhaṃ yaccha yajamānāya, asmai brahmaṇe'smai ca kṣatrāya, etebhyo brāhmaṇebhya etebhyaśca kṣatriyebhyaḥ | yasya te upari gṛhā yadāśritā lokā ityarthaḥ | eṣā trayodaśī āhutī rathamukhe |
āgneye sthālīpāke tāvadāgneyī yuktā, yadā na nāmadheyena yāgaḥ | deśakālakulabhedena nāgavināyakagrāmayakṣaprabhṛtīnāṃ yāgāḥ prasiddhāḥ| yaddevatābhidhānasamarthā vede mantrā nāmnātāḥ, teṣvapīṣṭeṣu darśapūrṇamāsayoriti nayenātideśaprāptā āgneyādimantrāḥ smārtādiṣvevohanīyāḥ, tasmādṛkṣu nohet iti ṛkṣūhaniṣedhādbahuvacanamarthavat | tatraikadevateṣvāgneyīmatideśaprāptāmūhèt| dvidevateṣvagnīṣomīyāmaindrāgnīṃ vā | prakṛtāvagnīṣomīyamekādaśakapālaṃ nirvapet, aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet paurṇamāsyāmiti ca śākhābhedena paṭhyate | bahudevateṣu tu vaiśvadevī viśvedevaprakāśanasamarthāmatideśaprāptāmṛcamūhèt | bahudevatānāṃ vaiśvadevaprakṛtitvasya nyāyyatvāt 13
10.14
viśvā sarvā āśāḥ kāmanā avidyāvāsanāḥ, tāḥ patnyaḥ brahmaṇa āyattāstattvajñānāṃśena, avidyāṃśena tu bhāryāḥ | iha patnīnāṃ parijñānameva kevalaṃ, natu homaḥ āhutitvānavagamāt | yathā ‘sa no bhuvanasya’ iti pūrṇāṃ srucaṃ juhuyāt, ekaivāhutirucyate | yathā ‘mithunā āhutayaḥ prajāyai dvādaśa’ iti dvādaśānāṃ mithunatvamuktaṃ natu trayodaśyāḥ | sūtramapi caturdaśamantrasya patnīparijñānamātraparyavasāyitvaṃ dyotayati, evamapi eṣo'pi rathākhyo gandharvaḥ sapatnīko vidito bhavati | rathaḥ saptarathaḥ |
ṛtavo vasantādyāstāṃstadadhiṣṭhātṛbhūtāśca devatā nāmadheyena yajeta | evaṃ tithīstadadhiṣṭhātṛbhūtāśca devatā yajeta | tathā nakṣatrāṇyaśvinyādīni, taddevatāśca | tāśca śāntivimokamantreṣu paṭhitāḥ, vyākhyātāśca | pradhānadeśā vā prādhānyamiti vijñeyam | sviṣṭakṛdājyabhāgamadhyaṃ hi pradhānasthānam, prācīnārvācīnavargau ca sādhāraṇau | prayājānuyājāstu gṛhamedhatvena pākayajñeṣu niṣiddhāḥ | 'gṛhamedho vai pākayajño na prayājānuyājā ijyante, nānuyājasāmidhenīranvāha' iti śrutiḥ |
10.15
iha gāva ityādaya upahomāḥ, teṣāṃ sviṣṭakṛtaḥ pūrvatvaṃ niyamyate tadbhaktatvapradarśanāya| kathaṃ nu nāma sviṣṭakṛnniṣedhena niṣedhaḥ utkarṣāccotkarṣaḥ syāditi |
10.16
yajetetyanuṣaṅgaḥ | iha gāva ityādīnupahomān hutvā madhyātpūrvārddhāccāvadāya sviṣṭakṛtaṃ yajeta iḍāmagna iti mantreṇa |
tata etadāhutidvayaṃ juhuyādityarthaḥ |
10.18
juhuyādityanuṣajyate |
10.19
sūktavākyena prastaraṃ praharatīti prakṛtāvāmnātam | tatpākayajñeṣu kecidicchanti, kecinnecchantītyarthaḥ |
10.20.1
sarvā devatāḥ sādhāraṇanāmnā yajeta| ijyāni ca yaṣṭavyāni yajñā ityarthaḥ | sarvadevatābhyaḥ svāhā, yajñebhyaḥ svāheti | ijyāni haviṣyadravyāṇi sarvāṇi sarvadevatoddeśena prakṣipedityapi kecidvyācakṣate | idānīṃ yatheṣṭaprayogānusāreṇa yājyānuvākyāmantrānudāharaṇārthaṃ katicidvyākhyāsyāmaḥ, aśakyā hi āgneyādayo mantrā vikalpayogyāḥ sarve granthaikadeśe'nusartumativaitatyaprasaṅgāt tatra pradhānamantroktāvāgneyodāharaṇabhāṣyaṃ tāvat | āgneyī | gāyatrī | trilokagato'gnirvaiśvānara ādityavaidyutabhaumatejorūpeṇa sthito'tra stūyate | ayamagnirmūrdhā divo mūrdheva mūrdhā, yathā sarvatra gātre1 mūrdhā pradhānaṃ, tathaiṣo'gnirdivo dyusthānadevatānām | atrāgniriti sambadhyate, antarikṣasya cādhyāhriyate | agnirantarikṣasya kakudiva vidyudādirūpeṇa avasthitaḥ2 | darpadyotanatvena kakuttvam | patiḥ pṛthivyā ayaṃ, ayaṃ bhaumāgniḥ pṛthivyāḥ patiḥ pālayitā pākādyupakāreṇa | apāṃ retāṃsi jinvati | retāṃsi prajananaśaktayaḥ, tā agnirjinrvati prīṇātyupacinotītyarthaḥ | sa hi yajñādvṛṣṭipraṇālikayāṅkurādijanikāḥ śaktīrabhivyanakti ||
10.20.2
he agne bhuvaḥ pṛthivīlokāt yajñasya yajñajanitasya apūrvasya tvaṃ netā prāpayitā, rajasaśca rasasārasya | kutra netā | yatra niyudbhirvāyubhiḥ sacase 'ṣaca samavāye' sambadhyase'ntarikṣādāvityarthaḥ | vāyusahāyo hyagniḥ sūkṣmatejorūpeṇāpūrvarasādikaṃ svargādike vartayatītyarthaḥ | śivābhiriti niyudviśeṣaṇam, lokahitakāriṇībhirityarthaḥ | tvaṃ hi divi svarge mūrdhānamādityarūpaṃ dadhiṣe dhārayase, tathā svarṣāṃ jihvāṃ cakaṣe havyavāham, tava hi jihvā jvālārūpā havyaṃ vahati svargādisthāndevādān prāpayati | tādarthyena ca tāṃ jihvāṃ svarṣāṃ svargasambandhayogyāmatidīrghāṃ cakaṣe karoṣi | svargaṃ sīdati gacchati iti svaṣī, svaḥśabde rephasya prakṛtibhāvaḥ, ṣatvaṃ ca sīdatisakārasya, svaśca supāṃ patya iti (?) || āgneyāgnīṣomayorantarāle'jāmitvāyopāṃśuyāja ājyena kriyate | tatra ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo'jāmitvāya’ iti vākyaśeṣādviṣṇvādyā devatā gamyante | taddevatāmantrā udāharaṇārthaṃ vyākhyāyante || he agnīṣomau imaṃ mama sambandhinaṃ havamāhvānaṃ suśraṇutaṃ suṣṭhu ākarṇayatam | he vṛṣaṇau kāmyamānārthaprāhyā sektārau vṛṣṭidāyinau vā, ‘tāveva varṣataḥ’ iti śrutiḥ | ‘agnīṣomāvidaṃ sarvaṃ yadannaṃ cānnādaśca somo'nnamagnirannādaḥ’ iti, agnerannakṛtā vṛṣṭiryajñadvāreṇa | vṛṣaṇeti ‘supāṃ suluka’ iti dvivacanasyākārādeśaḥ | tathā sūktāni pratiharyatamabhinandatam | kiṃca dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya mayaḥ sukhaṃ bhavataṃ sukhakarau yajamānāya bhavatamityarthaḥ ||
10.20.3
agnīṣomayorekamanyaṃ mātariśvā vāyurdivaḥ svargādādityādājabhāra āhṛtavān | 'hṛgrahorbhaśchandasi' (pā0 vā0) iti hasya bhatvam | tathāca liṅgadarśanaṃ 'ā dūto agnimabhavaddivasvato vaiśvānaraṃ mātariśvā parāvataḥ' iti| anyaṃ somaṃ adrermeghāt maṃdaragirervā śyena indraḥ pari samantādāmathnāt mathit Node:otpāditavān | ammayatvāddhi somo meghājjātaḥ, ammayatvaṃ ca somasya bhārate khyātam | athavā 'amṛtādutthitaḥ somaḥ' iti liṅgātsamudranirmathanādutpannaḥ somaḥ| he agnīṣomau yuvāṃ brahmaṇā vedenā'nnena ca vāvṛdhānau vṛddhiṃ gatau tenoruṃ mahāntaṃ phalaviśeṣaṃ yajñāya yajamānāya cakrathuḥ kṛtavantau, u lokaṃ ca svargādikaṃ phalaviśeṣopabhogāya cakrathuḥ || idaṃ trilokīrūpaṃ viṣṇurvyāpakatvāddhicakrame viśeṣeṇākrāntavān vijigye, tredhā triṣu sthāneṣu divi antarikṣe kṣitau padaṃ nihitavān, caturthaṃ padaṃ pāṃsavo vidyante yatra tat pāṃsuraṃ tatra samūḍhamajñānayogyaṃ saṃjātaṃ, avidyārajasi nimagnamityarthaḥ | vaikharī, madhyamā, paśyantī, sūkṣmā ceti catvāraścaraṇāḥ śabdabrahmātmano viṣṇoḥ | tatrāvidyākalpitavibhāgarūpeṇa vaikharyādayaḥ pratibhānti aviduṣāṃ, na sūkṣmātmakaścaturthaḥ ||
10.20.4
viṣṇuḥ prajāpatistatsarvaṃ karma jagadvā prastavate stauti, vikaraṇasyātrāluk ‘bahulaṃ chandasi’ iti bāhulakatvāt, ārabhate ityarthaḥ | vīryeṇa sāmarthyena | na-śabda ivārthe, mṛga iva bhīmaḥ prasahya karoti siṃhādivadityarthaḥ | kau carati, kva vā na caratīti kucaraḥ | giriṣu tiṣṭhatīti giriṣṭhā vyāpakatvādeva | yasyoruṣu mahatsu vikramaṇeṣu viśvāni sarvāṇi bhuvanānyadhikṣiyanti upari nivasanti, taṃ yajāmahe iti śeṣaḥ | viśveti 'śeśchandasi bahulam' iti śerluk || he agnīṣomau savedasau samānadhanau tulyahaviṣkau, sahūtī samānāhvānau ca santau vanataṃ bhajataṃ giraḥ stutirūpā vācaḥ | saṃ devatrā babhūvathuḥ | devatrā sambhavataṃ sambhāvayatam | deva eva devatrā 'purudevamanuṣyebhyastrrā' yathā yajamāno devo bhavati, tathā kurutamityarthaḥ || he soma tvamagniśca dvau yuvāṃ divi svarge rocanāni jyotīṃṣi vyadhattamāhitavantau yuṣmatsādhanakarmaṇaiḥ svargasaṃpatteḥ | kīdṛśau yuvām | sakratū anubhūyamānakarmāṇau samānayajñau vā | kiṃca he agnīṣomau yuvāmeva sindhūn syandanāni amuñcataṃ vṛṣṭiṃ sampādyatam | kutaḥ | abhiśasteravadyāt | abhiśāso'bhiśastiḥ avadyaṃ codyaṃ, tadāśrayatvānmeghābhiśastiravadyaṃ meghasthi- tānāmapāmanujīvitvādevamuktam (?) | athavā avadānīyaḥ khaṇḍanīyo vāyurmegho'vadyaḥ sa cābhiśasta ityuktam | ato havirgṛhītaṃ, tacca suhutamastu ||
10.20.5
he indrāgnī divaḥ svargasya prarocanau dīpanau yena vīryeṇa vājeṣu saṃgrāmeṣu paribhūṣathaḥ paribhavitumicchathaḥ śatrūn | tadvīryaṃ vāṃ yuvayoḥ sambandhi praceti, loḍarthe leṭ, prakarṣeṇa no yajñaṃ cinotu vardhayatu rakṣatvityarthaḥ || triṣṭup | he indrāgnī vāṃ yuvāmubhau dvāvāhvayāmīti śeṣaḥ | kimartham | āhuvadhyai āhotum, yuvābhyāmāhūtābhyāṃ homaṃ sampādayiṣyāmīti buddhyā | kiṃca ubhāvapi sahabhūtau rādhaso mādayadhyai āhvayāmi havirlakṣaṇasya mādayitum | ubhāvapi dātārau iṣāmannānāṃ rayīṇāṃ ca dhanānām, ubhāvapi vājasya sātaye dānāya huve āhvayāmi | 'ṣaṇu dāne' ityasya ktini 'ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca' (3| 'ṛtutithinakṣatradevatāśca, yajeta' (13sū0) iti vyākhyātam | ṛtvādidevatānāṃ jyotiḥśāstrādvikānniścayaḥ kāryaḥ| atra sthāne ṛtūnāmityādiko grantho'māvasyāśrāddhabhāṣyātparamasti, ṛtutithinakṣatradevatāśca ṛtvādīnāmeva sānnidhyāt | sāpekṣatve vāpi doṣaḥ (deśaḥ?) pradhānasya | tathāca maitrāyaṇīyānāmānnāyaḥ—ṛtumiṣṭvā ṛtudevatāṃ yajeta tithimiṣṭvā tithidevatāṃ yajeta nakṣatramiṣṭvā nakṣatradevatāṃ yajeta | iha ca sūtre juhotyartho yajatiśabdo yāgasya homārthatvāt || ihottarasyāṃ ca śiśuśaiśavayorārṣam | he gāva iha yajamāne prajāyadhvam | evaṃ he aśvāḥ he puruṣā iti samānam | iha u iti nipātastathāśabdasyārthe | tathā iha yajamāne rāyaspoṣo dhanapuṣṭiḥ prajāyatām | kīdṛśaḥ | sahasradakṣiṇaḥ sahastrayajñasaṃpattiyogyaḥ, yāvatā sahasradakṣiṇāḥ kratavaḥ sampadyante, tatpramāṇaḥ ||
10.20.6
ayaṃ prastuto yajño gobhiraśvaiśca vardhatāṃ yajamānadvāreṇa, tathā iyaṃ vediḥ svapatyā śobhanaputrā yajamānadvāreṇa, tathā suvīrā vikramayuktaputrayutetyarthaḥ| vistīrṇaṃ barhistadanyāni barhīṣyatikramya vartatām | imaṃ yajñaṃ viśve sarve devā avantu rakṣantu āgacchantu prīṇayantu vā || ṛṣiputrāṇāmārṣam | ā ityupasargasya dadhātvityanena saṃbandhaḥ | dhātā prajāmasmākamādadhātu, garbhādhānaṃ dhātā karotu | prajāpatiśca prajāṃ putrādikaṃ janayatu | sumanasyamāna ityubhayatrāpi sambadhyate prasannamanāḥ san | saṃvatsaraśca mayi asmāsu puṣṭiṃ poṣaṃ vṛddhiṃ dadhātu karotu vā | kiṃ kurvāṇaḥ | ṛtubhirvasantādibhiścākḷpānaḥ ṛturūpeṇa vivartamānaḥ pariṇato vā | cākḷpāna iti liṭaḥ kānajādeśo dvivaicanaṃ ca | yasmādasau puṣṭipatistadadhīnā sthāvarajaṅgamānāṃ puṣṭiḥ, sa hyārtavaiḥ svabhāvaiḥ puṣṇāti jagat || dhūrbhirupadhūrbhiścoktam | tatra dhura iti agnirmūrdheti catasṛṇāmeva brāhmaṇaviditā saṃkhyā, tathāca brāhmaṇaṃ ‘yāsau^1 dhuraṃ gāyati’ iti | upadhura ityupaśabdayogāt upaprayanta ityādyāścatasro yājñikyāḥ khyātāḥ | ubhā vāmiti triṣṭubapi kṛtabhāṣyā || āgneyī, jagatī | ayamagnirasmin loke dhātṛbhiḥ prajāpatibhirdhāyi āhitaḥ pratiṣṭhāpitaḥ, prathamaḥ sargādisamaye | dhāyīti ‘bahulaṃ chandasi’ ityamāṅyoge'pyaḍāgamābhāvaḥ| aṅgupasthāne cāsyārthavādo'sti ‘ayamiha prathamo dhāyīti garbhamevaitaṃ dadhāti’ iti | kīdṛśo'gniḥ| hotā ‘agnirvai devānām’ iti śruteḥ, hotā ṛtvi- gviśeṣaḥ āhlātā vā, atiśayena yaṣṭā yajiṣṭhaḥ | ‘turiṣṭhemeyaḥsu’ (6|
10.20.7
tena ca nijagotrakṣayakāriṇo vairiṇo hehayānvināśayituṃ mahānkopāgnirutthāpitaḥ, tataḥ svargatairapravānaprabhṛtibhiḥ pratyakṣībhūya nivārito'sāvaurvaḥ 'bhagavanmā tapaḥkṣatiṃ kṛthā hehayavadhena, nacaitairvarākaḥ kiṃcidasmākaṃ kṛtaṃ, nimittamātramete yataḥ svakarmaphalenaiva vayaṃ jīrṇaśarīrāṇi vāsāṃsīva vihāya svargaṃ bhoktuṃ parityaktamānuṣaśarīrāḥ saṃjātāḥ'| tato hehayebhyo nivārito'sau vahniḥ pralayāgninirviśeṣastrilokīṃ dagdhuṃ pravṛttaḥ, anantaraṃ bhṛgubhiḥ sāgare prakṣipto vaḍavāgnimukho'sāvadyāvajjaladhijalaṃ pralayīkurvannāste iti | sa eva ca dadhikrāvā prasiddha ṛgantareṣu | anyāpi ca ṛgasti- 'aurvabhṛguvacchucimapravānavadāhuve | agniṃ samudravāsasam' iti || he agne tavāyaṃ yoniḥ pṛthivīlakṣaṇo'raṇirūpo vā asmatpratyakṣagamyo yoniḥ kāraṇam | ayamiti liṅgavyatyayaḥ, yadvā puṃsyapi yoniśabdaḥ kvaciddṛśyate | ṛtuḥ prāpto'sya ṛtviyaḥ, yonirhi ṛtau garbhaṃ gṛhṇāti striyādyudare | yato yonerjātaḥ san arocathā viśeṣeṇa rocase dīpyase prīyase haviṣā santarpyamāṇaḥ, ato he agne taṃ yoniṃ jānan buddhyamāna āroha, āruhya cāraṇiṃ pṛthivīṃ vā tato'nantaraṃ no'smākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhaya || catasṛṇāmapyupadhurāṃ devānāmārṣam | vayamagnaye mantraṃ vocema vadāmaḥ | kiṃ kurvantaḥ | adhvaraṃ yajñamupaprayanta upagacchanto'gnidvāreṇa | kīdṛśāyāgnaye | asmākaṃ sambandhinaṃ mantramāre nikaṭe vartamānānāṃ śṛṇvate || homadhenudohe'pīyaṃ viniyukteti gamyate ‘ūdha evaitayā karoti’ ityarthavādāt | asyāgnerupayogārthe śukraṃ śuklaṃ payaḥ kṣīraṃ duduhre duhanti |
10.20.8
pratnāṃ purāṇamanudyutaṃ dyotamānaṃ ‘tejo vai ghṛtam’ ityarthavādāt | ke duhanti | ahrayaḥ na vidyate hrīrlajjā yeṣāṃ te'hrayaḥ, nityasatkarmapravṛttyā yeṣāṃ na kadācidapi loke kukarmakṛtinibandhanā lajjā bhavati, te vedārthāvagamānuṣṭhānayuktā ityarthaḥ| kīdṛśaṃ payaḥ | sahasrasāṃ ‘vana ṣaṇa saṃbhaktau’ sahasraśo vibhajyamānam | ‘ṛ gatau’ iyartīti ṛṣiḥ, gantāraṃ liṅgavyatyayena || aindrī | bṛhatī | dvitīyā tu gāyatrī vakṣyamāṇā | agnerārṣam | he indra tvaṃ kadācidapi starīḥ hiṃsakaḥ san na dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya saścasi gacchasi | upopeti samīpārtho nipātasamudāyaḥ | samīpaṃ hiṃsraḥ san na gacchasi yajamānasya | śiṣṭā nipātāḥ pādapūraṇārthāḥ| it nu iti abhyastau | yataśca hiṃsraḥ san na yajamānamupasarpasi, taitastava devasyānyavilakṣaṇasya bhūyo bahu dānaṃ yajamānena dīya- mānaṃ pṛcyate 'pṛcī samparke' sampṛcyate yujyate tvayā saṅgacchate, bhūyobhūyaḥ punaḥpunariti vīpsārtho vā draṣṭavyaḥ || he indra te tava yo dūḍabho ratho, raṃhaṇādrathaḥ, duṣṭān dambhāti hinasti, duḥkhena vā dabhyate parairiti dūḍabhaḥ| 'ḍaśca ṛtadāmeṣu' ityupasaṃkhyānāddasya ḍatvaṃ pūrvasya ca dīrghaḥ | so'smān paryaśnotu sarvato vyāpnotu rakṣārtham | viśvataḥ sarvato yena rathena dāśuṣo yajamānān rakṣasi || he agne iḍāmannaṃ sādha sādhaya | kasmai | havamānāya homamāhvānaṃ ca kurvāṇāya yajamānāya | kīdṛśīmiḍām | purudaṃsaṃ | puruśabdo bahuparyāyaḥ, daṃsasśabdaḥ karmanāma, bahukarmāṇaṃ bahusiddhiyogyāmityarthaḥ | saniṃ goḥ
10.20.9
‘vana ṣaṇa saṃbhaktau’ gavāṃ saṃvibhāgasya kartrīm | śaśvadatiśayena bhavatīti śaśvattamamavicchinnām | kiṃca syānnaḥ sūnustanayo vijāvā, asmākaṃ sūnuḥ putro bhavatu | vijāyate iti vijāvā kranip | punastanayagrahaṇaṃ bahuputrārtham , vijāvetyavicchinnasaṃtānārtham | he agne sā te tava śobhanā matiḥ bhūt bhavatvasme'smāsu, yayā'nnādikaṃ sādhayasi| purudaṃsamiti chāndaso varṇalopaḥ| goriti vyatyayenaikavacanam | bhūditi tiṅvyatyayaḥ | ‘bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pī’tyaḍāgamābhāvaḥ | asme iti ‘supāṃ sulrugi’ti śe ādeśaḥ || dve apyāgnivāruṇyau triṣṭubhau | he agne no'smākaṃ karmavaiguṇyāt yo varuṇasya heḷo'nādaraḥ kopaḥ saṃbhāvyate, taṃ tvamavayāsisīṣṭhā apasāraya | devasya dyotanādiguṇakasya | tvaṃ hi vidvānabhijñastathā yajiṣṭho yaṣṭṛtamo vahnitamo voḍhṛtamo haviṣām | śośucāno dedīpyamāno'to viśvā viśvāni dveṣāṃsi pāpāni pramumugdhi mocayā'pasārayā'sme asmat || chandodevate pūrvavat | he agne sa tvaṃ no'smākaṃ avamo nikaṭavartī rakṣitā vā bhava | ūtī ūtyai rakṣārtham | avateḥ ktini vakārasyoṭhi nipātita ūtiśabdaḥ, avanamūtiḥ ‘ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca’ (3| rādeśe ‘hujhalbhyo herdhiḥ’ (6|
10.20.10
āgneyī | viṣṭāratriṣṭup | 'he agne ayaunāmāsi anabhiśastiḥ abhiśāso'bhiśastiḥ pāpaṃ tatpratiṣedho'nabhiśastiḥ apāpastvamayā asi bhavasi ityetatsatyaṃ, yatastvamayāsā gatyātiśayayuktena manasā prajāpatinā kṛto janitaḥ | kiṃca tvamayāḥ san havyamūhiṣe havirvahasi devānāṃ prāpayasi haviḥ | nahyagatiyuktasya haviḥprāpaṇamupapadyate | tasmādyā bhavasītyarthaḥ | ato'yāḥ san asmabhyaṃ dhehi bheṣajaṃ, karmavaiguṇyāpasāreṇa yadauṣadhaṃ taddehītyarthaḥ || prajāpaterārṣam | bhūrityanena bhūstadadhiṣṭhānāḥ sarvā devatāḥ kathyante | evaṃ bhuva ityanenānta- rikṣāśrayā vāyvādyāḥ, svarityanena svargādhārā ādityādyāḥ | bhūrbhuvaḥsvarityanena samuditāḥ | 'ayā bhūriti ca' ityatra bhūrādīnāmitiśabdena pratīkaḥ | tatreyamaṃpi sambhavati-tvaṃ no agne varuṇasya vidvān | vyākhyāteyam || yannyūnaṃ mayā kṛtaṃ karma, tasyātirikte'tiriktatvanimittaṃ pūrṇatvanimittaṃ juhomi | yaccatiriktaṃ kṛtaṃ, tasya nyūne nyūnatvanimittaṃ sāmyanimittaṃ juhomi | yatsamaṃ kṛtaṃ, tasyāpi sāmyasthitaye viplavanivāraṇāya juhomi || ā samantāt jñātamājñātaṃ, tatpratiṣedhenānājñātaṃ sarvathā na buddhamityarthaḥ| ājñātaṃ ṭvīṣajjñātaṃ yanmayā kriyate mithaḥ ekāntato, he agne tatsarvaṃ tvaṃ kalpaya pūraya, yasmāt tvameva vettha jānāsi yathāyathaṃ yathāsvam| yathāsve yathā-
10.20.11
yatham | tvameva hi pradhānaṃ kārakamataratvadīyenaiva kṛtena kṛtakṛtyatvāt kāsmadādigataṃ jñātamupayujyate ityarthaḥ | athavā ajñātamanājñātaṃ vā guruṇeti yojyam | adhītavedena gurvanujñātenaiva kriyāḥ kartavyā yataḥ, tatra cānājñātamityanavaklṛptyoktaṃ tava doṣābhāvena samādhānāya nyāyyatvāt || śobhanā iṣṭiḥ sviṣṭiḥ | duṣṭā iṣṭirduriṣṭaṣṭiḥ | asyāṃ yajñādirakṣāyām asāmarthyātsamādhānārthā prāyaścitteṣṭiḥ duriṣṭiriṣṭā | sviṣṭairyajñamabhirakṣatu duriṣṭiśca | aparathā vyākhyā śobhanā iṣṭiryasyāḥ sā sviṣṭiḥ devatā, evaṃ duriṣṭiḥ, sā yajñaṃ rakṣatu sarvathā yajñarakṣāṃ karotu aparādhaṃ mā grahīdityarthaḥ | evaṃ svarānyatvaṃ prasajyate, tasmāt sviṣṭiṭṭuriṣṭiyogāddevatāpratipattiḥ samarthanīyā | pūrvavyākhyāne hīṣṭiriṣṭaṃ rakṣatvityarthaḥ syāt naitat yujyate | athavā so'pyupapādanīyaḥ ‘yajño vai prajāpatiḥ’ iti prajāpatireva jñeyaḥ (yajñaḥ?)| ātmanaivātmānaṃ rakṣati prajāpatiravidyāyāḥ sakāśādvidyārūpatvāt | prayājānanyā pātu, tayormadhyādekā prayājān rakṣatu | anyā yajñamavatu || atrāvasare'nāmnātāḥ prāyaścittamantrāḥ sapta sādhu prasiddhāḥ santi ‘mano jyotiḥ’ ityādayaḥ || manaḥ prajāpatirjyotiḥ svaprakāśarūpam ājyaṃ juṣatām | ājyasyeti vyatyayena ṣaṣṭhī, ājyasyāṃśamiti vā'vayavāvayavisambandhe | imaṃ yajñaṃ saṃtanotu | kīdṛśaṃ yajñaṃ saṃtanotu | ariṣṭaṃ riśatirhiṃsārtho'hiṃsitam | kiṃca imaṃ yajñaṃ devā āyāntu tataṃ vistāritaṃ, saptatantuṃ sapta cchandāṃsi tantava iva hotrā vā | sumanasyamānāḥ prasannamanasaḥ ||
10.20.12
svāhākāraḥ sarvahomeṣu sthitaḥ svāhākārapradhānatvājjuhotyarthasyeti svāhākāramadhyapraveśena gamyate | trayastriṃśattantavo devāḥ, te hi devā yajñaṃ tanvanti | ata evāha-imaṃ yajñaṃ svadhayā'nnena ye dadante vitanvate teṣāṃ devānāṃ yadatra yajñe cchidraṃ yajñavidhvaṃsakāriṇāṃ praveśasthānaṃ samyagvidhānavaiguṇyāt tatpratividdhmahe nivārayāmo vayam | kena | svāhā svāhākāreṇa | anayā nirdiṣṭaviśiṣṭaprāyaścitteṣṭyā'to nivāritavighno'yaṃ yajño devānapyetu āgacchatu apiśabdānmāṃ śubhaphalaṃ prāpayatu pūrvaḥ san || yanme mama manasaśca chidraṃ vaiguṇyaṃ, yacca vāco mandarūpāyāḥ, yacca hṛdo jīvātmanaḥ, tatsarvamayaṃ bṛhaspatirdevo rādhasā annenājyalakṣaṇena saṃsiñcatu nivārayatu prakṣālayatu || viśvakarmā prajāpatirimaṃ yajñaṃ saṃtanotu vistārayatu samyak, idaṃ havirājyalakṣaṇaṃ santānaiḥ pravāhairjuṣāṇaḥ sevamānaḥ piban vā | yā uṣaso rātripaścimabhāgā vyuṣṭāḥ ‘uṣa dāhe’ atītāḥ, yāśca nimruco ‘mruca mluca gatau’ āgandhyaḥ, tā ghṛtena haviṣā saṃdadhātu tatsthāni karmāṇi viguṇānyapi pūrṇāni karotvityarthaḥ | kaḥ | prakṛto bṛhaspatireva || ayāścāgna iti vyākhyātā | tvaṃ no agne itīyamapi kṛtabhāṣyā, sa tvaṃ no agne ityapi vivṛtā || imāmaṣṭamīṃ sarvānte juhvati prāyaḥ, kecittu saptabhyaḥ prāk | āśrāvitamīṣatsrāvitaṃ nyūnaṃ hutamityarthaḥ | yaccātyāśrāvitamatiriktaṃ srāvitaṃ pātrātirekāt | vaṣaṭkṛtamityatrāpīṣadartha ākāro'pekṣaṇīyaḥ | yadīṣat vaṣaṭkṛtam | atiśabda-
10.20.13
śrāpekṣaṇīyaḥ, yaccātivaṣaṭkṛtaṃ, tathā yanna vaṣaṭkṛtam | ananūktamanuvākyāvihīnam, yaccātiriktaṃ karmaṇo yacca hīnam, tāni sarvāṇi vaiguṇyānyagniḥ prakalpayan samādadhat etu, āgacchatu | pravidvan jānan ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit