Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 2.4: aṣṭamamāhnikam—prameyaparīkṣā · śarīraparīkṣā

Nyāyamañjarī 2.4

Language
Sanskrit

aṣṭamamāhnikam—prameyaparīkṣā · śarīraparīkṣā

2.4.1

ātmānantaraṃ vibhāgasūtre śarīranirdeśāt tadanukrameṇa tatsvarūpanirūpaṇārthamāha—

2.4.2

ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīram .. 2-2-32 ..

2.4.3

śarīrasya yallakṣaṇaṃ, yena rūpeṇa vibhāvyamānasyāpavargopayogitā tadubhayamapi pratipādyate ..

2.4.4

tatra śarīratvameva tāvat prathamaṃ śarīrasya lakṣaṇam . tena hi samānāsamānajātīyakebhyaḥ tadvyavacchidyate . tasmin satyapi ceṣṭendriyārthāśrayatvaṃ yadasya lakṣaṇamucyate, tat tena rūpeṇātmano bhogāyatanaṃ śarīramiti jñāpayitum . ceṣṭendriyārthāśrayatayā hi śarīramātmano bhogasādhanaṃ bhavati . mumukṣuṇā ca sukhaduḥkhopabhogarahitātmatattvasvabhāvaniḥśreyasādhigamavinihitamanasā tathā bhogādhiṣṭhānatvena śarīraṃ bhāvayatā tatpariharaṇe yatnaḥ kārya iti ācāryaḥ ceṣṭendriyārthāśrayatvamasya lakṣaṇamuktavān ..

2.4.5

nanu ! ceṣṭā kriyā . kriyāśrayatve satyapi na vṛkṣādīnāṃ śarīratvamiti ativyāpakaṃ lakṣaṇam—na—viśiṣṭaceṣṭāśrayatvasya viśiṣṭa prameyalakṣaṇaprakramato'vasīyamānatvāt . hitāhitaprāptiparihārayogyavyāpārādhikaraṇaṃ hi śarīramucyate, na ceṣṭāmātrasyādhiṣṭhānam . rathādinā'pi nātivyāptiḥ, yathoktaprakramavaśādeva anyena preraṇāyāmasatyām iti viśeṣalābhāt . ātmaprayatnātiriktaprerakanirapekṣahitāhitopādānaparityāgopādhikaceṣṭāviśeṣāśrayaḥ śarīramityarthaḥ ..

2.4.6

nanu ! pāṣāṇāntargatamaṇḍūkaśarīreṣu tadāśrayatvādarśanādavyāptiḥ— na—yogyatāyā—statrāpi bhāvāt . satyāmapi kriyāyogyatāyāṃ sarvato nirvivaranibiḍadṛṣatkarparoparuddhāvakāśatayā calitumasau na prabhavati bheko varākaḥ . tathā ca sphuṭite tasminnaśmani tatkṣaṇamevāsau calat dṛśyate iti nibiḍapāśasaṃyataśarīravat tadānīṃ ceṣṭāyā adarśane'pi nāvyāptiḥ ..

2.4.7

mumukṣuśarīrameva lakṣyamityeke . tena na maṇḍūkaśarīrādibhiravyāptiḥ, alakṣaṇīyatvātteṣāmiti—tadayuktam—niyatasya mumukṣuśarīrasyābhāvāt tādṛśiṃ ca bhekādiśarīrāṇi nitarāṃ nirvedakārīṇi bhavanti . mumukṣurapi karmavipākamanekaprakāramākalayan maṇḍūkībhāvamātmano'pi na na śaṅkate ..

2.4.8

pratyāsannāpavargapurapraveśavipaścittamamapaścittamamapaścimajanmānaṃ mumukṣuṃ prati lakṣaṇādyupadeśaḥ kvopayujyate ? ityataḥ pūrvokta evāvyāptiparihāraḥ śreyān ..

2.4.9

bhavatvevaṃ ceṣṭāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇam . indriyāśrayatvaṃ tu katham ? bhautikāni hīndriyāṇi syāvayavasamāśritāni ghrāṇarasananayanasparśanāni . śrotramanasī tu nityadravyatvādanāśrite eveti kathamindriyāśrayatā śarīrasyeti—

2.4.10

ucyate—nātra ādhārādheyabhāva āśrayārthaḥ; kintu tadanugrāhyatvāttadāśritāni indriyāpyucyante . deśakāladaśānukūlapathyabhojanābhyaṅgavyāyāmamardanādyupacāropacitaśarīrasya hi puṃsaḥ padutarāṇi svaviṣayagrahaṇe bhavantīndriyāṇi . dīrghādhvalaṅghanakadaśanaśuṣkajaratpurandhrī sevanādikliṣṭaśarīrasya tu puṃsaḥ mandaśaktīni bhavanti tadanugrāhakatvādindriyāṇāmāśrayaḥ śarīram ..

2.4.11

arthānāṃ tu rūparasagandhādīnāṃ keṣāṃ cidāśrayaḥ śarīraṃ bhavatyeva tatsamavāyinām . na tu tāvatā kiṃcidbhogāyatanatvopayogi rūpamabhihitaṃ bhavati ..

2.4.12

lakṣaṇamapi tadativyāpakaṃ rūparasādisamavāyasya vṛkṣādāvapi bhāvāt . tasmāt—tadarthāśrayatvamīdṛśamatra vivakṣitam . ya ete paravanitādiśarīravartinaḥ pravikacamucukundakundakandalakumudakuḍmalādibāhyaviṣayasamavāyinaśca rūparasādayo'rthā ramaṇīyatāmādadhānā rāgavṛddhihetavo bhavanti bhokturātmanaḥ śarīre sati, na śarīrarahitasyeti arthānāṃ bhogasādhanabhāvādāśrayaḥ śarīram . ataḥ suṣṭhūktaṃ ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīramiti ..

2.4.13

taditthaṃ bhogāyatanatvena bandhahetutvāddheyamityarthaḥ . tadidānīmasmadādiśarīraṃ kiṃ parthivam, kiṃ vā nānābhūtanirmitamiti parīkṣyate ..

2.4.14

nanu ! kimanayā parīkṣayā prayojanam ?

2.4.15

niḥśreyasopayogo hi yaḥ śarīrasya darśitaḥ .
so'nekaprakṛtitve'pi na sa tasya viśiṣyate ..

2.4.16

maivaṃ vocaḥ—

2.4.17

pratipannasvarūpasya cintyā kāryopayogitā .
kāryā kāryārthino'pyādau yatnastadrūpanirṇaye ..

2.4.18

tathā cendriyāṇi bhautikatvāhaṅkārikatvādivekena parīkṣiṣyante ..

2.4.19

arthā api kati, kiṃguṇā iti ..

2.4.20

buddhirapi kiṃ pradhānasya prathamo vikāraḥ mahacchabdavācyaḥ, uta ātmana eva dharmo jñānākhyaḥ kṣaṇikaḥ ? ityevaṃ sarvatra draṣṭavyam ..

2.4.21

tatra pāthivamevāsmadādiśarīramiti kecit . asādhāraṇo hi dharaṇidharmaḥ gandhastasminnupalabhyata iti ..

2.4.22

pṛthivyudakakāraṇamityanye . kledasyāpi tasmin darśanāt . asati hi salilasaṃsarge na pārthivāvayavāḥ kledamanubhavantīti ..

2.4.23

kṣitijalajvalanajanitamityapare, gandhakledavadūṣmaṇo'pi tatropalaṃbhāditi ..

2.4.24

vasumatīsalilasitetarasaraṇisamīraṇaracitamiti cānye, racanā viśeṣasya pavanakāryasya tatrāvadhāraṇāditi ..

2.4.25

avanivanadahanapavanagaganavinirmitamiti cāpare, gandhādivadavakāśasyāpyākāśakāryasya tatra darśanāt . suṣiraṃ hi śarīramupalabhyate . avakāśe cākāśaikadeśe'pyavacchedābhiprāyeṇa śrotravat bhaktyā tatkāryatvavyapadeśa iti ..

2.4.26

tadatra kiṃ tattvam ? pārthivamevāsmadādiśarīramiti, vijātīyakāryasyāvayavino'nupapatteḥ . pārthivāvayavasamavetaśarīrāvayavigrāhiṇastvabhedapratyayasya tṛṇaparṇapāṣāṇamūlakādyabhedapratyayavat apavādāsaṃbhavāt . na vayamiha bhūtāntarāṇāṃ kāraṇabhāvaniṣedhaṃ śikṣmaḥ . kevalapārthivatayā nirvivāde'pi kumbhādāvambhaḥprabhṛtīnāṃ kāraṇatvānapāyāt . tadvyatirekeṇa ghaṭāderghaṭayitumaśakyatvāt ..

2.4.27

kintu ghaṭādāviva śarīre'pi samavāyikāraṇaṃ pṛthivyavayavānevācakṣmahe, tadāścitatvasyāsya pratyakṣeṇa grahaṇāt . sahakārikāraṇānu praviṣṭabhūtāntarasaṃbandhanabandhanastu tisman kledoṣmavyūhāvakāśasaṃ pratyayaḥ . tadyathā''gamapaṭhiteṣu varuṇalokādau kevalajalādijanyeṣu śarīreṣu sahakāritvānupraviṣṭapārthivāvayavopaṣṭambhavaśena sthairyādyupalaṃbhaiti . tasmādasmadādiśarīraṃ pārthivam ..

2.4.28

vede ca tathaiva vyavahāro dṛśyate . agnīṣomīyādipaśoḥ pralayakāle, yajamānasya vā pretasya pātracayanakarmaṇi sūryaṃ cakṣūrgamayatāt ityupakramya, pṛthivīṃ te śarīram iti paṭhyate . tacca prakṛtigāmitvavacanam . yadyataḥ prakṛterutthitaṃ tattasyāmeva līyatāmityarthaḥ . tatra yathā taijasaṃ cakṣuriti sūryākhye tejasi tadgamanamupadiṣṭam, evaṃ pṛthivyāṃ śarīrasyeti ..

2.4.29

tasmātpṛthivyavayavairayamasmadādi-
deho nibaddha iti nātra satāṃ vivādaḥ .
so'yaṃ ca duḥkhavasaterbhavamandirasya
stambhaḥ kaṭhora iti yatnata eva heyaḥ ..

2.4.30

ghāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ .. 1-1-12 ..

2.4.31

atra indriyāṇāṃ viṣayopalabdhikāraṇatvaṃ sāmānyasakṣaṇaṃ prasiddhameva . vibhāgo'pi paṃcabāhyendriyāṇītyeṣa sūtrita eva . sa cānantarameva tīrthāntarakathitakarmendriyāniṣedhāt sādhayiṣyate ..

2.4.32

viśeṣalakṣaṇāni tu paṃcānāṃ paṃca samākhyānirvacanasāmārthyāt pramāṇavadavagantavyāni ..

2.4.33

jighratyaneneti ghrāṇaṃ gandhaṃ gṛhṇātīti, gandhopalabdhāvasādhāraṇakāraṇaṃ ghrāṇam ..

2.4.34

rasayatyaneneti rasanaṃ, rasaṃ gṛhṇātīti rasopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ rasanam ..

2.4.35

caṣṭe'neneti cakṣuḥ, rūpaṃ paśyatīti rūpopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cakṣuḥ īkṣaṇaṃ locanaṃ taducyate ..

2.4.36

spṛśyatyaneneti sparśanam, sparśaṃ gṛhṇātīti sparśopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sparśanam ..

2.4.37

sparśanamiti vaktavye tvaggrahaṇaṃ upacārāt maṃcāḥ krośanti itivat tadadhiṣṭhānatvaṃ darśayitum . yathā tripuṭikādhiṣṭhānaṃ ghrāṇaṃ, jihvādhiṣṭhānaṃ rasanam, golakādhiṣṭhānaṃ cakṣuḥ, tathā tvagadhiṣṭhānaṃ sparśanam, śiraḥprabhṛtyāpādāṅguṣṭhaṃ sparśopalambhāt . tvagiti ca na bāhyameva carma kevalamucyate, api tu sakalaśarīravyāpi; tuhinakaṇaśiśirasalilapāna samaye antarhṛdaye'pi śītasparśopalambhāditi ..

2.4.38

svāvayavasamavāyitve'pi cendriyāṇāṃ tripuṭikādyāśrayatvaṃ āśrayatvamātrāpekṣayocyate, na samavāyitvāditi ..

2.4.39

śṛṇotyaneneti śrotraṃ, śabdaṃ gṛhṇātīti śabdopalabdhāvasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ śrotram . taccākāśaikadeśatvādanāśritamapi karṇaśaṣkulyadhiṣṭhānamucyate . tadevaṃ viśeṣalakṣaṇāni paṃca paṃcanāmuktāni bhavanti ..

2.4.40

tānīmānīndriyāṇi svaviṣayagrahaṇalakṣaṇāni ātmano bhogasādhanatvāt saṃsārakāraṇānīti heyatayā bhāvayitavyāni . tathā bhāvyamānāni nirvedotpādanādidvāreṇa apavargāya kalpayiṣyanta iti ..

2.4.41

bhūtebhyaḥ iti kimartham ? uktaṃ hi indriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇa lakṣaṇatvam . tatra na bhūtagrahaṇaṃ lakṣaṇārtham, api tu tadviniścayārtham . yathā āptopadeśaḥ śabdaḥ ityatrāptagrahaṇaṃ lakṣaṇaviniścayārtham . svasvaviṣayopalabdhilakṣaṇatvaṃ hīndriyāṇāṃ bhūtaprakṛtitve sati nirvahati nānyatheti ..

2.4.42

tāni punarindriyāṇāṃ kāraṇāni pṛthivyaptejovāyurākāśamiti bhūtāni . ebhyaḥ paṃcabhyaḥ—yathāsaṅkhyaṃ ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇi paṃścendriyāṇi bhavanti . bhūtaprakṛtitvamiti bhūtasvabhāvatvaṃ vyākhyāyamānaṃ paṃcasvapi saṃbhavati . bhūtakāraṇakatvaṃ tu anyeṣu caturṣvapi tathaiva . śrotre tu kathaṃcit karṇaśaṣkulyavācchinnanabhobhāgābhiprayeṇa vyavahārataḥ samarthanīyam . evaṃ sati bhautikānīndriyāṇi svaṃ svaṃ viṣayamadhigantumutsahanta iti tallakṣaṇatvameṣāṃ—siddhyatīti . ato bhūtebhyaḥ ityuktam ..

2.4.43

nanu ? etatparīkṣaṇīyaṃ vartate . kiṃ bhautikānāmindriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇakaraṇatvaṃ, utānyatheti ..

2.4.44

evaṃ hi sāṅkhyāḥ saṃpravadante—āhaṅkārikāṇīndriyāṇi arthaṃ sādhayitumarhanti, nānyathā . tathā hi—kārakaṃ kārakatvādeva prāpyakāri bhavati . bhautikāni cendriyāṇi kathaṃ prāpyakārīṇi dūravartini viṣaye bhaveyuḥ . āhaṅkārikāṇāṃ tu teṣāṃ vyāpakatvāt viṣayākārapariṇāmātmikā vṛttirvṛttimato'nanyā satī saṃbhavatyeveti suvacaṃ prāpyakāritvam ..

2.4.45

api ca mahadaṇugrahaṇamāhaṅkārikatve teṣāṃ kalpate, na bhautikatve . bhautikatve hi yatparimāṇaṃ grahaṇaṃ tatparimāṇaṃ grāhyaṃ gṛhṇīyāt; asti ca golakādadhikaparimāṇasya paṭapiṭharādergrahaṇaṃ, hīnaparimāṇasya ca vaṭadhānādeḥ . ato'pi na bhautikānīndriyāṇi ..

2.4.46

bhautikānāmapi dīpādīnāṃ paraṃ prakāśayatāṃ svātmaprakāśakatvamapi dṛṣṭam . evamindriyāṇyapi paṭādisvarūpaṃ prakāśayanti svarūpamapi prakāśayeyuḥ . na ca prakāśayantītyato'pi na bhautikāni ..

2.4.47

atrābhidhīyate—yattāvat prāpyakāritvaṃ bhautikatvapakṣe nāvakalpata iti jalpitavānasi, tanmanye—nūnaṃ tvayā golakameva cakṣuriti cetasi gṛhītam; anyathā kathamitthamakathāyavyaḥ . sa cāyamāyuṣmato mahān bhramaḥ . na khalu kṛṣṇasāraṃ cakṣuḥ; tadadhikaraṇaṃ tu tejaḥ cakṣuḥ . tacca vegavaddravyatvāt dūramapi prasaratīti ko'sya prāpyakāritāyāṃ mādaḥ ..

2.4.48

nanu ! golake'pi cikipsādiprayogāt, golakaguṇadoṣānuvartitvācca viṣayopalabdheḥ golakameva cakṣuḥ syāt . anupalabhyamānaṃ ca tejaḥ kathamindriyamucyate . kathaṃ ca tejasā vegavatāpi visphārite cakṣuṣi sahasaiva yojanaśatasahasravyavahitasitakarataraṇitārakādi grahītuṃ śakyeta ? kathaṃ vā tadalpakaṃ varākaṃ nāyanaṃ tejaḥ samantataḥ prasaratā sakalabhuvanaprathitaprabhāvena mahīyasā'pi mihiramahasā pratihatagati bhavediti bhāskaradarśanaṃ itthaṃ na sampadyeta . tejaḥpakṣe ca kācābhrakapaṭalaspaṭikāntaritapadārthopalabdhiḥ kathaṃ samarthyeta . tasmādvaraṃ śaktiviśeṣayuktaṃ golakameva, sādho ! cakṣurabhyupagaccheti ..

2.4.49

ucyate—na khalu bhavadanuśāsanena yuktiviruddhamarthamabhyupagacchāmaḥ . prāpyakāri hi kārakaṃ dṛṣṭam . kṛṣṇasārapakṣe ca kutaḥ prāpyakāritvam ? śaktirapi kalpyamānā nirāśrayā na parikalpanīyaiveti tadāśrayacintāyāṃ na golakamātramāśrayo bhavitumarhati, aprāpyakāritvaprasaṃgāditi tadadhikaraṇaṃ teja eva śakterāśrayo bhavet ..

2.4.50

nanu ca ! prāpyakāritvameva cintyaṃ vartate . taddhi rasanasparśanayoḥ kevalamavalokyate loke . cakṣuḥśrotre tu dūradeśavyavasthitaviṣayagrāhiṇī kathaṃ prāpyakāriṇī syātām ..

2.4.51

ghrāṇaṃ tu tripuṭikānikaṭanihitapadārthagandhamapi gṛhṇāti, dūrato'pi ca pracaladanilabalavellitaphullamallikādisaurabhamupalabhate . tripuṭitakopakaṇṭhaḍhaukitenāpi dravyeṇa na tasya sannikarṣa iti tadapyaprāpyakāryeva tasmācchaktiviśeṣaṇamadhiṣṭhānameva tattadindriyamiti gṛhyatām . utsṛjyatāṃ prāpyakāritvapakṣaḥ ..

2.4.52

cakṣuṣi candrārkagrahādigrāhiṇi nitarāṃ prāpyakāritvamityuktameva ..

2.4.53

atrocyate—na prāpyakāritvamutsraṣṭuṃ śaknumaḥ . kārakatvameva tathā satyeṣāmutsṛjema . kārakaṃ ca, aprāpyakāri ceti citram ..

2.4.54

adṛṣṭamapi kāraṇamātmano vyāpakatvāt tadvattidharmādhikaṃ nāprāpyakāri bhavet; kimuta dṛṣṭaṃ cakṣurādi kārakamiti ..

2.4.55

aprāpyakāritve ca śakteraviśeṣaṇāt kuḍyādivyavahitamapi vastu cakṣuṣā dṛśyeta . tatra kāryānupalambhānna śaktiḥ kalpyata iti cet—kiṃ śaktaḥ kalpyatām, kiṃ teja iti saṃpradhāraṇāyāṃ tejaso dravyatvāt vyavadhānādi anuguṇam, amūrtāyāstu śakteḥ vyavadhānamabādhakaṃ bhavediti teja evendriyaṃ kalpanīyaṃ, na śaktiḥ, śaktimadadhiṣṭhānaṃ vā ..

2.4.56

prāpyakāritā ca śrotrasya tāvat vīcīsantānasadṛśaśabdaparamparārambhaṇadvāreṇa darśitā śabdādhikaraṇe ..

2.4.57

ghrāṇasyāpi samīraṇāndolitakundalatādiprasṛtatatparimāṇanikarādhikaraṇagandhagrahaṇāt prāpyakāritā . na ca paramāṇūnāmapasarpaṇe dravyaparikṣayādyāśaṃkanīyam; bhūyastvātparimāṇūnām . ata eva gandhadvārakataddravyasamparkadoṣanirharaṇāya prāyaścittamaśucidravyaghrāṇe samāmananti ..

2.4.58

cakṣuṣastejaḥ prasaraṇāt prāpyakāritā . anupalabhyamānaṃ teja iti cet kiṃ candramasaḥ parabhāga upalabhyate, pṛthivyāścādhobhāgaḥ ? na khalu pratyakṣaikaśaraṇāḥ padārthāḥ . anumānādibhirapyeṣāmupalambhaḥ sambhavatyeva . uktaṃ cānumānam . rūpopalabdhikāryeṇa taijasameva cakṣuranumīyate . tejodravyaṃ hi dīpādi rūpasya prakāśakaṃ dṛṣṭamiti ..

2.4.59

pratyakṣeṇa tu nāyanaṃ tejaḥ kimiti nopalabhyata iti cet—ucyate —vicitrā hi dravyaguṇānāmudbhavābhibhavādivaśena gatayo bhavanti . tadyathā —sarvataḥ prasaratā bahalabahalena śītasparśāśrayeṇa dravyeṇa vyāptau hemantaśiśirau ṛtū bhavataḥ . nirādhārasya śītasparśaguṇasyānupalabdheḥ . athaḥ satyapi tatra saliladravye tadguṇasya śītasparśasyaivopalabdhiḥ, na śuklarūpasyeti ..

2.4.60

tejodravyeṇa ca nirargalaṃ vijṛmbhamāṇena bhūyasā grīṣmo bhavati . tatra satyapi tejodravye tadguṇasyoṣṇasparśasyaiva grahaṇam, na bhāsvararūpasyeti ..

2.4.61

bhāsvaraṃ ca kārtasvarādau taijasadravye rūpamupalabhyate, noṣṇasparśaḥ ..

2.4.62

udakāntargate ca tejasi jvalanatapte jale jvalanaguṇaḥ uṣṇasparśo'nu bhūyate, na bhāsvaraṃ rūpamiti ..

2.4.63

evamiha nayanaraś tejasi dravye dvāvapi rūpasparśau nopalabhyete iti kamupālabhemahi ..

2.4.64

uktaṃ ca dṛṣṭānumitānāṃ ca niyogapratiṣedhānupapattiḥ pramāṇasya tattvaviṣayatvāt nyā. sū-3-150 iti ..

2.4.65

na ca sarvatra nayanaraśmeranupalambhaḥ . kvaciddhi pṛṣadaṃśaprabhṛtīnāṃ naktaṃcaraṇāṃ niśi nibiḍatamatamaḥpakapaṭalāvalipte veśmani saṃcaratāṃ cākṣuṣaṃ tejaḥ bhāsvaraṃ rūpaṃ dūramapi prasaradupalabhyata eva . anyatra madhyandinolkāprakāśavadagrahaṇamasmadādinayanaraśmeḥ ..

2.4.66

ayaṃ tu viśeṣaḥ—ulkārūpasya divākarakaravibhavābhibhūtatvādagrahaṇam, nayanaraśmirūpasya tvanudbhatatvādeveti ..

2.4.67

yattu kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritapadārthopalambanaṃ; tatra kācādīnāṃ keṣāṃcit atisvacchatvāt, keṣāṃ cicca suṣiratvāt cākṣuṣatejaḥprasara nirodhakauśalaṃ nāstīti nāprāpyakāritvaṃ cakṣuṣasvāvatā bhavati ..

2.4.68

yattu—kuto nayanaraśmerīdṛśī gatiḥ, gaganamākramya yadgabhastimālinaṃ spṛśati, na pratihanyate ca sāvitreṇa vegavatā tejaseti—uktamatra dṛṣṭānumitānāṃ niyogapratiṣedhānupapattiriti . kārya sattayā hi tathāvidhaṃ kāraṇaṃ kalpyate, yaddūramapi prasarati, prasaradapi pareṇa na nirudhyate . dṛṣṭaścānirodho bharjanakapālādau tejasaḥ pacyamānadravyapākasiddheḥ . kalaśe ca niṣiktānāṃ apāṃ bahiḥśītasparśagrahaṇāt anirodhaḥ . evaṃ nayanaraśmerapi bhaviṣyati . na tu golakasyaiva śaktikalpanā laghvīti vaktavyam, prāpyakārikārakasvarūpaparityāgaprasaṅgāt . prāpyakārīṇi cakṣuḥśrotre, tvagādivat iti ..

2.4.69

ata eva sarvendriyāṇāṃ prāpyakāritvam paśyadbhiḥ śāstrajñaiḥ indriyārthasannikarṣaḥ ṣaṭprakāro vyākhyātaḥ . prāpyakāritā ca na golakasyopapadyate, tadaprāptasya parvatādegrahaṇāt, prāptasya ca pratyutāṃjanaśalākāderagrahaṇāt . ato na golakaṃ cakṣuḥ ..

2.4.70

cikitsādiprayogastu golake yaḥ pravartate .
so'yamādhārasaṃskāraḥ ādheyasyopakārakaḥ ..

2.4.71

ata eva golakaguṇadoṣānuvartitvamapi viṣayopalabdherghaṭamānam, ādhāra dvārakai hi tadādheyasyaiva tau guṇadoṣāviti . tasmāt aprāptaviṣaya grahaṇānupapatteḥ golakacakṣuḥpakṣaḥ bhikṣūtprekṣitaḥ prekṣāvatāṃ hṛdayeṣu na viśrāmyatīti prāpyakāri teja eva cakṣuriti sthitam ..

2.4.72

itthaṃ bhautikendriyavāde'pi prāpyakāritvasiddheḥ na kāpilakathitamāhaṅkārikatvamindriyāṇāmupapadyate ..

2.4.73

nanu ! pakṣadvaye'pi prāpyakāritvopapatteḥ ko'yaṃ bhotikatvaṃ pratyabhiniveśātiśayo bhavatāmiti—ucyate—ekaprakṛtikatve hīndriyāṇāṃ ekameva sarvaviṣayaprakāśanakuśalamindriyaṃ bhavet, sarvāṇi vā sarvaviṣayagrāhīṇi bhaveyuḥ, kāraṇasyāviśeṣāt . kāraṇaniyamādhīno hi kāryaniyamaḥ . ahaṅkārākhyaṃ ca kāraṇaṃ sakalaviṣayaprakāśanaśaktiyuktam . indriyāṇyapi tathā bhaveyuḥ . ekaviṣayaprakāśanaśaktiyukte tasmin kathamindriyāntarāṇi viṣayāntaragrāhīṇi bhaveyuḥ ? bhotikatve tu bhūtānāṃ bhedāt niyataguṇotkarṣayogitvāt niyataviṣayagrāhīndriyaprakṛtitvam ..

2.4.74

tathā ca pradīpāditeja rūparasādyanekaviṣayasannidhāne'pi rūpasyaiva prakāśakamupalabdham . atastejaḥprakṛti cakṣurindriyamapi rūpasyaiva prakāśakaṃ bhavitumarhati . evamindriyāntareṣvapi vaktavyam . tadeṣa viṣayaniyamaḥ prakṛtiniyamakārita indriyāṇāmiti bhautikānīndriyāṇi ..

2.4.75

yadyevaṃ taijasena cakṣuṣā kathaṃ pārthivasya rūpasya grahaṇam ? pṛthivyā eva vā ? āpyena ca rasanena pārthivasya rasasya; vāyavīyena sparśanendriyeṇa ca pṛthivyādisparśasya ? tadidaṃ prakṛtiniyame'pi kathaṃ viṣayasāṃkaryamiti —naiṣadoṣaḥ—rūpādiviṣayaviṣayo'pi hyeṣāṃ niyamaḥ na tadāśrayaviṣayaḥ . taijasaṃ hi pradīpādi dravyaṃ rūpameva prakāśayaddṛśyate, na tejovṛttyeva rūpam . āpyamapi dravyaṃ rasameva vyanakti, na tu salilasthameveti . ghrāṇe tu na kaściddoṣaḥ, tadgrāhyasya gandhasya pṛthivyekavṛttitvāditi ..

2.4.76

dravyasyāpi darśanasparśanagrāhyatvamaviruddhamitthaṃ bhautikatve'pīti ..

2.4.77

yattūktaṃ mahadaṇugrahaṇānna bhautikānīndriyāṇīti—parihṛtaṃ tat golakādyadhiṣṭhānātiriktasyendriyasya darśitatvāt . tacca vitatatvadvitatagrāhi bhavatyeva . vitatenāpi ca tejasā'ṇudravyaṃ prakāśyamānaṃ dṛśyate dīpādinā taṇḍulādīti . ato'pi nāhaṅkārikatvam ..

2.4.78

yatpunarabhyadhāyi—bhautikatve paraguṇavat svaguṇasyāpi prakāśaka mindriyaṃ syāditi—tadayuktam—saguṇasyendriyasyendriyabhāvāt . indriyeṇa hi satā tena viṣayaḥ paricchidyate . saguṇasya cāsyendriyatvaṃ, svaguṇarahitaṃ tat indriyameva na syāt . anindriyaṃ ca kathaṃ grāhakam ? ataḥ indriyaguṇānāṃ pramāṇakoṭyantaḥpātitvāt na tatprameyatvam . tasmā dbhautikānīndriyāṇi svaṃ svaṃ viṣayamupalabhanta iti siddham ..

2.4.79

prayogastu—pārthivaṃ ghrāṇaṃ, dravyatve sati rūpādimadhye gandhasyaiva vyaṃcakatvāt, gandhayuktidravyavat . tatra vyaṃjakatvamātramanaikāntika miti gandhasyaiva viśeṣyate . so'yamasiddho heturbhavet, gandhatvasyāpi ghrāṇavyaṅgyatvāditi rūpādimadhya ityuktam . tathāpi sannikarṣeṇa vyabhicāra iti tadvyudāsāya dṛśyatve satīti viśeṣaṇam ..

2.4.80

evaṃ rasanādiṣvapi prayogā racanīyāḥ . śrotraṃ tvākāśaikadeśa iti śabdādhikaraṇe nirṇītam . gandhādiviṣayopalabdhinibandhanasukhaduḥkhopabhogahetubhūtadharmādharmopanibaddhānāṃ cendriyāṇāmindriyatvamiti tadvaśāt yathā yathā niyata viṣayagrahaṇakaraṇatā ghaṭate, tathā tathā kalpyata iti sarvamanavadyam ..

2.4.81

āha—bhavantu bhautikānīndriyāṇi; paṃceti tu na yuktamuktam . tvageva hyekamindriyaṃ bhavitumarhati, sarvatrānapāyāt ..

2.4.82

karatalakapolakaṇṭhādivartinā'pi tvagindriyeṇa rūpopalambhaprasaṅga iti cet—na—avayavaviśeṣe śaktiviśeṣaniyamāt . na hi pāṇinā pādena vā upasthakāryaṃ kartuṃ śakyate . asti ca avayavaviśeṣe svabhāvaviśeṣavaicitryam ..

2.4.83

tuṣārakarpūrāpūrṇavāriṇyuttaramānase .
yathā ca vṛṣaṇau snātuḥ sphuṭato na tathā sphicau ..

2.4.84

klinnārdratṛṇakāṣṭhādidhūmena kaṭunā yathā .
mūrdhākṣivedanodeti na tathā'vayavāntare ..

2.4.85

tasmāt avayavaviśeṣavyavasthitanānāśaktikhacitaṃ tvagevaikamindriyamiti ..

2.4.86

ucyate—kuto'yamapūrva eṣa mahāprājño vādī saralamatīnasmāna vaṃcayitumāgataḥ, yo'vayavaviśeṣe śaktiviśeṣamāśrayannapi ekamindriya manyate . śaktibhedādāśrayabhedācca nānātvamevaitadindriyāṇāṃ yuktamityala mahātmabhissaha kalahena ..

2.4.87

manuṣyaissaha saṃvādo mādṛśānāṃ hi śobhate .
devāstu nararūpeṇa ta ime bhānti vādinaḥ ..

2.4.88

nanu ! nānātvapakṣe'pi paṃcatvaniyamaḥ katham .
dve śrotre cakṣūṣī dve ca kathaṃ te ekamindriyam ..

2.4.89

āha ca—savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāt—gau. sū. 3-1-7 iti . cakṣuṣṭavajāterekatvāditi cet—tarhīndriyatvajāterekatvāt ekamevendriyaṃ syāt—ucyate—cakṣustāvatteja iti nirṇītam . taccaikameva, tadadhiṣṭhānamapyekameva ghoṇāvaṃśavyavahitamanekamivopalabhyate ..

2.4.90

bhinnaṃ vā tadbhavatu . tejastatkāryaikyāt āśrayabhede'pyekameva śrotra mapi karṇacchidradvayānusyūtamekameva nabhodeśaprāyaṃ veditavyam, kāryaikyasya tatrāpi bhāvāt ..

2.4.91

tenādhiṣṭhānabhede'pi kāryaikatvasya darśanāt .
tatsāmānyasya caikatvāt ekatvaṃ śrotracakṣuṣoḥ ..

2.4.92

na cendriyajāteraikyāt ekamindriyam; kāryasyopalabdhilakṣaṇasya kāraṇasya gandhādeḥ adhiṣṭhānasya tripuṭikādeḥ gateśca bahiḥprasaraṇātmikāyāḥ, ākṛteśca parimāṇasvabhāvāyā jāteśca ghrāṇatvādeḥ, jātiśabdavācyasya yonervā pṛthivyādeḥ paṃcavidhatvāt paṃcaivendriyāṇi kalpyante . yathā paramāṇutvasāmānyāviśeṣo'pi pṛthivyādicaturvidhakāryadarśanāt caturvidhāḥ paramāṇavaḥ kalpyanta iti ..

2.4.93

nanu ! tathāpi na paṃcendriyāṇi . katham ? buddhīndriyavat karmendriyāṇāmapi paṃcānāmupasaṃkhyeyatvāt . taduktam—

2.4.94

vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyāṇyāhuḥ ..

2.4.95

teṣāṃ ca vacanādānaviharaṇotsargānandātmakapaṃcavidhakāryasādhanādindriyatvaṃ, tatkāryasyānitaretarasādhyatvāditi ..

2.4.96

atrāha—atyalpamidamucyate—paṃca karmendriyāṇīti . anyānyapi khalu na santi karmendriyāṇi ? tathā hi—kaṇṭho'nnanigaraṇena, stanakalaśāliṅganādinā vakṣaḥ, bhāravahanena cāṃsadvayaṃ indriyamucyate na katham ? tatkāryasya śarīrāvayavāntare'pi darśanāditi cet—kinnu bhavānannapānaṃ pāṇipādena nigirati ? pāyunā vā ? ādānamapi kimāsyādinā vā na kurvate tiryaṃcaḥ manuṣyā api hi kvacit . asatsvapi ca bhavatkalpiteṣu—karmendriyeṣu tatkāryaṃ yāvat tāvadanyathāpi dṛśyate . na tvevaṃ buddhīndriyeṣu ..

2.4.97

bhavatyutpāṭikṣasya na manāgapi rūpadhīḥ .
īṣadvihārādānādi dṛṣṭaṃ lūnāṅghripāṇiṣu ..

2.4.98

api ca viharaṇamapi na kevalaṃ caraṇayugalakāryam, api tu jānūrujaṅghādisahitapādasampādyamānamapi . ādānamapi bāhusahitābhyāṃ, pāṇibhyāmabhinirvartyate, na kevalābhyām ..

2.4.99

vāgindriyaṃ tu nābherūrdhvaṃ sarvameva syāt . evaṃ hyāhuḥ—'vāyurnābherutthitaḥ urasi vistīrṇaḥ kaṇṭhe vivartitaḥ mūrdhānamabhihatya parāvṛttaḥ vaktre caran vividhān śabdānabhivyanakti iti . asti cedṛganubhavaḥ jalpatāṃ, viśeṣatastvakhaṇḍageyaṃ gāyatāmiti . evaṃca karmendriyamayameva viśvamiti na śarīramindriyavyatiriktaṃ kiṃcidbhavet .

2.4.100

atha śarīrāvayaveṣveva bhinnakāryakāriṣu karmendriyavahāraḥ, tarhi kaṇṭhādibhiratiprasaṅga ityuktam ..

2.4.101

upasthendriyaṃ ca kathamekaṃ gaṇyate, tenānandavat mūtrotsargasyāpi sādhanāt ..

2.4.102

kiṃ bahunā . vṛścikāsanādyabhyāsavanto hi pāṇibhyāmapīṣadviharanti ..

2.4.103

akhaṇḍageya—gānaviśeṣaḥ, ānābherutthapyamānasvarairgeyaḥ ..

2.4.104

vāgindriyaṃ tu sutarāmahṛdayaṅgamam . saṃyogavibhāganirvartyo bāhyaḥ śabda upalabhyate . tadbhedācca bhidyate . yādṛśo hi bherīdaṇḍasaṃyogajaḥ śabdaḥ, na tādṛśaḥ kūrmīkoṇasaṃyogajaḥ . evaṃ vicitrasthānakaraṇasaṃyogāt vicitro varṇātmakaḥ śabda udetīti na vāgindriyaṃ nāma kiṃcit ..

2.4.105

lokaśca vākcchabdena varṇātmakameva śabde vyapadiśati . śabdaścendriyaviṣayaḥ, nendriyam . tasmādanekavidhaduḥkhopabhogakṣepakṣamakarmapariṇāmanirmitametaccharīraṃ taistairavayavaiḥ taṃ taṃ karbhaphalopabhogamātmanaḥ saṃpādayatītyalaṃ evaṃvidhendriyakalpanārjavena ..

2.4.106

antaḥkaraṇasyāpi traividhyamanupapannam, ekena manasaiva paryāpteḥ . buddhistu upalabdhisvabhāvatvāt karaṇakāryaṃ, na tu karaṇam . ahaṅkāro'pi jñānaviṣaya eva, na karaṇam . etacca savistaraṃ buddhilakṣaṇe vṛkṣyāmaḥ . tasmāt na trayodaśavidhaṃ karaṇamiti siddham ..

2.4.107

nyūnādhikatvaśamanādata indriyāṇi
paṃcaiva bāhyaviṣayādhigamakṣamāṇi .
antassukhādiviṣayagrahaṇopayogi
ṣaṣṭhaṃ manastu kathayiṣyati sūtrakāraḥ ..

2.4.108

tasmādimāni viṣayaprasabhopabhoga-
lubdhāni coracaṭulāni yathendriyāṇi .
puṃso bhavābdhipatitasya vivekaratnaṃ
ānandadāyi na haranti tathā vidheyam ..

2.4.109

gandharasarūpasparśaśabdāḥ pṛthivyādiguṇāstadarthāḥ .. .. 1-1-14 ..

2.4.110

tadarthāḥ ityata evāpakṛṣya vā, prakramādvā arthāḥ iti lakṣyapadaṃ darśayitavyam . tadarthāḥ iti lakṣaṇam . taditi prakrāntendriyaparāmarśaḥ . teṣāṃ arthāḥ viṣayāḥ indriyaviṣayā arthā ityarthaḥ . etacca teṣāṃ sāmānyalakṣaṇam . gandharasarūpasparśaśabdā iti vibhāgaḥ ..

2.4.111

viśeṣalakṣaṇaṃ tu punaḥ tadarthāḥ ityevaṃ yojanīyam . taditi ghrāṇādīnāṃ viśeṣasaṃjñānirdiṣṭānāmavamarśaḥ . evaṃca ghrāṇasya viṣayo gandhaḥ, rasanasya viṣayo rasaḥ—ityādiviśeṣalakṣaṇamuktaṃ bhavati . gandhatvādīnāṃ tu ghrāṇādigrāhyatvādativyāptiriti pṛthivyādiguṇā iti viśeṣaṇopādānam . te cāmī gandhādayaḥ indriyārthā bhogyāssantaḥ saktihetavaḥ saṃsāra māṇamāvahantīti heyatayā bhāvayitavyāḥ ..

2.4.112

nanu evaṃ gandhādiguṇādhikaraṇasyāvayavinaḥ prathamasya rāgahetorasaṃgrahaḥ syāt . vakṣyati ca tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ iti . saṃkhyā parimāṇādiguṇāntarāṇāmapi rāgahetutvamastyeva . yathā hi barhikalāpānukāriparimṛditakusumadalapaṭalaśabalavilāsinīkeśapāśavṛtti rūpaṃ harati hṛdayaṃ yūnāṃ, tathā tadgatā bahutvasaṃkhyā'pi . uttaptakanakaśilānibhanitambabimbarūpavat tatparimāṇamapi . harati ca sarabhasamavayavasaṃyogavibhāgādyapi ..

2.4.113

tathā kandukādikrīḍāsu kisalayitavilāsarasamadhuraparibhramaṇādi karmajātam ..

2.4.114

tathā antyajātyādiparihāreṇa svānurūpajātiyogitvamapītyādi sarva dravyaguṇakarmādi saktikāraṇamanuktaṃ syāt ..

2.4.115

tatra kecit—pṛthivyādiguṇā iti dvandvasamāsaṃ vyācakṣate—pṛthivyādīni ca guṇāśceti . pṛthivyādipadena guṇādhikaraṇamavayavi dravyamuktam . āśritatvaviśeṣaṇābhyāṃ sarve guṇā iti . guṇagrahaṇena saṃkhyāparimāṇādivat karmasāmānyādyapi sarvamuktam . ato nāsaṃgraha iti ..

2.4.116

tadidamanupapannam—gandhādigrahaṇasya hi tadānīmānarthakyam, guṇāśca ityanenaiva gatārthatvāt . viśeṣakhyāpanārthaṃ tadupādānamiti cet; tarhi kiṃ dvandvasamāsavarṇanena ? ayamevāstu samādhiḥ ..

2.4.117

yadyapi dravyakarmasāmānyānāṃ anyeṣāṃ ca saṃkhyāparimāṇādiguṇānāṃ astyeva saktihetutā—tathāpi prādhānyena gandhādīnāmeva sā dṛśyate . na hi rūpādinirapekṣasya dravyasya saṃkhyādeḥ sāmānyasya vā saktihetutvaṃ samastīti rūpādaya eva mukhyaṃ rāgakāraṇam . tatra jhaṭiti buddheḥ prasaraṇāt . uktaṃ ca—

2.4.118

tathāpi nitarāṃ rāgavṛddhyai rūpādayo nṛṇām .
ta eva kavibhirgītāḥ paṃceṣoḥ paṃca sāyakāḥ ..

2.4.119

tasmāt pṛthivyādīnāṃ guṇā iti ṣaṣṭhīsamāsa eva śreyān . guṇavyatiriktaśca guṇī pūrvameva sādhitaḥ yamahamadrākṣaṃ, taṃ spṛśāmi iti pratyayaprāmāṇyāt ..

2.4.120

pṛthivyādīnāṃ guṇā iti yaduktaṃ, didānīṃ vibhajya varṇyate, kasya kati guṇā iti . tatra—

2.4.121

gandhādayo niyoktavyāḥ catvāraḥ pṛthivīguṇāḥ .
aptejomarutāmekaṃ pūrvapūrvamapohya tu ..

2.4.122

gandhavarjaṃ rasarūpasparśāḥ apām, rasavarjaṃ rūpasparśau tejasaḥ, rūpavarjaṃ sparśa eva vāyoḥ iti . ākāśasya tu guṇaḥ śabdaḥ ..

2.4.123

nanu ! nāyaṃ guṇaviniyogaḥ sādhīyān . pṛthivyāścaturguṇatve pārthivena ghrāṇendriyeṇa caturṇāmapi tadguṇānāṃ grahaṇaṃ syāt . evamuttareṣvapi vaktavyam . tasmādekaikaguṇatvameva bhūtānāmucyatām—naitadevam—na hi guṇāḥ svecchayā labhyante . kintu yathopalabhyante, tathā vyavasthāpyante . pratītipramāṇakā hi vayam . tatra—pārthive dravye caturṇāmapi guṇānāṃ upalaṃbhāt kathamekaguṇāṃ pṛthivīṃ brūmaḥ . rūpaikaguṇe ca tejasi, pṛthivyudakayoḥ vāyuvadarūpatvādapratyakṣatvaṃ syāt . tasmāt trīṇi rūpavanti dravyāṇi ..

2.4.124

yadyevaṃ sarveṣāṃ sarvatropalaṃbhāt sarvāṇi sarvaguṇāni bhavantu bhūtāni . paṭapaṭāyate pṛthivī, calacalāyante āpaḥ, dhagadhagāyate tejaḥ . kathakathāyate vāyuḥ iti sarveṣāṃ guṇaḥ śabdaḥ syāt . ucyate—na sarve guṇāḥ sarvatropalabhyante . nirgandhānāmapāṃ sarvatra darśanāt . klinnarūpādau tu pārthi vāvayavasaṃkrāntyā gandhaḥ payasyupalabhyate ..

2.4.125

evaṃ suvarṇe taijase dravye, saṃyuktasamavāyāt rasādyupalabdhiḥ . śabdastu sarvakālamākāśavṛttireva pratīyate . pṛthivyādyavayavasaṃyogavibhāgaprabhavastvasāviti tadāśritatvabhramamāvahati, na tvakāśādvinā tasya grahaṇamiti . ākāśaguṇa eva śabda ityetacca prāṅnirṇītam . tasmāt na sarveṣāṃ sarvaguṇatvam ..

2.4.126

yacca pṛthivyāścaturguṇatve tadguṇānāṃ caturṇāmapi pārthivaghrāṇendriya grāhyatvaṃ syāditi—tanna—guṇotkarṣasya niyāmakatvāt . sātiśayagandha guṇādhikaraṇairvijātīyadravyāvayavasaṃsparśaleśarahitaiḥ kevalapṛthivyavayavairadṛṣṭa sahakāribhiḥ ghaṭitaṃ ghrāṇendriyamiti gandhasyaiva grāhakam ..

2.4.127

etadeva ca bhūyastvamācakṣate . yathā''ha kaṇavrataḥ—bhūyastvādgandhavattvācca pṛthivī gandhajñāne prakṛtiḥ . ihāpyuktaṃ—tadvyavasthānaṃ tu bhūyastvāt iti . dṛśyante ca kevalapṛthivyavayavopādāneṣvapi padārtheṣu vyavasthitakāryaniyamāḥ śaktayaḥ . yathā—

2.4.128

pārthivatvāviśeṣe'pi viṣaṃ maraṇakāraṇam .
agadadravyamanyattu jīvitāya prakalpate ..

2.4.129

tasmādaparyanuyojyo'yaṃ pārthivena ghrāṇena gandhavat tadrasādayo'pi kathaṃ na gṛhyanta iti ..

2.4.130

sātiśayaprakṛtiguṇayoge'pi na ca svaguṇagrahaṇanaipuṇyamindriyāṇāmitī ndriyacintāyāṃ nirṇītam . śrotreṇa tu svaguṇasya śabdasya grahaṇamiti pari śeṣānumānapramāṇako'yamarthaḥ śabdaparīkṣāyāmeva parīkṣita ityalamatiprasaṅgena ..

2.4.131

iti nipuṇadhiyāmasammataiṣā
sakalaguṇaikaguṇatvakalpanā .
tadayamakaluṣo'bhyupeyatāṃ
guṇaviniyogavidhiryathoditaḥ ..

2.4.132

te'mī jñeyāḥ kṛtakamadhuraṃ rūpamādarśayantaḥ
tiktodgārāḥ pariṇativipatkāriṇo hīndriyārthāḥ .
tyaktāścaite vyapagatamahāmohapaṅkena puṃsā
tīrṇaścāyaṃ bhavajalanidhiḥ kleśakallolaraudraḥ ..

2.4.133

—itīndriyaparīkṣā—

2.4.134

buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram .. 1-1-15 ..

2.4.135

nanu ! paryāyoccāraṇametat, na buddherlakṣaṇābhidhānam—na—paryāyaprayoga syaiva lakṣaṇakṣamatvāt . lakṣaṇaṃ hi taducyate—yena samānetarajātīyebhyaḥ lakṣyaṃ vyavacchidyate . vyavacchidyate ca buddhiḥ buddhyādiparyāyavācyatayaiva tebhya iti nābhidhānamālāmātramidam ..

2.4.136

nanu ! sāmayikatvācchabdārthapratyayasya, samayasya ca puruṣecchānuvarti tvāt kathamidaṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ syāt ?—maivam—sārvajanīnasya samayasya viplāvayitumaśakyatvāt . tadviśiṣṭasya tadvācyasya lakṣaṇatvāt ..

2.4.137

prakārāntareṇa lakṣaṇamasyāḥ kimiti noktamiti cet, śiṃśapācodya midam . tasminnapyukte'nuyuṃjīta bhavāt itthaṃ kimiti nīktam iti ..

2.4.138

asti ca prayojanaṃ paryāyadvārakalakṣaṇopavarṇanasya, yat sāṃkhyānāṃ vyāmohanirasanam . evaṃ hi sāṅkhyāḥ saṃgirante—buddhiranyā, jñānamanyat, upalabdhiranyeti . tadbhrayāpanayanāyedamucyate—buddhirupalabdhirjñānarmityanarthāntaram—eka evārtha ityarthaḥ . itthaṃ ca svarūpato nirjñātā buddhiḥ bhogasvabhāvatvāt tatsādhanatvācca saṃsāraheturiti heyatvena bhāvyate, sukhādibuddhiḥ bhogaḥ, tatsādhanabuddhistu bhogasādhanamiti . kathaṃ punaḥ pāramarṣāḥ pravadanti, buddhiranyā, jñānamanyat, upalabdhiranyeti ? nityāṃ hi buddhiṃ te manyante ..

2.4.139

tat kimātmaiva taiḥ buddhiriti gṛhītaḥ ?—na—acetanāyāḥ bhogyāyāḥ prakṛteḥ prathamā vikṛtiḥ mahacchabdavācyā buddhiḥ . puruṣastu cetanaḥ bhoktā anya eva . tāvimau prakṛtipuruṣau vivekenāpaśyatāṃ saṃsāraḥ . prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣaḥ iti ..

2.4.140

kā punaḥ prakṛtirnāma ? sattvarajastamasāṃ trayāṇāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ . pradhānamavyaktaṃ ca taducyate, yatsāmyāvasthāgataṃ guṇatrayamiti ..

2.4.141

nanu ! tatsattve kiṃ pramāṇam ? anumānamityāha . tathā hi carācaramidaṃ viśvaṃ sukhaduḥkhamohāvinābhūtamupalabhyate . na hi brahmādau stamba paryante jagati tathābhūtaṃ kimapi bhūtamupalabhyate, yat sukhaduḥkhamohairvinākṛtam ..

2.4.142

tatra sukhasvabhāvaṃ sattvam, duḥkhasvabhāvaṃ rajaḥ, mohasvabhāvaṃ tamaḥ . sarvatra ca prītyaprītiviṣādadarśanāt prakāśapravṛttiniyamāvagamācca sarvaṃ triguṇātmakaṃ jagat . kāryaṃ ca yat parasparānvitarūpaṃ tadekarūpātkāraṇādutpadyamānaṃ dṛśyate . mṛdanvitāni hi ghaṭaśarāvodaṃcanaprabhṛtīni kāryasyaikasmānmṛdātmanaḥ kāraṇādudbhavanti . tadidaṃ viśvaṃ sukhaduḥkhamohānvitamiti tadātmakakāraṇakāryaṃ bhavitumarhati . yat sukhaduḥkhamohātmakaṃ kāraṇaṃ sā sattvarajastamorūpā prakṛtiḥ ..

2.4.143

evamanvayapurassarāḥ parimāṇādihetavo'pi vakyavyāḥ . iyattayā vā caturaśratādinā vā parimāṇena tadvatāṃ kāryāṇāmekaprakṛtitvadarśanāt . viṣamavṛttayaścaite guṇāḥ kāryeṣu dṛśyante . kvacitsattvamādhikam, ūne rajastamasī . kvacidrajaḥ prakṛṣṭam, alpe sattvatamasī . kvacittamaḥ pravṛddham, tucche sattvarajasī iti . tadeṣāṃ vaiṣamyabhedopadarśitaviśvarūpakāryāṇāṃ kvacit sāmyāvasthayā bhāvyam . sā prakṛtirucyate . seyamacetanā bhogyā prakṛtiḥ . asyāstu bhoktā cetanaḥ puruṣaḥ ..

2.4.144

puruṣa idānīṃ kimanumānakaḥ ? uktameva bhogyena bhokturanumānam . na hyacetanasya—bhogyasya bhoktāramantareṇa bhogyataivopapadyate . dṛṣṭā ca seti bhoktā kalpyate ..

2.4.145

sa ca citiśaktisvabhāvaka eva sarvaprakārakartṛtvādivyahāra nirvahabahiṣkṛtasvarūpaḥ . draṣṭṛtvameva puruṣasya svarūpamāhuḥ . yathā bhavanta enamātmānamadhyavasāyādidharmayoginaṃ manyante, na tathā'sau bhavitumarhati; adhyavasāyāderbuddhidharmatvāt ..

2.4.146

kartuṃ śaknoti puruṣaḥ tṛṇasyāpi na kubjatām .
anyopanītamarthaṃ tu sa paśyatyeva kevalam ..

2.4.147

prakṛtirevainaṃ bhogāpavargābhyāṃ saṃyunakti . na ca nirvikārā satī bhogasaṃpādanasamarthā'sau bhavatīti mahadādivikṛtīḥ pratipadyate . paṅgabandhanyāyena prakṛtipuruṣau saṃyujyete . prakṛtiracetanā dṛśyā bhogyā draṣṭāraṃ bhoktāraṃ puruṣamapekṣate . puruṣo'pi draṣṭā bhoktā dṛśyaṃ bhogyamapekṣate . ityevaṃ tayoḥ paṅgvandhavat saṃyogo bhavati . darśanaśaktyā paṅgoḥ, gamanaśaktyā cāndhasya ekatra melanāt kāryasiddhiḥ . evaṃ prakṛtipuruṣasaṃyogāt sargaḥ pravartate taduktam—

2.4.148

puruṣasya darśanārthaḥ kaivalyārthaḥ tathā pradhānasya .
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogaḥ, tatkṛtaḥ sargaḥ .. sāṃ-kā-11

2.4.149

yaccetthaṃ pradhānānmahattattvamutpadyate, sā buddhiradhyavasāyātmikāṃ dharmajñānavairāgyaiśyaryatadviparyayarūpavṛttiyoginī mahattattvamucyate ..

2.4.150

buddherahaṅkāra udeti . sa cābhimānasvabhāvaḥ ..

2.4.151

ahaṃkārāttu ghrāṇādīni paṃca buddhīndriyāṇi, vāgādīni paṃca karmendriyāṇi, saṅkalpakamekādaśaṃ manaḥ gandhāditanmātrāṇi ca paṃceti ṣoḍaśako guṇaḥ prabhavati ..

2.4.152

tato gandhāditanmātrapaṃcakāt paṃca pṛthivyādīni mahābhūtāni jāyanta iti . āha ca—

2.4.153

'prakṛtermahāstato'haṅkāraḥ tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ .
tasmādapi ṣoḍaśakāt paṃcabhyaḥ paṃca bhūtāti .. sāṃ. kā. 22

2.4.154

tānīmāni paṃcaviṃśatitattvāni saṃcakṣate . pradhānaṃ prakṛtireva, na vikṛtiḥ . mahadahaṅkāratanmātrāṇi sapta pūrvapūrvāpekṣayā vikṛtayaḥ, uttaro vottarakāryāpekṣayā prakṛtayaḥ . ekādaśendriyāṇi, paṃcabhūtāni vikṛtaya eva . aprakṛtivikṛtirūpastu śuddhaḥ puruṣa iti . tadāha—

2.4.155

'mūlaprakṛtviravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta .
ṣoḍaśakastu vikāraḥ na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ .. sāṃ. kā. 3

2.4.156

evaṃ mahādivikāravatī prakṛtirātmano bhogaṃ sādhayati . kaścāsya bhogaḥ ? buddhivṛttyanupātitvam . viṣayākārapariṇatendriyavṛttyanuraktāṃ buddhivṛtiṃ jñānātmikāṃ puruṣaḥ paśyati . darśane'pi na tasya kiṃcidanyatvam . tadeva darśanaṃ—yat tatra pratibimbanamiti . itthaṃ tayoḥ buddhipuṃsoḥ saṃyoge sati puruṣadharmaścetayitṛtvalakṣaṇaḥ buddhāvasannapi sanniva lakṣyate . buddhidharmaśca kartṛtvādiḥ ātmani sākṣisthānīye'sannapi sanniva vibhāvyate . tadāha—

2.4.157

'tatsmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam .
guṇakartṛtve'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ .. sāṃ. kā. 20

2.4.158

atha apavargāya kathamātmanaḥ prakṛtiravakalpate ? svarūpaṃ prakāśayatī tyācakṣate . anavadhṛtaprakṛtisvarūpaḥ pumān svarūpaniṣṭha eva prakṛtikṛtamakhilaṃ ātmakṛtamiti manyamānaḥ tadupārjitaṃ bhuṅkte . yadā tu pṛthagthūtāmenāṃ manyate, tadā bhavatviyamāyāsahetureva mama, iti buddhyamānaḥ tatkṛtamanupabhuṃjānaḥ svarūpaniṣṭha evāvatiṣṭhate . prakṛtirapi bhavatu ! dṛṣṭā'hamanena, pṛthaṅmāmeṣa manyate iti na tadabhimukhībhavitumutsahate . tadāha—

2.4.159

prakṛtessukumārataraṃ na kiṃcidastīti me matirbhavati .
yā dṛṣṭā'smīti punarnadarśanamupaiti puruṣasya .. sāṃ-kā-16

2.4.160

parasparaṃ ca bhagnarasayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ vyāpakatvāt satyapi saṃyoge sargo na pravartata evetyāha—

2.4.161

dṛṣṭā mayetyupekṣaka ekaḥ dṛṣṭā'hamasmītyupara tyanyā .
sati saṃyoge'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya ..

2.4.162

aparimlānakutūhalo hi pumān vaṃcayituṃ śakyate, na dṛṣṭatattva iti matvā satyāmapi yogyatāyāṃ nivartate prakṛtiḥ naṭīva raṅgabhūmau pradarśitanikhilanijanṛttavṛttāntanaipuṇā tata ityāha—

2.4.163

raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt .
puruṣasya tathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ .. sāṃ-kā-61

2.4.164

tadevaṃ prakṛtireva saṃsāre pravartate, prakṛtireva mokṣamanubhavatītyāha—

2.4.165

tasmānna badhyate'ddhā nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit .
saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ .. sāṃ-kā-62

2.4.166

kimarthaṃ punarasāvevaṃ ceṣṭate prakṛtiriti cet—kiṃ kriyate ? svabhāva evaiṣa daivahatikāyāstasyāḥ—

2.4.167

nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ .
guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati ..

2.4.168

acetanatvādasyāḥ kathamevaṃkāritvamiti cet—uktamatra—

2.4.169

vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya .
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya .. sāṃ-kā-57

2.4.170

nanu ! utpannatattvajñāne puṃsi prakṛterbhogānukūlamahadādikāryārambhaparāṅmukhatvāt ekasmiṃstattvavidi mukte sati sarve muktāḥ syuḥ—naiṣaṃ doṣaḥ—tattvavidameva pumāṃsaṃ prati tasyā audāsīnyāt . anyasādhāraṇatvena tatkāryānapāyāt . tathā ca pātajaliḥ—kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭa tadatyasādhāraṇatvāt yo-sū-2-22 ..

2.4.171

nanu evaṃ yadaiva tattvajñānamutpannam, tadaiva prakṛtyupājitakarmaphalopabhogaparihāriṇaḥ puṃsaḥ śarīrapātaḥ syāt—netyāha—

2.4.172

tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramivaddhṛtaśarīraḥ ..

2.4.173

tataḥ saṃskāraviratau satyāṃ—

2.4.174

prāpte śarīrabhede caritārthatvātpradhānavinivṛttau .
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti—iti ..

2.4.175

aho nu khalu kāpilakavikathārasākṣiptahṛdayaiḥ atibahu prasaktānuprasaktyā likhitamasmābhiḥ . tadiyaṃ pradhānavikṛtiḥ prathamā mahacchabdavācyā sā buddhiḥ tattvavidaṃ prati naṣṭā'pi anyasādhāraṇatvādanaṣṭaiveti nityā . nityatvācca pratyabhijñāsanusandhānādivyavahāraprabandhanirvahaṇakṣamā buddhiḥ . jñānaṃ tu tasyāḥ vṛttiḥ . upalabdhistu puṃso vṛttimadbuddhidarśanamiti naiṣāṃ paryāyaśabdatvamiti ..

2.4.176

atra pratividhīyate—ātmanyeva nitye vyāpini boddhari jñātaryadhyavasātari dharmādharmādiyogini pratyabhijñānādikāryāṇāṃ kartari seyaṃ buddhiḥ asaṃjñā sāṃkhyaiḥ kalpitā . cetanatvaṃ tu jñānādiyoginyā api yattvasyā nābhyupagataṃ, so'yamatīva tamasvināṃ bhramaḥ . ya eva budhyate, jānāti, adhyavasyati—sa eva paśyati, cetayate ca . na khalvatra vastusvarūpabhedaṃ paśyāmaḥ . tatra buddhirbudhyate, jānāti, adhyavasyati—puruṣastu paśyati, cetayate ceti vaṃcanāyaivamucyate, mugdhatayā vā ..

2.4.177

yaccedamucyate—budhyādhyavasitamarthaṃ puruṣaḥ paśyatīti—tadvyākhyeyam—kimidaṃ tasya draṣṭṛtvamiti . pratibimbanamiti cet; kiṃ svacche puṃsi vṛttimatī buddhiḥ saṃkrāmati, uta vṛttimatyāṃ buddhau pumāniti . tatra citiśaktirapariṇāminī apratisaṃkrameti na buddhau puruṣasya saṃkramaṇam . buddhau tu puṃsi saṃkrāntāyāmapi puṃsaḥ kiṃ vṛttam, yena draṣṭā saṃpannaḥ ..

2.4.178

draṣṭṛtvaṃ svabhāva evāsyeti cet; kiṃ buddhau pratibimbanena . viśiṣṭaviṣayāvaccheda iti cet; tataḥ pūrvamanālambanaṃ draṣṭṛtvamaghaṭamānamiti na naisargikaṃ draṣṭṭarūpatvaṃ puṃsaḥ syāt ..

2.4.179

darśanaśaktiḥ svābhāvikīti cet—na—tasyā bhedābhedābhyāṃ nirūpayiḥ tumaśakyatvāt . pratibimbapakṣe ca parasparānurāgasya tulyatvāt aviyogācca kathamidaṃ nirdhāryatām—amī buddhidharmāḥ, amī puṃdharmā iti . na hi tayo pārthagarthyena kadācit svarūpāvadhāraṇaṃ vṛttam ..

2.4.180

anavadhāritakāryabhedatvācca nānātvamapi tayordurvacam . cetanācetanatvāt bhoktṛbhogyatvācca vispaṣṭaṃ tayornānātvamiti cet—na—jñānādiyogitvaṃ buddheḥ acetanatvaṃ ceti citram ..

2.4.181

api ca kalpayitvā'pi buddhipuṃsornānātvaṃ buddhidharmāḥ puṃsi, puṃdharmāśca buddhāvāropaṇīyāḥ iti kiṃ bhedena ! bhede ca buddherjñānādiyogitvena cetana tvāpatteḥ ekatra kāryakāraṇasaṃghāte cetanadvayamaniṣṭaṃ prasajyeta ..

2.4.182

nityamantaḥkaraṇamantareṇa puṃsaḥ upalabdhirna bhavediti buddheḥ kalpanā cet—astyeva nityamantaḥkaraṇaṃ manaḥ . tena karaṇena karturātmanaḥ viṣayo palabdhikriyā nirvartyate . saiva ca buddhirityākhyāyate, na tvanyā nityā buddhirastīti ..

2.4.183

kiṃca kasya kṛte paridṛśyamānamātmano jñānādikartṛtvaṃ utsṛjya buddheradṛśyamānaṃ tadupeyate . ko'trātiśayaḥ ?

2.4.184

nanu ! puruṣasya svātantryātmakakartṛtve sati svakṛtakarmaphalopabhogānantyādanirmokṣaḥ syāt . na hi karmaṇāṃ parikṣayaḥ janmakoṭiśatairapi śakyakriyaḥ . yadā tvakartāraṃ udāsīnamevaṃ prakṛtirbadhnāti, tadā saiva jñātā satī mokṣyatīti na dūraṃ mokṣavartma bhaviṣyatīti ..

2.4.185

aho bata ! nikhilameva maurkhyaṃ sāṃkhyahṛdayeṣveva pratiṣṭhitamiti katha manyo jana idānīṃ mūrkho bhaviṣyati ! acetane hi niraṅkuśe pradhāne bandhayitari sutarāmanirvokṣaḥ syāt . tattvavidamapi pumāṃsaṃ na badhnāti prakṛti riti ko'syā niyantā ? paṅgvandhanyāyena saṃyogasya tadā'pi tulyatvāt . nivṛttakutūhalaḥ pumāniti cet—prakṛtiranirmuktakautukā'bhinavavadhūrivasthitaiva ..

2.4.186

api ca, re mūḍha ! pūrvamapi tapasvinā puṃsā kiṃ kṛtam, yadā'sau baddho'bhūt ? draṣṭṛtvaṃ tu tasya rūpaṃ tadavinābhūtamiti kaivalyadaśāyāmapi tanna naśyatyeveti tadā'pi tasya bandhanāya kathaṃ na pravarteta nirmaryādā prakṛtiḥ ?

2.4.187

dṛṣṭā'smīti viramatīti cet—maivam—na hyasau ekapatnīvratadurgrahagṛhitā . nissaṅkhyapuruṣopabhogasaubhāgyā paṇyavaniteva, na vā'sau niyamena vyavahartumarhatītyāstāmetat ..

2.4.188

yacca sattvarajastamobhiḥ tribhirguṇaiḥ samāvasthāyāḥ pradhānaśabdavyapadeśabhājaḥ prakṛteḥ mahānnāma buddhirutpadyate ityādi prakriyājālamālapitam—tatsarvaṃ mahāndhaparamparānyāyapravṛttagurupāṭhakramopanatameva, na pramāṇamūlam . kāryāddhi kāraṇamalpaparimāṇamupalabhyate; na tu viparyayaḥ . svāvayavāśritasya ghaṭapaṭāderdarśanāt . tadavayavānāṃ tadapekṣayā'lpatvāt . anyasyā mṛdaḥ mahāparimāṇatvamaprayojakam ..

2.4.189

api ca—buddhirnāma viṣayopalaṃbhaḥ . ahaṅkāro'pyahaṃpratyayarūpo' bhimānaḥ buddhiviśeṣa eva . tena bāhyānīndriyāṇi janyante, gandhādayaśca guṇāḥ, guṇaiśca pṛthivyādīni bhūtānīti mahāvyāmohaḥ . idaṃ ca citram— viṣayajanyā hi sukhādayaḥ prasiddhāḥ . te'dya sukhādijanyā viṣayāḥsaṃvṛttā iti naveyaṃ viśvāmitrasyeva sāṃkhyamuneḥ sṛṣṭiḥ ..

2.4.190

na ca pradhānāstitvamapi pramāṇavat, anvayādihetūnāmasādhanatvāt . cetanānāmapi hi kāmaṃ bhavedapi sukhaduḥkhamohānvitatvam . acetanāni bhūtāni sukhaduḥkhamohavantīti subhāṣitam . ghaṭe paṭe śakaṭe ca sukhaduḥkhamohāḥ santīti kaḥ pratipadyeta ? prakāśapravṛttiniyamā api cetaneṣveva dṛśyante, nācetaneṣvityasiddhatvāddhetorna pradhānasiddhiḥ ..

2.4.191

api ca satkāryavādamūla eṣa tapasvināṃ vibhramaḥ sarvaṃ sarvatrāstīti . tato'nvayasiddhaṃ budhyamānāste pradhānasiddhāvadhyavasitāḥ . satkāryavādaśca vicāryamāṇaḥ na samastyeveti kutastyā hetusiddhiḥ ?

2.4.192

nanu ! satkāryavāde kāryakāraṇabhāvo bhavati bhāvānāṃ, nānyathā . tathā hi—catuṣṭayī gatiriha syāt . ghaṭādikāryaṃ mṛtpiṇḍādinā kārayena kriyamāṇaṃ asadvā kriyate ? sadvā ? sadasadvā ? anubhayasvabhāvaṃ vā ? iti ..

2.4.193

tatrāsataḥ karaṇe kharaviṣāṇādepi karaṇaṃ syāt . asattve hi ghaṭasya kharaviṣāṇasya ko viśeṣaḥ ? ghaṭasyāpi prāgabhāvapradhvaṃsābhāvadaśayoḥ asattvāviśeṣāt prāgabhāvadaśāyāmiva pradhvaṃsadaśāyāmapi karaṇaṃ bhavet ..

2.4.194

asatkaraṇe ca niyatopādānagrahaṇaṃ na prāpnoti . tailārthī tilasarṣapānupādatte, na sikatāḥ . asattve ca tailasya ko viśeṣaḥ sarṣapāṇāṃ sikatābhyaḥ ..

2.4.195

asati ca kārye, nirālambanaḥ kārakavyāpāro bhavet, na hyasau mṛtpiṇḍādiviṣayo bhavitumarhati . kāryaṃ cāsat ..

2.4.196

api cāvidyamāne kāraṇavyatirikte ca kārye janye tatkāraṇasya mṛtpiṇḍādeḥ ghaṭādikāryaṃ janitavataḥ kimiti na svarūpamupalabhyate .

2.4.197

atha svavināśena kāraṇaṃ kāryasya janakamiṣyate, tadiyamabhāvādbhāvotpattirbhavet . tasyāṃ ca kuto'yaṃ niyamaḥ, yadanantaravṛtta eva mṛtpiṇḍābhāvaḥ kumbhamabhinirvartayati, na cirātikrānta iti . ataśca parutmṛtpiṇḍe naṣṭe eṣamaḥ kumbhotpādaḥ syāt ..

2.4.198

atha svāvyatiriktameva kāraṇena kāryaṃ janyate, tarhi kāraṇasya sattvāt tadavyatiriktaṃ kāryaṃ sadeveti nāsataḥ karaṇam ..

2.4.199

sadasadapi na kārya vaktuṃ yuktam—sadasatorvipratiṣedhena ekatra samāveśāyogāt . rūpabhedādavirodha iti cet—na—kāryasya vicāryamāṇasyaikatvāt . tacca tenaiva svena kāryeṇa rūpeṇa saccet, nāsadbhavet . asaccet, na sat iti pararūpeṇa tvasattvaṃ sarvabhāvānāmastyeva ..

2.4.200

anubhayātmakaṃ tu vastu nāstyeveti tatpāriśeṣyāt sadeva kāryam ..

First 200 of 353 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (13)