Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 2.6: daśamamāhnikam—saṃśayaparīkṣā · saṃśayalakṣaṇam

Nyāyamañjarī 2.6

Language
Sanskrit

daśamamāhnikam—saṃśayaparīkṣā · saṃśayalakṣaṇam

2.6.1

saṃśayādeḥ padārthagaṇasya pramāṇaprameyapadasaṃgṛhītasyāpinyāyapravṛttiprayo janatayā pṛthagvyutpādanīyatvasya prāgeva samarthitatvāt, prathamasūtre ca prameyā nantaraṃ saṃśayoddeśāt-uddeśānukrameṇa tasya lakṣaṇaṃ pratipādayitumāha—

2.6.2

samānānekadharmopapattervipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ .. nyā-sū-1-1-23 ..

2.6.3

nanu ! saṃśayasya samānadharmopapattyādikāraṇabhedena paṃcavidhatvāt sāmānyasakṣaṇam, vibhāgaḥ, viśeṣalakṣaṇāni ca vaktavyāni . tatra sāmānyalakṣaṇevibhāge ca sūtradvayam, viśeṣalakṣaṇārthaṃ ca paṃcānāṃ tatpramedānāṃ sūtrapaṃcakamityevaṃ sapta sūtrāṇi praṇetuṃ yuktāni . ekaṃ cedaṃ sūtraṃ śrūyate . tatkathametadbhaviṣyati—ucyate—satyamāha bhavān . kiṃ tvekamevedaṃ sūtram āvṛttinyāyamāśritya saptadhā kalpayiṣyate ..

2.6.4

tatra ācāryāstāvadevaṃ vyācakṣate—samānadharmopapatteḥ, upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ, itīyatsūtraṃ sāmānyalakṣaṇā pratipādakam . samānānekadharmopapatteḥ, vipratipatteḥ, upalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśceti vibhāgasūtram . punaśca samānadharmopapatteḥ upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣovimarśaḥ saṃśaya ityetadeva sūtraṃ prathamasya saṃśayasya viśeṣalakṣaṇapratipādakamiti ..

2.6.5

nanu ! etadeva sūtraṃ sāmānyalakṣaṇārtham, iyadeva cedayamanyūnānatiriktaṃ viśeṣalakṣaṇārthamiti kathametat—ucyate—viśeṣasmaraṇakāraṇabhūta sādhāraṇadharmagrahaṇāt, viśeṣāgrahaṇāt, viśeṣāsmṛteśca saṃśayo bhavatīti pratyātmavedanīyaṃ tāvadetat . sūtre viśeṣāpekṣa ityanena padena viśeṣasmaraṇamupadiṣṭam . upalabdhyanupalabdhyavyavasthāpadena ca viśeṣāgrahaṇamitīyattāvat dvayoraṇi sāmānyaviśeṣalakṣaṇayoḥ tulyam . samānaśabdastvākṣiptasāmānyavacanaḥ san tatsāmānyalakṣaṇamāha . anugatasāmānyatracanastu viśeṣalakṣaṇamiti ..

2.6.6

kathaṃ punarayamevākṣiptasāmānyavacanaḥ, kathaṃcānugatasāmānyavacana iti —ucyate—saṃśayotpattyaiva samānadharyamātramākṣipyate, yadgṛhyamāṇaṃ viśeṣasmaraṇabījasaṃskārodbodhanimittatāṃ pratipadyate, tadvyatirekeṇa saṃśayānutpādāt ..

2.6.7

tathā hi—viruddhaviśeṣāvamarśasvabhāvastāvatsaṃśayaḥ . na ca viruddhaviśeṣāṇāṃ puro'vasthite dharmiṇi sannihitānām avamarśanam, viruddha tayaivaikatra sannidhānābhāvāt . ataḥ smṛtyupārūḍhānām avamarśanam . smṛtiśca nākasmādudbhavatīti yatsahacaritānāṃ teṣāṃ viśeṣāṇāṃ pūrvaṃ paryāyeṇa grahaṇaṃ vṛttam, taddarśanasaṃskāraprabodhadvāreṇa smaraṇakāraṇamavaśyamevāśrayaṇīyam . tattu anugataṃ vā bhavatu, vyāvṛttaṃ vā, vipratipattyātmakaṃ vā, āntaram upalabdhyanupalabdhyavyavasthārūpaṃ vetyevamākṣiptasāmānyavācini samānaśabde paṃcasādhāraṇarūpāvagamāt sāmānyalakṣaṇārthatā ..

2.6.8

yadā tvanugatameva dharmam ārohapariṇāhādisvabhāvamācaṣṭe samānaśabdaḥ, tadāviśeṣalakṣaṇārtha iti ..

2.6.9

tatra cetthaṃ sūtrayojanā—samāno dharmaḥ pariṇāhādiḥ . tasya guṇatvena pratidravyamanyatve'pi tulyarūpāvagativiṣayīkṛtatvāt samānatvamupapadyate . tasyopapattiḥ upalabdhiḥ . athāpi sattā upapattiśabdenocyate . sā'pyupalabdhyadhīnasthitireva bhavatīti sarvathā samānadharmopalabdheḥ saṃśaya ityuktaṃ bhavati ..

2.6.10

nanu ! samānadharmaḥ arthāntaraṃ dharmiṇaḥ . na cārthāntare dṛṣṭe'nyatra saṃśayo bhavitumarhati—na—arthāntaraviśeṣatvāt . arthāntaraviśeṣastu dharmyevocyate, arthāntareṇa pariṇāhādinā viśeṣyata iti tasminneva—sādhāraṇa dharmādhyāsitavapuṣi dharmiṇi nayanapathavartini tadgataviśeṣāvamarśātmā tatraiva saṃśayo jāyate . yo'yamūrdhvatvaviśiṣṭo dharmī dṛśyate, saḥ sthāṇurvāsyāt, puruṣoveti nārthāntaratvaṃ dūṣaṇam ..

2.6.11

tathāpi vakrakoṭaratvakaracaraṇādiviśeṣadarśinaḥ na dṛṣṭaḥ saṃśaya iti kāraṇāntaramucyate—upalabdhyanupalabdhyavyavasthāta iti . viśeṣāgrahaṇā dityarthaḥ . kathaṃ punarupalabdhyanupalabdhyavyavasthāta ityanena viśeṣāgrahaṇamucyate—itthamucyate—idantayā'nidantayā vā tatropalabdhiḥ na vyavatiṣṭhate, anupalabdhirvā—iti . viśeṣagrahaṇe hi sati tadvyavasthānaṃ saṃbhavati— sthāṇurayam, na puruṣa iti vakrakoṭarādiyiśeṣagrahaṇe . śiraḥpāṇyādiparicchede tu—puruṣo'yam, na sthāṇuriti ..

2.6.12

evamanena padena viśeṣāgrahaṇamuktam . tathāpi preṅkhārūḍhasya sādhāraṇadharmadarśinaḥ viśeṣānupalabhamānasyāpi na dṛṣṭaḥ saṃśaya iti kāraṇāntaramucyate—viśeṣāpekṣa iti . viśeṣasmṛtyapekṣa ityarthaḥ ..

2.6.13

nanu ! viśeṣāpekṣa iti śrūyate, na viśeṣasmṛtyapekṣa iti—satyam— aśrūyamāṇamapi tatsmaraṇaṃ saṃśayaprastāvādavagamyate . smaryamāṇatvena hi viśeṣāṇāṃ saṃśayotpattāvapekṣā, nānabhūyamānatayā; anubhūyamāneṣu hi teṣu saṃśayacchedo bhavati, na saṃśayaḥ ..

2.6.14

apekṣāśabdārthanirūpaṇādeva vā smṛtirlabhyate . viśeṣāṇāṃ apekṣā— ākāṅkṣā . te cānupalabhyamānāḥ pūrvānubhūtāśca ākāṅkṣyante itīyaṃ sā teṣāṃ smṛtiḥ . saṃpratyupalabhyamāneṣu ekāntānanubhūteṣu vā teṣvākāṅkṣā'nupapatteḥ ..

2.6.15

nanu ! samānadharmopapatteḥ viśeṣasmṛteśceti—kāraṇadvayamevāstu kiṃ vaśeṣāgrahaṇena . api ca—

2.6.16

viśeṣasmaraṇādeva nanvākṣiptastadā'grahaḥ .
grahaṇaṃ smaraṇaṃ caiva bhavetāṃ yugapatkatham ..

2.6.17

—astyetat—kintu nātidūragatāyāṃ nijapramadāyāṃ anurāgavataḥ kāminaḥ samānadharmadarśane, tadgataviśeṣādarśane, tadanusmaraṇe ca sanyapi na bhavatyeva saṃśayaḥ . ataḥ saṃśayotpattyavyabhicāre deśakālavyavahitaviśeṣāgrahaṇasiddhaye padāntaramupādīyate deśāntare kālāntare vā ciradṛṣṭānāṃ viśeṣāṇāmidānīmagrahaṇaṃ saṃśayakāraṇam, na viśeṣāgrahaṇamātram . evamamunā padatrayeṇa saṃśayalakṣaṇamidamuktam ..

2.6.18

nanu ca ! saṃbhūya kārakaiḥ kāryamārabhata iti nyāyāt samānadharmopalabdhi-viśeṣānupalabdhi—tatsmṛtilakṣaṇakāraṇatrayajanye saṃśaye jñānayaugapadya māpadyate . kramabhāvitve hi buddhīnāṃ naikakāryotpattau yugapadvyāpāraḥ samasti . viśeṣāśca bahavo'pi saṃbhavantīti tatsmaraṇānyapi yugapadbhū yāṃsi bhaveyuḥ—naitadevam—samānadharmagrahaṇānantaraṃ pūrvopajātavividhaviśaiṣānubhavaparamparopacita pīvarasaṃskāradvārakamekameva tadviṣayaṃ smaraṇaṃ bhaviṣyati—yathā varṇānāmarthapratītau varṇitam ..

2.6.19

upalabdhyanupalabdhyavyavasthāsūcitā ca viśeṣānupalabdhiḥ anupalabdhireva, na sā jñānātmikā, kintu jñānānutpāda iti tat tṛtīyaṃ kāraṇamapi bhavanna jñānātmakamiti dve eva jñānātmake kāraṇe—samānadharmagrahaṇam, viśeṣasmaraṇaṃ ca . tayoḥ prathamaṃ samānadharmagrahaṇaṃ vinaśyadavasthaṃ, viśesmaraṇaṃ ca dvitīyamavinaśyadavasthaṃ saṃśayamupajanayataḥ . īdṛśayośca jñānayoḥ yaugapadyamaviruddhamiti śāstre sthitam ..

2.6.20

evaṃ samānadharmagrahaṇāt viśeṣāgrahaṇāt viśeṣasmṛteśca saṃśaya iti padatrayeṇa saṃśayalakṣaṇamanavadyamucyata iti ..

2.6.21

tadetadācāryavyākhyānamarocayantaḥ pare'parathā vyācakṣate—sāmānyalakṣaṇaṃ tāvat vimarśapadenaiva pratipādyate . na hi paryāyoccāraṇamātramidaṃ vimarśaḥ saṃśayaḥ iti . kintu saṃśaya iti lakṣyapadam, vimarśa iti lakṣaṇapadam . pramāṇapadavacca nirvacanasavyapekṣam etatpadaṃ lakṣaṇapratipādanakṣamaṃ bhavati . viruddhārthāvamarśo vimarśaḥ sthāṇurvā, puruṣo veti . iyatā ca sajātīyasaṃśayapaścakānugataṃ vijātītebhyaḥ pramāṇādibhyo vyavaccinnaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati . saṃśayītpādakakāraṇaparigaṇanaṃ puna rindriyārthasannikarṣotpannagrahaṇavadihāpi nopayujyate, kāraṇāntarāṇāmapi ātmamanasyannikarṣādīnāṃ aparihāryatvāt ..

2.6.22

athānyāsādhāraṇakāraṇanirdeśaścikīrṣitaḥ, tenāpi kī'rthaḥ ? sāmānyalakṣaṇasya pratipipādayiṣitatvāt, tasya ca vimarśapadādeva siddhatvāt ..

2.6.23

upalabdhyanupalabdhyavyavasthāpadapratipādyamānaviśeṣāgrahaṇavarṇanaṃ cātīva kliṣṭamiti, punaśca viśeṣalakṣaṇaprasaṅge yathāśrutameva tadvyākhyeyamityatibhāraḥ ..

2.6.24

evaṃ vimarśapadena vijātīyavyavacchedakāriṇi sāmānyalakṣaṇe varṇite samānadharmopapatteḥ ityekameva padaṃ sajātīyasaṃśayāntaravyavacchedakāri viśeṣalakṣaṇakṣamaṃ bhavatīti tatrāpi padatrayayojanaṃ nopāyujyata iti ..

2.6.25

atra vyākhyānadvaye'pi kataratsādhviti tadvidaḥ pramāṇam ..

2.6.26

anekadharmopapatteḥ ityatrāpi tripadaparigrahaṇenaina lakṣaṇamācāryā varṇayanti . anekadharmopapatteḥ upalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viṣeṣāpekṣa ityasādhāraṇadharmagrahaṇāt viśeṣagrahaṇāt viśeṣasmṛteśca saṃśaya ityarthaḥ . ekaikapadopādānaphalaṃ ca pūrvavadatrāpi darśayitavyam . na cendriyamanassaṃyogādikāraṇāntaraparigaṇanacodanaṃ yuktam, teṣāṃ sarvabuddhijanmasutulyatvāt . ihāsādhāraṇasaṃśayajñānakāraṇopadeśaprastāvāditi ..

2.6.27

anye tu sāmānyalakṣaṇasampādite vijātīyavyavacchede kevalasajātīyavyavacchinnalakṣaṇapradhitapādananipuṇamanekadharmopapattipadameva pūrvavadvarṇayāṃcakruḥ ..

2.6.28

nanu ! anekadharmaśabdena kathamasādhāraṇo dharma ucyate ?—evamucyate —samānajātīyamasamānajātīyaṃ cānekam . tasmātparāvṛtto dharmaḥ aneka dharma iti ..

2.6.29

yadvā kimanayā kliṣṭakalpanayā ! astyayamekaśabdaḥ samānaparyāyaḥ . tatra spaṣṭa eva nañsamāsenāsamānadharmaḥ anekadharmaḥ sādhāraṇadharma ucyate eveti ..

2.6.30

bhavatvevam ! asādhāraṇadharmasya tu kathaṃ saṃśayakāraṇatvamiti cintyam . viruddhaviśeṣānusmaraṇakāraṇakaṃ hi saṃśayamāhuḥ . viśeṣāṇāṃ ca smaraṇahetoḥ saṃskārasya tadudbodhakaṃ bhavati, yena sahaite pūrvaṃ paryāyeṇopalabdhāḥ . asādhāraṇadharmasya tu asādhāraṇadharmatvādeva na kenacitsaha pūrvaṃ grahaṇamabhavat . bhāve tu asādhāraṇadharmataiva hīyetetyataḥ kathamasau tatsmṛtihetuḥ . vyāvṛttatayaiva tu smṛtihetutve'sya trailokyasmaraṇanimittatā prasajyeta, tato'pi vyāvṛttatvāditi ..

2.6.31

naiṣa doṣaḥ—prakārāntareṇāsya smṛtihetutvāt . iha hi keṣucitkeṣucit asādhāraṇadharmā dharmiṣu bhavantaḥ tadgatasādhāraṇadharmāntarasahacaritā bhavanti . tadyathā pṛthivītvagandhatvādayo dharmāḥ pṛthivyāmasādhāraṇāssantaḥ, snehavattvādidharmāśca tathaivāpsu dravyatvasahacāriṇo dṛṣṭāḥ . rūpādiṣu rūpatvādidharmāḥ guṇatvasahacāriṇaḥ, utkṣepaṇādiṣu utkṣepaṇatvādidharmāḥ karmatvasahacāriṇaḥ . evaṃ prakṛte'pi dharmiṇi kasmiṃścidasādhāraṇo dharma upalabhyamānaḥ kenāpi sādhāraṇadharmāntareṇa sahacarito bhavatīti bhavati viśeṣānusmṛtidvāreṇa saṃśayasādhanam ..

2.6.32

nanu ! evaṃ tarhi vyāvṛttatvādeva samānadharmādeṣa saṃśayaḥ, nānekadharmāditi—maivam—anekadharma evāsau tena vartmanā viśeṣān smārayan saṃśayajanmane kalpate . asati hi tasmin kimālambanaṃ vyāvṛttatvaṃ syādityalamatisūkṣmekṣikayā ..

2.6.33

tasyodāharaṇaṃ bhāṣyakāreṇa darśitaṃ śabde vibhāgajatvam . yathā hi pṛthivyādau pṛthivītvādiḥ vyāvṛtto dharmaḥ dravyatvādyanugatadharmasahacārī dṛṣṭaḥ evaṃ śabde vibhāgajatvaṃ dharmaḥ kenacit dravyatvādīnāmanyatamena dharmeṇa sahacaritaḥ syāditi saṃśayaḥ ..

2.6.34

nanu ! vibhāgajatvamasādhāraṇo na bhavatyeva śabdadharmaḥ, vibhāgajavi bhāge'pi bhāvāt . tathā ca prayogaḥ—guṇaḥ śabdaḥ, vibhāgajatvāt vibhāgajavibhāgavat iti—tatra kecidāhuḥ satyamasti vibhāge'pi vibhāgajatvam . śabde tu viśeṣo vivakṣitaḥ ..

2.6.35

dvividho hi vibhāgajo vibhāgaḥ—kāraṇavibhāgapūrvakaḥ, kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakaśca . kāraṇaṃ samavāyikāraṇamatrābhipretam . kāraṇavibhāgapūrvakastāvat tantuvibhāgāt tantvākāśavibhāgaḥ ..

2.6.36

kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakastu aṅgulyākāśavibhāgāt hastākāśavibhāgaḥ; hastākāśavibhāgādapi śarīrākāśavibhāga iti ..

2.6.37

śabdastu niyamenaiva kāraṇavibhāgapūrvakavibhāgaprabhavaḥ—vaṃśadalavibhāgāt dalākāśavibhāgaḥ; dalākāśavibhāgāccāsamavāyikāraṇāt śabdo niṣpadyata ityanena viśeṣeṇāsyedṛśavibhāgajatvasyāsādhāraṇatvaṃ śabdadharmasyocyata iti ..

2.6.38

anye tu vibhāgajaṃ vibhāgamamṛṣyamāṇāḥ yathāśrutasyaiva śabde vibhāgajatvasyāsādhāraṇadharmatāmācakṣate ..

2.6.39

nanu ! kimiti vibhāgajaṃ vibhāgaṃ te na mṛṣyante ? asti hyayaṃ tatsiddhau nyāyaḥ—yadā hyavayave karmotpannaṃ avayavāntarādvibhāgaṃ karoti, na tadākāśādideśāt . yadā tvākāśādideśāt, na tadā'ayavāntarāditi sthitiḥ ..

2.6.40

kiṃ kṛtā punariyaṃ sthitiriti cet—ucyate—yā hyavayavakriyā nabhobhāgavibhāgakāriṇī, nāsau dravyārambhakasaṃyogapratipakṣabhūtaṃ vibhāgamārabhamāṇā dṛśyate, dinakarakiraṇaparāmarśopajanitakamaladalavikāsakārikriyāvat . tadeva kathamiti cet—kamalasya mukulavikāsadaśayoḥ pratyabhijñāyamānatvenāvināśaniścayāt ..

2.6.41

iyaṃ tu pāṭyamānavaṃśadalakriyā dravyārambhakasaṃyogapratidvandvibhūta vibhāgārambhikā, dravyānāraṃbhaka saṃyogapratidvaṃdvivibhāgajanikopalabhyate iti nāsau nabhaso vibhāgamārabhetetyata eṣā sthitirastīti vibhāgajavibhāgakalpanā kriyate ..

2.6.42

saṃyogāntaṃ karmeti tāvat sthitam . anyathā hi tasya kālāntarasthāyitvaṃ, nityadravyasamavetasya ca nityatvaṃ syāt . tasmāt karmaṇo'cirajīvitvāt tadvināśakena saṃyogena bhavitavyam . uttarastu saṃyogaḥ pūrvasaṃyogoparame sati jāyate, nānyathā . na ca vibhāgavyatiriktaḥ kaścana saṃyogasya hantā samasti ..

2.6.43

karma tūttarasaṃyogajanmanirjñātakauśalam .
na hi prāktanasaṃyogavināśāya prakalpate ..

2.6.44

tasmāt vibhāgenaiva saṃyogavirodhinā bhavitavyam ..

2.6.45

yadadhikaraṇo vibhāgaḥ tadadhikaraṇameva saṃyogamupaśamayati, na tvaṅgulivibhāgaḥ kuṇḍabadarasaṃyogopamardāya prabhavatītyataḥ na vaṃśadalavṛttivibhāgaḥ dalākāśasaṃyogamupahantumalamiti nūnaṃ dalākāśasaṃyogavairiṇā dalākāśavibhāgena bhavitavyam ..

2.6.46

tadidānīṃ tasyotpattikāraṇacintāyāṃ kriyāyāṃ—vaṃśadalavibhāgamātro pajanane caritārthatvāt, taṃ nirmāya vibhāgāntaranirmāṇe viramya vyāpārāsaṃvedanāt, avaśyaṃ vaṃśadalavibhāga eva pratyāsannatayā dalākāśavibhāgārambhako'bhyupagamanīyaḥ . evamanabhyupagame karmanityatvaprasaṅgāditi ..

2.6.47

atra vadanti . na karmanityatvaṃ anabhyupagamyamāne'pi vibhāgaje vibhāge bhaviṣyati; uttarasaṃyogasya karmavināśahetorastitvāt . pūrvasaṃyogānuparame kathaṃ tadutpāda iti cet; bāḍham ! uparata eva pūrvasaṃyogaḥ . kastasyoparamaheturiti cet—

2.6.48

karma hyuttarasaṃyoganimittaṃ yadupeyate .
tadeva pūrvasaṃyogadhvaṃsakāri bhaviṣyati ..

2.6.49

na yajjanane śaktaṃ aśaktaṃ tadvināśane .
heturdahanasaṃyogaḥ pākajotpādanāśayoḥ ..

2.6.50

yathā ca vibhāge'dhikaraṇaniyamaḥ, yadādhāro vibhāgaḥ, tadādhārameva saṃyogaṃ niruṇaddhi; tathā kamaṃṇyapi niyamaḥ . karmāpi svāśrayasya yadanya diksaṃyoganibandhanaṃ, tat tadviruddhadigvṛtteḥ saṃyogasyopamardakamiti nātiprasaṅgaḥ . evaṃ karmāviṣṭasyottarasaṃyogadarśanamadūṣaṇaṃ, vigantarasaṃyogasya tenopamardanāt ..

2.6.51

api ca yadeva karma vaṃśadalanavibhāgakāri kathyate, tadeva dalākāśavibhāgakāri bhaviṣyati . ko doṣaḥ ?

2.6.52

nanu ! vyomavibhāgakāri karma, na dravyārambhakasaṃyogapratyanīkabhūtavibhārambhakaṃ, ambhoruhakarmavat ityuktam—satyamuktam, ayuktaṃ tu— śatapatrapatrakarmaṇo'pi dravyārambhakasaṃyogapratikūlavibhāgārambhakatvāt . tacca karma kuḍmalakamalāt vikacakamalasyānyatvaniścayānniścitam ..

2.6.53

nanu ! tadevedamaravindamiti saṃdehaviparyayarahitatāmarasapratyabhijñādarśanāt kathaṃ saṃkocavikāsadaśāmātrabhedāt tadanyatvamiti kṛtamanayā durā śayā . śarīre'pi suspaṣṭopalabhyamānaśaiśavayauvanavārdhakādidaśābhedabhinna svarūpe pratyabhijñānadarśanāt . na ca śarīrakuśeśayayoḥ viśeṣaleśamatikṛśamapi paśyāma iti kutastadekatvam ..

2.6.54

bhavatu vā puṇḍarīkasyāvināśaḥ ! nidarśanamātramidaṃ tu varṇitam, na tu pratibaddhaḥkaścana heturastītyabhyadhāyi, yena vaṃśadalakarmaṇaḥ kokanadapallavakarmasāmyaṃ kalpyeta . kriyātvaṃ tvaprayojakameva, tatkarmaṇāṃ vicitrakāryahetutvāt ..

2.6.55

yadi vā nānyo vaṃśadalavibhāgaḥ, nānyaśca tatkāryo dalākāśavibhāgaḥ . kintu—

2.6.56

eka eva vibhāgo'yaṃ bhedo'syāśrayabhedataḥ .
ekatra deśe'vasthānāt vyomno vaṃśadalasya ca ..

2.6.57

samānadeśe vṛttitvaṃ mūrtānāṃ hi viruddhyate .
vyomnassarvagatatvāttu vidyate tatra sannidhiḥ ..

2.6.58

ekadeśāśrayatve tu yadekasmādvibhāgakṛt .
tadevānyata ityasti na vibhāgo vibhāgajaḥ ..

2.6.59

apare punaḥ vibhāgajavibhāgaparākaraṇopārūḍharabhasāḥ saṃgirante— tiṣṭhatu tāvat dūrata eva vimāgajo vibhāgaḥ . karmajo'pi na vibhāgo nāma kaścidasti . saṃyogavirodhini tasminnabhyupagamyamāne mudgarādivat pūrva siddhatā'vaśyaṃbhāvinī . tataśca pūrvasiddho vibhāgaḥ saṃyogamunmūlayatīti ghaṭamudgarayoriva saṃyogavibhāgayorekatra yugapadupalabdhirbhaveta . na caivamasti . tasmāt saṃyogābhāvaviṣaya eva vibhaktapratyaya iti na vibhāgālambanatāṃ pratipadyate ..

2.6.60

satyapi vibhāge tasmin kṣaṇe saṃyogasyāvināśāt na bhavati vibhaktapratibhāsaḥ . kṣaṇāntare ca saṃyogavināśe sati bhavatītyanvayavyatirekābhyāṃ saṃyogābhāvaviṣaya evāvasīyate ityato na pratyakṣagamyatā nibhāgasya . saṃyogabhaṅgaliṅgena ca tatparikalpanakriyeva taṃ hinastīti purastādupapāditam ..

2.6.61

kathaṃ tarhi vibhāgajatvaṃ śabdasya bhāṣyakāra udāhṛtavān ? ucyate— trividhaṃ kāraṇaṃ kāryotpattiṃ prati vidhatte—samayāyikāraṇaṃ, asamavāyikāraṇaṃ, nimittakāraṇaṃ cetiḥ tatra samavāyikāraṇaṃ taducyate, yatrāśritaṃ kāryamupalabhyate—yathā paṭasya tantavaḥ ..

2.6.62

asamavāyikāraṇaṃ tu dvividham—kāryaikārthasamavāyalakṣaṇayā pratyāsattya . pratyāsannaṃ, kāraṇaikārthasamavāyalakṣaṇayā vā saṃbaddham . tatra kāryaikārthasamavāyena pratyāsannaṃ yathā—paṭasya tantusaṃyogaḥ . kāraṇaikārthasamavāyena tu pratyāsannaṃ yathā—paṭarūpasya tanturūpamiti ..

2.6.63

avadhṛtakāraṇaṃ ca tadasamavāyikāraṇamāśrayaṇīyaṃ, ato buddhijanmani satyapyekārthamamavāye nānyeṣāmātmaguṇānāmicchādīnāsamamavāyikāraṇatvaṃ, api tvavaghṛtasāmarthyasyātmamanassaṃyogasyaiveti ..

2.6.64

samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ tu kāryotpattau nirjñātasāmarthyaṃ yat kāraṇaṃ tat nimittakāraṇamucyata iti ..

2.6.65

evaṃ sthite śabdasya nityatve niraste, kāryatve ca sādhite tadutpattau ākāśaṃ tāvat samavayikāraṇam . nimittakāraṇāni tu bhūyāṃsi santyeva . asamavāyikāraṇaṃ tu cintyam . taccākāśāśritamavaśyam . anyathā pratyāsattyabhāvāt . tadguṇāntarāṇāṃ ca vibhutvādīnāṃ anavadhṛtaśaktitvāt vaṃśadalapāṭanasamanantaraṃ ca śabdotpādadarśanāt evaṃ manyāmahe ..

2.6.66

kriyā yadaiva saṃyogaṃ hanti vaṃśadalāśritam .
tadaiva gagane kaṃcit karotyatiśayaṃ dhruvam ..

2.6.67

ākāśātiśayo yaśca kriyājaḥ śabda kāraṇam .
asau vibhāganāmeti śabde tajjanyatocyate ..

2.6.68

tadevametat yathāgamamācāryamatamabhihitamasmābhiḥ ..

2.6.69

etacca matimadbhivicāraṇīyam—kimākāśātiśayamātraṃ kiṃcit asamavāyikāraṇam, uta yathā mudgaradaṇḍasaṃyogakārye śabde bherīgaganasaṃyogasyāsamavāyikāraṇatvam, evaṃ vaṃśadalavibhāgakārye tasmin dalagaganavibhāgasyeti . dalākāśavibhāgo'pi kiṃ dalavibhāgajaḥ, uta karmaja eveti ..

2.6.70

sarvathā kaścidasādharaṇo dharmaḥ saṃśayaheturudāhartavya itīyatā naḥ prayojanam ..

2.6.71

virūddhā pratipattiḥ vipratipattiḥ . astyātmetyeke, nāstyātmetyapare . seyaṃ vipratipattirūpalabhyamānā—viśeṣasmaraṇadvāreṇa saṃśayamāvahati . na ceha kaścidanugato vyāvṛtto vā dharmaḥ saṃśayakāraṇaṃ, api tu vipratipattireveti . kiṃ tatrāpi tripadaparigraheṇa lakṣaṇavarṇanam, ekenaiva vā padeneti pūrvavadācāryadvayamatamanusaraṇīyam ..

2.6.72

upalabdhyavyavasthātaḥ khalvavapi bhavati saṃśayaḥ . saccodakamupalabhyate yathā hradādiṣu . kvacidasacca bhāskarakaranikarapratiphalanataralitāsu marusthālīṣu . tadevamupalabdhekhyavasthitatvāt kvacidupalabhyamāne bhavati saṃśayaḥ—kimidaṃ sadupalabhyate, kimasaditi ..

2.6.73

anupalabdhyavyasthātaśca bhavati saṃśayaḥ . kiṃcidasadeva nopalabhyate nabhaḥsamādi . kiṃcitsadapi nopalabhyate mṛdantaritaśaṅkumūlajalādi . tadanyatrānupalabhyamāne saṃśete pumān, kimidamasadeva nopalabhyete, uta saditi ..

2.6.74

avyavasthaśabdenātra pūrvaṃ paryāyeṇa pravṛttasadasadāśritaviśeṣādarśanaṃ sūcitam; idānīṃ punaḥ arthakriyāsamarthatādirviśeṣadarśanaśūnyacetasāṃ upalabdhyanupalabdhimātropapatteḥ saṃśayo bhavatīti varṇyate . na caivaṃ sati sarvatrānāśvāsa iti śaṅkanīyam, yathānubhavaṃ saṃśayābhyupagamāt . sarvatra ca tadutpādakaviśeṣāgrahaṇatatsmaraṇādikāraṇasānnidhyāsaṃbhavāditi ..

2.6.75

atrāpi padatrayeṇa ekena vā padena lakṣaṇopapādanaṃ pūrvavaddraṣṭavyam ..

2.6.76

nanu ca ! upalabdhyanupalabdhī sadasato; samāna eva dharma iti pūrveṇa gatārthatvam—naitat—pūrvanirdiṣṭasyordhvatvāderdharmasya jñeyasthatvāt, upa labdhyanupalabdhyīśca jñātṛsthatvāt ..

2.6.77

ata eva ca mānasamimaṃ saṃśayamācakṣate, na bāhyadharmisaṃbaddhasādhāraṇordhvatādidharmādhigamādhīnasaṃśayavat bāhyendriyajam ..

2.6.78

nanu ca ! upalabdhitvaṃ anupalabdhitvaṃ vā'tra saṃśayakāraṇam . taddhi na jñātari vartate, kintu buddhāviti kathamayaṃ viśeṣaḥ—satyamevam— asamānadharmo'pyupalabdhitādikaḥ yadāśritaḥ, taddhi boddhari vartate . ato viśeṣāt pṛthageva kathyate . yathā hyasādhāraṇatāśrayaḥ, evaṃprakārameva ca viśeṣamāśritya kiṃcit paṃcavidhatvaṃ vipaṃcyate ..

2.6.79

paramārtatastu sarvatrānugatasaṃbandho duṣpariharaḥ, viśeṣasmaraṇajanyatvātsaṃśayasya . viśeṣāṇāṃ ca yena saha pūrvaṃ darśanamabhūt, tasminnanupalabhya māne smaraṇāsaṃbhavāt . atastasyānekaviśeṣānugāmitvāt samānatvamaparihāryam . ata eva cākṣiptasāmānyavācinaṃ samānaśabdaṃ sāmānyalakṣaṇe vyācakhyurācāryā ityalamativistareṇa ..

2.6.80

iti paṃcavidhaḥ prapaṃcitaḥ
muninā darśita eṣa saṃśayaḥ .
phalavadvyavahārahetutāṃ
anumānāṅgatayā vibharti yaḥ ..

2.6.81

anumānirapekṣa eva vā
kila dṛṣṭe viṣaye'rthasaṃśayaḥ .
vahati vyavahāravartanīṃ
iti pūrva ca vicāritaṃ budhaiḥ ..

2.6.82

—iti saṃśayaparīkṣā—

2.6.83

yamarthamadhikṛtya prarvatate tatprayojanam .. 1-1-24 ..

2.6.84

yamityatra deśakālapuruṣadaśābhedabhinnaprayojanaviśeṣavyāptaye vīpsā draṣṭavyā . arthaḥ—arthyamānaḥ ucyate, na vasturūpa eva, abhāvasyāpi prayo janatvasaṃbhavāt . adhikāraḥ—arthasya vyavasāyaḥ . yaṃ yamarthaṃ āptavyaṃ hātavyaṃ vā'dhikṛtya vyavasāyaḥ pravartate, tatprāptaye parihārāya vā ceṣṭate puruṣaḥ—tat prayojanamiti ..

2.6.85

tacca gauṇamukhyabhedena dvividham . mukhyaṃ sukhaprāptiḥ, duḥkhaparihāraśca . tatsādhanaṃ tu gauṇam . sukhasādhanamapi candanadhanasārahāramahilādi prāptavyatvāt mukhyatvena yadā vivakṣitaṃ bhavati, tadā tadavāptyupāye gauṇatā draṣṭavyā ..

2.6.86

tacca prayojanaṃ deśakālapuruṣaśābhedādavyavasthitaṃ bhavati . tadyathā grīṣme marusthale niśātamalātakanikaramiva kirati kiraṇamiṣeṇa pūṣaṇi, tṛṣāturasya tuṣārakaṇotkaradanturamambu paramaṃ sukhasādhanam, tadeva śiśire sakalajagatkampakāriṇi dāruṇasamīraṇaśithilīkṛtanīreṣu kāśmīreṣu śleṣmopacayajanitajaḍimajaṭharaśikhinaḥ khedāya jāyate . tasyādaniyata evāyaṃ sukhaduḥkhasādhanabhāvo bhāvānām ..

2.6.87

yadyapi ca yadekadā sukhasādhanamiti viditamupayuktam, atikrāntaṃ vastu tat—tathāpi tajjātīyatvaliṅgāvadhṛtasukhasādhanabhāve bhāvāntare'di pravartanta eva tadarthinaḥ ..

2.6.88

nanu ! prayojanasya pravartakatvamayuktam, sadasadvikalpābhyāmanupapatteḥ . sattve karṇanāsādivat—na tadarthā pravṛttiḥ . asattve tu khapuṣpā divat na tarām—naiṣa doṣaḥ—īpsājihāsāviṣayīkṛtasya tasya pravarta katvāt . na hi tat khapuṣpādivadasādhyam . nāpi śiraḥpāṇyādivat siddhameva . adi tu sādhyatvena buddhyupārūḍhaṃ tat pravartakamiti sarvalokasākṣikametat . tasmāt icchāviṣayīkṛtaṃ tat pravartakamiti yuktam ..

2.6.89

itthaṃ pravartakatve prayojanasyopapadite muninā .
bhagnā bhavanti sarve prerakapakṣāḥ parābhihitāḥ ..

2.6.90

prayojanamato'khilaividhivacobhirādiśyate
prayojananibandhanāstanubhṛtāmaśeṣāḥ kriyāḥ .
krimerapi yathā tathā kimapi jīvitaṃ bibhrataḥ
prayojanabahiṣkṛtaṃ na khalu ceṣṭitaṃ dṛśyate ..

2.6.91

vaitaṇḍikaḥ prayatate nijapakṣasiddhyai
tāṃ caiṣa veda parapakṣaniṣedhalabhyām .
tasmādiyaṃ svamatasādhanavarjitā'pi
yuktā prayojanavatī bhavituṃ vitaṇḍā ..

2.6.92

—iti prayojanaparikṣā—

2.6.93

laukikaparīkṣakānāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ .. 1-1-25 ..

2.6.94

laukikaparīkṣakau vādiprativādinau dṛṣṭāntalakṣaṇaprastāvādveditavyau . na tu mūrkhapaṇḍitau, prakṛtāsaṅgateḥ . tayośca saṅgatyabhāvāt . tayośca yasminnarthe—bhāvasvabhāve abhāvātmake vā buddhisāmyaṃ—prayojyaprayojakabhāvavyavasthitasādhyasādhanadharmādhikaraṇatve—sādhyavyāvṛttipūrvakasādhanadharmavyāvṛttatāyāṃ vā tulyarūpā buddhiḥ sa dṛṣṭāntaḥ . tasya tathāvidhadharmādhāratvaṃ tadrahitatvaṃ vā vakṣyamāṇādudāharaṇalakṣaṇānmantavyam ..

2.6.95

yathā cānumānalakṣaṇe tatpūrvakaṃ iti pratibandhagrahaṇopāyamātraṃ pratipāditam, tatsvarūpaṃ tu avayavalakṣaṇe nirṇītaṃ udāharaṇasādharmyāt sādhya sādhanaṃ hetuḥ tathā vaidharmyāt iti; evamiha vādiprativādiprasiddhimātraṃ dṛṣṭāntasya darśitam . rūpaṃ tu tasya dvividhamapi tatraiva vakṣyate sādhyasādharmyāttaddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam tadviparyayādvā viparītam iti ..

2.6.96

anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt, yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭama—yathā ghaṭa iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ . yatpunaranityaṃ na bhavati; tat kṛtakamapi na bhavatyeva —yathā''kāśa iti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ . yathoktalakṣaṇavaikalyāttu dṛṣṭāntābhāsatā bhavati ..

2.6.97

ābhāsabhedavibhavaḥ kathayiṣyate tu
teṣāmudāharaṇalakṣaṇavākprasaṅge .
ābhāsatā vacanadoṣakṛtā'pi kācit
astīti sā'vayavalakṣaṇa eva vācyā ..

2.6.98

dvividho'pi dṛṣṭāntaḥ sudṛṣṭibhiryatnato'dhigantavyaḥ .
sa hi niścalaḥ phalanidheḥ anumānamahātaroḥ skandhaḥ ..

2.6.99

—iti dṛṣṭāntaparīkṣā—

2.6.100

tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ siddhāntaḥ .. 1-1-26 ..

2.6.101

tantryate'nena padārthasthitiriti tantraṃ pramāṇamucyate . adhikaraṇam —āśrayaḥ . tantram adhikaraṇaṃ yasya saḥ, tantrādhikaraṇaḥ, pramāṇamūlaka ityarthaḥ . abhyupagamaḥ—svīkāraḥ, tasya saṃsthitiḥ itthaṃbhāvavyavasthā dharmaniyamaḥ—idamitthamiti; idamiti sāmānyanirdeśaḥ, itthamiti viśeṣanirdeśaḥ . evaṃ ca tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ—pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkṛtaḥ sāmānyaviśeṣavānarthaḥ siddhānta iti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati ..

2.6.102

anye tu vyācakṣate—tantram—itaretarasaṃbaddhasyārthasamūhasyopadeśaḥ śāstram . adhikriyate ityadhikaraṇaṃ pakṣa ucyate . abhyupagamaḥ, yathokta eva . saṃsthitiśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate . tantrasaṃsthitiḥ adhikaraṇasaṃsthitiḥ, abhyupagamasaṃsthitiḥ ityanena tantranirdeśasāmyāt sarvatantraprati tantrasiddhāntayoḥsūcanam . itarābhyāṃ padābhyāṃ uttarayoḥ adhikaraṇabhyupāgamasiddhāntayoriti ..

2.6.103

etattu apavyākhyānam . na hyevaṃ siddhāntacatuṣṭayānugataṃ kiṃcitsāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati . na cedaṃ vibhāgārthaṃ viśeṣasakṣaṇārthaṃ vā sūtram, tatpratipādanasyottarasūtraiḥ kariṣyamāṇatvāt . uktasya ca punarvacane prayojanābhāvāt . ataḥ pūrvaprakrameṇaiva siddhāntasya sāmānyalakṣaṇavarṇanaṃ śreyaḥ ..

2.6.104

tasya svakaṇṭhena vibhāgamāha—

2.6.105

sa caturvidhaḥ sarvatantrapratitantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthityarthāntarabhāvāt .. 1-1-26 ..

2.6.106

catuṣprakāro hi siddhāntaḥ—sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhānta iti ..

2.6.107

tatra—

2.6.108

sarvatantrāviruddhaḥ svatantre'dhikṛto'rthaḥ sarvatantrasiddhāntaḥ ..

2.6.109

atra tantraśabdena śāstramuccate svaśāstre ya upadiṣṭo'rthaḥ, sarvaśāstrāvirūddhaśca sa sarvatantrasiddhāntaḥ . yathā—cākṣuṣaṃ pramāṇamiti ..

2.6.110

nanu atrāpi vividante . brahmavādināṃ hi sarvaiveyaṃ avidyā . avidyā ca kathaṃ pramāṇamiti—na—vyavahārāvasthāyāṃ tairapi tatprāmāṇyā bhyupagamāt saṃkhyālakṣaṇaviṣayavipratipattistu pratiśāstraṃ bhavatu . cākṣuṣaṃ pramāṇaṃ itīyati sarvavādināmavivādaḥ ..

2.6.111

tantre adhikṛto'rtha iti varthate . yathā'smākarmāśvarecchāpreritaparamāṇunirmitāni samānatantre kaṇavratamate tathaiva siddhāni, paratantre ca saṃkhyāśāstre tathā nābhyupagamyanta iti ..

2.6.112

yathā vā guṇatrayātmikāyāḥ prakṛteḥ mahadahaṅkarādirūpeṇa bhūtasarga ti sāṃkhyānāṃ svatantrasiddho'rthaḥ; samānatantre'pi pātaṃjale yogāśātre siddha eva, paratattre tu vaiśeṣikādimate na siddha iti ..

2.6.113

nanu ! asya kathaṃ pramāṇamūlatā—sthāne praśnaḥ, satyametat— āsmākīne hi pratitantrasiddhānte pramāṇamūlatvaṃ yathārthameva . sāṃkhyasiddhāntasya tu pramāṇa—

2.6.114

mūlatvābhāve'pi paratantratvakhyāpanāyodāhṛtaḥ .
tadarbhiprāyeṇa vā'sya pramāṇamūlatā vaktavyeti ..

2.6.115

yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhaḥ sā'dhikaraṇasiddhāntaḥ .. 1-1-30 ..

2.6.116

prakriyata iti prakaraṇaṃ—pakṣa ucyate . yasyārthasya siddhau satyāṃ prakaraṇāntarasiddhiḥ bhavati—so'dhikaraṇasiddhāntaḥ, tadadhikaraṇānāmarthāntarāṇāṃ siddheḥ ..

2.6.117

kaḥ punaḥ yatsiddhau iti sarvanāmnā pratyavamṛśyate, pakṣaḥ heturvā ? kiṃcātaḥ ? pakṣaḥ kathaṃ pakṣāntarasiddhaye kalpate . hetunā hi pakṣasiddhiḥ kriyate, na pakṣeṇa hetoḥ . hetostvadhikaraṇasiddhāntatve kathaṃ siddhāntāśrayā nyāyapravṛttiriti taduddeśaprayojanaṃ varṇitam . nyāyo hi hetureva . sa eva cādhikaraṇasiddhāntaḥ . na ca heturhatvāśraya iti ..

2.6.118

ucyate—ubhayathā'pyadoṣaḥ . heturapi kvacit pakṣībhavati, pakṣo'pi hetūbhavatyeva . tatra tāvadāṃjasyena hetvadhīnā pakṣasiddhiriti hetureva sarvanāmnā'vamṛśyate . tatsiddhāvanyaprakaraṇasiddheḥ sa evādhikaraṇasiddhāntaḥ ..

2.6.119

kathaṃ tarhi tadāśrayā nyāyapravṛttiḥ ?—ucyate—heturapi tadanyatarā siddha iva sādhyamānatvāt pakṣībhavan nyāyāntarāśrayatāṃ pratipatsyate ..

2.6.120

api vā—pakṣa eva sarvanāmnā'vamṛśyamānaḥ bhavatvadhikaraṇasiddhāntaḥ . sa ca spaṣṭa eva nyāyasyāśrayaḥ . sa ca sidhyan pakṣāntarāṇyākṣipanneva siddhyatītyadhikaraṇasiddhāntatāṃ bhajate ..

2.6.121

tasyodāharaṇaṃ—indriyavyatiriktaḥ jñātā, darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāditi . atra indriyavyatirikte jñātari siddhyati, tadanuṣaṅgīṇya rthāntarāṇyapi siddhyanti—nānā indriyāṇi, niyataviṣayāṇi; guṇavyatiriktaṃ dravyaṃ—ityevamādīni ..

2.6.122

aparīkṣitābhyupagamāt tadviśeṣaparīkṣaṇaṃ abhyupagamasiddhāntaḥ .. 1-1-31 ..

2.6.123

atra aparīkṣitābhyupagamāt iti yathāśrutapaṃcamīnirdeśamanurudhyamānāḥ, pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkṛto'rthaḥ siddhāntaḥ—iti ca sāmānya lakṣaṇamanusarantaḥ kecit evaṃ vyācakṣate—dharmiṇaḥ śabdādeḥ nityānityatvavicāracarcāyāṃ aparīkṣitasyaiva—ākāśaviśeṣaguṇatvādidharmaparīkṣārahitasyaivā'bhyupagamaḥ kartavyaḥ . tato'parīkṣitābhyupagamāt kiṃ siddhyati ?—ucyate—tadviśeṣaparīkṣaṇamiti . tadgatanityānitvatvaparīkṣaṇaṃ hi sāmānyena dharmiṇyupādīyamāne vyomaviśeṣaguṇatvādidharmaparīkṣārahite satyupapadyate . yadi punarākāśaviśeṣaguṇatvaviśiṣṭaḥ śabdaḥ dharmitvenopādīyate paraṃ pratyasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣo bhavediti ..

2.6.124

evamapi kṛte yadi purodharmiṇaṃ vikalpayet—kīdṛśasya sataḥ śabdasya bhavatā nityatvaṃ sādhyate—dravyasya, guṇasya veti . sa evaṃ vikalpayan arthāntaragamanāttāvat parājita eva bhavati . jitamapyenaṃ punarjetuṃ sva buddhyatiśayacikhyāpayiṣayā, parabuddhyavajñayā ca vādī bravīti—astu dravyaṃ śabda iti ..

2.6.125

etattu vyākhyānaṃ na buddhyāmahe . evaṃ vyācakṣāṇānāmeṣāṃ abhyupagamasiddhānta iti ko nu vyavasita iti . yadi tāvat anityaḥ śabda iti dravyatvaguṇatvādiviśeṣarahitaḥ śabdākhyadhaminirdeśo yaḥ prathamamupāttaḥ, sa evābhyupagamasiddhāntaḥ . tatra abhyupāgamārthaḥ krīdṛśaḥ, kaśca pratitantrasiddhāntādasya viśeṣaḥ ..

2.6.126

athāstu dravyaṃ śabda iti svabuddhyatiśayābhimānena paścādabhyupagamyamānadravyatvaviśiṣṭaśabdanirdeśaḥ abhyupagamasiddhāntaḥ, tarhi sūtram, aparīkṣitābhyupagamāt iti na yojitam, anyatraiva taissūtrārtho nīta iti ..

2.6.127

tasmādevaṃ vyākhyāyate—aparīkṣitābhyupagama eva svamatikauśalyena kriyamāṇaḥ abhyupagamasiddhāntaḥ—astu dravyaṃ śabda iti . pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkaraṇaṃ tu sāmānyalakṣaṇe prauḍhavādyabhiprāyeṇaiva yojyam . dravyatvamapi pramāṇamūlaṃ śabdasya bhavatu; tathāpi tasyānityatvamiti . kila niravayavaṃ dravyaṃ anityamiti nāstyeva, śabdasya tu tādṛśasyāpyanityatvamahaṃ sādhayāmīti ..

2.6.128

kathaṃ tarhi paṃcamī ? kiṃ paṃcamyā ! vastu tāvadīdṛśaṃ yathā vyākhyatamasmābhiḥ ..

2.6.129

paṃcamyapi cetthaṃ yojyate . kimarthaṃ punarayamaparīkṣita eva śabdagatadra vyatvābhyupagamaḥ kriyata iti pṛcchate uttaraṃ paṃcamyā'bhidhīyate—yasmādaparī kṣitābhyupagamāt tadviśeṣānityatvaparīkṣaṇamavakalpate, tasmādaparīkṣitābhyu pagamo'pi abhyupagamasiddhānta iti . na tu tadviśeṣaṇaparīkṣaṇameva sāmā nādhikaraṇyanirdeśāt abhyupagamasiddhānta iti mantavyaṃ, parīkṣaṇasya siddhāntāśritatvāt . tasmāt tadviśeṣaparīkṣaṇārthaḥ aparīkṣitābhyupagamaḥ prauḍhavādinā kriyamāṇaḥ abhyupagamasiddhānta iti sūtrārthaḥ . itthameva ca tatra tatra pravādukānāṃ vyavahāraḥ ..

2.6.130

imāśca siddhāntabhidāścatasraḥ
nyāyapravṛtteḥ prathamaṃ nimittam .
pravartate naiva parīkṣakāṇāṃ
anāśritā nyāyakathā kadācit ..

2.6.131

—iti prayojanaparikṣā—

2.6.132

iha hi svayamavagatamarthaṃ anumānena parasmai pratipādayatā sādhanīyasyārthasya yāvati śabdasamūhe siddhiḥ parisamāpyate, tāvān prayoktavyaḥ . tameva ca parārthānumānamācakṣate nītividaḥ ..

2.6.133

nanu ! naiva parārthānumānaṃ nāma kiṃcidastiḥ vaktrapekṣayā; śrotrapekṣayā vā tadanupapatteḥ ..

2.6.134

vaktrānvamāyi sa hyarthaḥ nedānīmanumīyate .
śrotuḥ svārthānumānaṃ tat vākyāvagatihetukam ..

2.6.135

yathā pratyakṣato dhūmaṃ dṛṣṭavā'gnimavagacchati .
tathā tadīyādvacanāditi kasya parārthatā ..

2.6.136

āgamastveṣa bhidyeta kaścidarthopadeśakaḥ .
kaścittatpratyayopāyanyāyamārgopadeśakaḥ .. iti ..

2.6.137

satyam—na paramārthataḥ parārthamanumānamupapadyate . kintu dvividhaḥ pratipattā . svayamavagatayathāprakṛtaliṅgavyāptikaḥ, tadviparītaśca . tatra svayamavadhṛtapratibandhaṃ prati nopadiśyata evamanumānam, svata eva tasya tītyupapatteḥ . anavadhṛtavyāptikasya tu vyāptireva vyutpādyata iti taṃ prati parārthamanumānaṃ tadupadeśakaṃ vākyamevākhyāyate . tathā hi—

2.6.138

vaktrā svapratyayenedaṃ na hi vākyaṃ prayujyate .
paro madvacanādeva tamarthaṃ buddhyatāmiti ..

2.6.139

kiṃ tvenamanumānena bodhayāmīti manyate .
so'pi tadvacanānnaiva tamarthamavabuddhyate ..

2.6.140

kintu vyāptimato liṅgāt svayaṃ tattu na paśyati .
tatpratītyabhyupāyatvāt parārthamidamucyate ..

2.6.141

ataśca śrotuḥ svārthānumānamevedam . vaktā tu tathā paraṃ pratipādayan parārthānumānaṃ prayuṅkta ityucyate ..

2.6.142

na cānuvādamātraṃ tat vakturityupapadyate .
yato vyāpriyate samyak parasya pratipattaye ..

2.6.143

tenānadhigatārthopadeśakatvāt nānuvādamātram . svāvagamāpekṣayā tvanuvādatve nedānīmāptavacanaṃ ananuvādarūpaṃ kiṃcidbhavet, sarvasya svopalabdhipūrvakatvāditi ..

2.6.144

tasmāt parārthānumānavākyopapatteḥ tadekadeśāḥ avayavā yuktā iti lakṣyante ..

2.6.145

pratijñāhetūdāharaṇopanayananigamanānyavayavāḥ .. 1-1-32 ..

2.6.146

etacca sūtramekameva sāmānyalakṣaṇamavayavānāmabhidhatte, vibhāgaṃ ca pramāṇānāmiva—pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti . tatra avayavāḥ, bhāgāḥ, aṃśāḥ, ekadeśāḥ ityevaṃ avayavaśabdaḥ sādhanīyārthapratipattiparyantavacanakalāpaikadeśatvamavayavānāṃ sāmānyalakṣaṇamācaṣṭe ..

2.6.147

yadyapi caikavadanavinirgatānāṃ nisargabhaṅgurāṇāṃ adīrghāyuṣāṃ aparihāryakramajanmanāṃ varṇānāṃ drumāṇāmiva pāramārthikassamūho na samattyeva; tathāpi siṣādhayiṣitārthapratipādanarūpaikakāryopayogamūlīkṛtātmanāṃ teṣāṃ kālpanikaḥ kalāpaḥ pūrvameva vākyakalpanāvasare samarthita iti tadbhāgā api saṃbhavantyeva ..

2.6.148

na ca padānāmevānumānavākyāvayavatvam, api tu khaṇḍavākyānām ekaikena padena pratijñodāharaṇādīnāmabhidhātumaśakyatvāt . hetuvacanaṃ tu ekamapi padaṃ kvacidbhavati—kṛtakatvāt—iti . tadapi vā saviśeṣaṇaṃ prayujyamānaṃ padasamudāyenaiva pratipādyate—vastutve sati kṛtakatvāt— iti ..

2.6.149

udāharaṇavacanamapi ghaṭavat ityālasyādeva prayuṃjate . taddhi vyāptipradarśanāya evaṃ vaktavyam—yat kṛtakaṃ tat anityaṃ dṛṣṭaṃ, yathā ghaṭaḥ— iti ..

2.6.150

tasmādavayavānāmavayatvameva lakṣaṇaṃ, na padatvam ..

2.6.151

vibhāgo'pi pratijñādipadasannidhāvavayavaśruterevāvagamyate, pratijñādayaḥ paṃcāvayavāḥ, na nyūnāḥ nātiriktā iti ..

2.6.152

nanu atra vivadante kecit nūnatāmavayavānāmācakṣate . tryavayavaṃ dvyavayavaṃ vā sādhanavākyaṃ vadantaḥ ..

2.6.153

anye tu jijñāsā, saṃśayaḥ, śakyaprāptiḥ, prayojanam, saṃśayavyudāsa iti paṃcabhissaha pratijñādīn daśāvayavānāhuḥ ..

2.6.154

ucyate—nyūnatā yathā'vasaraṃ pratisamādhāsyate . ādhikyamapyayuktam, jijñāsādīnāṃ aśabdasvabhāvatvena vākyāvayavatvāyogāt ..

2.6.155

tathā hi—apratīyamāne'rthe pratītiprayojanasya pravartikā jijñāsā . sā cecchāsvabhāvatvādāntaraḥ pramātṛdharmaḥ na vākyāvayavaḥ ..

2.6.156

arthakriyāsādhane'rthe vimarśaḥ saṃśayaḥ—kimevamayam, ayathaivamiti . so'pi jñānātmakatvānna vākyāvayavaḥ ..

2.6.157

pramātuḥ pramāṇāni pravartamānāni prameyamarpayituṃ pārayantīti sambhāvanā śakyaprāptiḥ . sā'pi tathaiva na vākyāvayavaḥ ..

2.6.158

prayojanaṃ saṃśayitasya nirṇayaḥ kathaṃ vākyāvayavatāṃ spṛśet ..

2.6.159

saṃśayavyudāsastu pratyakṣopālambhaḥ . sa ca vacanasvabhāvatve'pi na sādhanavākyasyāvayavatvaṃ pratipadyate ..

2.6.160

tadime saṃśayādayaḥ prakaraṇapravṛttihetavo bhavanti, na vākyāvayavā iti sūktaṃ pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavāḥ iti ..

2.6.161

teṣām—

2.6.162

sādhyanirdeśaḥ pratijñā .. 1-1-33 ..

2.6.163

pratijñeti lakṣyanirdeśaḥ . sādhyanidaśa iti lakṣaṇam . śuddhasya dharmiṇo vā, dharmasya vā, dvayorvā svatantrayoḥ, dharmiviśiṣṭasya vā dharmasya sādhyatvānupapatteḥ dharmaviśiṣṭo dharmī sādhya ityanumānalakṣaṇe nirṇītametat . tasya nirdeśaḥ—parigrahavacanaṃ pratijñeti ..

2.6.164

nanu ! sāvadhāraṇatvādvākyānāṃ kiṃ sādhyanirdeśa eva pratijñetyavadhāraṇam, uta pratijñaiva sādhyanirdeśa iti ..

2.6.165

yadi sādhyasideśa eva pratijñetyavadhāryate, tadā yata evakārakaraṇam, tato'nyatrāvadhāraṇamiti pratijñā niyamyate, sādhyanirdeśaṃ mā hāsīriti, sādhyanirdeśastvaniyamita iti pratijñāmapahāyāpi bhavedityativyāpakaṃ lakṣaṇam ..

2.6.166

atha pratijñaiva sādhyanirdeśa ityavadhāryate, tataḥ sādhyanirdeśo niyamyate pratijñāṃ mā tyākṣīditi . pratijñā tvaniyamiteti sādhyanirdeśamapahāyāpibhavediti sādhyanirdeśena pratijñāyā avyāptatvāt avyāpakaṃ lakṣaṇamiti ..

2.6.167

tadetadayuktam . na hi sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇaṃ bhavati . yathā eṣa panthāḥ srughnaṃ gacchati iti . na hi tatra—eṣa eveti, srughnameveti vā gacchatyeveti vā niyantuṃ śakyata iti ..

2.6.168

athāpi avadhāraṇamamaśyāśrayaṇīyaṃ, tadbhavatu—sādhyanirdeśa eva pratijñati . na cātivyāptiḥ, pratijñāmapahāyānyatra sādhyanirdeśasyādarśanāt . aniyamito'pyasāvanyatra na ca dṛśyate eveti . tasmāt sādhyatirdeśa eva pratijñeti sthitam . tadyathā—anityaśśabda iti ..

2.6.169

nanu ! atrāpi kimanitya eva śabdaḥ, ityavadhāraṇam, uta śabda evānitya iti . tatra anitya eva śabda ityukte, tadgatadharmāntaratiraskārāt, kṛtakatvamapi tatra na bhavedityasiddho hetuḥ . śabda evānityaḥ iti tvavadhāryamāṇe ghaṭādāvanityatvapratiṣedhādanvayaśūnyatā hetoḥ syāditi —naiṣa doṣaḥ—niravadhāraṇasyāpi vacanaprayogasya darśitatvāt . anitya eva śabda ityavadhāraṇe vā nānityatvavyatiriktatadaviruddhakṛtakatvādyaśeṣa dharmāntaraniṣedhastatra vidhīyate . kintu, tadviruddhanityatvamātraniṣedha eva —anitya eva śabdaḥ, na nitya ityarthaḥ . taduktam ślo. vā. anu-55—

2.6.170

niyamastadviruddhācca kalpyate, nāvirodhinaḥ

2.6.171

iti .. tasmānna hetorasiddhatvam ..

2.6.172

nanu ! sādhanavākye pratijñāvacanamasamaṃcatam, asādhanāṃgavacanatvāt . hetudṛṣṭāntavacanābhyāṃ hi sādhyasiddheḥ te eva vaktavye . na ca svapratipattāvupalabdhaṃ sarvameva parasmai ākhyeyam . ākhyāne vā dharmimātramākhyāyatām . svapratipattau hi pūrvaṃ parvatādeḥ śuddhasya dharmiṇo grahaṇam . siṣādhayiṣitahutavahādidharmaviśeṣarūṣitavapuṣaḥ evamabhyupagame'numānavaiphalyaprasaṅgāt . ataḥ kathaṃ prathamameva sādhyadharmādhyāsitasvarūpadharminirdeśakaraṇam ..

2.6.173

api ca vivādādeva pratijñārthau labhyate iti kiṃ svakaṇṭhoktena tena prayojanam ..

2.6.174

ucyate—svapratipattimanusaratā parasya pratipattirutpādanīyeti svapratipattau prathamamupalabdho dharmī tāvat ākhyeya eva . anucyamāne hi dharmiṇi niradhikaraṇo hetuḥ kvasādhyaṃ sādhayet . dharmiṇyanavacchinne ca dharmamātre'numānamanarthakam, avivādasiddhatvāt; asti hi yatra kvacit anityatvamiti ..

2.6.175

āśrayāsiddhaśca dharminirdeśādvinā heturnavediti avaśyanirdeśyo dharmo ..

2.6.176

yadyapi dharmimātradarśanameva prathamamabhūt; tathāpi kiṃ sādhayitumeṣa hetuḥ prayukto bhavet ityupaplavaśamanāya sādhyadharmanirdeśo'pi kartavyaḥ . śabdaḥ kṛtakatvāditi hi prayujyamānaṃ tadidaṃ andhapadamivāsādhanaṃ bhavet ..

2.6.177

atha vyāptipradarśanapravaṇena yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ iti dṛṣṭāntavacasā, tasmādanityaḥ iti nigamanavacanena vā viraṃsyati sa upaplava iti—tathāpi śrotṛbubhutsoparamapariśramaphale sādhanavākye sādhanādhigamākāṅkṣāsaṃpādanāya sādhyaṃ nirdeṣṭavyam . na hi śabda ityetāvatyukte tatra sādhanamākāṅkṣati kaściditi sādhanavacanāvasaratatprayogasāphalyotpādanāyaiva nūnaṃ anityaḥ śabdaḥ iti pratijñāvacanaṃ prayoktavyam ..

2.6.178

yacca vivādādeva pratijñārthasya labdhatvamabhidhīyate; tadabhyupagamanameva śabdāntareṇa pratijñāyāḥ . yataḥ viruddho vādaḥ vivādaḥ . eka āha nityaḥ śabdaḥ; itarastu anityaḥ ityāha . so'yaṃ pakṣapratipakṣaparigraho vivādaḥ pratijñaiva . sa tu pakṣapratipakṣaparigrahaḥ tadahareva bhavatu, dināntare veti kimanena viśeṣeṇa . aparihāryaṃ pratijñāvacanamiti ..

2.6.179

pratijñaiva ca pakṣa ityucyate . tadevaṃvidhe pakṣalakṣaṇe pradarśite balāt pakṣābhāsāḥ pratikṣiptāḥ bhavanti . tadyathā—anuṣṇo'gniḥ iti pratyakṣaviruddhaḥ pakṣaḥ . na rūpagrāhi cakṣuḥ iti anumānaviruddhaḥ ..

2.6.180

śabdaviruddhastu bahuśākhaḥ—brāhmaṇena surā peyā ityagāmaviruddhaḥ . janayitrī me vandhyā pitā me brahmacārī iti dharmidharmapadayoreva vipratiṣedhāt svavacanaviruddhaḥ . na candraḥ śaśī iti lokaprasiddhiviruddhaḥ ..

2.6.181

upamānaviruddhastu—na gavayapadavācyo'yaṃ gosadṛśaḥ iti . aprasiddhaviśeṣaṇaḥ nabhaḥkusumakṛtāvataṃsaḥ caitraḥ iti . aprasiddhaviśeṣyaḥ sugandhi gaganakamalam iti . aprasiddhobhayaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ vandhyā sutaḥ iti ..

2.6.182

yatrāpi viśeṣyaṇayorūbhayorapi pramāṇantarataḥ svarūpaṃ niścitameva, tannirdeśo'pi pakṣābhāsa eva—śītaṃ tuhinaṃ, uṣṇo'gniḥ iti sādhyatvābhāvena anumānaprayogāvasaravirahāditi . iyameva ca sā siddhasādhyatocyata iti ..

2.6.183

ye caite pratyakṣaviruddhatādayaḥ pakṣadoṣāḥ, ye ca vakṣyamāṇāḥ sādhanavikalatvādayo dṛṣṭāntadoṣāḥ, te vastusthityā sarve hetudoṣā eva . prapaṃcamātraṃ tu pakṣadṛṣṭāntadoṣavarṇanam . tathā cābādhitatvaṃ hetulakṣaṇamevoktam . dṛṣṭāntaduṣṭatayā ca hetoreva lakṣaṇaṃ anvayavyatirekayoranyat hīyata iti, sarve ca te hetudoṣā eva ..

2.6.184

ata eva ca śāstre'smin muninā tattvadarśinā .
pakṣābhāsādayo noktāḥ hetvābhāsāstu darśitāḥ ..

2.6.185

kaściddhetvanapekṣo'pi pakṣamātrapratiṣṭhitaḥ .
bodho'numānārūpasya svāvākyādikṛto yathā ..

2.6.186

evaṃ lakṣaṇako heturiti tatsvarūpāvadhāraṇaṃ sati tadabhidhāyakaṃ vacanaṃ mukhameva lakṣyate ityarthātmakahetulakṣaṇaṃ tāvaducyate—

2.6.187

udāharaṇasādharmyātsādhyasādhanaṃ hetuḥ .. 1-1-34 .. iti ..

2.6.188

nanu ! arthātmako hetuḥ anumānam . tacca lakṣitameva pūrvam— tatpūrvakaṃ trividhamanumānam iti—satyam—tatra tatpūrvakaṃ iti sarvanāmnā parāmṛṣṭapratyakṣamūlatopavarṇanena pratibandhaparicchedopāyamātranirūpaṇaṃ kṛtam . iha tu pratibandhasvarūpamapi pratipādyate ..

2.6.189

tatrā hi arthātmake hetau lakṣye paṃcamīmapāsya uvāharaṇasādharmye sādhyasādhanaṃ hetuḥ iti sūtraṃ paṭhanti . vyācakṣate ca sādharmyaṃ heturityucyamāne gandhavattvāderasādhāraṇahetoḥ sādhyadharmivyaktibhedavṛttitvena sādharmyarūpasaṃbhavāt, viruddhasya ca pakṣavipakṣavṛtteḥ tatsādharmyasvabhāvattvāt hetutvaṃ prasajyata iti tannivṛttyarthaṃ udāharaṇagrahaṇam . udāhriyate'smin sādhyasādhanayoḥ prayojyaprayojakabhāva ityudāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ . tena sādharmyaṃ kasyeti prakṛtatvāt pratyāsatteśca sādhyadharmiṇa ityavagamyate . udāharaṇasādharmye sādhyadṛṣṭāntadharmisādhāraṇo dharmo heturiti nāsādhāraṇādau tathāviprasaktiriti ..

2.6.190

evamapi prameyatvāderanaikāntikahetoḥ tathā bhāgāsiddhasyānityatvasiddhaye caturvidhaparamāṇupakṣīkaraṇe gandhavattvādeḥ prakaraṇasamakālātyayāpa diṣṭayośca udāharaṇasādharmyasaṃbhavāt hetutvaṃ bhavediti tadvyavacchedāya sādhya sādhanagrahaṇam . sādhyadṛṣṭāntadharmiṇośca samāno dharma sādhyo'pyanityatvādiḥ bhavatyeveti tasyāpi hetutā mā prasāṅkṣīditi sādhyasādhanagrahaṇam . liṅgasāmānyalābhārthaṃ sādhyasādhanaṃ yadudāharaṇasādharmyaṃ sa heturiti ..

2.6.191

sādhyasādhanaśabdena ca pratibandho lakṣyate . sa ca savyabhicārādiṣu nāstīti na te hetavaḥ . pratibandhaśca paṃcalakṣaṇaka ityekaikalakṣaṇāpāyakṛtahetvābhāsapaṃcakanirdeśādeva sūtritavānācāryaḥ ..

2.6.192

nanu ! evaṃ tarhi sādhyasādhanagrahaṇameva hetulakṣaṇamastu . taddhi sakalahetvābhāsavyudāsasamarthamiti kimudāharaṇasādharmyagrahaṇena—na—samānajātīyavyavacchedārthatvāt . ahetavo hi vijātīyāḥ . tadvyavacchedaḥ sādhyasādhanagrahaṇāt . samānajātīyasya kevalavyatirekiṇaḥ vyavacchedāya udāharaṇasādharmyagrahaṇamiti ..

2.6.193

tatkiṃ kevalānvayī heturiti lakṣyatvena vivakṣitaḥ—na—tathāvidhasya hetorabhāvāt . anvayavyatirekavāneva lakṣyaḥ . tatrodāharaṇasādharmya vaidharmyasaṃbhave tu sati sādharmyamapyastyeveti . na sāvadhāraṇaṃ vā viśeṣavidhirūpeṇaivedasudāharaṇasādharmyagrahaṇaṃ kevalānvayilakṣaṇaṃ varṇanīyamiti ..

2.6.194

nanu ! yadi dvividho heturiṣyate, tarhi sāmānyalakṣaṇamādau vaktavyam tato viśeṣalakṣaṇamiti—ucyate—sādhyasādhanagrahaṇameva pratibandhasūcakaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ bhaviṣyati . udāharaṇasādharmyagrahaṇaṃ tu anvayavyatirekiṇo lakṣaṇam . uttarasūtraṃ ca kevalavyatirekiṇaḥ . kevalānvayī heturnāstyevetyevaṃ paṃcamīmupekṣyārthātmakahetulakṣaṇamācakhyuḥ ..

2.6.195

api vā bhavatu tatrāpi saṃśayavyavacchedaphalaḥ paṃcamīpāṭhaḥ . kaścidevamabhidadhīta sādhyasādhanam iti paryāyapaṭhanamātrametat, na hetulakṣaṇam . api ca yatraiva vṛṣṭāntadharmiṇi hetudharmaprayuktatayā sādhyadhamo'vadhāritaḥ, tatraiva punaḥ asābupalabhyamānaḥ tamupasthāpayatu . dharmyantare tu tadupalambhāt bhavatu saṃśayaḥ, kiṃ tat sādhyāvinābhūtamiha hetossattvaṃ, utānyatheti . tasyedamuttaramucyate udāharaṇasādharmyāt iti ..

2.6.196

ayamarthaḥ—deśakālavyaktiviśeṣāṇāṃ vyabhicārāt na teṣu pratibandhāvadhāraṇam, api tu sāmānyadharmayoreva ..

2.6.197

vyaktibhedāśrayatve hi naiva vyāptigraho bhavet .
dṛṣṭānte'pyabhyanujñaivaṃ bhavatā dīyate katham ..

2.6.198

tadabhyanujñānāttu sāmānyena vyaptigrahaṇamaṅgīkṛtameva bhavati . tasmiṃśca sati udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanameva bhavati, na saṃśayaḥ; saṃśayasya viśeṣāgrahaṇakāraṇakatvāt . iha ca udāharaṇasādharmyapadopāttaṃ liṅgasāmānyameva viśeṣo gṛhyata iti kutaḥ saṃśayaḥ ..

2.6.199

sādhyasādhanapadamapi na paryāyamātram, api tu paṃcalakṣaṇakapratibandhasūcanena hetoḥ hetutvasamarthanārthameva . kasmāt heturheturbhavati, sādhyasādhanatvāt, gamakatvādityarthaḥ . sādhyasādhanatā cāsya paṃcalakṣaṇakāt pratibandhādvinā na nirvahatīti asau sādhyasādhanapadena lakṣyate . so'pi ca prayojyaprayojakabhāvagarbhaḥ sādhanatāṅgatāmetīti tathāvidha eva sūcyate ..

2.6.200

ata eva cāprayojaka evaikaḥ paramārthato hetvābhāsa iti vakṣyate ..

First 200 of 300 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (8)