Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.7

Kalpaḥ 2.6.7

Language
Sanskrit

Contents

2.6.7.p1

ānandāśramasaṃskṛtagranthāvaliḥ .
granthāṅkaḥ 53
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ
gopīnāthabhaṭṭaviracitajyotsnāvyākhyāsametam .
tatra
saptamāṣṭamapraśnadvayātmakaḥ prathamo bhāgaḥ.
etatpustakaṃ
ve0 śā0 saṃ0 rā0rā0 kāśīnāthaśāstrī āgāśe

2.6.7.p2

ityetaiḥ saṃśodhitam .
tacca
hari nārāyaṇa āpaṭe
ityetaiḥ
puṇyākhyapattane
ānandāśramamudraṇālaye
āyasākṣarairmudrayitvā
prakāśitam .

2.6.7.p3

śālivāhanaśakābdāḥ 1830
khristābdāḥ 1m̐08
(asya sarve'dhikārā rājaśāsanānusāreṇa svāya....
oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ .
gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam . ..
atha saptamapraśnaprārambhaḥ .
tatra prathamaḥ paṭalaḥ.

2.6.7.p4

sarvakāmo'gniṣṭomaḥ.
yugapatkāmayeta.
āhārapṛthaktve vā.
tena vasante vasante yajeta.
tasya nānupakrāntayordarśapūrṇamāsayorāhāraḥ.
sa prathamaḥ somānām .
atirātrameke prathamaṃ yajñamadhīyate .
amāvāsyāyāṃ yajanīye'hani dīkṣate

2.6.7.p5

paurṇamāsyāṃ yajanīye'hani sutyamahaḥ .
amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā .
yadi tvekā dīkṣā de tisraścatasro'parimitā vā tatrāparvaṇi sutyamahardīkṣā vā.
mahanme'voco yaśo me'voco bhargo me'voco bhuktiṃ me'vocaḥ stomaṃ me'vocaḥ sarvaṃ me'vocastanmā'vatu tanmā viśatu tena bhukṣiṣīyeti vṛto vṛto japati .
devo devametu somaḥ somametvṛtasya pathā vihāya dauṣkṛtyamityabhipravrajati .
padvā nāmāsi śrutiḥ somasaraṇī somaṃ gameyamiti panthānamātiṣṭhate .
pitaro bhūriti triḥ pitṝnabhimantrayate .
dīkṣiṣyamāṇasyāgniryajurbhiriti dvādaśa saṃbhārayajūm̐ṣi juhoti .

2.6.7.p6

saptahotāraṃ manasā'nudutya sagraham̐ hutvā dīkṣaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati .
āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālamāgnāvaiṣṇavaṃ vā ghṛtecarum .
saptadaśa sāmidhenyaḥ .
na yajamāna bhāgamavadyati sarveṣu saumikeṣviṣṭipaśubandheṣu .
nānvāhāryaṃ dadāti .
dhruvāyāḥ śeṣaṃ karoti .
patnīsaṃyājāntā dīkṣaṇīyā saṃtiṣṭhate bhakṣayitvā''jyeḍā viramanti .
dhārayatyāhavanīyam .

2.6.7.p7

prācīnavam̐śaṃ vimitaṃ viminvanti .
pariśrayantaḥ sraktiṣvatīrokānkurvanti .
uttarapūrvamavāntaradeśaṃ prati pañcamam .
dikṣu dvārāṇi .
ekadvārāḥ kāmyāḥ kalpāḥ .
prāgdvāram̐ svargakāmasya dakṣiṇādvāraṃ pitṛlokakāmasya pratyagdvāraṃ manuṣyalokakāmasyodagdvāraṃ prajākāmasyo- ttarataḥpurastādyaḥ kāmayetobhayorlokayorṛdhnuyāmiti .
sarvatodvāraṃ yaḥ kāmayeta sarvāsu dikṣvṛdhnuyāmiti .
pratimāyāśca kurvanti dikṣu praghāṇarūpāṇi .

2.6.7.p8

uttareṇa prāgvam̐śaṃ pariśrite yajamānasya keśaśmaśrūṇi vāpayate .
śmraśrūṇyagre vāpayate'thopapakṣāvatha keśān .
āpa undantu jīvasa iti dakṣiṇaṃ godānamunatti .
oṣaṣe trāyasvainamityūrdhvāgrāmoṣadhimantardadhāti .
svadhite mainam̐ him̐sīriti kṣureṇābhinidapāti .
devaśrūretāni pravapa iti pravapati .. 1 ..
abhyantaraṃ nakhāni nikṛntate hastyānyagre'tha padyāni savyasyāgre kaniṣṭhikāto'tha dakṣiṇasya .
sa yadā'ktākṣo bhavatyathainamekavim̐śatyā darbhapuñjīlai stredhā vibhaktaistriḥ saptabhiḥ saptabhiḥ pāvayati citpatistvā punātvityetairmantrairdvirūrdhvaṃ nābherunmārṣṭi sakṛda- vāṅavamārṣṭyacchidreṇa pavitreṇeti sarvatrānuṣajati .

2.6.7.p9

taṃ prāgvam̐śaṃ prapādyātra dīkṣaṇīyāmeke samāmananti .
dhruvāśeṣādākūtyai prayuje'gnaye svāheti sruveṇa catasro dīkṣāhutīrjuhoti .
āpo devīriti srucā pañcamīm .
viśve devasya neturiti ṣaṣṭhīṃ dvādaśagṛhītena srucaṃ pūrayitvā bilāvakāśāṃ vā kṛtvottamasruve'bhipūrayatyupottame vā .
kṛṣṇājinasya dakṣiṇaṃ pūrvapādamantarmām̐saṃ pariṣīvyati .
dve vā viṣūcī mām̐sasam̐hite karoti .
indraśākvara gāyatrīṃ prapadye tāṃ te yunajmīndraśākvara triṣṭubhaṃ prapadye tāṃ te yunajmīndraśākvara jagatīṃ prapadye tāṃ te yunajmīndraśākvarānuṣṭubhaṃ prapadye tāṃ te yuna- jmīndraśākvara paṅktiṃ prapadye tāṃ te yunajmītyantarvedi kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomā''stṛṇāti .
tadārūde yajamāne patnyāḥ śirasi jālaṃ pratimuñcati .

2.6.7.p10

tāmahatena kṣaumeṇa vāsasordhvavāsyena dīkṣayati .
śaramuñjānāṃ mekhalā trivṛdveṇī kāryā .
ūrgasīti tayā yajamānaṃ nābhideśe triḥ pradakṣiṇaṃ parivyayati dvirityeke pūṣā te granthiṃ grathnātvityutarato nābherniṣṭarkyaṃ granthiṃ kṛtvā sa te mā syāditi dakṣiṇato nābheḥ parikarṣati yaṃ dviṣyāttaṃ dhyāyet.
saṃ tvā nahyāmīti patnīm̐ saṃnahyati yathā darśapūrṇamāsayoḥ .
indrasya yonirasīti trivaliṃ pañcavaliṃ vā kṛṣṇaviṣāṇāṃ yajamānāya prayacchatyābadhnāti vā .
patnyāḥ śirasi jālaṃ yathā suṣṭhu kalpayati .. 2 ..
audumbaro dīkṣitadaṇḍo yo vā kaścana vṛkṣaḥ phalagrahistasya .
muṣṭimātro mukhena saṃmitaścubukadaghno vā .

2.6.7.p11

ūrdhvasūrasi vānaspatyaḥ sudyumno dyumnaṃ yajamānāya dhehīti taṃ yajamānāya pradāya saṃbhārayajūm̐ṣi vācayati juhoti caitairmantraiḥ .
taṃ vāgyatamadīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇo'sāvāmuṣyāyaṇo'muṣya putro'muṣya pautro'muṣya naptā'muṣyāḥ putro'muṣyāḥ pautro'muṣyā napteti trirupām̐śvāvedayati triruccaiḥ .
asāviti nāma gṛhṇātyāmuṣyāyaṇa iti piturnāmadheyena .
yaḥ kaściddīkṣate brāhmaṇa ityevā''vedayet .
devāñjanamaganyakṣastato mā yajñasyā''śīrāgacchatu gandharvāñjanamaganyajñastato mā yajñasyā''śīrāgacchatu pitṝñjanamaganyajñastato mā yajñasyā''śīrāgacchatvapa oṣadhīrvanaspatīñjanamaganyajñastato mā yajñasyā''śīrāgacchatu pañcajanāñjanamaganyajñastato mā yajñasyā''śīrāgacchatu vardhatāṃ bhūtirdadhnā ghṛtena muñcatu yajño yajñapatimam̐haso bhūpataye svāhetyabhimantrayate
yadyanyatra kṛṣṇājinādāsīta nityavṛttāvata ūrdhvam .
agnīñjyotiṣmataḥ kuruta dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccheti purādayamadhivṛkṣasūrye ca vratapradaḥ saṃpreṣyati .
udite'stamite ca vrataṃ dohayati vatsasyaikam̐ stanamavaśeṣya .

2.6.7.p12

gārhapatye dīkṣitasya vratam̐ śrapayati patnyā dakṣiṇāgnau .
apareṇā''havanīyaṃ vratamatyāhṛtya dīkṣitāya prayacchati .
bhadrādabhi śreyaḥ prehīti dīkṣitaṃ prayātamanumantrayate .
dīkṣitasya yūpaṃ chinatti yathā nirūḍhapaśubandhe .
na yūpāhutiṃ juddoti homārthāmṛcaṃ japitvā'bhipravrajati .
api vā''jyamaraṇī cā''ādāya yūpasyāntike'gniṃ mathitvā yūpāhutim̐ hutvā yūpaṃ chinatti .
krīte vā rājanyāhavanīye yūpāhutim̐ hutvā yūpaṃ chinatti .
agnīṣomīyasavanīyayoranūbandhyāyāśca .. 3 ..

2.6.7.p13

samāno yūpaḥ svarurāhavanīyo hṛdayaśūlaśca .
apavṛtte dīkṣāparimāṇe .
uttaravedideśa uparavāṇāṃ vā lohitamānaḍuhaṃ carma prācīnagrīvamuttaralomā''stīrya tasya dakṣiṇe pakṣe rājānaṃ nyuṣpottarata udakumbhaṃ nidhāya sarvataḥ pariśrityodīcīṃ dvāraṃ kṛtvā somavikrayiṇaṃ prapādayati kautsam̐ śūdraṃ vā .
somavikrayinsomam̐ śodhayeti saṃpreṣyati śundha somamāpannaṃ nirasyeti vā śundha somamāpanna nirasta iti vā .
yadanyadam̐śubhyastadapoddharati .
nādhvaryuḥ somaṃ vicinuyānnāsya puruṣo na yajamāno na yajamānasyāmātyā na vicīyamānasyopadraṣṭāro bhavanti .
prāyaṇīyāprabhṛtiṣvavabhṛthānteṣviṣṭipaśubandheṣu vratopāyanaṃ jāgaraṇaṃ patnīsaṃnahanamāraṇyāśanaṃ ca na vidyate .
sarvāṇyuttarāsu kriyante .

2.6.7.p14

savanīye paśau savanīyeṣu ca puroḍāśeṣu nāgnyanvādhānaṃ vidyate .. 4 ..

2.6.7.p15

7.2 atha saptamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
prāyaṇīyāyāstantraṃ prakramayati .
agnīnanvādhāyedhmābarhirāharati .
saptadaśa sāmidhenyo nānūyājasamidhamupasaṃnahyati yadyanūyājā na bhavanti .
vedaṃ kṛtvā'gnīnparistīrya pāṇī prakṣālyolaparājīm̐ stīrtvā yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti sthālīṃ kapālānām̐ sthāne prayunakti .
nirvapaṇakāle'dityai prāyaṇīyaṃ caruṃ nirvapati payasi śrapayati .
caturgṛhītānyājyāni gṛhṇāti yadyanūyājā na bhavanti .
ṣaḍḍhotrā prāyaṇīyamāsādayati .

2.6.7.p16

sarvamidhmamādadhāti sarvamaupabhṛtam̐ samānayate yadyanūyājā na bhavanti .
ājyabhāgām̐ścaturo yajati pathyām̐ svastiṃ purastādagniṃ dakṣiṇataḥ somaṃ paścātsavitāramuttarato'ditiṃ madhye haviṣā sthālīṃ niṣkāsaṃ mekṣaṇaṃ ca nidadhāti .
dhruvāyāḥ śeṣaṃ karoti .
śaṃyvantā kṛtsnā vā .
na yajamānabhāgamavadyati yadi śaṃyvantā .
atra rājño nivapanameke samāmananti .
dhruvāśeṣāccaturgṛhītaṃ pañcagṛhītaṃ vā gṛhītveyaṃ te śukratanūriti darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ baddhvā''jye'vadadhāti .
amaṅgalaṃ tadyatnena devakārye vivarjayet .

2.6.7.p17

upaklṛptā somakrayaṇī samaṅgā bandhumatī yathā'gnīṣomīyo babhruraruṇā rohiṇī vopadhvastā prapīnā'tha vā rohiṇī piṅgākṣī babhrulomnī śvitropakāśā pṛśnivālā pṛśniśaphaikahāyanī dvihāyanī trihāyaṇī vā jūrasīti tāmīkṣamāṇa etaccaturgṛhītaṃ juhoti .
aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā śukramasyamṛtamasīti hiraṇyaṃ ghṛtāduddharati .
vaiśvadevam̐ havirityabhimantrayate .
ivirasi vaiśvadevamityavekṣate .
sūryasya cakṣurāruhamiti sahiraṇyena pāṇinā''dityamupatiṣṭhate .. 5 ..
aśūnyaṃ tu karaṃ kuryātsuvarṇarajatai kuśaiḥ .
cidasīti somakrayaṇīm̐ sam̐śāsti .
-mitrastvā padi badhnātviti dakṣiṇe pūrvapāde badhnāti .

2.6.7.p18

pūṣā'dhvanaḥ pātviti nayati yatra somo'baddhāmakarṇagṛhītāṃ baddhāṃ vā karṇagṛhītām .
tasyā vasvyasītyetairmantrairdakṣiṇena pūrvapādena ṣaṭpadānyanunikrāmati .
bṛhaspatistvā sumne raṇvatviti saptamaṃ padamabhigṛhṇāti .
tasminhiraṇyaṃ nidhāya pṛthivyāstvā mūrdhannājigharmītyetaccaturgṛhītaṃ juhoti .
apādāya hiraṇyaṃ parilikhitamiti sphyena padaṃ parilikhati yāvadghṛtamanu visṛtaṃ bhavati tūṣṇīṃ viṣāṇayā cānuparilikhyāsme rāya iti sthālyāṃ padaṃ nivapati .
padāyatane sahiraṇyau pāṇī prakṣālya tve rāya iti padaṃ yajamānāya prayacchati .
tote rāya iti yajamānaḥ patniyai .
mā'hadam̐ rāyaspoṣeṇa viyoṣamiti patnī pradīyamānaṃ pratīkṣate .

2.6.7.p19

saṃ devi devyorvaśyā paśyasveti somakrayaṇyā patnīm̐ saṃkhyāpayati .
unnambhaya pṛthivīmiti pada udapātraṃ ninīya traidhaṃ padaṃ prativibhajya gārhapatyasya śīte bhasmani tṛtīyamupavapatyāhavanīye tṛtīyam .
pratiṣiddhamekeṣāmāhavanīye .
tṛtīyaṃ patniyai prayacchati tatsā gṛheṣu nidhatte .
sūryasya cakṣurāruhamityatrā''dityopasthānameke samāmananti .
api panthāmagasmahīti pariśritena śakaṭena ccha diṣmatoddhṛtapūrvaphalakena rājānamaccha yāti .
uttareṇa rājānam̐ śakaṭaṃ mukhena pratiṣṭhāpyā mātyo'sītyabhimantrayata āsmāko'sīti vā .
am̐śunā te am̐śuḥ pṛcyatāmityam̐śūnsamudvapati .

2.6.7.p20

uttareṇa rājānaṃ carmaṇi kṣaumaṃ vāso'hataṃ mahadviguṇaṃ caturguṇaṃ vā prācīnadaśamupariṣṭāddaśamāstīryābhityaṃ devamiti tasminsahiraṇyena pāṇinā'ticchandasa rcā rājānaṃ mimīta ekaikayā'ṅgulyā prasāritayā .
sarvāsvaṅguṣṭhamupanigṛhṇāti .
yayā prathamaṃ na tayā pañcamaṃ tayaiva daśamam .
pañcakṛtvo yajuṣā mimīte pañcakṛtvastūṣṇīm .
prajābhyastveti pariśiṣṭānam̐śūnupasamūhati .
samudgṛhya vāsaso'ntānprāṇāya tveti kṣaumeṇoṣṇīṣeṇopanahyati .
vyānāya tvetyanuśṛnthati .
prajāstvamanuprāṇihi prajāstvāmanuprāṇantvityavekṣyaiṣa te gāyatro bhāga ityetairmantrairabhimantrayate .. 6 ..

2.6.7.p21

deva sūrya somaṃ kreṣyāmastaṃ te prabrūmastaṃ tvaṃ viśvebhyo devebhya ṛtūnkalpaya dakṣiṇāḥ kalpaya yathartu yathādevatamiti sahiraṇyena pāṇinā''dityamupatiṣṭhate .
somavikrayiṇe rājānaṃ pradāya taṃ pṛcchati somavikrayinkrayyaste somā 3 iti .
krayya iti sa pratyāha .
daśabhiḥ krīṇāti .
sapta gāvo hiraṇyaṃ vāso'jā ca trīṇyetāni .
daśa gāvo bhavantyathaitāni trīṇītyekeṣām .
api vā caturbhireva .
gavā caitaiśca tribhiḥ .

2.6.7.p22

gavaikavim̐śātidakṣiṇasya .
trim̐śatā sahasradakṣiṇasya .
saptavim̐śatirgāvo hiraṇyaṃ vāso'jā ca trīṇyetāni .
trim̐śadgāvo bhavantyathaitāni trīṇītyekeṣām .
śatena vājapeye dvābhyām̐ rājasūye sahasreṇāśvamedhe .
somaṃ te krīṇāmīti krīṇāti .
somaṃ mahāntaṃ bahvardham̐ śobhamānamiti voktvaikaikamanudiśati .
kalayā te krīṇāni kuṣṭhayā te krīṇāni śaphena te krīṇāni padā te krīṇānīti gostrīnpādānprasaṃkhyāya gavā te krīṇānīti gām .

2.6.7.p23

bhūyo vā'taḥ somo rājā'rhatīti somavikrayyā saṃpadaḥ pratyāha .
bhūya evārhatītyadhvaryuḥ .
śukraṃ te śukreṇa krīṇāmīti hiraṇyam .
tapasastanūrasītyajām .
dhenvā te krīṇāmīti dhenum .
ṛṣabheṇa te krīṇāmītyṛṣabhaṃ vatsatareṇa sāṇḍenetyekeṣām .
anaḍuhā te krīṇāmītyanaḍvāham .
mithunābhyāṃ gobhyāṃ krīṇāmīti mithunau gāvau .

2.6.7.p24

vāsasā te krīṇāmīti vāsaḥ .
daśabhiḥ saṃpādayati bhūyasa eke somakrayaṇānāmananti .. 7 ..
pañcadaśabhiḥ krīṇāti saptadaśabhiḥ krīṇāti caturvim̐śatyā
krīṇātyaparimitābhiḥ krīṇāti krīṇāmītyantato vadati .
saṃpādya samyatte gorasme candrāṇīti hiraṇyaṃ pratyādatte .
asme te bandhuriti śuklāmūrṇāstukāṃ yajamānāya prayacchati .
tāṃ vitananakāle daśāpavitrasya nābhiṃ karoti .
śuklānāmāvikorṇānāmamote dve daśāpavitre bhavato'daśākamanyatarat .

2.6.7.p25

udakena kledayitvā kṛṣṇāmūrṇāstukāmidamaham̐ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvā upagrathnāmītyupagrathya somavikrayiṇi tama iti tayā somavikrayiṇam̐ rarāṭe vidhyati .
svajā asi svabhūrasyasmai karmaṇe jāta ṛtena tvā gṛhṇāmyṛtena naḥ pāhīti kṣomavikrayiṇo rājānamapādatte .
yadi kṛcchrāyetāpaiva hareta .
indrasyorumāviśa dakṣiṇamiti yajamānasyorau rājānamāsādayati .
nīva gṛhṇīte .
adhvaryavā śaktavā iti yajamānaḥ pṛcchatyāśakāmetyadhvaryuḥ kathamāśakateti viṣṇum̐ stomamarutsmahi bṛhaspatiṃ chandām̐syutthāya yajūm̐ṣi vi parvatā ajihata sutaraṇā apo atāriṣamityadhvaryuḥ .
svānabhrājeti somakrayaṇānanudiśati .
rudrastvā''vartayatviti somakrayaṇīmāvṛtyānyayā gavā niṣkrīya yajamānasya goṣvapisṛjati .

2.6.7.p26

pṛṣatā varatrākāṇḍena somavikayiṇamapakṣāmaṃ nāśayati .
loṣṭairghnanti lakuḍairghnantītyekeṣām ... 8 ..
iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p27

7.3 atha saptamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
adityāḥ sado'sīti śakaṭasya nīḍe kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomā''stṛṇāti prattam̐ rājāna- madityāḥ sada āsīdeti tasminnāsādayati .
astabhnāddyāmityāsannamabhimantrayate .
āsādayatītyekeṣām .
vaneṣu vyantarikṣaṃ tatāneti vāsasā paryānahyati .
udu tyaṃ jātavedasamiti kṛṣṇājinenordhvagrīveṇa bahirlomnā'pidadhāti taraṇirviśvadarśata iti vā .
usrāvetaṃ dhūrṣāhāvityanaḍvāhāvupāsajati .
dhūrasīti dhurāvabhimṛśati .

2.6.7.p28

vāruṇamasīti śakaṭamutkhidati .
prāgīṣamavasthāpya varuṇasyottabhnātvityupastabhnoti .
dakṣiṇamanaṅvāhaṃ yunakti .
vāruṇamasīti yoktraṃ parikarṣati .
varuṇasya skambhanirasīti śamyāmavagūhati .
pratyasto varuṇasya pāśa iti yoktrapāśaṃ pratyasyati .
balīvardaṃ cābhinidadhāti .
evamuttaramanaḍvāhaṃ yunakti.

2.6.7.p29

hariṇī śākhe bibhradantareṣām̐ subrahmaṇya upasarpati palāśaśākhe śamīśākhe vā .
śakaṭamanvārabhya somāya rājñe krītāya prohyamāṇāyānubrūhi brahmanvācaṃ yaccha subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyati .
triranūktāyāṃ pracyavasya bhuvaspata iti prāñco'bhiprayāya pradakṣiṇamāvartante .
api panthāmagasmahītyuttareṇa rājānaṃ pūrvāvatikrāmato yajamāno'dhvaryuśca .
prajvalayantyagnīnāhavanīye varṣiṣṭhamādadhāti .
upaklṛpto'gnīṣomīyaḥ samaṅgo vandhumānyathā nirūḍhapaśubandhe lohastūparaḥ śmaśrulaḥ sthūlaḥ pīvā .. 9 ..
kṛṣṇaśveto lohitaśveto vā tena karṇagṛhītena yajamāno rājānaṃ pratīkṣate .
sāmānyavidhiraspaṣṭaḥ saṃhriyeta viśeṣataḥ . spaṣṭasya tu vidhernaivamupasaṃhāra iṣyate .. iti .

2.6.7.p30

audumbaryāsandyaratnimātraśīrṣaṇyānūcyā nābhi. daghnapādā mauñjavivānā tāmadhvaryava udgṛhṇanti .
agreṇa prāgvam̐śaṃ vāruṇamasīti śakaṭamākkhidatyudagīṣamavasthāpya .
baruṇastvottabhnātvityupastabhnoti .
dakṣiṇamanaḍvāhaṃ vimuñcati .
vāruṇamasīti yoktraṃ parikarṣati .
varuṇasya skambhasarjanirasīti śamyāṃ pravṛhati .
vicṛto varuṇasya pāśa iti yoktrapāśaṃ vicṛntati .
unmukto varuṇasya pāśa ityabhidhānīmunmuñcati .

2.6.7.p31

evamuttaramanaḍvāhaṃ vimuñcati .
avimucyottaramātithyāyāstantraṃ prakramayati .
ubhau vā vimucya .
agnīnanvādhāyedhmābarhirāharati .
saptadaśa sāmidhenyaḥ .
ikṣuśalāke vidhṛtī .
kārṣmaryamayānparidhīnidhma upasaṃnahyatyāśvavālaṃ prastaraṃ barhiṣi.
nirvapaṇakāle vaiṣṇavaṃ navakapālaṃ patnyā hastena nirvapati .

2.6.7.p32

patnyā vā hastāt .
anvārabdhāyāṃ vā srucā .
agnerātithyamasītyetaiḥ pañcabhistriṣu sāvitraṃ juṣṭaṃ cānuṣajati .
viṣṇumevottareṣu nigameṣūpalakṣayet .
yatprāgudvapanāttatkṛtvottaramanaḍvāhaṃ vimuñcati tenaiva kalpena yadi purastādavimukto bhavati .
vāruṇamasīti rājño vāso'pādatte .
varuṇo'si dhṛtavrata iti rājānam .. 10 ..
acchinnapatraḥ prajā upāvarohośannu śatīḥ syonaḥ syonā ityupāvaharati .

2.6.7.p33

atrā''sandyā udgrahaṇameke samāmananti .
urvantarikṣamiti gacchati .
yā te dhāmānīti saumyarcā rājānaṃ pūrveṇa dvāreṇa prāgvam̐śa prapādayati .
urvantarikṣaṃ vīhītyapareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tiharati .
varuṇasyartasadanirasīti dakṣiṇenā''havanīyamāsandīṃ pratiṣṭhāpayati .
adityāḥ sado'sīti tasyāṃ kṛṣṇā- jinaṃ prācīnagrīvamuttaralomā''stṛṇāti .
prattam̐ rājānamadityāḥ sada āsīdeti tasminnāsādayati .
varuṇasyartasadanamāsīdeti vā .

2.6.7.p34

ṣaneṣu vyantarikṣaṃ tatāneti vāsasā pariśrayati .
varuṇo'sīti rājānamabhimantrayate varuṇāya tveti vā . ..
evā vandasva varuṇaṃ bṛhantaṃ namasyā dhīramamṛtasya gopām. sa naḥ śarma trivaruthaṃ vi yam̐satpātaṃ no dyāvāpṛthivī upastha iti vāruṇyarcā rājānaṃ paricarati .
yatra kva cā''sīdedaitayaivā''sīdet .
agnim̐ rājānaṃ cāntareṇa mā saṃcāriṣṭeti saṃpreṣyati .
udvapanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
gārhapatye nava kapālānyupadadhāti .
caturgṛhītānyājyāni gṛhṇāti .

2.6.7.p35

caturhotrā''tithyamāsādayati .
vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati .
sarvamidhmamādadhāti sarvamaupabhṛtam̐ samānayate .
ājyabhāgābhyāṃ pracarya viṣṇum̐ haviṣā yajati .
dhruvāyāḥ śeṣaṃ karoti .
iḍāntā''tithyā saṃtiṣṭhate .
dhruvāśeṣādāpataye tvā gṛhṇāmīti kam̐se camase vā tānūnaptram̐ samavadyati caturavattaṃ pañcāvattaṃ vā .
avaśiṣṭo vikalpārtho yadi caturavattam .

2.6.7.p36

tadanādhṛṣṭamasīti sarvartvijaḥ samavamṛśanti .
samavamṛṣṭaṃ prajāpatau tvā manasi juhomīti triravaghrāyāntarvedi ninayati .
pratiṣiddhamekeṣām
asaṃcara utsiñcatītyekeṣām .
agnīnmadantyā''pā 3 iti pṛcchati .
madanti devīramṛtā ṛtāvṛdha ityāgnīdhraḥ pratyāha .
tābhirādraveti saṃpreṣyati .
madantībhiḥ pāṇīnprakṣālayante brahmā rājānaṃ visram̐sayati .

2.6.7.p37

am̐śuram̐śuriti tam̐ sarve sahiraṇyaiḥ pāṇibhirāpyāyayanti .
pratyupanaddhe'pa upaspṛśyeṣṭā rāya iti prastare nihnuvate savyānnīcaḥ pāṇīnkṛtvā dakṣiṇānuttānān .. 11 ..
iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p38

7.4 atha saptamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
pravargyeṇa pracaryopasadā pracaratyupasadā vā pracarya pravargyeṇa pracarati .
yadātithyāyā barhistadupasadāṃ tadagnīṣomīyasya tatprastaraparidhi .
stīrṇaṃ prastarabarhirupasatsu śayāḥ paridhayaḥ .
upasadastantraṃ vyākhyāsyāmaḥ .
tasyāmājyam̐ haviḥ .
agniḥ somo viṣṇurdevatāḥ .
upām̐śuyājena kalpo vyākhyātaḥ .

2.6.7.p39

agnīnanvādhāya ṣoḍaśadārumidhmam̐ saṃnahyati .
vedaṃ kṛtvā'gnīnparistīrya pāṇī prakṣālyolaparājīm̐stīrtvā yathārthamājyapātrāṇi prayunakti sphyam̐ sruvam̐ sruca ājyasthālīṃ yena cārthaḥ .
pavitre kṛtvā yajamāna vācaṃ yaccheti saṃpreṣyati vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati prokṣiteṣu vācaṃ visṛjate .
sphyamādāya stīrṇāyā vederlomabhyo'dhistambayajurharatyuparaṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyate .
yadanyadbarhiṣaḥ patnīsaṃnahanācca tatsaṃpreṣyati .
yatprāgājyagrahaṇāttatkṛtvā dhruvāyāmeva gṛhṇāti .
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantryedhmaṃ vediṃ ca prokṣya prokṣaṇya- vaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjyāgnimabhimantrya pūrvāmāghārasamidhamādhāya dhuvām̐ sruvaṃ ca sādayatyeṣā'sadaditi mantram̐ saṃnamati viṣṇvasi vaiṣṇavaṃ dhāma prājāpatyamityājyamabhimantrayate .
vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati navadheṣmaṃ prativibhajya sarvamidhmamādadhāti .

2.6.7.p40

aṣṭāsu devatāsvagnimupavājya sruvāghāramāghāryāgnītparidhīm̐ścāgniṃ ca tristriḥ samṛḍḍhīti saṃpreṣyati saṃmṛṣṭe pravaraṃ pravṛṇīte yathā mahāpitṛyajñe sīda hotarityuktvā ..12..
dhruvāyā aṣṭau juhvāṃ gṛhṇāti caturupabhṛti .
sādayati srucau hotā''dāpayati .
ghṛtavatīmadhvaryo srucamāsyasvetyucyamāne juhūpabhṛtāvādāya sakṛdatikrāntastisro devatā yajati .
uttarataḥ prathamāyāḥ puronuvākyām̐ saṃpreṣyati dakṣiṇata itarayoḥ .
yajjuhvāmājyaṃ tasyārthenāgniṃ yajatyardhena somam . yadupabhṛti tajjuhvāmānīya tena viṣṇum .
pratyākramya yā te agne'yāśayā tanūriti sruveṇopasadaṃ juhoti .
madantībhiḥ pāṇīnprakṣālayante brahmā rājānaṃ visram̐sayatyāpyāyayanti nihnuvate ca yathā purastāddakṣiṇottānaiḥ pūrvāhṇe savyottānairaparāhṇe .

2.6.7.p41

agnīddevapatnīrvyācakṣva subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyati .
bāgvāyoḥ patnītyapareṇa gārhapatyamupaviśyā''gnīdhro devapatnīrvyācaṣṭe senendrasya dheneti vā .
subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati .
anūpasadametāni kriyante .
evaṃ trirātram̐ sāyaṃprātaḥ pravargyopasadbhyāṃ pracarati .
supūrvāhṇe paurvāhṇikībhyām̐ svaparāhṇa āparāhṇikībhyām .
yā te agne'yāśayā tanūriti prathame'hani sāyaṃprātaḥ sruvapradānāṃ juhoti .
yā te agne rajāśayeti dvitīye .

2.6.7.p42

yā te agne harāśayeti tṛtīye .
yadi puro yudhyeyurayaḥ prathamāyāmavadhāya juhuyāt .
rajatam̐ hiraṇyaṃ madhyamāyām .
haritamuttamāyām .
yadi saṅgrāmaṃ yudhyeyurityekeṣām .
ayajñasaṃyuktaḥ kalpaḥ .. 13 ..
madhyamābhyāṃ paurvāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaryāgreṇa prāgvam̐śaṃ trīnprācaḥ prakramānprakramya śaṅkuṃ nihanti sa paścārdhe vedeḥ .
vimime tvā payasvatīṃ devānāṃ dhenum̐ sudughāmanapasphurantīmindraḥ somaṃ pibatu

2.6.7.p43

kṣemo astu na iti ṣaṭtrim̐śatprācaḥ prakramānprakramya śaṅkuṃ nihanti sa pūrvārdhe .
paścārdhyācchaṅkoḥ pañcadaśa dakṣiṇataḥ pañcadaśottarataḥ prakramya śaṅkū nihanti te śroṇī pūrvārdhyācchaṅkordvādaśa dakṣiṇato dvādaśottarataḥ prakramya śaṅkū nihanti tāvaṃsau .
akṣṇayā mānena saṃpādya pradakṣiṇam̐ spandyayā paryātanoti .
anvātanoti pṛṣṭhyām .
tāṃ karoti yathā darśapūrṇamāsayoryadanyatsaṃnāmāt .
sphyena vighanena parśvā paraśunā ca .
yatprāguttarasmātparigrāhāttatkṛtvottaravedyāḥ kalpena daśapadāmuttaravediṃ karoti .
am̐hīyasīṃ purastādityekeṣām .

2.6.7.p44

uttareṇottaraṃ vedyam̐saṃ prakrame cātvālaḥ
paścāddvādaśasūtkaro vidyate'parimite vā .
tāvantareṇa vedeḥ saṃcaraḥ .
prācīnamāgnīdhrātpratīcīnaṃ cātvālādityekeṣām .
udumbaraśākhābhiśchannāṃ parivāsayati .
śvobhūte .. 14 ..
uttamābhyāṃ paurvāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaryārdhavrataṃ pradāya tadānīmevā''parāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracarati .
pravargyamudvāsyopasadamupaiti yadi pūrvo bhavati .

2.6.7.p45

ardhavrataṃ pradāyā''gnerāvṛtā'gniṃ praṇīyāgnyāyatana ūrṇāstukāṃ nidhāyāgniṃ pratiṣṭhāpyā''mikṣāyai maitrāvaruṇyai sāyaṃdohāya vatsānapākaroti .
indrāya ca dadhigharmāya gharmadugho vatsam .
sarvāṇyaindrāṇi bhavantītyekeṣām .
agnivatyuttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhṇāti .
na parigṛhītāmaprokṣitāmadhicaratyāstaraṇāt .
sutyārthāni kāṣṭhāni māhāvedikaṃ ca barhirupaklṛptaṃ bhavati tūṣṇīkābhiradbhiḥ kāṣṭhāni vediṃ barhiśca tristriḥ prokṣati .
tūṣṇīṃ barhiṣā vedim̐ stṛṇāti yayā darśapūrṇamāsayoḥ .
ā ghā ye agnimindhate stṛṇanti barhirānuṣak . yeṣāmindro yuvā sakheti staraṇīmeke samāmananti .. 15 ..

2.6.7.p46

iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p47

7.5 atha saptamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
upaklṛpte śakaṭe maṇḍalacakre prayuktapūrve tayoḥ purāṇāngranthīnvi- srasya prakṣālya navānkurvanti cchadiṣmatī yugyakṛte kṛtvā'greṇa prāgvam̐śamavasthāpya yuñjate mana ityauttaravedike juhoti .
devaśrutāviti padatṛtīyasyaikadeśena patnī dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣiṇāmakṣadhuraṃ dakṣiṇenottānena triḥ parācīnamupānaktyevamuttarasya .
sarvā upānaktītyekeṣām .
ājyena cetyekeṣām .
havirdhānābhyāṃ pravartyamānābhyāmanubrūhīti saṃpreṣyati pravartyamānābhyāmanubrūhīti vā .
triranūktāyāṃ prācī pretamiti samudgṛhṇantaḥ prācī pravartayanti .
suvāgdeva duryām̐ āvadetyabhimantrayate yadyakṣa utsarjet .

2.6.7.p48

yatra vedimavakrāmatastaddakṣiṇasya ivirdhānasyottarasyāṃ vartanyāṃ vedyante hiraṇyaṃ nidhāyedaṃ viṣṇuriti juhoti .
irāvatī dhenumatī ityevaṃ pratiprasthātottarasya .
adhvaryurdakṣiṇasya havirdhānasya karmāṇi karoti pratiprasthātottarasya .
apajanyaṃ bhayaṃ nudāpa cakrāṇi vartaya gṛham̐ somasya gacchatamindrasya sam̐sadamiti paścārdhe vedervitṛtīyadeśe manasā hotā padā janyaṃ bhayaṃ pratinudatyadhvaryuryajamāno brahmā vā .
apareṇottaravediṃ trīnpratīcaḥ prakramānprativikramyātra ramethāmityabhitaḥ pṛṣṭhyāṃ nabhyasthe sthāpayataḥ .
yathārtham̐ havirdhānayoḥ .. 16 .. antarālaṃ kurutaḥ .
vaiṣṇavamasi viṣṇustvottabhnātvityupastabhnutaḥ .
purastādunnate bhavataḥ .

2.6.7.p49

divo vā viṣṇavuta vā pṛthivyā ityāśīrpadayarcā dakṣi- ṇasya havirdhānasya dakṣiṇaṃ karṇātardamapareṇa geyo nihanti viṣṇornukamityuttarasyottaraṃ karṇātardamapareṇa pratiprasthātā .
viṣṇordhruvamasīti tatraite nibadhnītaḥ .
viṣṇordhruvo'sīti granthī kurutastau prajñātau bhavataḥ .
ūrdhvāḥ śamyāḥ samutkṛṣyopariṣṭātpariveṣṭayato yathā suṣṭhu.
paryantyāḥ sthūṇā minutaḥ .
yathā'greṇa kharam̐ saṃcaro bhavati .
agreṇa havirdhāne sthūṇe nihatya tayoruda- gagraṃ vam̐śa nidhāya prāco vam̐śānādadhāti .
viṣṇoḥ pṛṣṭhamasīti madhyamaṃ chadiradhi nidadhāti .

2.6.7.p50

viṣṇo rarāṭamasīti purastādrarārṭī pariśrayati .
tejanī rarāṭyaiṣīkī prācyaṇūkāṇḍā madhye vitatāṃ tāṃ vam̐śe nibadhnāti .
viṣṇoḥ śnyaptre stha iti rarāṭyā antau vyavāsyati .
kaṭām̐stejanīśca pravartaṃ chadiṣāmantarāleṣvanvavasyanti .
tānantarvartā ityācakṣate .
pari tvā girvaṇo gira ityabhitaḥ pariśrayataḥ .
pūrvamaparaṃ ca dvāre kurutaḥ .
adhvaryurdakṣiṇāṃ dvāreyīṃ pariṣīvyati pratiprasthātottarām .

2.6.7.p51

viṣṇoḥ syūrasīti sīvyataḥ .
viṣṇordhruvo'sīti granthī kurutastau prajñātau bhavataḥ .
vaiṣṇavamasi viṣṇave tveti saṃmitamabhimṛśataḥ .
pra tadviṣṇuḥ stavate vīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ . yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśveti saṃmitāddhavirdhānātprāgupaniṣkrāmataḥ .
upaniṣkramya vā japataḥ .
trīnprācaḥ prakramānprakramya japata ityekeṣām .. 17 ..
iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p52

7.6 atha saptamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
dakṣiṇasya havirdhānasya purokṣaṃ catvāra uparavā bhavantyavāntaradeśeṣu prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bāhumātrāḥ saṃtṛṇṇā adhastādvidhṛtā upariṣṭāt .
abhrerādānaṃ parilekhanaṃ ca yūpe vyākhyātam .
pūrvayordakṣiṇaṃ parilikhyāparayoruttaraṃ parilikhatyaparayordakṣiṇaṃ pūrvayoruttaram .
evamanuprarvāṇyeṣāṃ karmāṇi kriyante .
rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavānkhanāmīti khanati .
rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavānniṣkhidāmīti niṣkhidati .
bṛhannasītyabhriṃ praharati .

2.6.7.p53

virāḍasīti bāhumupāvaharati bāhū vā .
idamahaṃ taṃ valagamudvapāmīti pām̐sūnudvapati .
idamenamadharaṃ karomītyuparavabile'vabādhate .
nirasto valaga iti harati .
avabāḍho durasyuriti yatra kharaṃ kariṣyanbhavati tasmindeśe nivapati .
gāyatreṇa chandasā'vabāḍho valaga ityuparavabile'bhryā nigṛhṇāti .
evamitareṣu .
uttareṇottareṇa mantreṇa bāhumupāvaharatyuttareṇottareṇa ca chandasā nigṛhṇāti .

2.6.7.p54

gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jāgatamānuṣṭubhamityāmnātāni chandāṃsi .
virāṅasīti pūrvayordakṣiṇaṃ yajamāno'vamṛśati samrāḍasītyaparayoruttaramadhvaryuḥ .
saṃmṛśa imānāyuṣe varcase ca devānāṃ nidhirasi dveṣo yavano yuyodhyasyamaddveṣām̐si yāni kāni cakṛma- devānāmidaṃ nihitaṃ yadastyathābhāhi pradiśaścatasraḥ kṛṇvāno anyām̐ adharānsapatnānityadhastātsaṃmṛśataḥ .
kimatretyadhvaryuḥ pṛcchati bhadramiti yajamānaḥ pratyāha tannau sahetyadhvaryuḥ .
svarāḍasītyaparayordakṣiṇaṃ yajamāno'vamṛśati viśvārāḍasīti pūrvayoruttaramadhvaryuḥ .
saṃmṛśato yathā purastāt .
kimatreti yajamānaḥ pṛcchati bhadramityadhvaryuḥ patyāha tanma iti yajamānaḥ .
rakṣohaṇo valagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavāniti .. 18 .. yavamatībhiradbhiruparavām̐striḥ prokṣati .

2.6.7.p55

rakṣohaṇo valagahano'vanayāmi vaiṣṇavāniti yavamatīrapo'vanayati .
yavo'sīti yavaṃ prāsyati .
rakṣohaṇo valagahano'vastṛṇāmi vaiṣṇavāniti prācā barhiṣā'vastṛṇāti .
rakṣohaṇo valagahano'bhijuhomi vaiṣṇavāniti hiraṇyamantardhāya sruveṇābhijuhoti .
rakṣohaṇau valagahanau prokṣāmi vaiṣṇave ityadhiṣavaṇaphalake prokṣatyaudumbare kārṣmaryamaye pālāśe vā taṣṭe pradhimukhe sam̐hite purastātsamāpikarte paścāddvayaṅgulena tryaṅgulena caturaṅgulena vā paścādasam̐hite saṃtṛṇṇe asaṃtṛṇṇe vā .
rakṣohaṇau valagahanāvupadadhāmi vaiṣṇavī ityadhiṣavaṇa phalakābhyāmuparavānapidadhāti dvau dakṣiṇena dvāvuttareṇa .
rakṣohaṇau valagahanau paryūhāmi vaiṣṇavī ityauparaveṇa purīṣeṇa paryūhati .
rakṣohaṇau valagahanau paristṛṇāmi vaiṣṇavī iti darbhaiḥ paristṛṇāti .

2.6.7.p56

rakṣohaṇau valagahanau vaiṣṇavī ityabhimantrayate .
rakṣohattvā balagahatprokṣāmi vaiṣṇavamityadhiṣavaṇacarma prokṣati .
lohitamānaḍuhamupariṣṭāllomā''secanavadyathā'bhiṣavāyopāptaṃ bhavati .
rakṣohattvā valagahatstṛṇāmi vaiṣṇavamityadhiṣavaṇaphalakayorāstṛṇāti .
tasmim̐ścaturo grāvṇaḥ sam̐sādayatyūrdhvasānūnāhananaprakārānuparaṃ prathiṣṭhaṃ madhye pañcamam .
bṛhannasītyekaikam .
rakṣoghno vo valagaghnaḥ prokṣāmi vaiṣṇavāni- tyupare grāvṇaḥ saṃmukhānkṛtvā prokṣati .
auparavasya purīṣasyāgreṇopastambhanaṃ caturaśraṃ kharaṃ karoti yāvantamāptaṃ pātrebhyo manyate .. 1m̐ ..

2.6.7.p57

iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p58

7.7 atha saptamapraśne saptamaḥ praṭalaḥ .
uttarata āgnīdhrīyaṃ minoti madhye vederardhamantarvedyardhaṃ bahirvedi prācīnavam̐śaṃ vimitaṃ viminvanti dakṣiṇataupacāram .
agreṇāparaṃ vedyantaṃ triṣu prakrameṣvaparimite vodīcīnavam̐śam̐ sado dakṣiṇataḥ pratikṛṣṭataraṃ yāvadṛtvigbhyo dhiṣṇiyebhyaḥ prasarpakebhyaścā''ptaṃ manyate .
dakṣiṇena pṛṣṭhyāṃ prakrame madhye sadasa audumbaryavaṭaḥ .
abhrerādānaṃ parilekhanaṃ ca yūpe vyākhyātam .
dive tveti parastādarvācī prokṣati .
apāmavanayanaṃ yavaprāsanaṃ barhiṣā'vastaraṇaṃ ca yūpe vyākhyātam .
ucchrayasva vanaspate sajūrdevena barhiṣeti prācīnakarṇāmudgātrā sahocchrayatyuddivam̐ stabhāneti vā .

2.6.7.p59

dyutānastvā māruto minotvityavaṭe'vadadhāti .
paryūhaṇaṃ parirakṣaṇaṃ pariṣecanaṃ ca yūpe vyākhyātam .
tasyāḥ karṇe viśākhe vā hiraṇyaṃ nidhāya ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇethām̐ svāheti sruveṇābhijuhoti .
āmūlādanvavasrāvayati .
yajamānamātrīsaṃmitā varṣiṣṭhāḥ sthūṇā minuto yathā suṣṭhu .
paryantyā nābhidaghnā odumvarīmabhyagnā minoti .
nīcaiḥ sado vṛṣṭikāmasya minuyāduccairavṛṣṭikāmasya viparītameke samāmananti .
nava cchadīm̐ṣyupaklṛptāni bhavanti.

2.6.7.p60

udīco vam̐śānādhāya prāco vam̐śānādadhāti .
aindramasīti trīṇi madhyamāni chadīm̐ṣyudañci nidadhāti .
indrasya sado'sīti trīṇi dakṣiṇāni viśvajanasya chāyeti trīṇyuttarāṇi .
dakṣiṇānyuttarāṇi karotyaudumvarīmabhisaṃmukhāni .
navachadi tejaskāmasya minuyāditibrāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni chadīm̐yapi teṣāṃ yāthākāmī .
kaṭām̐stejanīśca pravartaṃ chadiṣāmantarāleṣvanvavasyanti tānantarvartā ityācakṣate pari tvā girvaṇo gira ityabhitaḥ pariśrayataḥ pūrvamaparaṃ ca dvāre kuruto'dhvaryurdakṣiṇāṃ dvāreyīṃ pariṣīvyati pratiprasthātottarāmindrasya syūrasīti sīvyata indrasya dhruvo'sīti granthī kurutastau prajñātau bhavataḥ .
aindramasīndrāya tveti saṃmitamabhimṛśataḥ .
prāgvam̐śasya sadohavirdhānayośca .. 20 .. samānam̐ sāṃkāśinam .

2.6.7.p61

nāsam̐sthite some'dhvaryuḥ pūrveṇa dvāreṇa havirdhāne praviśyāpareṇa niṣkrāmedyadi niṣkrāmedidaṃ viṣṇurvicakrama iti japet .
nāpareṇa sadaḥ praviśya pūrveṇa niṣkrāmedyadi niṣkrāmeduttiṣṭhannojasā saheti japet .
atroparavakarmaike samāmananti .
cātvālāt purīṣamāhṛtya dhiṣṇiyānnivapati caturaśrānparimaṇḍalānvā .
vibhūrasītyāgnīdhrīyamāgnīdhrāgāre yathottareṇāntarvedi saṃcaro bhavati .
antaḥsadasamitarān .
vahnirasītyapareṇa sadobilaṃ pṛṣṭhyāyāṃ prakrame hotrīyam .
śvātro'sīti dakṣiṇena hotrīyaṃ maitrāvaruṇasya .

2.6.7.p62

uttareṇa hotrīyamudagāyatānitarān .
tutho'sīti brāhmaṇāccham̐sina uśigasīti poturandhārirasīti neṣṭuravasyurasītyacchāvākasya pratikṛṣṭataram .
śundhyūrasīti mārjālīyaṃ bahiḥsadasaṃ dakṣiṇārdhe vedeḥ samamāgnīdhrīyeṇa yathā dakṣiṇenāntarvedi saṃcaro bhavati .
raudramanīkam̐ sarvatrānuṣajati .
atra vedistaraṇameke samāmananti .
uttaravediṃ kharamuparavāndhiṣṇiyām̐śca na stṛṇāti .. 21 ..
iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .

2.6.7.p63

7.8 atha saptamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
agnīṣomīyasya paśostantraṃ prakramayati .
tasya nirūḍhapaśubandhena kalpo vyākhyātaḥ .
ṣaḍḍhotā paśviṣṭiścāṅgabhūte na vidyete .
agnīnanvādhāyā''tithyāparidhīnidhma upasaṃnahyati .
agnīnparistīrya pāṇī prakṣālyolaparājīm̐stīrtvā yathārthaṃ pāśukāni pātrāṇi prayunakti .
yatprāgājyagrahaṇāttatkṛtvā pratihṛtya gārhapatye pāśukānyājyāni gṛhṇāti .
evā vandasvetyupasthe brahmā rājānaṃ kurute .

2.6.7.p64

ādadate grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśaṃ camasānātithyābarhiridhmamājyānyagnīṣomīyaṃ cānunayanti .
utpatnīmānayantyanvanām̐si pravartayanti .
praitu brahmaṇaspatnīti neṣṭā patnīmudānayati .
athāhamanukāminītyānīyamānā japati .
suprajasastvā vayamityapareṇa śālāmukhīyamupaviśya dārśapaurṇamāsikānmantrāñjapati .
śālāmukhīyaṃ gārhapatyakarmabhyo'nvavasyanti tasmingārhapatyakarmāṇi kriyante .
samapivratānhvayadhvamiti saṃpreṣyati .
tam̐ hvayante yajamānasyāmātyān .

2.6.7.p65

adhvaryuṃ yajamāno'nvārabhate yajamānaṃ patnī patnīṃ yajamānasyāmātyāḥ .
tānahatena vāsasā pracchādya pracaraṇyāṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā pracchādanārthasya vāsaste daśāyām̐ hiraṇyaṃ baddhvā'jye'vadhāya srugdaṇḍe vāsaso'ntamupaniyamya śālāmukhīye vaisarjanau juhoti tvam̐ soma tanūkṛdbhya iti pūrvāmāhutiṃ juhoti juṣāṇo apturājyasya vetu svāheti dvitīyām .
śeṣamājyasya karoti .
śālāmukhīye'gnipraṇayanānyādīpayati sikatāścopayamanīrupakalpayata udyacchatīdhmamupayaccha tyupayamanīrupayate dhāryamāṇe .. 22 ..
agnīṣomābhyāṃ praṇīyamānābhyāmanubrūhīti saṃpreṣyati praṇīyamānābhyāmanubrūhīti vā .
triranūktāyāmayaṃ no agnirityagniprathamāḥ somaprathamā vā prāñco gacchanti .
yathārthamanunayanti .
anugacchantyamātyāḥ .

2.6.7.p66

anunayantyagnīṣomīyam .
āgnīdhrīya etamagniṃ pratiṣṭhāpyāgne nayeti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti .
śeṣamājyasya karoti .
nidadhati grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśaṃ camasāṃśca .
atiharantītarāṇi .
uttareṇā''gnīdhrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītyoru viṣṇo vikramasvetyauttaravedike juhoti .
yathetamamātyāḥ pratigacchanti .
somo jigāti gātuviditi saumyarcā'pareṇa dvāreṇa havirdhāne brahmā rājānaṃ prapādayati

2.6.7.p67

pūrveṇa gataśriyaḥ .
urvantarikṣamanvemīti pūrveṇādhvaryuḥ praviśyādityāḥ sado'sīti dakṣiṇasya havirdhānasya nīḍe kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomā''stṛṇāti .
prattam̐ rājānamadityāḥ sada āsīdeti tasminnāsādayati .
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantryedhmaṃ vediṃ ca prokṣya prokṣaṇyavaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjyāpareṇottaravediṃ mantreṇa barhiḥ stṛṇāti yayā darśapūrṇamāsayoḥ .
sanneṣvājyeṣu yūpasaṃmānena pratipadyate .
agnīṣomīyaṃ paśumupākaroti .. 2. .. sa vyākhyātarūpaḥ .
pravaraṃ pravṛtyā''śrāvamṛtupraiṣādibhiḥ saumikānṛtvijo vṛṇīte .'
indram̐ hotrātsajūrdiva ā pṛthivyā iti hotāram .

2.6.7.p68

apisṛjya tṛṇamasphya utarānvṛṇīte .
agnimāgnīdhrādityāgnīdhram .
aśvinā'dhvaryū ādhvaryavādityātmānaṃ pratiprasthātāraṃ ca .
mitrāvaruṇau praśāstārau praśāstrāditi maitrāvaruṇamindro brahmā brāhmaṇāditi brāhmaṇāccham̐sinaṃ marutaḥ potrāditi potāraṃ gnāvo neṣṭrāditi neṣṭāram .
agnirdevīnāṃ viśāṃ pura etā'yam̐ sunvanyajamāno manuṣyāṇāṃ tayorasthuri gārhapatyaṃ dīdāya gacchatam̐ hiṃ mā vāyurādhām̐sītsaṃpṛñcānāvasaṃpṛñcānau tanva iti yajamānam .
juṣṭo vāco bhūyāsamityetābhyāṃ pravṛtaḥ pravṛto dūretyanantaraṃ pravarāt .
hutvā'dhvaryuruttarānvṛṇīte .
savanīya eke pravarānāmananti .

2.6.7.p69

hutāyāṃ vapāyām̐ subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyati pitāputrīyā subrahmaṇyā bhavati .
aparāhṇe vasatīvarīrgṛhṇāti vahantīnām .
nāntamā vahantīratīyāt .
saṃdhāvātapasya cchāyāyāḥ .
kūlasya vṛkṣasya svayaṃ vā chāyāṃ kṛtvā .
haviṣmatīrimā āpa iti pratīpaṃ tiṣṭha- nkumbhaṃ kumbhīṃ vā'bhipūrayati .
yadyagṛhītāḥ sūryo'bhinimrocedyo brāhmaṇo bahuyājī tasya gṛhātkumbhyānāṃ gṛhṇīyāt .
yadi taṃ na vindeyuragnim̐ hiraṇyaṃ cā''dāya pareyādyatrā''paḥ syustajjyotirupariṣṭāddhārayanhiraṇyamantardhāya vare datte gṛhṇāti .

2.6.7.p70

agnervo'pannagṛhasya sadasi sādayā. mītyapareṇa śālāmukhīyamupasādayati .
astamite saṃvādaprabhṛtinā paśutantreṇa pratipadyate .
tasya dakṣiṇena ivirdhānamuttareṇa vā samavattaṃ pariharati .
na yajamāno bhakṣānbhakṣayati bhakṣaṇameke samānanti .
patnīsaṃyājāntaḥ .. 24 .. agnīṣomīyaḥ saṃtiṣṭhate .
niśāyāṃ basatīvarīḥ pariharati sarvato na purastāt .
utkrāmatetyuktvā'ntarvedi yajamānaḥ patnī ca bhavataḥ .
nādīkṣitamabhi pariharati .

2.6.7.p71

ādāya kumbham̐ savye'm̐se'tyādhāyāpareṇa prāja hitamatikramya dakṣiṇayā dvāropanirhṛtya dakṣiṇaṃ vedyantamanu parihṛtyendrāgniyorbhāgadheyīḥ stheti dakṣiṇasyāmuttaravediśroṇyām̐ sādayati .
ādāya kumbhaṃ dakṣiṇe'm̐se'tyādhāya yathetaṃ pratyetyottarapūrvayā dvāropanirhṛtyottaraṃ vedyantamanu parihṛtya mitrāvaruṇayorbhāgadheyīḥ sthetyuttarasyāmuttaravediśroṇyām̐ sādayati .
ādāya kumbham̐ savye'm̐se'tyādhāya tīrthena prapādya viśveṣāṃ devānāṃ bhāgadheyīḥ sthetyāgnīdhre sādayati ..
atra vasanti .
subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyati pitāputrīyā subrahmaṇyā bhaveti .
yā yajamānasya vratadhuktāmāśire duhrata yā patnyāstāṃ dadhi- grahāya yā gharmadhuktāṃ dadhigharmāya taptamanātaṅkyaṃ payo maitrāvaruṇāya śṛtātaṅkyaṃ dadhyādityagrahāya kurutāditi saṃpreṣyati.
āgnīdhra ṛtvijo'laṃkṛtā vasanti .
prāgvam̐śe patnīṃ jāgarayanti .

2.6.7.p72

havirdhāne yajamāno rājānaṃ gopāyati gopāyati .. 25 ... iti hiraṇyakeśisūtre saptamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
saṃpūrṇo'yaṃ saptamaḥ praśnaḥ .

2.6.7.p73

oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ .
gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
atha saptamapraśnaprārambhaḥ .

2.6.7.2

tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
vātsalyāspitarau kapolayugalaṃ svasyā''gatau cumbituṃ
dṛṣṭvā''kuñcitamāsyapadmamamalaṃ se pasmitaṃ sattvaram .
bhanyonyaṃ śivayostataḥ suvadane yukta hyabhūtāṃ tayo-
ritya yena vinoditī sa bhagavānbālo gajāsyo'vatu .. 1 ..
vidyāmahāgaṇapatiṃ devaṃ vyāḍīśvaraṃ tathā .
yogeśvarī ca vāgdevī lakṣmīnārāyaṇau ravim .. 2 ..

2.6.7.5

satyāṣār̤ha muniśreṣṭhaṃ jātarūpaśiroruham .
gurūṃśca mātāpitarau natvedānoṃ yathāmati .. 5 ..

2.6.7.5_74

bhokopāhana kutukādgopīnāthena dhīmatā .
satyāpāḍena racitaṃ sūtraṃ vyākhyāyate mayā .. 4 ..

2.6.7.5_75

sūtracā imayā tartumārabdha mandaśaktinā .
tatrāvalammo mama tu pāre gantuṃ gurusmṛtiḥ .. 5 ..

2.6.7.551

sarvakāmo'gniṣṭomaḥ.
kāmyante te kāmā iṣṭāni sarva kāmā yena sādhyāḥ sa sarvakāmo'gniṣṭomaḥ . te ca
kāmāḥ svargaprajāpaśuhiraṇyādayaḥ . evaṃ kriyāntarasādhyā anye'pi lokanyāsātsū.
damavyavahitaviprakṛṣṭajñānaṃ bhuvanajñāna sūrye saṃyamādityādipātañjalasūtrabodhitayogadhāraṇā-
sādhanakamuvanajñānamapi sarvaśabdena grāhyam . pragītyadhikaraṇībhūtasaṃkhyāvācī stoga-
śabdaḥ . sa cātra lakṣaṇayā tatsaṃbaddhayajñāyajñiyākhyastotraviśeṣakaraṇakastutiparo
jñeyaḥ . agneḥ stomaḥ stutiyasminso'gniṣṭomaḥ . yogarūḍhaṃ padam . agnistutisaṃpāda -
kena yajñāyakṣiyanāmakena stotreṇa saṃsthā samāptiryasya so'griṣṭoma iti niṣkṛṣṭo'gni
.
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [7.saptamapraka-
ṭomaśabdārthaḥ . agniṣṭogasya sarvakāmatve śrūyate śākhāntaram-"ekasmai vā anye
yajñāḥ kāmāyā''hiyante sarvebhyo'miṣṭomaḥ " iti . āhiyante kriyanta ityarthaḥ .
kāmpa eva phalavattā jaiminīyaḥ sādhitā . na cāsmacchākhāyāmamiṣṭomasya phaḻaṃ śrūyate .
naca tasminnasati kathamityākāśāprakaraṇamudeti . tathā ca tena vasante vasante yajeta
tasya nānupakāntayordarśapūrṇamāptayorāhāra ityādika na vyākhyātuṃ yuktamiti phalameva
buddhvā puruṣaḥ pravartata iti tadādau vaktuṃ yuktam . nanu sarvakāmo'gniṣṭoma
iti vākyasya phalasādhanībhūtāgniṣṭomavidhāyakatvātphalasya yajamānaniṣṭhatvādetadvākyaṃ
yājamānasūtra eṣa paṭhitavyamiti cenna . sādhyasādhanākākṣānivṛttau satyamitikarta-
vyatākāsodayena tadartha sādhyasādhanākāsānivartakasyā''dhvaryavādiprayogarūpetikartaḥ
vyatāvidhānātpūrvameva sarvakāmo'niṣṭoma iti vākyapāṭhasya yuktatvāt . nanvekasmai vā
bhanye yajñāḥ kāmāyā''hiyante sarvempo jyotiṣṭoma ityapi śrūyate . tataśca trivṛ.
spañcadaśaḥ saptadaśa ekaviśaḥ. etāni vāva tāni jyotī śrapi . ya etasya stomā
ityanayā śrutyā stomacatuṣṭayavarasu karmasu śaktyavagamādvyāpakaṃ dharma parityajya kiparya
vyāpyadharmanirdeśaḥ kṛta iti cenna . ukthyena paśu kāmo yameta, ṣoḍaśinā vīryakāmo
yajeta, atirātreṇa pranākāmo yanetetyādibhiḥ śrutibhirukthyādiṣu stomacatuṣṭa yavatsu
agniṣṭomaguṇavikāreṣu karmasu niyataphalaśravaṇatāyā bādhitatvena jyotiṣṭomaśa-
denāniṣṭomasyaiva grahaṇāt . naca pātiṣṭomena svargakāmo yenata...śrāvapyāgniṣṭo.
masya grahaṇaṃ jyoti nāmaśabdenāstviti vācyam . ekasmai vā anye yajñā iti sarvakā
matvānikaśrutivirodhāpattyā tathā vaktamaśakyatvāt . ukmādiparatvamapi vakuma-
śakyam . teṣvapi svatantraphalaśravaṇāt . maca jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta tyassāḥ
śruteḥ kāvakāśa iti śakyam . atyagniṣṭomādiṣvavakāśasaṃbhavāt . viśvaniti tu ,
phalaspāśravaṇātphalamantareṇa vidhiśnutera nupapattaravaśyaṃ phale kalpayitavye sarvābhilaṣitatvena
svarga evaṃ kalpito jaimininā sa svargaḥ syātsarvānpratyaviśiṣṭatvāditi sūtreṇa .
sūtrārthastu yadekaṃ phalaṃ sa svargaḥ syātsarvānsarvapuruṣānprati aviśiṣṭatvāditi .
yanna duḥkhena saṃbhinna naca grastamanantaram .
abhilāṣopanītaṃ ca tatmukhaṃ svaḥpadāspadam ..
iti yavanapratipāditaniratiśayasukhaviśeṣātmasvargasyābhimatatvena viśiṣṭatulyatvādi-
tyarthaḥ . svargasukha duḥkhānanuṣaktaniti kṛtvā sarvābhimataṃ paśvādisukhaṃ duḥkhānuṣaktamarūpaṃ ceti
kecideva prārthayante . svargasukhaṃ tu bahavaḥ prārthayanta pūrvasūtrārthaḥ . pratyayācati
dilīya sūtram . tasyārthaḥ-pratīyate niratiśayasukhatvenāmilaṇyate sarvairiti pratyayasta-
mmāca hetorityarthaḥ . tathā cārya nirgavito'rthaḥ-duḥkhānanuṣaktasmādhikaraṇakṣaṇadhvaṃsāna-
-
170 paṭalaḥ ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam . 551

2.6.7.551_76

dhikaraṇaniratiśayasukhātmasvargasya sarvapuruṣābhimatatvena sarvābhilaṣitatvena ca. eṣa
phalatvena parikalpyata iti . pratyavāyaparihārastu sarvābhilaṣito'pi pratyavāyāpekṣayā
kiyatā'pi vilambena hṛdayamāgacchati . svargaḥ kasyacitpuruṣasyāvinataḥ kasyadhimā
bhimata ityayaṃ viśeṣo'tra nāsti kiṃtu sarva puruṣābhimata evetyato mātyaviśiṣṭa iti
sūtreṇa . sūtrāstu-yadekaṃ phalaṃ sa svargaḥ syātsarvānsarva puruṣānpratyaviśiṣṭavāriti .
yanna dukhena saṃbhinnaṃ naca grastapanantaram .
abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspadam ..
iti vacanapratipāditamukhaviśeṣamayasvargasya bhūyomichaṣitatvātsarvābhimatatvāsthakaratvāca

2.6.7.551_77

svarga eva phalasvena kalpyate . pratyavāyaparihārasya sarvābhilaṣitatve'phi duṣkaratvena
sasya phalatvaṃ na kalpyata iti . pratyayāntratīyate niratiśayamukhatvena saṃbīyata iti
pratyayastasmāśca hetoḥ svarga evaṃ phalatvena kahapyata iti pratyayāceti dvitīyasūtrārthaḥ .
ataḥ sa phalaṃ na bhavati . etaduḥkhanivṛttirapi phaḻaṃ na bhavati duṣkarasvāt . tatastu
sukarajñānaṃ sukhameva paraṃ phalaṃ, taccānatiśayatvana svargarūpamiti. draṣṭavyam . ayaṃ
spāyaścaturthādhyāye tṛtīyapāde vartate . niśreyasaphalakatvaṃ tu agniṣṭomokthyādisādhāraṇa
karmabhiniśreyasamityanenā''cāryeṇa pradarśitam . niyatakarmamātraviṣayaṃ vaitat . tathaḥ
jñānadvārā sākṣādvetyanyadetat . ya evaṃ vidvānagniṣṭomena yajate prāmātāḥ prajā janapati

2.6.7.551_78

paripramātā gṛhṇātītyarthavādena phalakalpanā'pi sākṣācchūpamāṇe śraute. phaḻe sati na
yuktā . rātrisatre svatantre karmaṇi tu pratitiṣṭhanti ha vai ya etā rātrīrupayantītyatra
vidhyudeśe phalāśravaṇāraphalamantareṇa vidhiśnuteranupapatteravaśyaṃ phale kalpayitavya
bhārthavādikaṃ pratiṣṭhākhyaṃ phalamuktam . viśvajidadhikaraṇanyāyenānupasthitasvargakalpane
tasya prakṛtasaṃbandhakalpane gauravāvavādopasthitasyaiva prakṛtaphalatvakalpane. lāghavāt .
etaduktaṃ naimininā-ṛtau phalārthavādamaṅgavatkāṇāniniḥ . phalamātreyo nirdeśādaśrutī
manamānaṃ syāt . aṅgeṣu śrutiḥ parārthatvāditi . katau rātrisatre pratitiṣṭhanti ha vai ya
etā rātrīrupayantīti phalaśrutiḥ . yasya parṇamayī juhūrbhavati na pāpa5 ślokaḥ śṛṇo-

2.6.7.551_79

tīti parṇatādāvana iva phalārthavāda kāmajinirācāryoṃ manyata iti prathamasūtrārthaḥ .
bhātreya ācāryastu pratitiṣṭhanti ha vai, ya etāṃ satrīrupayantīti śrutī pratiṣṭhāyā
nirdeśātpratiṣṭheva phalam . aśrutī, arthavāde'pi phailāśravaṇe mati hi anumāna
kalpya svargādirūpaṃ phalaṃ syāt . prakṛte tu pratiṣṭhārūpaphalaśnavaṇamevāsti . ato mātra
svargaḥ phalasvena karapyata iti manyate . rātriśabdena jyotiaurāyarityādivākyotpā-
.
1
.

2.6.7.551_80

1sa.ga. phaladha.
.
552
satyāpāṭhaviracitaṃ śrautasūrva- [samaprame
.
ditāni sautyāni karmāṇyucyante . tarūpaḥ karmasamudāyaḥ samiti dvitīyasūtrārthaḥ .
aṅgeṣu śrutiḥ phalaśrutiḥ parārdhatvārakānāṃ pradhānārthatvādaḻe pu aṅgaviṣayiṇī yā śrutiḥ
phalaśrutirarthavāda eveti kāmanimyāyayorubhayorapi mate tulyameveti tṛtīyasūtrāryaḥ .

2.6.7.551_81

idamadhikaraṇaṃ caturthādhyāye tṛtīyapāde vartate . sākṣācchyamāṇaśraunaphāsattādeva rātri-
satra ārthavādikaphalakalpanam . bhaṅgeṣu phalaśravaṇaṃ kamidhātuśravaṇaṃ vinā'rthavāda
eva . tathāca sūtram-samaste katāvartha śrūyamāṇaṃ yanamāna: kāmayate tathā
nityeṣu yajñāleṣu yāni tu kāmayatiḥ śrāvayati paṣā''pārasyodhatāyā
nīcestāyāṃ pārthavādā itare tathā'nyeṣu yatāne purīṣavatī karoti pranayavena
paśubhiḥ puroṣavantaṃ karoti yadyūpaṃ minoti suvargasya lokasya prajñātyā iṣe tyo
kheti śākhāmācchinattīṣamevorna yajamāne dadhātīti . jaiminirapi caturthīdhyāye tṛtīya-
pāī dravyasaṃskārakarmasu parārtha vāraphalaśrutirarthavādaḥ syādutpatteścātatpradhānatvāditi .

2.6.7.551_82

bhatra dravye phalaśrutiryasya parṇamayī juhūrbhavati na pāpa5 ślokara gṛṇotītyevamāyā.
saṃskāre phalaśrutiryadāte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛta ityevamācā . karmaṇi phalaśrutirya-
prayānānyānā ijyante varbheva tadyajñāya kiyate varmayajamānāyetyevamādyā . atra karma-
pada tvarthakarmaparaṃ draṣṭavyam . saṃskārakarmaṇaḥ pṛthaksaṃkīrtanāt . evaṃ 1 kamidhāturyeṣu
śyate tānyevecchāviṣayāṇi kāmayitavyāni nānyānīti . dravye saṃskāre'rthakarmaṇi ca
phalaśnatirarthavādaḥ syātteṣāṃ parārthatvātkratvarthatvāditi pūrvamūtrārthaḥ . utpatteḥ, yasya parṇa
mayī juhūrbhavatītyāditattadvākyabodhitaparṇamayatvādityādyutpatteḥ . bhatatpradhānatvāttaccha.
mena puruṣa ucyate . sa eva pradhānaṃ yatra sā tatpradhānā na tatpradhānā'tatpadhanī

2.6.7.551_83

sasyā bhāvastattvaṃ tasmātpuruṣapradhānatvābhāvādityarthaḥ . tenāsphitupradhānatvaṃ siddha
bhavati . tatpradhānatvaṃ tadarthatvaṃ tasyābhāvāditi nirgaulato'rtha iti dvitīyasūtrārthaḥ .
sthānaḥ kratvarthapuruṣārthayonijñāseti sūtre prathamopāttakratvarṣapadasūcitā katuprayuktiḥ
pāradvayena vicāritā, idānī caramopāttapuruṣārthapadasūcitā prayuktirvicāryata iti pādā.
ntaratvamānantarya ca bodhyamiti sasomake karmaṇi tribhi ṣabhirācāryoṃ vyavaharati sarva-
kāmo'miṣṭomaḥ, yasya bhrātṛvyaḥ sobhena yajeta jyotiṣṭome prāganīṣomīyāditi .
jyotiṣṭome prāganīṣomīyādityatra jyotiṣṭomaśabdaḥ sādhāraṇa eva virodhābhāvāt .
manye vānapeye trivṛtpañcadaśaḥ saptadaśa ekaviraśaḥ . etāni vāva tāni jyoti vi.

2.6.7.551_84

yaṃ etasya stomā itiśrutisiddhastomacatuṣṭayasādhyatvābhāvena jyotiṣṭomavābhāvātkarṣa
thārvedikamantrāṇāmivā''dikasāmavedīyamantrāṇāmapi prāganīṣomīyādupāṃśusvaniyama-
prāptiḥ saṃbhaktīvi cenna. prakṛtipvetena vacanenopāṃśutvaniyame siddhe vājapeye prakṛtivādi.
9
sa. ma. jaināta jyoṃ.
110paṭala gopīnāthamadṛkṛtajyosāvyākhyāsametam .
kṛtiḥ kartavyatinyāyenaiva tatprāptisaṃbhavāt . nacaivamagniṣṭomaśabda evātra prayoktavyaḥ .
ukthyādiṣu tu vājapeya ivopāṃśuvaniyamaḥ prāpnotyaveti vācyam . ukthyādīnāṃ catu-

2.6.7.551_85

rṇāmapi tattatkratuviśeṣe prakṛtitvamastīti jñāpanā-jyotiṣṭomaśabdopādānājjyotiṣṭoma-
śabdenāpyāgaraṇakartavyatāpratipādanārthatvāt . bhagniṣṭomavadukthyādīnāṃ nityatvamapi
bhavatītijñāpanārthatvācca . jyotiṣṭomaśabdaḥ stomacatuṣṭayavatkarmapara ityuktameva . agni
ṭomaśabdaḥ saṃsthāviśeṣaparaḥ . somaśabdo'tra latāviśeṣaparo natu candrādiparaḥ . tasya
prakṛte'nupayogāt . anyathā dravyākāṅkṣānivṛttirna syāt . somaśabdavācyadravyavi.
śeṣasya matvaryalakṣaṇayā yāgaviśeṣaṇatvam . tathācāyamoṃ bhavati somavatā yāgeneṣṭa
bhāvayediti . etenodbhidādivadyāganāmadheyatva nirastaṃ jñeyam . tatra śyāmalā'mlā ca
niṣpannā kṣāriṇī tvaci māṃsalā śleṣmalā manī vallo somākhyā chāgabhojanamiti

2.6.7.551_86

māyurvedataḥ somasvarūpamavagantavyam . sa ca mukhyaḥ parvatajaḥ somasyeva maunavatasya
makṣa iti liṅgāt . mūjavatā manavato hoti baudhāyanenādhvaryusomavikrayiṇoḥ praśna-
prativacanayoreva tathoktatvāca . abhāva itaraḥ . mūnavacchandaḥ parvatavācī . somābhāve
pūrtīkānamiṣuṇayādityādiḥ pratinidhiryāyaḥ . pratinidhāvapi mukhyaśabna eva pravartate .
prākṛtāstveva mantrāṇāṃ śabdāḥ pratinidhiṣvapītyāśvalāyanokteḥ . āmnānādaśabdatvamapā.
vācatarasya syāt . tādādvā tadārugaṃ syātsaṃskārairaviśiṣṭatvāt . uktaṃ ca tatvama-
syeti pratinidhau cāvikāramāśrityaiva mantraḥ prayoktavya iti prathamasūtrārthaḥ . ānnā-
nātsomābhāve patīkānabhiṣaṇuyāditipratinidherāmnānāt . itarasya pratinidherita

2.6.7.551_87

rasya mukhyasyeti yāvat . pratinidhau gṛhote'pi amāvāca . aśabdatvaṃ pratinidhī na
vidyate śabdo mukhyadravyavācakaḥ śabdo yatra. somaśabdaḥ pratinidhistasya mānastattvaṃ
tatsyātpratinikbhūitadravye mukhyadravyaśabdapravṛttirna bhavatīti dvitīyasūtrārthaḥ . idaṃ pūrva-
sūtrārthopari pūrvapakṣasūtram . sa eva mukhyasya yo'rthaḥ . sa evārṣaḥ prayonanaṃ yasya sa
tadarpaḥ pratinidhistasya bhāvastatvaṃ tasmāt . pratinidhestādātpratinidhirūpaṃ dravya tadārūpaṃ
sevā''khyā yasya tattadākhyaṃ tannāmakameva syāt . saṃskārairaviśiṣṭatvātsaṃskārastulyatvāce
saṃskārā mukhyadravyasya ta evāsyetyevaṃ ca tulyasaṃskāratvam . pratinidhinā kṛte'pi
mukhyenaiva kṛtaṃ bhavatīti rahasyam . vāśabdaḥ pūrvapakṣavyāvartakaḥ . iti tṛtīyasūtrārthaḥ .

2.6.7.551_88

uktaṃ ṣaṣṭādhyāye tṛtīyapāde tattvaṃ saṃskārairaviśiṣṭatvam . asya pratinidherdavyasya
pratinidhau cāvikārāditi jaiminyukteśca navamādhyāye tṛtīyapāde .

2.6.7.551_89

yugapatkāmayeta.
pūrvasūtre'miṣṭomasya sarvakāmatoktā tatraikasminneva prayoge sarne kāmāḥ kāmayitavyā
āhosvitprayogabhedeneti vicāre, ucyate-ekasminprayoge sahava sankiāmānsvarga-
15. ga. śande .
[7 saptamaprabhe-
SS
554
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūrva-
pramāpaśuhiraṇyādīnīpsitānkāmayeta . yathā paśukāmo'nekānpaśanekasminprayoge kāma-
pata evaṃ sarvānkāmānkāmayeta . yathā vaikasmādānaropaṇātphalaṃ lāyā gandha ityanūtpayante
tapaikena prayogeṇānekāni phalānyapyutpayanta eveti mūtrārthaḥ .

2.6.7.551_90

āhārapṛthaktve vā.
vāśabdaḥ pūrvapakṣaṃ jyāvartayati . tadasti yugaparakāmayeteti kiṃ tārha āhārapṛ.
thakva eva . āhāraḥprayogaḥ. ekaikasminprayoga ekaikaṃ kāmaṃ kāmayeteti
pradhānabhūtāni nadarthāni karmāṇi pradhānasaṃnidhau guṇaḥ śiṣyamāṇaḥ pratipradhāna vibhajyate
hi . paśudṛṣṭānte hi ekanātyā kroḍīkṛtānāṃ banāmapi paśūnā mekaphalasvameva . nayātra
tathā kiṃtu tattatphalasya tattatsvarūpeṇaiva phalatvaṃ natu phalatvena koḍaukāraḥ . nahi sarva-
sya sarva kāmyamānatvena kāmyam . tathācedamidamiti buddhacā yagrāhya tanai kayā
kosaka śakyata iti pratipradhānamanāvṛttiryuktaina . yaccaikasya karmaṇo'nekaphalatā
dṛṣṭeti tadapyanakāntikameva . prako sarveṣāṃ phalāno svatantratvenā''nuṣaṅgikaphalasya
dṛṣṭāntatvenopādānāsaṃbhavāt. catu(dhyāye tṛtīyapāde tatra sarve'viśeṣāt . yomasiddhiyoṃ.
spattyasaṃyogāditi sūtrāmyāṃ jaimininā'pi evameva siddhāntitam . sūtrārthastu tatra sarva-
kāme karmaṇi aviśeṣātkāmatvāviśeṣātsarve kāmā api yugapatsyūriti pūrvasūtrārthaḥ .
uttarasūtrārthastu yasya yasminkāme 'bhilāṣastasya tādṛśasyārthasya kāmasyaiva yogena prayoge-
ṇānuṣṭhānena siddhirna sarveṣāmarthānāṃ yugapat . sarvotpattāṣayogitvātsarvasvasyoddeśyapatī.
tiparyavasānārthatvābhāvāt . sarvaśabdasyeha mukhyatve'pi noddeśyasamarpakatvaṃ sāpekṣatvārikatu
nirapekṣatvātkāmaśabdasyaiva . tataśva grahattvavatsarvatvasyoddeśyapratītiparyavasānārthatvāmā-
vāduddeśyaviśeṣaṇatvameveti grahaikatvanadavivakṣitatvānna sāhityena phalatvaṃ kiṃtu ekaikasyaiva
kāttam . karasya pradhānatvātkarmaṇo guṇatvārapratipradhāna gumāvṛttiryukaiveti bhāvaḥ .

2.6.7.551_91

tena vasante vasante yajeta .
venāgniṣṭomaina . tacchandasya sarvanāmna utsargataḥ nihitaparāmarśitvātkāgyasya
niyatakālanābādhāca tacchannena saṃnihitasyāmiṣṭomasya viśeṣyasyaiva parāmarśo na tu
sarvakāmaviśeṣaṇasyāpi parāmarśaḥ . nahi kāmanāyā vasanta evaṃ jananamiti niyamaḥ .
tenāponitye paryavasyati . vasantagrahaṇaṃ vasantamātrameva grāhyāmati . yadi saṃvatsare saṃba.
msara ityucyate tadā yasyāṃ tiṣī prathamaḥ prayogastasyāmeva tiyāvamyāsaḥ kartavyaḥ
syāttathā mā mṛt . basante yasyāṃ kasyāṃcidaniṣiddhāyāṃ tithī yateti . nityatve'pye.
tasya darśapūrṇamāsādivatphalopabandhaḥ pratyetavyaḥ . nityatvaṃ caitasparṇasaṃstavāt . tathā

2.6.7.551_92

hi bhūṣate bhāyamāno ve bāmaṇamimikraṇavā nāyate brahmavaṇarṣimyo yona devebhyaḥ
150 paṭalaḥ ] gopīnāthaṃmakṛtajyālāvyākhyāsametam .
anayā pitṛbhya iti . somāntānyajñānanukramya naiyamika hyetahaṇasaṃstunamiti vasiṣṭhavacana
somapāyavicchede prāyaścittaśravaṇam .
anadhītya dvino vedānanutpādya ca vai pranāḥ .
aniṣvā śaktito parmokṣamicchantra natyadhaḥ ..
iti bhakaraṇe pratyavāyaśravaṇaṃ cāpi nityatve sādhakam . atra yadyapi yarityavi.
śeṣaṇokta tathā'pyagniṣṭomasaṃstho jyotiṣṭomaḥ soma eva . sa eṣa yataḥ pañcavidho'gni-

2.6.7.551_93

hotraṃ darśapūrṇamāptī cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ sa eṣa yajñānāṃ saṃpannatama iti pakṣasaṃ.
sthāvaśyakatābodhakavacanāpraṇavākye somasyaiva saṃpannatamapadena murūpayajñasvoktaḥ .
eṣa vāta prathamo yajño yajñānāṃ yannyotiṣṭomo ya etenāniṣṭvā'dhānyena yatetyatra
jyotiṣṭomasya ya etenetyagniṣṭomaḥ prakaraṇālikā cati pañcamādhyāye tṛtīyapādagatasūtro.
ktanyāyena prathamayajñatvājjyotiṣṭomo'gniṣṭomasaṃsthaḥ somo nityaḥ sarvakāmopacandhātkā-
bhyaśca . sūtrārthastu enenetyaniṣṭoma saṃsthā niśyite . tasaṃsthāyu tasyaiva prakaraṇatvāditi
prathamasūtrāḥ . chinādapi agniṣṭomasaṃsthasyaiva nirdeśaḥ prathamo yajña iti likam .
iti dvitīpasūtrārthaḥ . jyotiṣṭomo'gniṣṭomasaṃstho nityaḥ sarvakāmopabandhārakāmyā .

First 96 of 905 passages. Read on

Linked texts (4)