Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 30

Vācaspatya 30

Language
Sanskrit

Contents

30.1.1

avivāhitāvasthāyāmupacārāt
“kaumārā pūrvavacane,, pā0 | “anekāni sahasrāṇi
kumārabrahmacāriṇām | divaṃ gatāni viprāṇāmakṛtvā
kulasantatim” manuḥ | ataeva aśvadākalpe “ekavarṇā
bhavetkanyā ityādinā ṣoḍaśavarṣāntāyā api kumārītva
muktam | tat bālake “kumāra mātā bibhartti” ṛ0
5,2,1, kumārasya retaḥ siktaṃ na sambhavati” śata0brā0
1,4,5,7, “kanyānāṃ saṃpradānañca kumārāṇāñca rakṣaṇam”
manuḥ nātrokti vināpi kāvye rājadārake kumāraśabdaḥ
prayujyate | “āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūtorathane dissṛṣṭaḥ” | “kumārasainyaṃ sapadi sthitaṃ ca tat”raghuḥ
“tadānujagmatuḥ sthāṇuṃ kumārāviva pāvakī” rāmā0
viśvasāreokte 15mantrabhede pu0 16vidyāyāṃ kho ḍīp
mantraviśeṣāṇāṃ saṃjñābhedāśca tantrasāre darśitā yathā
viśvasāre nibandhe ca | “chinnoruddhaḥ śaktihīnaḥ
parāṅmukha udīritaḥ | badhironetrahīnaśca kīlitaḥ
stambhitastathā | dagdhaḥ strastaśca bhītaśca malineśca tiraskṛtaḥ
bheditaśca suṣuptaśca madonmattaśca mūrcchitaḥ | mṛtavīryyaśca
bhomaśca pradhvastobālakaḥ punaḥ | kumāraśca yuvā prauḍhovṛḍo
nirrisaṃ śakastathā | nirvījaḥ siddhihīnaśca mandaḥ kūṭastathā punaḥ | niraṃ śakaḥ sattvahīnaḥ kekarojīvahīnakaḥ | dhūmitoliṅgitau khyātau mokṣitaśca sudhātmakaḥ
atidīpto'ṅgahīnaḥ syādatikruddhaḥ samīrataḥ | atikrūraśca subrīḍaḥ śāntamānasa eva ca | sthānabhraṣṭaśca vikaloniḥsnehaḥ parikīrttitaḥ | ativṛddhaḥ pīḍitaśca vakṣyāmyetān sulakṣaṇam | manoryasyādisandhāntairvyāptirna yojyalacyate | saṃyukto vā viyukto vā purākrāntiścā punataḥ

30.1.2

caturddhā pañcadhā vāpi sa mantraśchinnasaṃjñakaḥ | āṭimadhyāvasāneṣu bhūvaujadvayatāñchitaḥ | baddhamantraḥ sa vijjñeyobhaktiktivivarjitaḥ | māyātritayaśrīyojarākāhīnastu
yomanuḥ | śaktihīnaḥ sa kathito yasya madhye na vidyate
kāmavījaṃ mukhe māyā śirasyaṅga gameśya ca | asau parāṅmukhaḥ proktoṅkāro vindulāñchitaḥ | ādyāntamadhye
vimūrcchā na bhavedūbadhiraḥ smṛtaḥ | pañcavarṇomanuryaḥsyānne phārkenduvivarjitaḥ | nevahīnaḥ sa vijñeyo duḥkhaśokāmayapradaḥ | āṭimadhyāvasāneṣu kuṃṭhaprāsādavāgbhavau
hakārovindu mān jīyo vāvaśāpi catuḥkalaḥ | māyā
namāṃsi ca padaṃ nāsti yasmin sa kīlitaḥ | ekaṃ madhye dvayaṃ mūddhi yasminhastapurandarau | na vidyete sa mantrastu
stambhitaḥ siddhivarjitaḥ | vahniprayāṇayugāyukto yasya mantrasya mūrddhani | saptā dhā dṛśyate tantu dagdhaman pracakṣate
hasta dvayābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhiraṣṭabhirha śagate'kṣaraiḥ
strastaḥ śobhiritau yasya mukhe na praṇava smṛtaḥ | śivovā śaktiraya vā bhītākhyaḥ sa prakīrttitaḥ | āṭau
madhye tathā cānte yasya māruṣa catuṣṭayam | eṣaeva malino mantraḥ sarvavighnasanvitaḥ | yasya madhye ṭakāro'sti
kavacaṃ mūrddhani dvidhā | astraṃ tiṣṭhati mantaḥ sa tiraskṛta udāhṛtaḥ | dyodvayaṃ hṛdaye śīrṣe ṣaṣaṭvauṣaṭ tu
madhyame | eṣava bheditomantraḥ sarva śāstravivarjitaḥ | trivarṇo haṃsahīnoyaḥ sa suṣuptaudāhṛtaḥ | mantrovāpyatha yā
vidyā saptādhikaṭagākṣarā | phaṭakārapañcakādiyeormadonmatta udāhṛtaḥ | taddvastaṃ sthitaṃ madhye yasya mantraḥ
sa mūrcchitaḥ | virāme'ṅgasya yo mantro mṛtavīryyaḥ sa

30.1.3

ucyate | āṭau madhye tathā cānte caturakṣayutomanuḥ
jñātavyobhīma ityeṣa yaḥsyādaṣṭādaśākṣaraḥ | ekonaviṃśatyarkso vā yomantrastārasaṃyutaḥ | hrasai khāṅkuśavījāḍhyaṃ
pradhvastaṃ taṃ pracakṣate | saptaryakṣo bhavedvālaḥ kumāro'ṣṭākṣaraḥsmṛtaḥ | ṣoḍaśākṣo yuvā praur̤haścatvāriṃśadviparṇa tuḥ
liṃ śadvarṇaśśutaḥpraṇivarṇomantraḥ śatākṣaraḥ | catuḥśatākṣaraśvāpi vṛddhaḥ sa parikīrttitaḥ | gavākṣaro mupayuto macurnistvaṃ śa īritaḥ | yasyāvasāne hṛdayaṃ śiromantrau ca
madhyataḥ | śikhā varmma ca na syātāṃ vauṣaṭ phaṭkāra eva
vā | śivaśaktipravarṣahīno vā sa nirvījaḥ udāhṛtaḥ
eṣu sthāneṣu phaṭa kāraḥ ṣoḍhā yasmin prahṛṣyate | sa
mantraḥ siddhihīnaḥsyā nmandaḥ paṅkaktyakṣaromanuḥ | kūṭa ekākṣaro mantraḥ sa evoktoniraṃ śakaḥ | hṛdayaṃ sattvahīnaḥ
syātta taryastastu kekaraḥ | ahrasvagejīvahīnaḥ sārddhasaptākṣaromanuḥ| sārddhaṃ dvādaśavarṇo yā mūṣitaḥ sa tu ninditaḥ
sārddha goḍalasampradekaviṃśativarṇakaḥ | triṃśadvarṇāntimadartho'thaḥsyādācittiḥ svataḥ | dvāviṃśatyakṣaro mantro
mohitaḥ parikīrttitaḥ | dvātriṃśadvarṇo mantroyaḥ sapraviṃśatiyarthakaḥ | kṣudhārttaḥ sa tu vidyeyaścaturviṃśativarṇakaḥ | ekādaśākṣarovā'pi pañcaviṃśatisaṃkhyaṃkaḥ | tayorvyāsatyartho vā mantro'sātīpradīritaḥ | ṣaḍ viṃśatyakṣaromantraḥ ṣaṭtriṃśadvarṇakastathā | triṃśadekonavarṣā vā
tvaṅgahīnaḥ sa eva hi | aṣṭāviṃśatyakṣaroya ekatriṃśadvarṇāyi vā | atikruddhaḥ savijñeyo ninditaḥ sarvakarmasu
triṃśadakṣarakomantraścatvāriṃśattathāpi vā | atakrūraḥ

30.1.4

sa vijñeyo ninditaḥ sarvakarmasu | catvāriṃśattamā vidyā triṣaṣṭyaugatā bhavet | tāvatsaṃkhyā nigaditā ma
ntrāḥ ṣor̤aśasaṃjñakāḥ | pañcāśadakṣarā ye syurmantrāste gātramānasāḥ | ekonaśataparyyantaṃ pañcāśadakṣarādita | te sarve
kathitāmantrāḥ sthānabhraṣṭā na śobhanāḥ | trayodaśākṣarā
ye syurmantrāḥ pañcadaśākṣarāḥ | vikalāste 'bhidhīyante śataṃsāddhaṃ śataṃ tathā | śatadvayaṃ dviyamatirekahīnā tathāpi vā
yāvacchatatrayaṃ saṃkhyā niḥsnehāste prakīrttitāḥ | cataḥśatasamārabhya yāvadrūpeyasaṅkhyakam | ativṛddhaḥ sa mantrastu sarvaśāstravivarjitaḥ | sahasrādadhikā mantrā da
ṇḍakāḥ proktāstathāḥ | dvisahastrākṣarāmantrāḥ khaṇḍagāḥsampraśa katāḥ | jñātavyāsautvarūpānte mantrāete yathāsthitāḥ | tathā vicārya boddhavyā mantibhiḥ sarvakarmasu
doṣāṇimānavijñāya yomantra bhajate budhaḥ | siddhirna
jāyate tasya kalpakoṭiśatairapi" atha mantrāṇāṃ doṣaśāntiḥ taduktaṃ tatraiva "aṣṭāṭiṣṭāthe mantrāstanmatantre niṣphalāḥ| te sarve siddhimāyānti bhātkārauṣaprabhāvataḥ | bhātkāvyaiḥ puṭodya man vidyāṃ viśodhayataḥ | śatamaṣṭottara pūrva prajapet phalasiddhaye | tadā
anulomaṅgāvidyā yathoktaphaladā bhavet | mātṛkāpuṭitaṃ
kṛtvā madhye varṣā vidhāyaca | mantravarṇāṃstataḥ karyātkrobhanantaṃ samātam | baddhā tu yojiṅgudrāṃ tāṃ saṃkocaprādhārapaṅkajam | taḥtumadhyāttu mantra varṣān kurvatasa gatāgatān
brahmarandhāvadhi dhyātvā vāyumāpūryya kumbhayet | sahasraṃ
prajapenmantraṃ mantradoṣopaśāntaye" | tathā | "eṣu dvaṃyeṣu
prānteṣu māyāṃ kāmamathāpi vā | vidhā cādī śriyaṃ caiva

30.1.5

tadū pañcaviśuddhaye" | tathā | "tārasaṃpuṭitoyāpi duṣṭamanto'pi sidhyati | yasya yanna bhaveṅgalaktiḥ so'pi mantro'sya
sidhyati” tathā | “praṇaveonmāṭakā devī kṣunne kṣolanvatattrayam | ammṛtalayasaṃyogād duṣṭamantro'pi sidhyati”
tatna vidyāyāṃ “kumārī yā ca vidyeyaṃ tayā mantrā
patibhrate ! | kevalaṃ priyirūpeṇa śaktirūpeṇa kevalam”
muṇḍāmā0 | 17kharodreokta vākhādicakrasya kharabhede
puñcakrayaṅgasyavākhādicakre vihatiḥ| tatra skande “agneḥ
putraḥ kumārastu bīyān śaravaṇālayaḥ” bhā0 ā0
66a0 | “kumāramabhigabhyāya vīrāñcasanivālimam
aśvamedhamayā to naro nāstyatna saṃśayaḥ” bhā0 va0
84a0 | tasya kandarpāpekṣayādhikasaukumāvyattitvāttattvam
18vālopadravakaragrahabhede “skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena
tripurāriṇā | bibhartti cāparāṃ saṃjñāṃ kumāraḥ iti sa
grahaḥ”suśrutaḥ | 16śuddhasuvarṇa na-medina saṃjñāyāṃ kan
varuṇavṛkṣe tiktaśāke | svārthe ka | bālake hemaca0
tasyedaṃ tasya bhāvo vā aṇ | kaumāra jiguptaye bālya1vasthāyāṃ 'dehino'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ
jarā” gītā
kumārakalyāṇa ma0 | cakradattokta ghṛtabhede tallakṣaṇaṃ yathā
“śaṅkhapuṣpī vacā brāhmī kuṣṭha ttriphalayā saha | drākṣā saśarkarā śuṇṭhī jīvantī jīrakaṃ balā | pṛṭī durālabhā

30.1.6

bilva' dāḍima' hurasaḥ sthirā | raktaṃ cyāramūlantu sūkṣmailā bajrapippalī | eṣāṃ karṣasamairbhāgerdhṛtaprastha' vipācayet | kaṣāye kaṇṭakāryāśca kṣīre tāṃrvāddhataṅguṇe | etat kumārakalyāṇaṃ ghṛtarātnaṃ sukhapradam | balavaryākaraṃ dhanyaṃ puṣṭyamivalavṛhnaṇam | kāyāsarvva grahālakṣmīkrimidantagadāpaham | sarvvālāmayahuraṃ dṛnnoṅgadaṃ viśeṣataḥ”
kumāraghātin li0kumāraṃ hanti hana-ṇini | śiśumārake
kumārajīva pu0 kumāra jīvayati jīva-ṇic acū ṣṭapṛ0
sa0 | (‘jayāpotā) jīvanvavṛkṣe ratnamā0
kumāradeṣṇa pu0 kumārāṇāṃ dātā dā-bā0 deṣṇac | kumāra
dātari “kumāradeṣṇāḥ jayataḥ punarbhuvaḥ” “ṛ0 10,24,
5, kumāradeṣṇāḥ kumārāṇāṃ dātāraḥ, bhā0
kumāradhārā strī bhārattokte tīrthabhede | “pratāmarūparogatvā mailarājasamīpataḥ | tattrābhiṣekaṃ kurvāṇo'śvamnedhomamavāpnuyāt | pitāmahasya sarasaḥ pramrutā loka
pāvanī | kumāradhārā tattraiva triṣu lokeṣu viśrutā | yatna
snātvā kṛtāthauṃ'srīyātkāmamayagacchati | ṣaṣṭakāloprasādena sukhyate ca mahatyayā" bhā0va08| adhyāye sthitam
viddhatamuttaratna tatraiva yathā
"navagrahāpratiṣṭhānaṃ skandasya ca niṣedhanam | apasmāragrahasyoktaṃ revatyāśca punaḥṣṭathak | pūtanāyāstathā'ndhāyā
maṇḍikā śītapūtanā | naigameyacikitsā ca grahotpattiḥ
sayonilā | kaumāratantraśāstre ṣukāraureṣu ca kaurttitam"
"athāto navagrahākata vinnānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
gādhagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanañcāthava taram | atyagniṃ
kāraṇāñcaiva suśrutekayanāḥ śṭaṇu | 1skandagrahastu prathamaḥ

30.1.7

2skandāpasmāra evaca | śakunī 4 revatī caiva 5 pūtanā cāthapūtanā 6 | pūtanā śītanāmā ca tathaiva camukhamaṇḍikā | navamo 6naigameyaśca yaḥ pitṛgrahasaṃjñitaḥ | dhācīmācoḥ prāk pradiṣṭopacārācchaucācārāṅgalyanācārahīnān
bastān dṛṣṭāṃstrāsayantān prayānteonnā pūjāhaito hiṃsyuraite
kumārāt | aiśvaryātte na śakyā viśanto dehaṃ dṛṣṭa
mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṃ vākyaṃ tanmanābhipretyai krityānyeṣāṃ yāmi dehe bhavanti | bhūnāstaḥ catajasagandhaḥ
stanaddiṅkāsyo itacalite kampadaśanelaḥ | uddignaḥ susujitabaddarunmarodī skandāttau bhavati ca gāḍhamuṣṭivarddhāḥ

30.64.1

niḥsaṃjño bhavati punarbhaveddimaṃjaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṭatyatīva | viṇmūce sajati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenañca prasujati tatsakhāmipacaḥ 2 | vastāṅgo bhayacakito vihatagandhaḥ saṃstrāvipraśatha rapoḍitaḥ samantāt | sphoṭoñca prahatatanuḥ pradāhapāko viṃjña yo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā 3
raktāsyo haritamalo'tipāṇḍu dehaḥ stamto vā jvararujapākavedanāvyaiḥ | revatyā' vya' thatatanuśca karṇanāsaṃ mbannāsi
mṭaśamabhipauḍitaḥ kumāraḥ | raktāṅkaḥ mnarpati dṛśaṃ divā
na rātrī vipraskhina' sajati ca kākatulyagandhaḥ | aṅgīktau tṛṣitatadūruhaḥ kumārastṛṣṇāsambharbhavati ca pūtanāsṭahautaḥ 5 | yo dveṣṭi stanamavadāruṇāṅagagandho bhinnarva rsahitabhirardyamānaḥ | durvarṇaḥ satatamadhaḥprayo'llagandhikka' mṭa yuryarabhipacau'lpataptamārmarttaḥ | charddimmo bhayama'tavepate prarudyāt saṃkaucaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ
vinnāṅgo bhṭamamatisāryyate ca yasta' jānīyānmukhamaṇḍi
gautapūtanāttaṃ m7 | mlānāṅgaḥ suhuriraghāṣapāpadvakko baṅgāśī kaluṣanirāṅgatodaro yaḥ | sohego bhavati ca mūrttatyagandhaḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vakramaṇḍikārttaḥ 8 | yaḥ
phenaṃ vamati vimamyate ca madhye soddegaṃ vilapati corddhamīcamāṇaḥ | nauryaiṃta pratatamatho vasāsagandhiniḥsaṃ jño
bhavati hi naigameyajuṣṭaḥ 6 | praśramo yaḥ stanaddeṣau surute cāviyakkakaḥ | taṃ bālaṃ na cirāddhanti graṅaḥ sa
mpūrṇalakṣaṇaḥ | virautamataḥ sādhya' ciktasam̐dacirāhitam
ggṛhe purāṇḍavikrayyamajya bālaṃ śucauguciḥ | sarvaṣān
prakiretsenaṃ tailedaupañca kārayet | sadā saṃvikṣatañcāpi

30.64.2

juhuyāṅgavyavāhanem | sarvagandhauṣadhīgairjairmantrasāktairasaṅga tam | kambo hastikāmyañca saṅgā sāheti saṃsmyaran | namaḥ skandāya deyāya grahādhipataye namaḥ| śirasā tvābhibande 'haṃ pratisṭahṇīṣva me balim | nauhajo nirvikāraśca śiśurbha jāgratāṃ sukham
athātaḥ skandagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsāmaḥ | skandagrahopahṭatān kumārāṃścāpya yakṣate | vātaghnadrumapatrāṇāṃ niḥkvāthaḥ
pariṣecane | teṣāṃ mūleṣu siddheṣu tailamabhyañjane hitam
sarvagandhavarāmustakaivyaiṃgaṇaiścāpyata ucyate | devadāruṇi rākhāyāṃ madhureṣu drumeṣu ca | siḍa' sarpiṣa sucora' pānamasmai prayojayet | sarṣapāḥ vya nakulo vaśā kākādanī
vṛtam | uṣṭrānāsthigavāñcaiva romāṇyādhūpanaṃ śiśoḥ
somavallīmindravallīṃ śamīṃ vilvasya kaṇṭakān | rugādanyāśca mūlāni grathitānyeva dhārayet | raktānyi mālyāni
tathā patākā raktāśca gandhā vividhāśca bhakṣāḥ | ghaṇṭā
ca devāya balirnivedyaḥ śukkusta ṭuḥ skandagrahe hitāya
khānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryyāttunaḥ śāśvatavaiśvavaistu | mantreṇa gāyacyābhimantri tābhiḥ pracvālana cāṅgutithiñca vantaḥ | rakṣāṃmataḥ pravyakṣyāmi bālānāṃ mātṛbhāṣinīm | aṅgandyaṅgāni kansaṃvyā yā bhiṣagvigratandritaiḥ | tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā
nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu | pātu
senāpatirdevo devasenāpatiḥ prabhuḥ | devasenāparibṛṅgaraḥ pātu
tvāṃ bhagavān guhaḥ | deva devasya saṅgātaḥ pāvakasya ca yaḥ
sutaḥ | gaṅgomākṛttikānāñca sa te śarma prayacchatu | raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ | raktādivyavapuddevaḥ
pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ” 1

30.64.3

“athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | vilvaḥ
śirīṣo gologī surasādisa yo gaṇaḥ | pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye | sarvagandhavipakkantu tailamabhyañjane hitam | corakakvāthasādhe ca kākolyādau gaṇe
tathā | vipakkavyaṃ ghṛte vāpi pānīyaṃ payasānvitam
utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandapahe hitam | vyagrolūkapūrīṣāṇi keśā hastinasvaḥ śṛtam | dvaṣabhasya ca romāṇi
yojyānyud‌dhūpane'pi ca | anantāṃ kukkuṭīṃ vimbīṃ markaṭīñcāpi dhārayet | pakkāpakkāni māṃsāni prasannaṃ rudhiraṃ
payaḥ | ghṛtaudano nivedyaśca skandāpasmāriṇo'vaṭe
catuṣpathe ca sajsaṃ jñānamasya yatātmanā | skandāpasmārasaṃjñoyaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | viśākhasaṃjñaśca
śiśoḥ śivo'stu vivṛtānanaḥ” 2
“athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | śakunyabhiparītasya
kāryo vaidyena jānatā | vetasāmrakapavitthānoṃ niḥkvāthaḥ
pariṣecane | kaṣāyamadhuraistailaṃ kāryamabhyañjane śiśoḥ
madhukośīrahīveraśārivotpalapadmakaiḥ | rodhapriyaṅgamañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum | vraṇeṣūktāni cūrṇāni paśyāni vividhāni ca | skandagrahe dhūṣanāni nānoktāpi
prayojayet | śatāvarīmṛgairaiṇḍanāgadantīnidigdhikaḥ
lakṣmaṇāṃ bahuputrīñca dṛtatovāpi dhārayet | tivatagaṇḍu -
lakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā | valireṣa karañjeṣu
nivedyo niyatātmanā | nikuñje ca prayoktavyaṃ snānamasya
yathāvidhi | skandagrahopaśamanaṃ hṛtaṃ tatreṣṭa pūjitam
kuryāñca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ susumaiḥ śubhaiḥ | antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | vyadhomukhī tīkṣṇatuṇḍā

30.64.4

śakunī te prasodatu | duīrśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavarunā | lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu” 3
“athāto revatīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | vyaśvagandhā'jaśṭaṅgī
ca śārivā sapunarnavā | saha vidārī ca tathā kaṣāyāḥ
secane hitāḥ | taikhamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjvarase'pi
vā | vyaśvāvakaṇṭhakakusadhātakī kanda koṣu ca | kākolyādigaṇe caiva pānīyaṃ sarpiriṣyate | kulatyāḥ yahūcūrṣaśca
pradehāḥ sarvvagandhikāḥ ! vyagrolūkapūrīṣāśca yavā
yavaphalī hṛtam | gṛdhyayorubhayoḥ kāryyametaduddhū parna
śiśoḥ | varuṇvāriṣṭakamayaṃ ruca kaṃ sendukaṃ tathā !
satataṃ dhārayeccāpi jataṃ vā polajoyikam | śuklāḥ
sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ tathā | valirnivedyo
gotīrthe revatyai prayatātmanā | saṅgame ca bhiṣakjñānaṃ kuryyāddhālokumārayoḥ| nānāvastradharā devī citrāmālyānulepanā | calatkuṇḍalaghaṇī vyagrāmā revatī te
prasīdatu | lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā
revatī satataṃ mātā sā te devī prasīdatu” 4
“athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | kapotavaṅgārasukro varuṣaḥ pāribhadrakaḥ | āsphotā caiva yojyāḥ syātkaṣānāṃ pariṣecane | vacā vayasthā golomī haritālaṃ manaḥ
śilā | kuṣṭhaṃ sarjārasaścaiva tailāthe varge iṣyate | hitaṃ
ghṛtaṃ tṛṇāyovyaṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca | ghṛtatā līśakhadiraṃ
candamaścandane tathā | devadārūvacā hiṅgu kuṣṭhaṃ girikadambakaḥ | etāhareṣvathāpi yojyā ud‌dhūpane sadā | ganvanākulikumbhīkāmabjāto vadarasya | karkaṭāsthi pṛtaccheva dhūpanaṃ sarvvapaiḥ saṅga | kākādanoṃ citraphalāṃ vimbīṃ guñjāñca dhārayet | matsyaudanañca kurvīta madyara'

30.64.5

pakvaṃ tathā | śarāvasampuṭe kṛtvā valiṃ śūnyagṛhe haret
ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śirasi jñānamiṣyate | pūjyā ca
pūtanā devī valibhiḥ sopahārakaiḥ | ma lanāmbarasaṃvītā malinā rūkṣanūrddhajā | śūnyāgārāśritā devī dārakaṃ
pātu pūtanā | durdarśanā sudurgandhā karālā meghakā
likā | bhinnāgārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā” 5
“athāto'ndhapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tiktākaṭu
sapalāśāṃ kāryyaḥ kvātho'vasecane | surāsauvīrakaṃ kaṭa'
haritālaṃ manaḥśilā | tathā sarjarasaścaiva tailāyai sapradiśyate | pippalaḥ pippalīmūlaṃ vargo madhurako madhu | yājayastrī
hṛtañcaiva etārthaṃ supadiśyate | sarvva gandhyaiḥ pradehaśca gātre vvaśṭāṣa śītalaiḥ | purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāṃścarma sarpatvacastathā | jīrṇāñca bhikṣusaṅghāṭo dhūpanāyopakalpayet
kukkuṭoṃ markaṭīṃ vimbīmanantāñcāpi dhārayet | māṃsamāmaṃ
tathā pakkaṃ śoṇitañca catuṣpathe | nivedyamandha sthūṭhe
dhiyoratkhānimittataḥ | śiyośca snapanaṃ kuryāt sarvvaṃ manthādikaiḥ śubhaiḥ | karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī | devī bālamimaṃ prītā saṃrakṣatvampatanā” 6
“athātaḥ śītapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| kapitthaṃ subarddhāṃ bimbīntathā vilvaṃ pracīvalam | nandīṃ bhallātabīñcāpi pariṣeke prayojayet | vastamūtraṃ gavāṃ mūtraṃ vṛttasya
suradāmva ca | kuṣṭhañca sarvva gandhañca tailābhyaṅgamavacārayet
rohiṣollajjaṃ khādirapalāśatakukubhavacaḥ | niḥkvāthya
tasminniḥkkāthe kṣīraṃ vipacettataḥ | mṭagrolūkapurīṣāṇi
bastagandhāmahestvacaḥ | niṣpapatvāni cāmukaṃ dhūpanārthaṃ
prayojayet | dhārayedapi lambāñca guñjāṃ kākādanīṃ tathā

30.64.6

gavāṃ saṅgalataṃ cāñca sarpayecchītapūtanām | devyai deyaścopahāro vāruṇīrudhiraṃ tathā | jalāśayānte bālasya snapanaṃ
copadiśyate | prahlodanāyanā devī surāgoṇitapāyinī
jalāśayālayāna devī pātu tvāṃ śītapūtanā” 7
“athātomukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | kapitthabilvatakarīmāṃ sīgandhavehastakāḥ | kuverākṣī ca yojyāḥ
syurvvālānāṃ pariṣecane | sarasaiśca kuṭaṇṇāśāṃ tathājaṅgāragandhayoḥ | tailaṃ vaśāñca saṃyojya pacedabhyañjane
śiśoḥ | madhūlikāyāṃ payasi tugācīryāṅkave tathā
madhure pañcamūle ca kanīyasi ṭataṃ pacet | vacāmarja rasaḥ
kuṣṭha sarṣapoḍū pane hitam| dhārayedapi jihvāñca cāṣacīraṅgiṣarja jāḥ | varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ
tathā | manaḥśilāñcopaharedgoṣṭamadhye valiṃ tathā | pāyasaṃ
madhurodāgaṃ vakṣyamabhupahārayet | manvapūtārbhirāvadbhastasyaiva
snapanaṃ hitam | alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī
goṣṭhamadhyasthitā ratā pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā” 8
“athāto naigameyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ | bilvāgnimanthapūtīkāḥ kvāthāḥ syuḥ pariṣecane | surāsauvīravāmyāñcaiḥ pariṣekaśca śasyate | priyaṅgusaralānantā śatapuṣpāṅgaṭacaṭaiḥ | pacettailaṃ sagomūtraṃ vaivimalvanṭakāṅgikaiḥ | pañcamūlakaṣāye kṣīre madhurakeṣu ca | pacedṭatañca medhāvī kharjūramastake'pi ca | vacāṃ vayasthāṃ
golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet | uttunnādanaṃ hitaṃ
vāla skandāpasmāranāśanam | viḍālaṃ kabaccāṅgihuṅguṭhañcauṣyāstaiḥ saha | bhallātakālanodācca hitamuddūpanaṃ
śiśoḥ | marko ṭolūkanakrāṇāṃ purīṣāṇi nakheṣude | dhūpaḥ
śubhe jane kāryyo bālasya hitamicchatā | tivantaṇḍa lūkaṃ

30.64.7

mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi | kumārapi- nedhāya vṛddhamūle nivedayet | abhrasādaṭaṭañcasya snapanaṃ
copadiśyate | baliṃ myaghopaḍhahaṇeṣu tithau puṣyo nivedayet | ajānanaścalākṣiśca kāmarūpo mahāyaśāḥ
vālaṃ pālayitā devo naigameyo'bhirakṣata”6
“athātopahotpattisadhyāya vyākhyāsyāmaḥ | nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya dṛme grahāḥ | śrīmanto
divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ | ete guhasya rakṣārthaṃ
kṛttikomāgnisaṃbhūtibhiḥ | suṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣastaścāstratejasā | strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā maveritāḥ | gaṅgomomāttikānāñca te bhāgā
rājasā matāḥ | naigameyastu pārvvatyā sṛṣṭo meṣānano grahaḥ | kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ sakhā
skandāpasmāra saṃjño yaḥ so'gnyagnisamudbhūtaḥ | sa
ca skandasakho nāma viśākha iti cocyate | skandaḥ
sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | vibhattiṃ cāparāṃ
saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ | bālalīlādharo yo'yaṃ devo
rudrāgnisambhavaḥ | mithyācāreṇa bhagavān svayaṃ naiva
pravarttate | kumāraḥ skandasāmānyaṭāna kausaṭapaṇḍitāḥ
mlahānauyatvavijñānā bruvate dehacintakāḥ | tato 'gratati
skande surasenāpatau kṛte | upatasthuryahāḥ sarvva dauptaśaktidharaṃ guham | ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai| teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacoṭayat | tato grahāṃstānuvāca bhagavān bhaktenahṛtu
tiryyagyoniṃ mānuṣañca daivañca tritayaṃ jagat | parasparopakāreṇa varttate dhārgyate'pi ca | devā manuṣyān poṣanti
taiyyaṃgyonīṃstathaiva ca | varttamānairyathākālaṃ gautavarṣoṣṇāmārutaiḥ | ijyāñjali namaskāra japahomavratādibhiḥ

30.64.8

narāḥ samyak prayuktaiśca prauṇanti tridiveśvarān | bhāgadheyaṃ
vibhaktañca yeṣāṃ kiñcinna vidyate | taduhyākaṃ śubhā vṛttivyīṭheskheva bhaviṣyati | kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara
eva ca | brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravo'tithayastathā
nidṛttācāraśauceṣu parapākopabhojiṣu | ucchiṣṭabalibhikṣeṣu
bhinnasaṃkṣepabhoniṣu | gṛheṣu teṣu ye bālāstān sṛkṣībhyamamaśaktataḥ | tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva
bhaviṣyati | evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāgrataḥ | grahopahaṭā bālāstu durjayākṛtalakṣmā matāḥ
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāśu dhruvaṃ skandagrahe matam | skandagṛholyu patasraḥ sarvvaeva yataḥsmṛtāḥ| anyeṣāṃ sarvvarūpāṇāṃ na sādhyo yaha ucyate”| “kumārapratyākhyātāraghucitte niṣaṅgapātrairiva garbharaśmibhiḥ” raghuḥ
kumārayu pu0 kumāraṃ kaumāraṃ yāti yā-ku ṇilayādi0
ni0| yuvarāje ujjvaladattaḥ
kumāralalitā strī “kumāralalitā jasraugāḥ” vṛttara0
ukte 1saptākṣarapādake chandobhede | kumāraṃ sundaraṃ
lalitaṃ ceṣṭitaṃ, tādṛśaṃ lalitaṃ, vā yasya | 2sukumāraceṣṭāyāṃ na0 | 3tadyukta li0
kumāravāhin pu0 kumāraṃ skandaṃ vahati vaha-ṇini
mayūraṃ gandharā0 | kumāravāhanasyāpyasya tathātvam
vaha-karaṇe ghiñ lyuṭ vā | kumāravāhanamātre na0
kumārasambhava na0 kumārasya kārttikeyasya sambhavamadhikṛtya
kṛtopanthaḥ aṇ kāvyākhyāyāṃ tasya luk | kālidāsa
praṇīte mahākāvyabhede
kumārasū strī kumāraṃ skandaṃ sūte sū-kip 6ta0 | 1gaṅgāyām 2haimavatyāñca hemaca0 | tayostadutpattisthānatvāt
tathātvam kumārajanmyādayo'pyatra

30.64.9

kumārahārita pu0 yajurvvedasañcāpravartta ke ṛpibhede “kumārahāritāt kumārahāritaḥ” śata0brā0 14.5.5.22,
kumārikā strī kumārī-svārthe ka saṃjñāyāṃ kan, kumārakhula vā | 1anūḍhakanyāyām 2navamallikāyāṃ 3sthūlailāyāṃ ratnamā0 | 4ghṛtakumāryyā 5kumārogandhārye
bhāratavarṣasya navasu khaṇḍeṣu 6khaṇḍabhede yathāha si0śi0
“aindraṃ kaśerusavalaṃ kila tāmraparṇyamanyadgabhastimadatha
kumārikākhyam | nāgañca saumyamiha vāruṇamanyakhaṇḍaṃ
gāndharvva saṃjñamiti bhāratavarṣamadhye | varṇā vyavasthitirihaiva kumārikākhye śeṣeṣu cānyatajanāḥ nivasanti sarvve”
kaśeruśabde 1825 pṛ0 vivṛtiḥ
kumārin li0 kumārovidyate'sya ini | kumārayukte “pusikhā tā kumāriṇāḥ ṛ08,31,8 kumāriṇau dampatī
ityarthaḥ supāṃ sulabhādinā yā0 austhāne āṅ
kumārila pu0 mīmāṃsakabhede “sādhu kumārila svāmin !
sādhu” prabodhaca0
kumārī strī kumāra + prathamavayovacanatvāt striyāṃ ṅīṣ
1anūḍhakanyāyāṃ varṣabhedena tannāmabhedāḥ kālarudrayāgale
uktāḥ tanmūsāre tatpūjāphalasahitāntāmabhedā anyathā
saṃjñā yathā “homādikantu sakala kumārīpūjanaṃ vinā
paripūrṇaphalaṃ na syāt pūjayā tanmujedusuvam | kumāropūjayā devi ! phalaṃ koṭiguṇaṃ bhavet| pūjya kumārī vahasta
tasye vatsadṛśaṃ bhavet | kumārī bhojitā yena trailokā tena
bhojitam” | tatra kumāronirṇayaḥ jāmbale “ekavarṇā
bhavettu vandhyā dvidarṇa ca sarasvatī | trivarṣā trigidhā mūrttiścaturvvarṣā ca kālikā | subhagā pañcavarṣā tu | ṣaḍ varyā ca
umā bhavet| saptabhirmālinī sākṣādaṣṭavarṣā ca kubjikā
navabhiḥ kālasaṅkarṣā daśabhiścāparājitā | ekādaśe ca

30.64.10

rudrāṇī dvādaśābda tu bhairavī | trayodaśe mahālakṣmīḥ
dvisaptā pīṭhanāyikā | kṣetrajñā pañcadaśabhiḥ ṣoḍaśe cāmbikā smṛtā | evaṃ krameṇa saṃpūjyā yāvatpuṣpaṃ na
dṛśyate | pratipadādiyūrṇimāntatithibhedena pūjayat
mahāparvvasu sarvveṣu viśeṣāñca pavijake | mahānavamyāṃ
deveśi ! kumārīñca prapūjayet | “kamārikā sāhaṃ nātha !
rudrā tvaṃ hi kumārikā | aṣṭottaraśataṃ yāpi ekāṃ vāpi
prapūjayet | pūjitāḥ pratipūjyante nidahentyavamānitāḥ | kumārī yoginī sākṣāt kumārī paradevatā
asurā duṣṭanāgāva ye ca duṣṭagrahā api | bhūtavetāla gandharvva ḍākinīyakṣarākṣasāḥ| yāvānnāḥ devatāḥ sarvā
bhūrbhuvaḥsvaḥsvabhairavāḥ | pṛthivyādīni sarvāṇi brahmāṇḍaṃ
sacarācaram | brahmā viṣṇuśca rudrasra īśvarāya sadāśivaḥ
te tuṣṭā varadeyāśca yastu kanyāṃ prapūjayet | vidhimuktāṃ
kumārīñca bhojayeccaiva bhairavīm | pādyamardhyā tathā
dhūpaṃ kuṅkumacandanaṃ śubham | bhaktibhāvena saṃpūjya kumārīsyonivedayet | pradakṣiṇātrayaṃ kuryādādau madhye tathāntataḥ | paścāt dakṣiṇā deyā rajata svarthamauktikeḥ | daśiṇāśca kumārībhyodadyāt prakramatastataḥ | viyākuyedyāstu kanyāṃ brahmahatyāṃ vinaśyati | gohatyā ca strīhatyā ca sarvvapāpaṃ praṇaśyati | yo yattu pugyakāle ca
kanyādānaṃ prakalpayet | vālukāsāgara jñeyaṃ yāvadabda
sahasrakam | ekaikaṃ ku lamuddhṛtya rudraloke mahīyate" kalpadrutānastu tattaddevatāprītaye iti sampradāyaḥ | vastutastu
tattadgauyyāḥ kanyāyārutsahe vatāguṣṭhyā śivarūpatva lampaṭānītre vibhāṣya darśanāditi rahasyārthaḥ” kṛṣṇānandaḥ

30.64.11

“na prāpte dvādaśe varṣe kumāryetiprabhocyate iti kṛtya kāyāṃ
2dvādaśavarṣī yakanyāyām 3pārvvatyām 4navamallikāyāṃ
5 nadībhede 6ghṛtakumāryām tatparyāyaguṇādi bhāvaprakāśe
uktaṃ yathā "kumārī gṛṭakanyā ca kanyā hatakumārikā
kumārī bhedikā śītā tiktā netrā rasāyanī | madhurā
bṛṃhaṇī balyā vṛṣyā vātaviṣapraṇut | gulmaplīhayakṛdvṛddhi kaphajvaraharī, haret | granthyagnidagdhavisphoṭapalitatvacamāmayān”
7aparājitāyāṃ 8jambūdvīpāṃgabhede kumārikākhaṇḍe
hasahāyāṃ medi0 | 10sītāyāṃ hemaca011travyākarṣakaśvāsu
12stha lailāyāṃ 13modinīpuṣpe | 14taruṇīpuṣpe 15śyāmāparvyāṇā rājani0
kumārikrīḍanaka na0 kumārībhiḥ krīḍyate'nena krīḍa-karaṇe
lyuṭ tataḥ yāvādikvārthe kan | kumārīkrīḍāsādhane dravye
kumārīputra pu0 | 1kānīne kanyākālotpanne putne sa ca
mātāmahaputtraḥ kānīnaśabde vivṛtiḥ | tataḥ prakāravacane
sthūlādi0 kan | kumārīputtraka tatsadṛśe tri0
kumārīśvaśura pu0 6ta0 | vivāhāt pūrvvamarcitakanyāyāḥ
bhattuḥ pitari | tataḥ prakāre sthūlā0 kan | tatsadṛśe tri0
kumāla kelo ada0 curā0 ubha0 aka0 seṭ | kumālayati te
acukumālat ta | kumālayāṃ babhūva āsa cakāra cakre
kumālika pu0 kumāla-ṇvul | kṣīrodarege hemaca0
kumudu na0 kau modate muda-kip, 7ta0| 1kairave medi02raktotpale strikā0 | kutsitā mudasya | 3kṛpaṇe tri0 medi0
4amīte ca tri0śabdara0| kutsitaṃ0 | 5kutsitamode strī
kumuda na0kau modate muda-ka 7ta0 | (mum̐di) kairave amaraḥ
“kumudānyeṣa śaśāṅkaḥ savitā bodhayati paṅkajānyeva”

30.64.12

pañcata0 | “kumudaṃ picchilaṃ snigdhaṃ madhuraṃ hlādi śītalam” bhāva0 pra0 tadguṇā uktāḥ | 2raktapadme medi0
3kṛṣṇe hemaca0| 4karpūre pu0 rājani0 ayamarddhacādi
5śālmaliddīpasthe varṣaparvvatabhede | kundaśabde udā0
6dakṣiṇadiggaje amaraḥ tasya śvetotpalanibhatvāttathātvam | kuṃ bhūmiṃ modayati muda-antarbhāvitaṇyartheka | 7viṣṇau “kumudaḥ kundaraḥ kundaḥ parjanyaḥ
pāvano'nilaḥ” viṣṇusa0 | 8padme na0 trikā0
“yasya mālā bakuśyāsā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ | tāstāḥ
pītā śītāścaiva prakīrṇā vīrakuñjaraiḥ” rāmā0 ukta
lakṣaṇe 6vānarabhede | “suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena
ca” bhā0va0288a0 | 10viṣṇu pārṣadabhede | “prahlādasuttarā viṣṇoḥ pratyayedhañcudāyudhāḥ” ityupakrame kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ” bhāga0 8,21,10
11meroruparūpavarṣigarbhabhede pu0 “mandaroṃmerusandaraḥ supārśvaḥ
kumuda ityayutayojanavistāronnatā merobahiṃ śaṣpavaṣṭambhāgiraya upaklaptāḥ” bhā0 5.16,1 “evaṃ kumudanigaḍodayaḥ
śatasṛṅgaunāma vaṭastasya skandhabhyonīcānāḥ payodadhimadhuguḍānnanādyambaramahāsanābharaṇādayaḥ sarvva eva kāmadughā
nadāḥ kumudāgrāt patantastaduttara stādṛtamupayojayanti” tatraiva
12sarpabhede kumudvatīśabde dṛśyavākyam | “kumudaḥ kumudākṣaśca tittiraḥ kulikastathā0bhā0ā035 a013daityabhede ca
tataḥ kumudā0 caturarthyāṃ ṭhak | kaumudika tatsanniviṣṭādau tri0 | tasyārthe chac | kumudika tanmārthe tri0
kumudakhaṇḍa na0 kumudānāṃ samūhaḥ kamalo0 khaṇḍac
1kairavasamūhe | 6ta0 | 2kumudasya bhāge

30.64.13

kumudagandhyā strī kumudasyeva gandhamakartti ṣyaṅ | kumudagandhayuktāyāṃ striyāṃ tataḥ karīpagandhyāśvattvadārthitaṃ kāryya m
kumuddiṅgo strī suśrutokte cīrapiṇḍakabhede | yathā “kumuddiṅgī kuhojālakṣīryyāśca tīṇi kṣīrapiṇḍāṃśca”
kumudanātha pu0 6ta0 | candre tasya prakāśena kumudasya
prakāśāttasya tathātvam | kumudapatyādayo'pyattra
kumudabandhu pu0 6ta0 | candre tatprayāśakatayāttasya tathātvam
kumudahatkumuṭabāndhavādayo'pyattra | [nyām bharataḥ
kumudvatī strī kumudāni santyasyāṃ matup masya vaḥ | kusudikumudā strī kutsitaṃ modate muda-ka ṭāp | 1kusmikāyāṃ
(pānā) 2gambhārīvṛkṣe medi0 | 3śālaparṇīvṛkṣe 4kaṭphale rājani0 | saṃjñāyāṃ kan | kaṭphale amaraḥ | gaurā0
ṅīṣ | kumudī kaṭphale strī śabdaratnā0
kumudākara pra0 6ta0 | kumudasthāne hlādau “kumuddatīnāṃ
kumudākarairiva” māghaḥ
kumudākṣa pu0nāgabhede2viṣṇu pārṣadabhede ca kumudaśabde udā0
kumudādi pu0 pāṇinyuktaṃ caturarthyāṃ chapratyayanimitte
śabdagaṇabhede saca gaṇaḥ “kumuda śarkarā nyagrodha rūkakaṭa
saṅkaṭa kaṅkaṭa gattaṃ vīja parivāpa niryāṣa śakaṭa kaca
madhu śirīṣa amra aśvattha valvaja yavāsa kūpa vikaṅkaṭa
daśagrāma”| kumudika kumudasaṃlagnakaṭadeśādau tri0 | striyāṃ
cittvāt ṅīp | tatraivokte tadarthe ṭhakpratyayanimitte
2śabdagaṇabhede va sa gaṇaḥ | “kumuda gomaya rathakāra
daśagrāma aśvattha śālmali śirīṣa subhikṣaṇa kuṇḍala kaṭa
madhukakṣa ghāsa kunda mucikarṇa”| kaumudika tatsannivi
kṣaṣṭadeśādau tri0 striyāṃ ghitvāt ṅīṣ
kumudābhikhya na0 kumudasyevābhikhyā śobhā yasya kṣetatvāt

30.64.14

raupye rajate dhāttau śabdaci0 [2kumudākārasthāne ca
kumudāvāsa pu0 kumudānāmāvāsaḥ | 1kumudaprāye deśe hemaca0
kumudikā strī kau modate muda-harṣe ka ṅap | kaṭphale
amaraḥ
kumudinī strī kumudāni santyatra deśe puṣka0 ini | 1kumudayuktadeśe puṣkaritvādau 2kumudalattāyāṃ bharataḥ | "kumudinīkulakelikalāvataḥ" bhramarāṣṭakam | "padminyāṃ ve
guṇāḥ proktāḥ kumudinyāñca te smṛtāḥ | sā tu mūlādisarvāṅgaiḥ raktā samuditā budhaiḥ" bhāvapra0tadguṇā uktāḥ
kumudānāṃ samūhaḥ khaṇḍāderākṛtigaṇatvāt ini | 3kumudasamūhe ca | "vīkṣante 'bhyamitaḥ sphuṭatkumudinīphullollasallocanāḥ" pañcata0
kumudinīnāyaka pu0 6ta0 | candre tadudaye kumudasaṃcapra
kāśātsya tathātvaṃ kumudinīpatyādayo'pyatra pu0
kumudeśa pu0 6ta0 | candre kumudeśvarādayo'pyatna pu0
kumudvat tri0 kumud+caturarthyāṃ ḍmatup jhaya iti masya vaḥ
1kumudayuktadeśādau "haṃsaśreṇīṣu tārāsu kumudvatsu ca
vāriṣu" raghuḥ striyāṃ ṅīp | bāca 2kumudvallatāyām
"glapayati yathā śaśāṅka kumudvatīṃ na tathā hi divasaḥ"
śaku0 "kumudvatī bhānumatīva bhāvam" raghuḥ "vāpyo
vaidūryya sopānapaṅktotpalakumudvatīḥ" bhā0 4|6

30.10

kumudasyāsti matup | 2kupotiyukte tri0 striyāṃ ṅīp
"prabhātavātāhatikampitākṛtiḥ kumudvatīreṇu piśaṅga
vigraham | nirāsa bhṛṅgaṃ kupiteva padminī na māninīśaṃ
sahate'nyasaṅgamam" bhaṭṭhiḥ māninīpakṣe kumudāṅga
strīparatvam | 3kumudanāgasya bhaginyāṃ "imāṃ svasārañca
yavīyasīṃ me kumudvatīṃ nārhasi nānumantum | itya pakrame
"saṃyojayāṃ vidhivadāsa sunetabandhuḥ kanyāmayena kumudaḥ
kulabhūṣaṇena" | "atithiṃ nāma kākutsthāt putramā
pa kumudvatī"raghuḥ
kumudatośa pu06ta0| candre kumudatīnāthataṭīgādayo'pyatna pu0
kumudatīvauja na0 6ta0 | (verā) itikhyāte kumudinīvīje
"bhavet kumudatīvoja svādu dṛṣyaṅkimaṃ guru"bhāvapra0
kumodaka pu0 modayati muda-ṇic-eval 6ta0 | 1viṣṇau
hemaca0 saddhi lāyena bhāravistāraṇena ca pṛthivyā modaka
iti tasya tathātvam | tasyedamaṇ ṅīp | kaumodakī tadgadāyām strī
kumba li0 kuvi-ac | bālaṅguṣṭhe (koyā) jaṭā0 "kurīra
masya śīrmaṇi kumbaṃ cārvinidadhmasi" atha0 6,138,2
kumbā strī kubi-bhāve aṅ | 1guṅkhanāyāmāṅgatau dṛḍha
veṣṭane amedhyādihivāraṇāya vaidike 2veṣṭanabhede ca
"tasminpuṭīcīnakumbāṃ śamyāṃ vidadhāti" taitti0| kumbayati kācchādayati ac | 2sya lalāṭake strī liṅgā0
kumbrā strī kumbi-yat | ekārthapratipādake vidhyarthavādātmake vaidikadeśamātrātmakavākya bhede mādhavaḥ | "tasmādṛcaṃ
vā yajurvā sāma vā gāthāṃ vā kumbrāṃ vā'bhivyāharedu
vratasvādhyāyāvyapacchedoya" śata0 brā0 11|5|7

30.4

kumbha pu0kuṃ bhūmiṃ śṛṇoti vā umbhāti ḍambha-parasmai ac
śaka0| 1ghaṭe, 2kudogabhede, 3hastiśiraḥsthamāṃsapiṇḍadvaye,
"taiḥ kiṃ maskarīndrakumbhakuhare nāropaṇīyāḥ karāḥ"
prasannarāghavam

30.5.1

kumbhakarṇasya sute, 5veśyāpatau, medi0
6prāṇāyāmāṅge svāsarodhake ceṣṭābhede, 'daśadroṇā
bhavet khārī kumbhastu droṇaviṃśatirityukto 7parimāṇabhede
"dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhe bhyoharato'bhyadhikaṃ vadhaḥ" manuḥ
jyotiṣaprasiddhe meṣāvadhike ekādaśarāśau ca
8guggulau, 9hastihati ca na0
tatghaṭārthakakumbhālakṣaṇamuktaṃ hemā0 dā0 paribhāṣāpra0"
"viṣṇudharmottare "haimarājatatāmrā vā mṛṇmayā lakṣaṇāṃnvitāḥ | yālohatāmrātiṣṭhādau kumbhāḥ surabhiṣecane | pañcāṅgulavaipulyā utsedhenoḍaśāṅgulāḥ | hādaśāṅgulakaṃ sūtraṃ mukhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet" | "pañcāśaṅguleti
āśā diśaḥ, tāsu tamasaṃsvābhāvākratvena jyotiḥśāstrādau prasiddhāḥ pañca ca kāśāśca pañcāśāḥ tāvanti aṅgulāni vaipulyaṃ yeṣāṃ te tathābhūtāḥ | madhyapradeśe
tiryaṅgānena pañcadaśāṅgulā ityarthaḥ | athavā bāhyapradeśe
valayākṛtinā sūtre ṇa nīyamānā madhyasthāne pañcāśadaṅgulā ityarthaḥ | āśvinu pace pañcāśāṅgaleti chāndasaḥ
prayogaḥ" hemā0
tāntrikamānantu tantrasā0 gautamīye 'haimaṃ raupyaṃ tathā
tāmramārttikāṃ vā khapāṅkitaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta
kṛte niṣphalatām yāt | ṣaṭtiṃ śadaṅgulaṃ kumbha vistāro
dvātrigālinam | ṣor̤aśaṃ hādaśaṃ vāpi tatomyūnaṃ
na kārayet"
prāṇāyāmāṅkakumbhakaparakumbhaprakāraḥ viśvā0 pā0 uktoyathā 'kumbhakaḥ pūrakorecaḥ prāṇāyāmastrilakṣaṇaḥ
pūrakaṃ pūrakaṃ vāyoḥ, kumbhakaḥ sthāpanaṃ kvacit | vahirniḥsāraṇaṃ tasya recakaḥ parikīrttitaḥ | dakṣiṇe recayedvāyuṃ
yānena pūritodaraḥ | kumbheṇa dhārayeccintyaṃ prāṇāyāmaṃ
vidurbudhāḥ | aṅguṣṭhena puṭaṃ pāśaṃ nāsāyā dakṣiṇaṃ punaḥ

30.5.2

kaniṣṭhonāmikābhyāñca vāmaṃ prāṇasya saṃyame | aṅguṣṭhatarjanībhyāntu ṛgve do hyavaṃgāyanaḥ | aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ
tu yājuṣaṃ sarvvamarcakam:” śākta0 “dakṣiṇe recakaṃ
kuryyāt vāmenāpūraṇaṃ codaram | kumbhakena jayaṃ kuryyāt
prāṇāyāmasya lakṣaṇam” yajñvaḥ | vivṛtametat pāta0 sū0
bhāṣyavivaraṇeṣu yathā
“tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ”sū0
“tatyāsanajaye bāhyasya vāyorāramanaṃ śvāsaḥ | koṣṭhasya
vāyorniḥsāraṇaṃ praśvāsaḥ tayorgativiccheda ubhayābhāvaḥ
prāṇāyāmaḥ” bhāṣyam
“bāhyābhyantara stambhavṛttirdeśakālasa ṅkhyābhiḥ paridṛṣṭodīrghasūkṣmaḥ
“yatna praśvāsapūrvvako gatyabhāvaḥ sa ābhyantaraḥ tṛtīyastambhavṛttiryatrobhayābhāvaḥ sakṛtprayatnād bhavati yathā tapte
nyastamupale jalaṃ sarvvataḥ saṅkocamāpadyate | tathā dvayoryugapadgatyabhāvaiti tayo'pyeṣute deśena paridṛṣṭaḥ, dhyānāsya
viṣayo deśa iti kālena paridṛṣṭaḥ kṣaṇāṇāmiyattāvadhāraṇenāvacchinnā ityarthaḥ | saṅkhyābhiḥ paridṛṣṭaḥ
etāvadbhiḥ śvāsapraśvāsaiḥ prathama udghāta sahavisṭahītasyaitāvadbhiḥ dvitīya udghātaḥ” evaṃ hatīya evaṃ mṛdurevaṃ madhya
evaṃ tībra iti saṅkhyāparidṛṣṭaḥ sa khalvayamevamabhyasto dīrghasūkṣmaḥ” bhāṣyam
śvāsapraśvāsayoḥ sakṛdeva vidhārakāt prayatnādabhāvo bhavati
na punaḥ pūvvo vadāpūraṇaprayatnaughapravidhārakaprayatno nāpi
recakaprayatnaughavidhārakaprayatno'pecyate kintu yathā tapte
upale nikṣiptaṃ jalaṃ pariśuṣyat sarvvataḥ saṃkocamāpadyate
evamayarmāpa māruto vahanaśīlo balavadvidhārakaprayatnaniruddhakriyaḥ śarīraeva sūkṣmībhūto'vatiṣṭhate na tu pūryati

30.5.3

yena pūrakaḥ, na tu recayati yena recaka iti | dhyānasya
ddeyo viṣayaḥ pradeśaḥ | vittiliṅgatādirpāramito jihvāgre
pradeśe raiyokātūlādikriyānumito bāhya eva mānaro'vyāpādatalamā mastakaṃ pipīlikāsparśasadṛśenānumitaḥ
sarvvananimeṣakriyāvacchinna kālasya caturtho bhāgaḥ caṇasteṣāmiyattābadhāraṇenāvacchinnā sajātīyamaṇḍala pāṇinā
triḥ parāmṛśya choṭikāvacchinnaḥ kālomātnā | tābhiḥ
ṣaṭ triṃśatsaṃkhyātābhiḥ parimitaḥ prathama udghāto mandaḥ | sa
eva dviguṇīkṛto dvitīyomamadhyaḥ sa eva triguṇīkatastū -
tīya strīvraḥ tamabhimaṃ saṅkhyāparidṛṣṭaṃ prāṇāyāmamāha
saṅkhyābhiriti | kasyasya hi puṃsaḥ śvāsapraśvāsakriyāvacchinnena kālena yathoktaṃ choṭikākālasamānaḥ prathamodghātakarmmā nāṃ nītaḥ udghāto virjito vaśīkṛto nisṭahītaḥ
śvāsānā miyatsākālo vivakṣitaḥ śvāsa praśvāsaiyattāsaṃ khyeti
kathañcidbhedaḥ| sa khalvayaṃ pratyahamabhyasto divasapaccamāsādikrameṇa deśakālapracayavyāpitayā dīrghaḥ paramasaipuṇyaṃ
samadhigamanīyaḥ tayā ca sūkṣmo natu mandatayā” viva0
“bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ” sūtram
“deśakālasaṅkhyābhirvāhyaviṣayaḥ paridṛṣṭa ākṣiptaḥ| tathābhyantaraviṣayaḥ paridṛṣṭa ākṣiptaḥ | ubhayathā dīrghasūkṣma tatpūrvvako bhūmijayāt | krameṇobhayorgattyabhāvaścaturthaḥ
prāṇāyāmaḥ | tṛtīyastu viṣayānārocito gatyabhāvaḥ
sakṛdāravdhaeva deśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmañcaturthastu śvāsapraśvāsayorviṣayāvadhāraṇāt krameṇa bhūmijayādubhayācepapūrvvako gatyabhāvaścaturthaḥ prāṇāyāmaḥ ityayaṃ
viśeṣaiti” bhāṣyam
vijayānukrameṇa bhayatotyāha bhūmijayāditi”

30.5.4

“nanubhayorgatyabhāvastambhavasāvapyastīti ko'smādasya viśeṣa
ityata āha | tṛtīya iti avālocanapūrvvaṃ sakṛtprayatnanirvvartti tastṛtīyaścaturthastvālocanapūrvvo'nekaprayatnanirvvarttanīya
iti viśeṣaḥ| tayoḥ pūrakarecakayorviṣayo nālīcito'yaṃ
tu deśakālasaṅkhyābhirālocita ityarthaḥ” vivaraṇam
“tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam” sū0
bhaviṣyapurāṇe “paladvayaṃ tu prasṛtaṃ dviguṇaṃ kur̤avo mataḥ
caturbhiḥkur̤avaiḥ prasthaḥ prasthāścatvāra āṭakaḥ | ādakaista thaturbhiśca droṇastu kathitotudhaiḥ | kumbho droṇadvayaṃ nṛpaiḥ
khārī droṇāstu ṣor̤aśa” | viṣṇudhammottare “palañca
kur̤avaḥ prastha vyār̤hako droṇaṃ eva ca | dhānyamāneṣu boddhavyāḥ kramaśo'mī caturguṇāḥ | droṇaiḥ ṣor̤aśabhiḥ khārī
viṃśatyā kumbhaucyate | kumbhaistu daśabhirvāho dhānyasaṃkhyāḥ prakīrttitāḥ”
vaidyakaparibhāṣāyāṃ karṣaṇaṅge darśitaṃ “caturbhirāṣṭakaurdroṇaḥ
kalasonnalaṇo'rmmaṇaḥ | unmānañca ghaṭorāśiścaiauṣadhaparyāya
saṃjñitaḥ | droṇābhyāṃ nṛpaṃ kumbho ca yattuḥṣaṣṭigarāvakaḥ” bhāva0
pra0 vākyam | kumbharāśistu ghaniṣṭhāśeṣārddha śatabhiṣāpūrvvabhādrapadātripādātmakaḥ sa ca360 aṅgairvibhaktasya rāśiścakrasya
300 liptatottarali ptādaṃśātmakaḥ | tasya svarūpā dikaruktaṃ
nola0tā0 “kumbho 'ghaṭo naru dinamadhyasaṅgaprabhūḥ sthiraḥ
karbūravarṇā vāyuḥ | striyoṣṇasaṅga ubhayatnyadhātuḥ śūdaḥ
pratīco viṣamodayaśca” | tasya svāmī śaniḥ | sa ca
sthirarāśiḥ “carasthiradvayātmakānāmayeṣāṃ meṣādayo'mī
kramaśaḥpradiṣṭā” ityukteḥ | sa ca puṣkarākhyaḥ “puṣkarā puskaraścaiva vyādhāmākhyastathaiva ca | mudyākhyā bhvanyate nityaṃ

30.5.5

dvādaśa rāgayaḥ” jyo0ta0| su ca dvipadarāśiḥ|“mithunatulāghaṭakanyā dvipadākhyāścāpapūrvva bhāgaśca” tatrokteḥ| “dvipadavayagāḥ sarvve siṃhaṃ vihāya catuṣpadāḥ, salilanilayā
yasyā bhakṣyāḥ sarīsṛpajātayaḥ” tatraivokteḥ tadrāśeḥ siṃhaṃ
vinā sarvve rāśayovakṣyā ajajarā bhakṣyāḥ | saca rāśormūlatrikoṇam | “ucca tryugmaṃ ghaṭabhaṃ trikoṇam” ityu -
kteḥ | tatra tunnādito navāṃśā yyāhāḥ “caraṇāṃ
salikoṇānaṃ tannarādyā navāṃyakā” ityukteḥ kumbhādedyayā tulārāśerevamatvāttasya caratvāñca tathātvam tāśa
laṅkāyāmudayamānaṃ udayaśabde 1120pṛ0 darśitam | deśabhede
tu bhinnakāleneti lagnakālagrahe vikṛtiḥ
kumbhaka pu0 kumbha + khārthe kan, kumbha iva kāyati prakāśate niśśalatvāt ke-ka vā | prāṇāyāmāṅga vāyurodhana vyāpārabhede
kumbhaśabde vivṛtiḥ | “kumbhakoniśvasa śvāsaḥ” yā0smṛ0
kumbhakarṇa pu0 kumbha iva karṇo'sya | rāvaṇānuje rākṣasabhede
sa ca viśravasaḥ kaikasyāṃ jātaḥ tadutpattikathā rāmā0
utta0kā0 sumālikanyayā kaikasyā agnihotrakāle sandhyāsamaye putramabhilaṣantyā prārthitena viśravasā rākṣasa
yoniputtraprāpti rūpo varodattaḥ | yathā “dāruṇāyāṃ tu velā
yāṃ yasmāntvaṃ māmupasthitā | śṛṇu tasmāt sutān bhadre !
yādṛśān janayiṣyasi | dāruṇān dāruṇākārān dāruṇā
bhijanapriyān | prasaviṣyasi suśroṇi ! rākṣasān krūrakarmiṇa” ityupakrame “evamuktā tu sā kanyā rāma !
kālena kenacit | janayāmāsa vībhatsaṃ rakṣorūpaṃ
sudāruṇam | daśagrīvaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam

30.5.6

tāmroṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrddhajam” iti rāvaṇotpattimuktā “tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | pramāṇāt yasya vipunaṃ pramāṇaṃ neha vidyate | tataḥ
śūrpanakhā nāma saṃjajñe vikatānanā | vibhīṣaṇastu dharmmātmā
kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ” iti | bhā0va0274 a0 tu puṣpot
kaṭātastasyotpattiruktā” yathā
“pulastyasya tu yaḥ krodhādarddhadeho'bhavanmuniḥ| viśravā nāma saṃkrodhaḥ sa vaiśravaṇamaikṣata | bubudhe tantu saṃkrodhaṃ
pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ | kuverastatprasādārthaṃ yatate sma sadā
nṛpa !| sa rājarājo laṅkāyāṃ nyavasannaravāhanaḥ | rākṣasīḥ
pradadau tisra. piturve paricārikāḥ| tāḥ sadā taṃ mahātmānaṃ santoṣayitumudyatāḥ | ṛddhiṃ bharataśārdūla! nṭatyagītaviśāradāḥ | puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāmpate ! | anyānyasparddhayā rājan ! śreyaskāmāḥ susamāhitāḥ | tāsāṃ sa bhagavāṃstuṣṭo mahātmā pradadau varān
lokapālāṃpamān putrānaikaikasyā yathepsitān | puṣpotkaṭāyā jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau | kumbhakarṇadaśagrīvau
balenāpratimau bhuvi | mālinī janayāmāsa putramekaṃ vibhīṣaṇam| rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā
vibhīṣaṇastu rūpeṇa sarvebhyo'pyadhiko'bhavat | sa babhūva
mahābhāgo dharmmagoptā kriyāratiḥ| daśagrīvastu sarveṣāṃ
vyeṣṭho rākṣasapuṅgavaḥ | mahotsāho mahāvīryyo mahāsattvaparākramaḥ | kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo'bhyadhiko
yudhi | māyāvī raṇaśauṇḍaśca raudraśca rajanīcaraḥ”
tasya brahmatovaraprāptiruktā rāmā0u0 kā010 sarge yathā
“ityuktā kumbhakarṇāya varaṃ dātunarādhipam | jāpayanti

30.5.7

surāḥsarve vākyaṃ prāñjalayo'bruvan | na tāvat
kumbhakarṇāya pradātavyovarastvayā | jānīṣe hi
yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmmanāḥ | nandane'psarasaḥ
sapta mahendrānucarā daśa | anena bhāṣitā brahman payomānuṣāstathā | alabdhavarapūrveṇa yat kṛtaṃ rākṣasena tu
yadyeṣa varalabdhaḥ syādbhakṣayedbhuvanattrayam | varavyājena moho'smai dīyatāmabhitaprabha ! | lokānāṃ svasti caivaṃ syādbhaveddasya
ca saṃmatiḥ | evamuktaḥ surairbrahmā'cintayatpadmasaṃbhavaḥ
cintitā copatasthe'sya pārśve devī sarasvatī | prāñjaliḥ
sā tu pārśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī | iyamasmyāgatā
deva ! kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham | prajāpatistu tāṃ prāptāṃ
prāha vākyaṃ sarasvatīm | vāṇi ! tvaṃ rākṣasendrasya
bhava vāg devatepsitā | tathetyuktā prasthitā sā prajāpatirathābravīt | kumbhakarṇa ! mahābāho ! varaṃ varaya yomataḥ
kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvāvacanamabravīt | svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva ! mamepsitam | evamastviti tasyoktvā
prāyāt brahmā suraiḥ samam | devī sarasvatī caiva rākṣasaṃ taṃ
jahau punaḥ | brahmaṇā saha deveṣu gateṣu ca nabhastalam
visrakto'sau sarasvatyā svāṃ saṃjñāṃ ca tatogataḥ | kumbha
karṇa stu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | īdṛśaṃ kimidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam | ahaṃ vyāmohito
devairiti manye tadāgataiḥ”
sa ca rāmeṇa hata iti rāmā0 sthitam bhārate tu lakṣmaṇena nihata iti sthitam yathā bhā0 vana0 289a0
“kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pranṭahītaśilāyudhaḥ | abhidudrāva
saumitrimudyamya mahatīṃ śilām | tasyāpi patatastūrṇaṃ
kṣurābhyāṃlakṛtau karau | ciccheda niśitābhyāṃsāṃ sa

30.5.8

babhūva caturbhujaḥ | tānyasya bhujān sarvvān pranṭahītauṣanāyudhān | śaraiściccheda laghvastaṃ saumitriḥ pratidarśayan
sa babhūvātikāyaśca bahupādaśirobhujaḥ | taṃ brahmāstreṇa
saumitrirddadārādricyopamam | sa papāta mahāvīryyo divyāstrābhito raṇe | mahāśanivirnidagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva | saṃ dṛṣṭvā valamaṅgārśa kumbhakarṇaṃ tarāstanam
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt”
utpattau badhe ca virodhastu kalpabhedāt samādheyaḥ | sa ca
viṣṇu pārṣadavijayasyāvatāraḥ sanatkumārādiśrutiśāpāt
asurabhāvamāpede tatkathā bhāga0 anusandheyā
kumbhakāmalā strī kumbhākhyā kāmalā | bhāvapra0 ukta
kāmalārogabhede | “kāmalā bahupitteṣā koṣṭhākhyā
jhyā matā" tatra koṣṭhāśrayāṃ kāmalāmāha "kālāntarāt
kharībhūtā kaphlā syāt kumbhakāmalā"adhikaṃ kāmalāgaṅge
1866pṛ0uktam| suśrute tu kumbhāhvayamityuktaṃ yathā “sakāmalāpāṇḍurogakumbhāhvayo lāgharako'lasākhyaḥ"
ityupakramya "basyāni khiṅgagandhaśca kāmalāyāḥ" ityuktvā
kāmalālakṣaṇādikamuktvā ca "bhedāṃstu tasyāḥ śṭaṇu
kumbhamājhaṃ śopho mahāṃstatra ca parvvabhedaiḥ” tena kumbhākhyaiva
tasyā nāmāntaram
kumbhakāra puṃstrī kumbhaṃ karoti ka-aṇ upa0 sa0
(kubhāra)1jātibhede amaraḥ| sā ca jātiḥ “vaiśyāyāṃ
viprataścaurāt kumbhakāraḥ saucyate" usanasoktā
brahmavaivartte tu “mālākārāt carmakārgyā kumbhakārobyajāyata" iti “paṭṭikārācca tailikāyāṃ kumbhakāro babhūvaha”
iti purāṇāntaraṃ tena uttamādhamavarṇa saṅkaratvāt jāti
bhedastu deśabhedena vyavasthāpyaḥ| jātitvāt striyāṃ ṅīṣ
2kumbhakāra ke tri0 striyāṃ ṭāp si0 kau0 mugdhabodhamate

30.5.9

tato'pi īp tanmate paṇpratyayavidhānāt | “yat kumbhakārapayanopaviṣaṅkalepastāpāya kevalamaho na ca tāpaśāntyai"
udbhaṭaḥ 2kurubukavihage puṃstrī0 hema0 striyāṃ ṅīṣ
kumbhakārikā strī kumbhasyeva kāra ākāroyasyāḥ kan ataittvam | 1kulatyāyām (kurathi kalāra) rājani0
tasyāstadākāratvāt tathātvam | kumbha karoti ka-lyun
kumbhakāraka kumbhakarttari tri0 striyāṃ ṭāp ataittvam
kumbhakārī strī kumbhasyeva kāra ākāro'syāḥ gaurā0 ṅīṣ
1kulatthāyām rājani0 2manaḥśilāyāṃ jaṭādha0 kumbhakārasya kulālasya patnī ṅīṣ śkulālabhāyryāyāñca
kumbhaketu pu0 kumbhaḥ ketau dhvaje yasya | śambarāsurasenāpatibhede
“kumbhaketuḥ sudaṃṣṭraśca keṇirityevamādayaḥ" hari0 163a0
kumbhacakra na0 nara0 a0 utto cakrabhede| cakraśabde vivṛtiḥ
kumbhaja pu0 kumbhājjāyate jana-ḍa 5.ta0 | 1agastye munau
kumbhayoniśabde vivṛtiḥ | 2vaśiṣṭhe munau 3droṇācārye
ca 4ghaṭajāte tri0 kumbhajanmakumbhajātādayo'pyatra
kumbhatumbī strī kumbha iva tusvī | alābūbhede rājani0
tadguṇāstatraivoktāyathā "madhurā kumbhatustrī tu śītā
pittaharā matā| rakṣā jvarāpahā proktā śvāsakāsakaphāsranut"
kumbhadāso strī kumbhikāyāṃ (pānā) śabdaratnā0
kumbhanābha pu0 kumbhaiva nābhirasya acsamā0 | balidaityaputtrabhede
“baleḥ putraśataṃ tvāśīd bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa ! | dhṛta
rāṣṭra śca sūryyaśca candramāścendūtāpanaḥ| kumbhanābho
gaībhākṣaḥ kukṣirityevamādayaḥ" hariva0 240
kumbhapadyādi bahuvrīhau pādaśabdasyāntyalopaḍībnipātana
nimitte śabdagaṇabhede sa ca gaṇaḥ

30.5.10

“kumbhapadī ekapadī jalapadī nūpurapadī munipadī guṇāpadī śatapadī śvavapadī godhāpadī kalaśīpadī viṣṭadī
ṛṣapadī dvipadī tripadī ṣaṭpadī dāsīpadī vitapadī
viṣṇu padī supadī niṣpadī āī padī kuṇipadī kaṇāpadī
śucipadī drupadī kūrakarapadī yakṛtapadī kūṭapadī sthūṇāpadī apadī sūcīpadī"
kumbhāpād tri0kumbha iva sphītaḥ pādo'sya kumbhapadrā strotvena
viśeṣokternāntyalopaḥ | ghaṭatulyapādayukte līpada rogayukte
striyāṃ kumbhapadrā0 antyalopaḥ ṅīṣ ca| kumbhapadī
itibhedaḥ
kumbhamaṇḍūka pu0 kumme maṇḍūka iva | kumbhamāttagasthadeśatayā
nindye | pātre samititvāt kṣepe'sya samāsaḥ tena nārā
samāsāntaraghaṭakatā | yuktāparokṣāditvāt ādyudātto'yam
kumbhamudrā strī "dakṣāṅguṣṭhaṃ parāṅguṣṭhe cikṣiptvā hastadvayena tu
sāyakābhāsakamuṣṭiṃ kuryyāt" kumbhamudrikā sā mantra
sārokta mudrāmede kalaśamudrādayo'pyatva strī
kumbhayoni pu0 kumbhaḥ yonirutpattisthānamasya | 1agastye munau
“prasādodayādambhaḥ kumbhayonermahaujasaḥ”raghuḥ | 2vaśiṣṭhe
munau | tayoḥ yathā ca tatautpattistathāha rāmā0u0kā0
53a0 “aśarīraḥ śarīrasya kṛte byasya mahāmuniḥ | vasaṣṭastu mahātejā jagāma piturantikam | sāṃḍabhiyādya tataḥ
pādau devadevasya dharmavit | pitāmahamupovāca vāyubhūtaidaṃ
vacaḥ | bhagavannibhiṇāpena videhatvamupāgamam | devadeva !
mahādeva ! vāyubhūto'hamaṇḍaja ! | sarveṣāṃ dehahīnāmāṃ
mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati | chapanne sarvvakāryāṇi hīnadeha
sya vai prabho ! | dehasyānyasya sadbhāvaṃ prasāda kartumarhasi
tamuvāca tatobrahmā svayaṃ bhūramitaprabhaḥ | mitrāvaruṇa

30.5.11

janteja āviśthva mahāyaśaḥ! | ayoninastvaṃ bhavitātathāpi dvijasattama ! | dharmeṇa mahatā yuktaḥ punareṣyasi me yaśam | evamuktāstu devena abhivādya pradakṣiṇam | katvā
pitāmahaṃ tūrṇaṃ prayayau varuṇālayam | tasyaiva kāla' mitro'pi varuṇastamakārayat | kṣīrodena saṅgoyetaḥ pūjyamānaḥ sureśvaraiḥ | etasmiścaiva kāle tu urvvaśī paramārsarāḥ | yahacyāyā tamuddeśamāgatā sakhobhirha tā | tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ kroḍantaum̐ yakaṇvālaye | tadā''viśatparo harṣo varuṇaṃ
vīryaśonate | sa tāṃ padmapalāśācīṃ pūrṇacandranibhānanām
varuṇovarayāmāsa maithunāyāpsarovarām | pratyuvāca tataḥ
sā tuvaruṇaṃ prāñjaliḥ sthitā | mitre ṇāhaṃ hatā sākṣātpūrvaṃ meva sureśvara!| varuṇastvamathovākyaṃ kandadpaśarapīḍitaḥ| idaṃ tejaḥ samutsṛcya sthāpyo'smiṃstevanirmite
evamastvityu suśroṇi ! tyayyahaṃ varavarṇini ! | kṛtakāmobhaviṣyāmi yadi necchasi saṃgamam | tasya tallokanāthasya
varuṇasya subhāṣitam | urvaśī paramaprītā bhutvā vākyamuvāca ha | kāmametadbhayaṃneva hṛdayaṃ me tvayi sthitam
bhāvañcāpyadhikaṃ tubhyandade'ho mitrasya tu prabho ! | urvaśyā
evamuktastu retastanmaṅgadaṅga tām | jvaladagnisamaprakhyaṃ tasminū
kumbhe nyavāsṛjat | urvaśī tvagamat tatra mitrovai yattra
devatā | tāntu mitraḥ rudhaṃśca kruddhaścorbaśomidamabravīt | mayā'bhimanvitā pūrvaṃ kasmāttvamabhavajjitā | patimanyaṃ vṛtavatī kimarthaṃ duṣṭacāriṇi ! | anena duṣkṛtena tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā | manuṣyalokamāsthāya kañcitkālannivatsyasi” iti tasyāṃ śāpamuktvā

30.5.12

“yaḥ sa kumbho raghuśreṣṭha ! tejaḥpūrṇomahātmanoḥ | tannisraṃ jomayau viprau sambhūtāvṛṣisattamau | pūrvaṃ sambhavastatra
agastyobhagavānṛṣiḥ | nāhaṃ sutastavetyuktā mitraṃ
tasmādapākramat | taddhi tejastu mitrasya urvaśyāḥ pūrva nīhitam | tasminu sambhavatkumbhe tattajoyat vāruṇam
kasyacittvatha kālasya mi trāvaruṇasambhavaḥ | yasiṣṭhastejasā yukto jajñe ekāṅgadaivatam”
atvevamākhyāyikā prathamamūrvaśīṃ mitro dṛṣṭvā tāmāmanvitavān
tayācatvatpravāsamāgamiṣyāmītyuktastadā varuṇalokasya eva
mitrastaddarśanā dṛṣṭaskhalitaṃ nijatejaḥ kumbhe utsṛjya svanivāsaṃ jagāma paścādvaruṇo'pi tāṃ dṛṣṭvā skhalitaṃ tejaḥ
kumbhe vyasṛjat tatomitranivāsaṃ gatā mitreṇa śaptā ceti
rāmā0 ślokasyāyamarthaḥ nāhaṃ sutastaveti yadyapi mitreṇāpi kumbhe reta utsṛṣṭaṃ tathāpi tasyaikasya putro na
bhavāmītyuktā'pākrāmat | evamuktau yojamāha taddhitejaiti
agastyotpattihetabhūtaṃ mitrasya tejaḥ pūrvamūrvaśīnihitavaruṇavīryyavisargātpūrvaṃ māhitaṃ yasmin kumbhe tasminneva
kumbhe vāruṇaṃ tejaḥ sambhavat saṃgatambhavat yatva kumbhe
mitrasya teja āsīt atastejonarasa'gamādutpannasyaikasya tava suta ityuktamaśakyaṃ na mitraṃ prati
“agastyaśca vasiṣṭhaśca mittrāvaruṇayoṛṣī | retaḥ susicatoḥ kumbhe urvaśyāḥ sannidhau tathā” bhāga0 6|18

30.5-2

śyapapatnaubhedestrī “gopālī sahajanyā ca kumbhāyoniḥ
prajāgarā” bhā0pa0430 | 4droṇācāryye pu0 tadutpattikathā droṇaśabde vakṣyate 5 droṇapuṣpīvṛkṣe pu0rājani0
kumbharetas pu0 agnibhede | “haviṣā yo dvitīyena somena
saha yujyate | rathaprabhūrathāśvā ca kumbharetāḥ saucyate”
bhā0 va0 2160 agnivaṃśavarṇane | kumbhasthitaṃ retaḥ
kāraṇamasya | 2agastye śyasiṣṭhe munau tayorrathā tathātvaṃ
tathā kumbhayomiśabde uktam
kumbhalā strī kumbhaṃ kumbhākāraṃ lāti lā–ka | (mukherurī)
mukheḍorikālatāyām ratnamā0
kumbhāvi(tra)la na0 60 | kumbhasya garte annodānayogyam
kumbhīja pu0kumbha iva vījamasya (roṭhā) karaṅgabhede rājani0
kumbhaśālā strī kumbhakārārthaṃ śālā | (poyāna) (kubhāraśālā) kalaśakārārthe gṛhe hemaca0
kumbhasandhi pu0 kumbhayorhastiśīrṣasthamāṃsapiṇḍayoḥ sandhiḥ
vāraṇākhye hastikumbhamadhyasthāne trikā0
kumbhāsambhava pu0 saṃbhavatyasmāt sam+bhū-apādāne'p kumbhaḥ
sambhavo'sya | 1agastye 2vasiṣṭhe 3droṇācāryyeca tattāgastyavasiṣṭhayostattadutpattikathā kumbhayomiśabde uktā
kumbhamarpis na0 suśrutokte kalase ekādaśagatayaḥ sarpodhṛte
hṛtabhede “purāṇaṃ timiraśvāsapīnasasvarakāsanut | pūkṣṇairuṣṭaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam | ekādaśaśatañcaiva
vat sarātsudhitaṃ ghṛtam | racoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam”
[ śabdamā0
kumbhā strī kutsita ūmbhā parttirasyāḥ śakra0 | vandhyāyāṃ
kumbhāṇḍa pu0 kumbhavadāṇḍo'sya | bāṇāsurasya mantribhede
“ityevamuktaḥ prahasan kumbhāṇḍamidamabravīt” hariva0
175a0 “etasminnantare tatra kumbhāṇḍāya mahātmane
kumbhāṇḍa ! mantriṇāṃ śreṣṭha ! prīto'smi tava suvrata ! | etadgatvā'bhayaṃ tasmai kumbhāṇḍāya mahātmane | vidyāṅgamakarot
tattra so'niruddhasya vīryyavān” hariva0 1880 | svārthe ka
tavaiva | sañca kuṣmāṇḍa mu0 gaurakuṣmāṇḍagrām strī rājani0
kumbhādhipa pu0 6ta0 | manigrahe tasya tadadhipatyāt
kumbhāśīśādayo'pyatva pu0
kumbhikā strī kumbhākṣadākāro'styasyāḥ ṭhan | (pānā) jalopārijāte 4vṛkṣabhede amaraḥ | tatparyyāyādi bhāvapra0 uktaṃ yathā
“vāripaṇī kumbhikā syācchaivālaṃ śaivalañca tat | vāriparṇī himā tiktā laghvī svāddī sarā kaṭuḥ | doṣatrayaharī hakṣā śoṇitaṃ jvarapoṣakṛt”
2 pāṭalāvṛkṣe 3roṣapuṣpavṛkṣa rājani0 | “pakkānne piḍakā
ścātā bhidyante ca stravanti ca | kumbhikābījasadṛśā
kumbhikāḥ savipātajāḥ” mādhavenokte 4netravartmastharogabhede
suśrute dīrghamadhyatvenāyaṃ paṭhitaḥ yathā “pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca yadā vartma vyapāśrayāḥ | śirā vyāpnotihante yatsmiṃścikramūrcchitāḥ | vivarṇā yāṃśca raktāṃstadā vartmavyapāśrayān | vikārān janayantyāśu nāmatastānnibodhata
utsaṅgipakṣma kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā” ityu pakramya kumbhīkavījapratimāḥ piḍakāḥ pakṣmavartmanoḥ
ādhmāyante tu bhinnā yāḥ kumbhīkapīḍakāstu tāḥ”
tena mādhavaratnathe dīrghamadhyapāṭhaḥ samucitaḥ | kumbhīka
piṇḍaketyatna puṃvadbhāvaścārṣaḥ | kumbhā-svārthe ka

Linked texts (13)