Pramāṇa · Search · About · API

Brihajjataka 8

Daśādhyāyī 8

Language
Sanskrit

Contents

8.1

‘udayaraviśaśāṅke’ti| udayaraviśaśāṅkaprāṇikendrādisaṃsthāḥ prathamavayasi madhye'ntye ca phalāni dadyuḥ| viṃśatyadhikaśatasaṃvatsarāḥ paramāyuḥ| tat tribhāgaṃ kṛtvā prathamabhāge vayasi udayaprādhānyena phalanirdeśaḥ| madhyabhāge vayasi candraprādhānyenāntyabhāge vayasi raviprādhānyena phalanirdeśaḥ kārya iti| asminnarthe udayaravīti kramo na vivakṣitaḥ| atha daśāparigrahavidhau udayaraviśaśāṅkeṣu balavato daśā prathamā| punastat kendreṣu gatasya| punaḥ paṇaparagatasya| punarāpoklimagatasya| taduktaṃ ‘nahi na phalavipāka’ ityādinā| bahuṣu graheṣu kendragateṣu prathamaṃ lagnagatasya punaścaturthagatasya punassaptamagatasya antye daśamagatasya; punaḥ paṇaparagatasya| paṇapare prathamaṃ dvitīyagatasya punaḥ pañcamagatasyetyādi pūrvavat, āpoklime'pi tadvat| uccanīcamārgeṣu ‘divasakarādiṣvi’ti divākarasya prathamoktyā tadādidaśāparigrahaḥ| ‘grahabhuktanavāṃśarāśitulyaṃ’ rāśikathanāddaṃśakakrame lagnādi daśāparigrahaḥ| ‘candrārenduje’ti candrasya prathamoktyā nisargādayo candrādidaśāparigrahaḥ iti prāyaśaḥ upadiṣṭaṃ bhavati| bālye yauvane vārdhake kendrādisthāḥ|
tathā ca sārāvalyām – ‘kendrāt paraṃ paṇaparamāpoklimasaṃjñitaṃ tataḥ parataḥ| bālayuvasthaviratve krameṇa phaladā grahāsteṣu’ || iti || ayamadhyāyaḥ praśnādāvupayujyate | 'udayaraviśaśāṅkaprāṇinaḥ' yasmin kāle praṣṭā svābhimataṃ pṛcchati tadā udayarāśivamagamya chāyājalayantrādibhiḥ gatanāḍikāṃ vijñāya tābhirudayalagnamānīya tena śubhāśubhāñcintyam | tadānīmeva ravimānīya tenāpi śubhāśubhasya pākakālaśca nirūpaṇīyaḥ| candramapi tadānīmānīya tena lagnavatphalaṃ nirūpaṇīyam| 'prāṇī'ti| pṛcchakasya bhāvādinā tenārūḍhena bhūcakrarāśinā ca udayārūḍharavivaśādupagatena chatrarāśinā ca kendrādisaṃsthaiḥ grahaiśca phalañcintyate| kendrasthaiḥ śubhāśubhaiḥ prathame vayasi sadasatphalaparipākaḥ| paṇaparasthaiḥ madhye vayasi | āpoklimasthairantye vayasi | 'kendrasaṃsthādyabhāve' sarvadā sadasatphalavipāko bhavatyeva | kendrasaṃstha ādyo bhāvaḥ 'kendrasaṃsthādyabhāvaḥ' lagnamamityarthaḥ| tena triṣu vayassu ca phalanirūpaṇaṃ kartavyamityarthaḥ| kimāpoklimasthāḥ antye vayasyeva phalaṃ dadyurityata āha| 'pūrvamāpoklimepī'ti āpoklime sthitāḥ pūrvamapi phalaṃ dadyuriti| kiṃ punaḥ paṇaparasthāḥ| tṛtīyabhāvena sahajaguṇāḥ prathame vayasi na cintyāḥ| navamena guruguṇadoṣāḥ, ṣaṣṭhena śatravaḥ, pañcame putrāḥ, dvitīyena dhanam, ekādaśena dhanalābhamityādi| sarvabhāvaphalamapi sarvadā cintyamityarthaḥ 'kendrādisaṃsthāḥ' ityuktavidhinā 'pūrvamāpoklimepī'ti pakṣāntaraṃ vā| āpoklime gataphalamiti, kendre vartamānaphalaṃ, paṇapare bhaviṣyaditi|

8.2

'āyuḥ kṛta'miti| udayārūḍhacchatracandrādyaiḥ sarvapraśne'pi prathamamāyuścintyam| ariṣṭayogāḥ rājayogādayaśca sarve cintyāḥ| tathā daśāḥ cānetavyāḥ| tathā coktam - 'janmalagratayā praśnalagraṃ saṅkalpya paṇḍitaḥ| jātake yadyaduddiṣṭaṃ tattat praśne'pi cintayet' || iti || tatra viśeṣaḥ ārūḍhacchatralagnādhipatīnāṃ yo balavān tasya daśā avasthā pūrvā bhavati| grahāṇāṃ saptāvasthā nirūpaṇīyāḥ|
tathā coktam - 'atibālaḥ samarśastho bālo bandhugṛhe sthitaḥ | kumārassvagṛhasthaḥ syāt svatrikoṇe yuvā bhavet || uccasthānagato rājā vṛddhaśśatrugṛhe sthitaḥ | mṛtanāmātinīcastho daśaivaṃ sthānato bhavet' || 'sūryāduditamātro'sāvatibālaḥ prakīrtitaḥ | bālaḥ saptāṃśakādūrdhvaṃ kumārastu tataḥ param || vakrārambhe yuvā prokto vakrakāle narādhipaḥ | āsannāstamayo vṛddho mṛto'staṅgata īritaḥ || atibāladaśākāle jaḍo rodanatatparaḥ | bālasya tu daśākāle krīḍāsaktaḥ praharṣitaḥ || kumārasya daśākāle vidyāsaktaścarennaraḥ | yauvanasthadaśākāle kāmī bhogaparāyaṇaḥ || vṛddhasaṃjñadaśākāle balahīno jaḍātmakaḥ| mṛtagrahadaśākāle maraṇaṃ yāti niścayāt' || iti || evaṃ ārūḍhādhipatirvā udayādhipatirvā lagnāṃśapatirvā yo balavān tasya yā avasthā sātra pūrvā bhavatīti| teṣāṃ balasāmye bahuvarṣadasya bahukālaphaladasya nigaditā iti nirūpya bahukālaṃ yasya phalasya saṃvādaḥ tena graheṇa phalañcintyam| teṣāñca sāmye prathamoditasya bahuphalaṃ saṃvādināṃ sāmye yo grahaḥ prathamoditaḥ teṣu rāśiṣvekatra rāśau sthitena vadedityarthaḥ |

8.3

'ekakṣaṃgordhamapahṛtya dadātī'ti | ekarāśigatau dvau grahau cettayorekaḥ anyasya phalaṃ svaṃ dadāti svīkṛtya dadātītyarthaḥ| anyasya phalaṃ śubhaṃ svayaṃ śubhaścet tat puṣṭaṃ karoti| aśubhaścet svayamaśubho'tyantamaśubham| etairgrahaiḥ svakairbhāvairguṇadoṣāḥ bhavanti| pañcamasthaśubhāśubhadaiḥ putravaśāt, navamasthaśubhāśubhadaiḥ pitṛvaśāt, saptamasthaśubhāśubhadaiḥ kalatravaśāt, caturthagatairmātṛvaśāt, aṣṭamasthairāyuḥkleśādibhiḥ| yathā pañcamasthaḥ śubhaḥ putraguṇāt ātmaguṇaṃ tryaṃśādhikaṃ karoti, navamasthaḥ śubhaḥ pitṛguṇādātmaguṇaṃ tryaṃśādhikaṃ karoti, saptamasthaśśubhaḥ kalatraguṇādātmaguṇaṃ saptāṃśādhikaṃ karoti| evaṃ doṣañca| evaṃ parasparagatāḥ paripācayanti iti|

8.4

'sthānānī'ti| etāni sthānāni pañcamanavamasaptamacaturthāṣṭamasthānāni anyāni ca savarṇayitvā lagnavaduditaṃ kṛtvā pūrvoktatrikoṇādisthānāni 'chedavivarjitāni' pāpasambandhābhāvāt śubhayogācca chedo nāśaḥ| tena hīnāni yadi cintitāni tadānīṃ daśābdapiṇḍe 'guṇanā' daśābdapatiḥ śubha eva| tasya bhāvasya yathāṃśacchedaḥ' lagnaṃ dvādaśadhā vibhajya udyadaṃśakena vartamānābde guṇadoṣau cintyau| atīteḥ dvādaśaṃśakairadhaḥ atītasaṃvatsareṣu guṇadoṣau cintyau, eṣyāṃśaiḥ bhaviṣyatsaṃvatsareṣu| taduktam - yathā 'chedaḥ' yathā aṃśasya chedo bhavati pāpayogāt adhipatibalahānyārtattadaikyena tatsaṃyogāt 'daśāprabhedaḥ' avasthāprabhedaḥ avasthā duḥkhamityarthaḥ| tasmin saṃvatsare tasya bhāvasya duḥkhamityarthaḥ| tathā coktam - 'lagnavaduditaṃ kṛtvā dvādaśabhāgānatītaravibhāge| yatime pāpastatime varṣe bhāvakṣayaḥ śubhaiḥ sampat| eṣyaddvādaśabhāgeḥ sadasadyuktaistathaiṣyavarṣeṣu'|| iti||

8.5

jātakeṣu sarvabalasampūrṇasya daśā śubhā| sarvabalahīnasya daśā aśubhā| itarā madhyamā| tathā ca sārāvalyām - 'svoccasvarāśinijabhāgasuhṛdgṛhasthāḥ sampūrṇavīryarucirā balinassvakāle| mitroccabhāgasahitāḥ śubhadṛṣṭiyuktāḥ śreṣṭhāṃ daśāṃ vidadhati svavayassu kheṭāḥ|| nīcaśatrugṛhaṃ prāptāḥ śatrunīcāṃśasūryagāḥ| vivarṇāḥ pāpasambandhyā daśāṃ kuryurśobhanām' || iti|| praśnādau tu udayādhiparaviśaśāṅkārūḍhapatayaśca tairyuktarāśyadhipāśca samyag balinaścet svoccabhāgasaṃsthāḥ sampūrṇaphaladāḥ| teṣu balahīneṣu 'riktā' puruṣasyāvasthā nīcāṃśagatāḥ śatrubhāgagatāścet 'aniṣṭaphalā daśāvasthā'| 'prasūtau' ityuktatvāt janmasamaye praśnasamaye ca grahāḥ balasahitāścet śubhaphalaṃ sāmagryam| yathā guroḥ 'hemāśvātmajakuñjarāmbaracaya' iti daśāphalamuktametanniyataṃ dṛśyate| loke janānāṃ gurudaśākālassambhāvyaḥ na teṣāṃ ukta phalaprāptirityanupapattinirākaraṇāya 'prasūtā'vityuktam| prasūtau sampūrṇabale grahe'nubhavattvaṃ nṛpatvaṃ bhavatītyuktam| 'janayati nṛpameko'pyuccago mitradṛṣṭaḥ' ityādinā tataḥ kuñjarāśvādi prāptiścopapadyata iti| 'aniṣṭaphale'tyatra 'phala' śabdena pūrvatra sampūrṇeṣṭaphalā ityetaduktaṃ bhavati| janmakāle grahe balavati daśāyāṃ tasya uktāni śubhaphalānyeva| śubhagrahassvoccagato lagnagaścettat sarvārthasiddhirbhavati| tathā ca vidvajjanavallabhākhye - 'paśyatyekaścecchubheṣu svamuccaṃ lagnaṃ prāptaḥ khecaraḥ praśnakāle| sthānaiścaryārthoccayo mānavṛddhirvācyā nissandehmevātra tajñaiḥ' || iti|| nanu tasmin 'samyagbalina' ityādiśloke daśādātuḥ grahasya śubhagrahadṛṣṭirasti ceddaśā śubheti noktam| sārāvalyāṃ tu 'śubhadṛṣṭiyuktāḥ śreṣṭhāndaśāṃ vidadhatī'tyuktam| kathametat ghaṭate ? naiṣa doṣaḥ| 'aśubhagaditā yogā yāpyā bhavanti śubhekṣitāḥ', 'dṛṣṭastu śubhairna yadā mṛtyustu bhavedacirāt, yadi na ca śubhairvīkṣitaśaktimadbhiḥ, ‘śubhairayutekṣite’, ‘bhṛgusutaśaśiputradevapūjyairyadi balibhirna yuto'valokito vā’ ityādi vacaneśśubhadṛṣṭe raśubhanāśakatvaṃ kena vā nohyate? ‘kṣīṇendrarkamahīsutārkatanayāḥ pāpārbudhastairyutaḥ’ ityuktasya grahāṇāṃ śubhāśubhaphaladāne jñāpanaṃ vinā kiṃ prayojanamavagamyate| tasmāt śubhagrahadṛṣṭiśśubhā iti kiṃ vaktavyam? punaruccagataṃ lagnasthaṃ grahaṃ uccago grahaḥ paśyati cet rājño rājyasiddhirapi vaktavyam| lagnaśabdenārūḍho vivakṣitaḥ| tathā ca vidvajjanavallabhākhye - ‘yadi vilaganasamuccagaṃ grahaṃ samavalokayati graha uccagaḥ| bhavati tatsamaye samupeṣuṣassa yadi rājyamiti pravaded budhaḥ’|| iti| ‘janayati nṛpameko'pyuccago mitradṛṣṭaḥ pracuradhanasametaṃ mitrayogācca siddhaṃ’ iti vakṣyati ca| uccasya grahasya vakragateśca balaṃ nānyaiḥ hariṣyate| tathā ca sārāvalyām - ‘uccarāśau vilome ca balaṃ nānyairhariṣyate| kālasyātibalatvaṃ syāttasmāt svocce'tivakrite’ || iti||

8.6

bhraṣṭasya tuṅgāditi| atituṅgāt bhraṣṭasyātinīcabhāvāvadhideśasthāne ‘avarohi’ saṃjñā daśā| atinīcāt paricyutasya atyuccabhāgāntarasthitau ārohiṇī daśā| etaduktaṃ bhavati| paramocce yat phalamuktaṃ tasmādārabhya krameṇa hrasati paramanīce śūnyā bhavati| tatrāpi suhṛduccabhāṃśādi sthitivaśāt tatphalasyotkarṣāpakarṣau jñeyau| punarayamupadeśa ucyate| janmalagneśayoryo balavān janmakāle tasyāvarohitve pūrvasmāt tasya grahasyopaghāto bhavati| ārohitve vṛddhirbhavati| evamuccanīcavaśādapi phalañcintyamityuktaṃ bhavati| uccanīcavaśāt mūlatrikoṇagṛhamitrodāsīnaśatrukṣetravaśācca phalaviśeṣaścintyate ityuktam|

8.7.1

nīcāribhāga iti| atra nīcāribhāge śastagṛhasthasya daśā miśraphalā| atra grahasaṃsthitarāśimātrāvagamena na kevalaṃ vaktavyam| aṃśakaparijñānañjāvaśyakamityavagantavyam| ‘nīcāribhāge’ sarveṣu rāśiṣu nīcāribhāgeṣu nīcanavāṃśake śatrunavāṃśe iti| nīcārigṛhe śaste navāṃśe ca sthitasya daśā miśraphalā ityetadapyanenevoktaṃ bhavati| ‘śastāni gṛhāṇi uccatrikoṇakṣetrabandhurāśayaḥ| teṣu rāśiṣvapi kiñcit phalaṃ bhidyate| tathā ca sārāvalyām - ‘atyugramatidravyaṃ mahāntamapi bhāskaraḥ svatuṅgasthaḥ| mṛṣṭāśanāṃbarāḍhyaṃ subhūṣaṇaṃ śītaguḥ kurute|| tejasvinaṃ kutanayo duḥsahasahaṃ garhitaṃ pravāsa ratam| medhāvinaṃ kulāḍhyaṃ sunipuṇavākyaṃ budhaḥ svocce|| vikhyātaṃ gururāḍhyaṃ vidvāṃsaṃ bhūtasatkṛtaṃ kuśalam| svocce bhṛgośca tanayo vilāsahāsapragītanṛttarasam|| svoccastho ravitanayo nṛpalabdhaniyogamabhija nayet| grāmapurādhipatitvamaraṇyakadhānyaṃ kunārilābhañca|| bhānustrikoṇasaṃstho dhanavantaṃ mukhyaśīlamatinipuṇam| bhoktāraṃ dhanavantaṃ śaśī prasūtau trikoṇagaḥ puruṣam|| vakro'pi taskarapatiṃ śūraṃ khalu nirbhayañcāpi| saumyo vinodaśīlaṃ jayinaṃ trikoṇe naraṃ kurute|| jīvaḥ purohitavaraṃ mantranaṃ nayavidaṃ sukhopetam| dānavagururapi janayet grāmapurāṇāṃ variṣṭhamāḍhyamatisubhagam|| ātmatrikoṇa ārkirdhanadṛptaṃ kulapatiñca śūram| tīkṣṇamayūkhaḥ kurute mahogramatyuccakarmāṇam|| dharmarataṃ himaraśmirmanasvinaṃ rūpavantamātmarkṣe| etat sarvaṃ rāśiphalādhyāyena 'kulasamakulamukhya' ityādinā ca siddhayatīti |

8.7.2

ityādirāśyāśrayavaśāduktānāṃ aṃśākāśrayavaśādanyathā nirūpaṇīyamiti 'nīcāribhāge samavasthitasya śaste gṛhe miśraphalā pradiṣṭā' ityuktam | evaṃ iṣṭāniṣṭamiśraphalaviśeṣaṃ nirūpaṇīyam | etadiṣṭāniṣṭaphalānayanaṃ 'samyagbalina' ityādiślokadvayena 'uccatrikoṇasvasuhṛd' ityādināepariṣṭādbhāvādhyāye vakṣyamāṇe ślokenācāryeṇa sūtritam | atrānyaśāstre'pi spaṣṭamuktamatra mayocyate | arkādigrahāt paramanīcabhāgān viśodhya śiṣṭān rāśīn daśabhiḥ bhāgān viṃśatyā ca guṇayet | punaśceṣṭākendraṃ pūrvavadānayet | sāyanāṃśo'rkastrirāśisahito'rkasya ceṣṭākendram | bhānusphuṭarahitaścandraścandrasya ceṣṭākendram | kujādīnāntu madhyamasphuṭāntarārdhaṃ madhyame sphuṭādhike śīghrocce yojayet | madhyame sphuṭādūne śīghroccādviśodhayet | tasmāt śīghroccāt sphuṭaṃ tyajet | evañceṣṭākendramānīya rāśiṃ daśabhirbhāgān viṃśatyā ca guṇayet | ceṣṭābalaṃ bhavati | tayoruccaceṣṭābalayoryogadalamiṣṭaphalam | etat ṣaṣṭibhyo'panīya śiṣṭamaniṣṭaphalaṃ bhavati | tathā ca haridattaḥ 'nīcone tu grahe ceṣṭākendre ṣaḍadhike sati | cakrādviśodhya śiṣṭāttu rāśayo daśatāḍitāḥ || bhāgān nakhaghnān cāropya coccaceṣṭāphale ubhe | tayoryogadalaṃ ceṣṭamaniṣṭaṃ ṣaṣṭivarjitam' || iti || athoccādisthitibhedena phalaviśeṣamānayet | mūlatrikoṇasvakṣetrātitrimitramitrasamaśatrutiśatrusthāneṣu pañcacatvāriṃśat triṃśat dvāviṃśat pañcadaśāṣṭau catvāro dvau ca ṣaṣṭhyaṃśā iṣṭaphale yojyāḥ | aniṣṭaphale tu pañcadaśa triṃśat aṣṭatriṃśat pañcacatvāriṃśat dvipañcāśat aṣṭapañcāśat ṣaṣṭhyaṃśāḥ yojyāḥ |

8.7.3

uccanīcarāśyoranupātena pūrvamānīyatameva | śatrumitrādayo'pyuccanīcarāśyornāsti | uccamūlatrikoṇabhāganiyamaḥ pūrvokta eva | ardhaṃ horādiṣu vibhāgeṣu savarge uktasaṅkhyārdhaṃ tatra tatra yojayet | ardhaṃ horādyaṃśeṣūccamūlatrikoṇasvarkṣātimitramitrarāśiṣu triṃśat, dvāviṃśat, pañcadaśa, dvādaśāṣṭau krameṇa iṣṭaphale yojyāḥ śatrutiśatrunīcasthāneṣu svavargāśceṣṭāviṃśatirekonatriṃśat, triṃśat, aniṣṭaphale yojayet | anyavarge pādaṃ yojayet | tadyathā ucce pañcadaśa, mūlatrikoṇe ekādaśa, svakṣetre sapta, atisuhṛdi ṣaṭ, suhṛdi catvāri evamiṣṭaphale yojayet| śatrau sapta, atiśatrau nīcā cāṣṭau aniṣṭaphale| tathā ca bādarāyaṇaḥ - 'uccanīce phalaṃ grāhyaṃ na ca mitrādijaṃ phalam' iti ṣaḍvargaphalamāha parāśaramuniḥ - 'tadardhantu phalaṃ grāhyamanyavarge śubhāśubham' | iti| atra vargaphalānayane niyamaśca parāśarahorāyāmuktaḥ 'pañcāsyiṣṭaphalañjādau ṣaṣṭhaṃ samamudāhṛtam| aśubhāstu trayaḥ proktā iti śāstreṣu niścitaḥ || iti || uccamūlatrikoṇasvarkṣātimitramitravargeṣu etaduktam - 'phalasaṅkhyāmiṣṭaphale yojayet; udāsīnarāśivarge tu ubhayaṃ kartavyaṃ, śatrvatiśatrunīcarāśikṣūktāśubhasaṅkhyāmaśubhaphale yojayet' iti| evamānīte'niṣṭaphale tasya grahasyoccādinisargāntaṃ ṣaṭprakāramānītena balasamūhena guṇayet | tadgrahadaśāyāmantardaśāyāmāyavyayasaṅkhyāsādhane syātām | ābhyāṃ sarvagrairānītāṃ dṛṣṭiṃ pṛthagguṇayet| ete api dṛṣṭiphalapradānakāle āyavyayasādhane syātām| atha balakālāyavyayasādhane ucyete| uccaraśmibalamevoccabalam | ceṣṭāraśmibalameva ceṣṭābalam| tayoryogadalamiṣṭaphalam|

8.7.4

ṣaṣṭitaśśodhitamaniṣṭaphalaṃ iti vibhāgaḥ| uccādisthānenārdhahorādivargeraśca yuktamiṣṭaphalamaniṣṭaphalañca sthānabalena hatvā gurujñārkāṇāṃ śaraṣaṭkacandraiḥ sitacandrayostripāvakendubhiḥ bhaumamandayoḥ ṣaṇṇavatyā vibhajet| sthānabalakāleṣu āyavyayasādhane bhavataḥ| yukteṣṭāniṣṭaphale digbalena hatvā triṃśatā vibhajet| kālabalenoktavat suyukteṣṭāniṣṭaphale itaraphalasaṃyogaṃ vidhāya kālabalena guṇayet | arkajñāryāṇāṃ arkacandraiḥ vibhajet| sitendrośśatena bhaumamandayoḥ saptaṣaṣṭyā vibhajet| klabalaphalakāle āyavyayasādhane bhavataḥ| evamayanabalayukteṣṭāniṣṭaphale'yanabalena hatvā sarveṣāmeva triṃśatā vibhajet| evaṃ ceṣṭābalena yuktaceṣṭābalena hatvā sarveṣāmeva triṃśatā vibhajet| tattatkāle tathā sādhane bhavataḥ| tathā ca gargaḥ‘ceṣṭoccaraśmisaṃyogadalameva phalaṃ viduḥ| ṣaṣṭitaśśodhitaṃ cānyat sthānavargoktasaṃyutam || sthānadikkālavīryaghnaṃ ceṣṭāyanabalāhatam | taduktasaṅkhyayā bhājyaṃ tattatkālāya sādhanam' || iti || punarapi ravijñaguravaḥ pañcaṣaṣṭcandraiḥ sitaśītagū| vitricandraiḥ śanibhaumaḥ ṣaṇṇavatyā balī mataḥ || dikceṣṭāyanavīrye tu dalameva prakīrtitam| dvaikekena śatenaiva saptāṅgaiḥ kālaje bale || iti || atha bhāvānāṃ iṣṭāniṣṭaphale ucyete | bhāvānāṃ grahaviyuktānāṃ adhipatiphalameva phalam| grahayuktānāntu tasya grahasya | pāpaśatrunīcarāśiścediṣṭaphalaṃ bhāvasādhanena hatvā ṣaṣṭyā vibhajet| labdhamiṣṭaphalameva prāksthite'niṣṭaphale yojayet| sthitasya pāpagrahasya sa bhāvaḥ uccādipañcasthānañcet virodhaparityāganyāyena prāksthite eva phale bhavataḥ|

8.7.5

śubhagrahaśceduccādipañcasthānaṃ cediṣṭaphalaṃ bhāvasādhanena hatvā ṣaṣṭyāropitamiṣṭe| evamiṣṭabalamaniṣṭabalañca sampadyete| evamekaḥ sampradāyaḥ| evamiṣṭabalādhikaḥ śubhaḥ anyathā aśubho grahaḥ| evamiṣṭakaṣṭabalānayanaprakāraḥ | tathā ca parāśaramuniḥ'svocce mūlatrikoṇe ca svarkṣe'tisuhṛdi kramāt| mitrarkṣe samakre ca śatrubhre cātiśatrubhre|| nīce ca ṣaṣṭireṣvabdhikhāmvevadakarāstithiḥ| nāgā vedāḥ karau śūnyaṃ śubhametat phalaṃ viduḥ || ṣaṣṭibhyo varjitāścaite śiṣṭaṃ syādaśubhaṃ phalam' | iti | ete ṣaṣṭyaṃśā uktāḥ| uccanīcarāśyoḥ na ca mitrādijaphalaṃ grāhyaṃ yojayet| ekagrahasya sarvavargeṣu sarvasthānāni katipayāni vā cet sambhūtānāṃ sarveṣāṃ uktavat sarvāḥ saṅkhyāḥ yojyāḥ| ekasyoccādipañcasu nīcādi triṣu katipayāni vā cet sarveṣāmiṣṭe'pyaniṣṭe'pi yojayet| digbalamiṣṭe yojayet ṣaṣṭitaśśodhayitvā śiṣṭamaniṣṭe yojayet| divā janma cet divābalāmiṣṭe rātribalamaniṣṭe yojayet| rātrau janma cet rātribalamiṣṭe divābalamaniṣṭe yojayet| śuklapakṣe janma cet śuklapakṣabalamiṣṭe yojayet| kṛṣṇapakṣabalamaniṣṭe yojayet| kṛṣṇapakṣe janma cet kṛṣṇapakṣabalamiṣṭe śuklapakṣabalamaniṣṭe yojayet| meṣādirāṣiśaṭkasthe ravau janma cet uttarāyanabalamiṣṭe yojayet aniṣṭe'panayet| dakṣiṇāyānabalamaniṣṭe tulādirāṣiśaṭkasthe viparītaṃ kuryāt| phale bhavataḥ śanuraśiścedubhayanna kartavyamiti sanpradāyaḥ| evamāha yavaneśvaraḥ - ‘bhāvānāṃ svapateḥ phale tu vihite tatra grahaścettadā hatvā bhāvaphalena khāṅgabhajite labdhaṃ śubhe yojayet|

8.7.6

saumyaśceditaratra cetaradatho pāpāstathaivānyathā dṛgvīryotthaphale tathaiva ca bhaveduccādiṣūktakramāt’|| iti|| etaduttaratrācāryeṇa bhāvādhyāye - ‘phalamadhikamidaṃ yadatra bhāvād bhavanabhanāthaguṇairvicintanīyam’| iti vakṣyamāṇena granthasandarbheṇa siddhyati| itīṣṭāniṣṭaphalānayane ko'pi sampradāyaḥ pradarśitaḥ| prakṛtamanusarāmaḥ| ‘saṃjñānurūpāṇi phalāni caiṣāṃ’ ityasyāyamarthaḥ ‘rājānau raviśītagū’ ityādinā ca grahayonibhedādhyāye śiṣṭena ca granthena grahamayaṃ samastamityuktam| yathā ‘snāyvasthyasṛktvagatha śuklavase ca majjā mandārkacandrabudhaśukrasureḍyabhaumāḥ’ ityuktena grahāṇāṃ dhātūnāñca saptānāmabheda upadiṣṭaḥ| tathā sati mandasya ca snāyudhātoścābhede mandasya ‘snāyu’riti saṃjñā vaktavyā| evaṃ saṃjñādhyāyoktaṃ sarvamuktasaṃjñānurūpāṇi| tathā coktam - tatra yat graharūpaṃ taduktaṃ tasya grahasya phaladātṛtve tat phalaparipākaḥ yathā rave‘rātmaprabhāvā’di candrasya ‘mano’guṇādi kujasya ‘satvaṃ’ budhasya ‘vacana’mityādi| ‘rājānau raviśītagū’ iti ravicandrayoḥ rājakulavāsādi, kujasya daṇḍanāyakatvayuddhādi, budhasya yauvvarājyasevādi| guruśukrayoramātyavṛttisevādi| ‘prāgādyāḥ’ ityatra dikparijñāne phalaṃ; ‘budhasūryasutau’ ityatra puṃstrīnapuṃsakasya bhāvādi, ‘viprādita’ iti jātibhedaparijñāne, ‘candrārkajīva’ ityādi guṇasvabhāvaparijñāne, ‘madhupiṅgaladṛk’ ityādi rūpaparijñāne, ‘snāyvasthī’tyādi dhātuparijñāne copayujyate| taduktam - ‘saṃjñānurūpāṇi phalāni caiṣāṃ’ iti|

8.8

‘ubhaya’ iti| anena sūtratrayamapi sūcyate| ubhaye caraṃ ca adhamaṃ, ubhaye ubhayaṃ ca madhyamaṃ, ubhaye sthiraṃ pūjitam| carabhe pūjitamadhyādhamāḥ, care caraṃ pūjitaṃ, care sthiraṃ madhyamaṃ, care ubhayamadhamam| ‘aśubheṣu samā sthire kramāt’ sthire ubhayaṃ iṣṭaṃ, sthire caraṃ madhyamaṃ, sthire sthiraṃ aśubhamiti|

8.9

‘ekandva’ iti| naisargikasvabhāvaśarīriṇāmeṣa uktaḥ| prathamavarṣa candro'dhipatiḥ| tasya jalātmakatvāt niśceṣṭatā| dvitīyatṛtīyayoḥ bhaumaḥ tasya bālatvāt hi rasādiratirbhavati| caturthavarṣādārabhya dvādaśavarṣāntaṃ budho'dhipatiḥ| tasya vidyākārakatvāt vidyābhyāsakālaḥ| trayodaśavarṣādārabhya dvātriṃśadvarṣāntaṃ śukro'dhipatiḥ tasya madanakārakatvāt viṣayasaṃgatiḥ| punaḥ pañcāśadvarṣāntaṃ gururadhipaḥ tasya jñānasukhasvarūpatvāt jñānasukhādyanubhūtiḥ| punassaptatyantaṃ raviradhipaḥ tasya vṛddhatvāt ātmajñānasevākālaḥ| punarviṃśatyuttaraśatavarṣāntaṃ śaniradhipaḥ| tasya maraṇarūpatvāt mṛtaprāyo bhavati| ‘sve sve puṣṭaphalā nisargasamaye’ ityanena bālyādyavasthānurūpaṃ daśāphalaprācuryaṃ vaktavyaṃ bhavati| ‘sve sve puṣṭaphalā nisargasamaye’ gaṇitānītā nisargadaśā puṣṭaphalā śubhaphalā pāpaphalā vā puṣṭā bhavati| phalaprācuryamastītyarthaḥ| tathā ca sārāvalyām - ‘svoccasvakālabalinaḥ sampūrṇabalasya yā nisargabhavā| uttamamaśubhaphaladā sā grahasya nityaṃ daśā bhavati’|| iti|| eṣa candrādīnāṃ krameṇātibālabālakumārayauvanasthavirapariṇatavṛddhamṛtātmakamadhyanenoktena darśitaṃ bhavati|

8.10

‘pākasvāminī’ti| daśāriṣṭabhaṅgo'nena ucyate| na kevalaṃ janmakālāddaśā nirūpaṇīyā daśāprārambhakālādapi| tatrāpi daśāpaterguṇadoṣavaśāccintyate| ‘pākasvāmini’ daśānāthe daśāprārambhe lagnagate suhṛtkṣetragate vā daśānāthasya varge'pi vā śubharkṣe vā, saumye vā śubharāśigate vā yā daśā prārabhyate sā śubhā bhavati| tathā ca sārāvalyām - ‘praveśe balavān kheṭaḥ śubhairvā sannirīkṣitaḥ| saumyātimitravargastho mṛtyave na bhavettadā’|| ityādi|| ‘tridaśaṣaḍ‌lābheṣu vā pākape’ upacayasthe daśāpatau prārabdhā ca śubhadā iti| tathārthāntaraṃ ucyate| lagnādidvādaśarāśibhirye bhāvāḥ nirūpyante teṣāmadhipāḥ pākasvāminaḥ| arkādayo ye grahāḥ pitrādikārakāḥ te ca tadvat tatpitrādipadārthapākasvāminaḥ| evaṃ yasya padārthasya yaḥ pākasvāmī daśāprārambhe tasmin lagnagate suhṛtkṣetrage tasya varge lagnagatasya daśāyāṃ tasya padārthasya śubhaṃ bhavati| muhūrttādāvapyevam| tathā coktam - ‘putrādibhāvasiddh‌yarthāḥ kriyāḥ puṃsavanādayaḥ| siddhyanti bhāvanāthasya vārakṣetrodaye kṛtāḥ’ || iti||
puna‘ssauryā’mityādinā yāni śubhaphalānyuktāni teṣāṃ vṛddhirbhavati| praśnādāvapyevamūhyam| kārako yasya phalasya tasmin lagnage bandhugate vā tasya varge lagnage tasmin svavarge saumyakṣetragate vā upacayagate vā tasya phalasyācirāt siddhirvaktavyā iti| ‘mitroccopacaye’tyādi| ‘candrassatphalabodhanāni kurute’ ityatrābhiprāyāntaramasti| candrasya hi phalānāṃ bodhayitṛtvaṃ raverdaśāphalānāṃ pācakatvam| ‘rājānau raviśītagū’ ityuktatvāt candrārkādhīnatvaṃ kujādīnāmuktaṃ pūrvameva vyākhyātam| śāstrāntare - ‘savitā daśāphalānāṃ pācayitā candramā prabodhayitā| ādityacandravaśagāḥ sarve tārāgrahā jñeyāḥ’|| iti|| tasmādekasyāndaśāyāmuktāni śubhaphalāni mitroccopacayādisthānagate candre anubhūyante| mitroccopacayādanyarāśige candre aśubhaphalānyapi bhaveyuriti draṣṭavyam| candrasya mitroccopacayādisthitatvaṃ daśāprārambhe nirūpaṇīyamiti kecit|

8.11

‘prārabdhā himagā’viti| sarvatra candrasya sthitivaśādanyagrahāṇāṃ phalavibhāgabhedostīti sūcyate| aṃśakāśrayeyetadeva phalaṃ vaktavyam| candrasya śubhatve satyanyagrahāṇāṃ śubhatvam| viparīte viparītatvam| candrabalavaśādevānyeṣāṃ svaphaladānaśaktirityuktam| tathā ca śrīpatiḥ ‘amṛtakiraṇavīryād vīryamāśritya sarve vidadhati phalamete khecarāḥ sādhyasādhu| nijanijaviṣayeṣu vyāprīyante yathāmūnvalamiha manasevādhiṣṭhitānīndriyāṇi’|| iti|

8.12

'sauryā'mityādi ślokapūrvārdhena śubhaphalāni aparārdhenāśubhaphalāni gaditāni| 'bhūṣāhavai'rdhanamiti pūrvārdhenoktam| 'śastrahutabhugbhūpodbhavā vyāpada' ityaparārdhenoktam| bhūpāt dhanasiddhirapi bhūpādāpacca| kathaṃ etat ghaṭate? ubhayaṃ bhavati vā? ucyate sūryasya balapuṣṭau pūrvārdhenoktaṃ śubhaphalaṃ balahānāvaparārdhenoktamaśubhaphalam| tathā ca sārāvalyām - 'bhānudaśāyāṃ labhate nakharadacarmauṣadhādhvaviṣakalahaḥ| arthā nu gairikavahnikrauryanarendrāhavādyaiśca|| nṛpaterarthāvāptiṃ dhairyaṃ bhūyastathodhamaṃ taikṣṇyam| khyātipratāpavidyāśreṣṭhatvaṃ bhūpatitvañca|| bhṛtyārthacoracakṣuśśastrognyudarakṣitīśvarād bādhāḥ| sutapatnībandhujanaissampīḍā syācca pāparatiḥ|| kṣuttṛṣṇārtiśśoko hṛtpīḍā paittikāstathā rogāḥ| gātracchedo bhavati hi sūryadaśāyāmaniṣṭāyām'|| iti|| evaṃ sarvagrahadaśāyāṃ yasya grahasya śubhaphalamuktaṃ tasmin balavati tadbhavati| balahīne'śubhaṃ bhavati| madhyabale miśram| eta'ddśāsu śastāsvityā'di granthenācāryeṇaivoktaṃ bhavati| nanu ācāryektebhyo daśāphalebhyo'tiriktāni sārāvalyuktāni ucyate| nirūpaṇe tu sārāvalyāṃ uktānyācāryeṇāpyuktāni bhavanti| atrauṣadhaviṣābhyāmarthasiddhirācāryeṇāpyuktāni bhavanti| 'arkārśe tṛṇakanakorṇabheṣajādyaiḥ' ityatra bheṣajenārthasiddhiruktā| 'bhāryāputradhanāriśastra' ityatrā'ri'śabdena viṣacorādayo'pi gṛhyante| 'śastra'śabdena 'gātraccheda'śca sūcitaḥ ityādi nirūpyatām|
praśnādāvapi dusthe ravau aśubhānyuktāni daśāphalāni vaktavyāni| susthe tu śubhāni daśāphalāni vaktavyāni| 'kālātmā dinakṛt' ityātmaprabhāvaścintyaḥ| 'rājānau raviśītagū' iti rājaviṣaye upayujyate| 'raktaśśyāma' iti varṇaviṣayaḥ| 'vahnyambu' ityādi devatāviṣayaḥ| 'viprāditaḥ' iti vaṃśaviṣayaḥ 'candrārkajīvā' ityādi sattvādiguṇaviṣayaḥ 'madhupiṅgaladṛk' iti ākṛtiviṣayaḥ| 'snāvkhasthi' ityādi dhātuviṣayaḥ| 'devāmbu' ityādi sthānaviṣayaḥ| 'vastraṃ sthūlaṃ' ityādi vastranirdeśaviṣayaḥ| 'divākarendroḥ' ityādi pitṛmātṛnīrūpaṇaviṣayaḥ| 'vyayagṛhagataścandro vāmaṃ hinasti' ityādinā nayanarogādiviṣayaḥ| 'sūrye kāṣṭhacatuṣpadena' ityādinā dehapīḍādi| 'pittaprakṛti' ityādinā dhātukopaḥ| agnyadhipatvāt jvarādibhayam| agnibhayañca dāhrādi| asthdyadhipatvāt asthisrāvahṛtkroḍapīḍāmayāḥ| śivadaivatatvāt śivakopaḥ| siṃharāśīśvaratvādaparamāraḥ ityādi sarvaṃ praśne vicintanīyam|

8.13

'indoḥ prāpya daśā'miti| 'kṣīra'śabdena jalañcocyate| 'kīrtyarthopacayakṣayau' ca| pakṣavaśāt| anyat sūryadaśāvat|

8.14

'bhaumasye'ti| bhaumasya arivimardabhūpasahajakṣityāvikādīnāṃ kārakatvañcoktam| meṣādhipatyāt śirorogaḥ| agnimayatvānnayanarogaḥ agniśastraviṣabhayam| 'pitta'śabdenāpasmārabhrāntyādi sūcitam| 'bhaṃga'śabdena piṭakādyapi sūcitam| 'ari' śabdena coro'pi sūcitaḥ| etāsu daśāsu, balavatsu graheṣu yaiḥ hetubhiḥ dhanasiddhiruktā pratikūlasthānagateṣvabaleṣu ca teṣu tairarthahānirapi tarkaṇīyā|

8.15

'baudhyā'mityādi| yathā savitṛdaśānirūpaṇaprakāra uktaḥ| tadvat sarveṣāmapi nirūpaṇīyam| 'dautyasuhṛdi'tyādi phalam|

8.16

'jaivyā'miti| hemāśvātmajādīnāṃ maticayasyāpi guroḥ kārakatvamavagantavyam|

8.17

'śaukkryāṃ' iti gītādīnāṃ śukrasya kārakatvamavagantavyam| vivāhādi manmathopakaraṇaśabdenoktam|

8.18

'saurī'mityādi pūrvavat sugamaḥ| 'sauryāṃ sva'mityādi saptaślokoktaṃ praśnādāvapyupayujyate|

8.19

'daśāsu śastāsu' iti| balavaśāt hi daśānāṃ śastatvaṃ uktam| 'samyagbalinassvatuṅgabhāge sampūrṇā' ityādināektāssaṃjñāḥ| svatuṅgabhāge sthitasya samyagbalinaḥ ityuktatvāt sthānabalena tuṅgāśrayeṇānyaiḥ dikkālaceṣṭādibhirbalairanvitasyetyuktaṃ bhavati| tasmāt balavaśāt daśāyāḥ kaṣṭatvamiṣṭatvañcocyate| tathā coktam - 'sampūrṇavīryassavitā karoti rājyādisiddhiñjanarañjanādīn| pādonavīryeṇa yuto'sya puṣṭiṃ gṛhādivastusvajanābhivṛddhim|| vīryārdhayukto vipadābhibhūtiṃ paścāt sukhāptiṃ sutadārasaukhyam| pādenavīryeṇa yuto'pi duḥkhaṃ vyādhyādikopaṃ śamanañca paścāt || ṣaḍbhāgavīryaḥ svasutāmayārtimūrdhvāṅgarogaṃ piṭakañca paścāt| iṣṭāsu hānitvatha ṣoḍaśāṃśavīryotiduḥkhaṃ maraṇaṃ balonaḥ || cāndrī daśā puṣṭaphalā dadāti strīrājyaśastrānnasugandhabandhūn|
ityādi balavaśāt 'sauryā sva' mityādinoktāni phalāni vibhajya jātikuladeśāvasthānurūpaṃ vadet | nanu balavaśādeva kevalaṃ sarveṣāṃ grahāṇāṃ śubhāśubhatvamiti cet śubhānāṃ śubhakṛttvamaśubhānāmaśubhakṛttvañca kathaṃ sampadyate? ucyate, 'sauryā sva'mityādinā ślokasya pūrvārdhena śubhaphalānyuktāni aparārdhenāśubhānyuktāni | bhaumasya daśāphaleṣu pūrvaṃ ślokasya pūrvapādena śubhaphalamuktaṃ tribhiḥ pādairaśubhaphalamuktam | mandasya tu śloka pūrvārdhena sādhāraṇaśubhaphalamuktam | aparārdhenātyantamaśubhaphalañca proktam | tasmādeṣāṃ trayāṇāṃ daśāsu śastāsu' śubhasyālpatvamaśubhaphalāvāptirapi nirūpaṇīyā | 'aniṣṭāsu daśāsu' śubhamalpamapi na bhavati | aśubhamatyantaṃ bhavati | budhasya daśāphaloktistribhiḥ pādaiḥśubhaphalatvamuktvā antyapādenāśubhaphalamuktam | gurudaśāyāṃ prāyaśaśśubhaphalānyevoktāni | antye tu kiñcidaśubhaphalamuktam | śukrasyāpi tadvat | tasmādeṣāṃ trayāṇāṃ 'śastāsu daśāsu' śubhaphalāni vastūni prāyaśo bhavanti | 'aniṣṭasaṃjñāsu' śubhaphalamalpamaśubhaṃ na bhavati | candrāsyāpyevaṃ cintyam | iyānatra viśeṣo'bhipretaḥ | punaraṣṭamādhipatyādidoṣakṛttvaṃ sarvagrahāṇāṃ sādhāraṇameva |
tatrāpi balañcintyam | atha praśanadau 'daśāsu śastāsu śubhāni kurvanti' avasthāsu maṅgalāsu pṛcchakasya śubhāni bhavanti | 'aniṣṭasaṃjñāsva'vasthāsu aśubhāni bhavantīti | 'horāphalaṃ lagnapateḥ samānaṃ' horāphalaṃ jātakaphalaṃ samastaṃ lagneśasamānam| lagneśasya praśnādāvārūḍheśasya balaṃ viśeṣāccintyamityarthaḥ|

8.20.1

- 'saṃjñādhyāya' ityatra daśāphalanīrūpaṇe | na kevalaṃ 'sauryā' mityādyuktaphalānyevaṃ vācyāni | kintu bahudhā hi grahasya phalaparipākāḥ daśāvaśādantardaśāvaśādvidaśāśādrāśivaśāt yogavaśādaṣṭavargavaśāt horādrekkāṇādivargāśrayavaśāt ca yadyad phalaṃ tatsarvaṃ daśāsu yojyam| 'saṃjñādhyāye yasya yaddravyamukta' mityatra saṃjñādhyāye 'kālātmā dinakṛt' ityādi granthena yaḥ padārthaḥ uktaḥ sarvo yojyaḥ | 'saṃjñādhyāye yasya yaddravyamukta' mityatra ādityādīnāṃ ātmatvādi rājatvādi ca raktaśyāmatvādi ca, tāmrādivarṇapadārthāśca tāmrādidravyāṇi ca, sattvādi guṇāśca, viprādi jātayaśca anyānyapi yāni grahasvarūpāyuktāni tāni sarvāṇi daśāsu yojanīyāni | etaduktaṃ bhavati | āditye balavati jātasyādityadaśāyāṃ ātmaprabhāvaḥ rājaprasādaḥ tāmravarṇavastrasiddhiḥ tāmradravyalābhaḥ kṣatriyakulavāsaḥ sattvaguṇasvabhāvaḥ madhupiṅgaladṛgityākṛtiḥ asthidhātupuṣṭiḥ ityādi | āditye balahīne sati eṣāṃ hānirapi cintanīyā| evaṃ candrādīnāmapi svasvānurūpamūhyam | 'yojya' mityatra jātidaśāvasthānurūpaṃ yojanīyamityarthaḥ | athavā śāstrāntareṣu grahāṇāṃ dravyāṇyuktāni tāni| 'arke tanūsthe' iti lagne'rkasya phalamuktam | tatra 'śūra'śabdena kriyālasyaṃ krodhitvaṃ pracaṇḍatvaṃ mānitvam akṣamatāpyuktam| 'stabdha' śabdenonnatvaṃ prabhutvaṃ coktam | ityādi bahavo'rthāssūcyante te sārāvalyādiṣu draṣṭavyāḥ| arkasya agnirūpatvāt kṛśanatvaṃ pittaprakṛtitvāt paittikatvamalpakaphaṃ ca nirūpaṇīyam | na kevalaṃ etāvatā 'samapucayavipatī saumyapāpeṣu satyaḥ kathayati viparītaṃ riḥphaṣaṣṭhāṣṭameṣu' |

8.20.2

mūrtyādibhāveṣu yatra saumyaḥ tasya bhāvasyopacayaṃ; yatra pāpāḥ tasya bhāvasya vipattiḥ | viparītaṃ riḥphaṣaṣṭhāṣṭameṣu| śubho'pi nāśaṃ karoti | riḥphe śubho vyayanāśaṃ karoti| aṣṭame śubho maraṇanāśaṃ karoti| ṣaṣṭhe śubho ripunāśaṃ karoti| pāpo viparītamiti satyaḥ kathayati| ācāryasya mataṃ tu aṣṭamavyayayoḥ sarve neṣṭāḥ ṣaṣṭhe śubhāḥ śatrunāśakāḥ iti| kathametadavagatamiti cet aṣṭame gurau ‘nīca’ iti phalamuktam| dvādaśe gurau ‘khala’ iti| ṣaṣṭhe budhagurvo ‘raśatru’ iti| śukrasya guruvadityuktam| aṣṭame ravau ‘svalpātmajo nidhanage vikalekṣaṇaśca’ ityuktam| vyaye ‘patitastu riḥphe’ iti kujaśanyorādityavadityuktam| tasmādaṣṭamadvādaśayoḥ sarve grahāḥ neṣṭāḥ iti siddhaṃ bhavati| ‘sadhano'ntye’ ityuktatvāt śukraṃ vinā sarve grahāḥ mṛtyuvyayayoḥ neṣṭāḥ ityavagantavyam| tathā ca svalpajātake - ‘puṣṇanti śubhā bhāvān mūrtyādīn ghnanti saṃsthitāḥ pāpāḥ| saumyāḥ ṣaṣṭhe'righnāḥ sarve neṣṭā vyayāṣṭamagāḥ’|| etāni daśāyāṃ yojanīyāni| tāni śāstrāntarādānīya likhyante| tathā ca sārāvalyām - ‘vyālāgniśailakarṇikasuvarṇaviṣaśastrabheṣajanṛpāśca| mlecchāsthitārakāntārakāṣṭhādeḥ prabhuḥ sūryaḥ|| kusumabhojyamaṇirajatekṣvādiśaṅkhalavaṇodakeṣṭavastrāṇām| bhūṣaṇanārīghṛtatailādiprabhuścandraḥ|| raktotpalatāmramanāḥśilāsvarṇarudhirapātrāṇām| kṣitinṛpatimūrcchābhighātacaurapaittikasahajānāṃ prabhurbhaumaḥ|| śrutilipiśilpakalādau sunipuṇatā mantridūtaprabhūtahāsyānām| khagayugmarakhyātivividhauṣadhimaṇiprabhuḥ saumyaḥ|| māṅgalyadharmapauṣṭikamahattvaśikṣādiyāgapurarāṣṭrāṇām|

8.20.3

yānāsanasuvarṇadhānyādeḥ suveśaputraprabhurjīvaḥ|| vastramaṇiratnabhūṣaṇavivāharamyeṣṭagandhamālyānām| suyuvatinidhuvanavidyāsakhitvarajataprabhuḥ śukraḥ|| trapuśīsakālalohakudhānyamṛtidainyabandhādeḥ| nīcastrīpaṇyakadāsavṛddhadīkṣāprabhuḥ sauriḥ|| evaṃ grahāṇāṃ dravyamuktam| karmājīvaphalaṃ bhāvaphalaṃ ‘śūrastabdho’ ityādi ‘vṛttātāmradṛk’ ityādi sthānaphalaṃ ‘candre bhūpabudhau’ ityādi dṛṣṭiphalaṃ rājayogacandrayogadvigrahayogapravrajyāyogāriṣṭayoganiryāṇayogā śrayayogodbhavaphalaṃ sarvaṃ daśāsu yojyam| tatra bhāvaphalādhyāye svalpaṃ phalamuktam| tathā hi ‘śūrastabdho vikalanayano nirghṛṇo'rke tanusthe’ kiṃ sarvadā sarvāṇi vācyāni? tatra vibhāgo'sti| taducyate ‘suhṛdariparakīyasvarkṣatuṅgasthitānāṃ phalamanupaparicintyaṃ lagnadehādibhāvaiḥ’ ‘anuparicintyaṃ’ phaladagrahabalapuṣṭiḥ| kiñca - ‘phalamadhikamidaṃ yadatra bhāvādbhavanabhanāthaguṇairvicintanīyam’| bhāvarāśeḥ bhāvādhipasya ca bhāvasthagrahasya ca balādhikyāt bhāvaphalamadhikaṃ bhavati| ‘suhṛdariparakīyasvarkṣatuṅgasthitānāṃ phalaṃ’ kathaṃ anuparicintyamiti cet tadarthamuktam - ‘uccatrikoṇasvasuhṛcchatrunīcagrahārkagaiḥ| śubhaṃ sampūrṇapādanadalapādālpaniṣphalamiti| tathā coktamanyatra mādhavīye - ‘svocce pradīptaḥ sukhitastrikoṇe svasthaḥ svagehe muditaḥ suhṛdbhe| śāntastu saumyagrahavargasaṃsthaḥ śakto mato'sau sphuṭataśmijālaḥ’|| ‘grahābhibhūtaḥ sa nipīḍitaḥ syāt khalastu pāpagrahavargasaṃsthaḥ| suduḥkhitaśśatrugṛhe grahendro nīce'tibhīto vikalostayātaḥ’||

8.20.4

‘dīptaḥ pūrṇaṃ vidhatte śubhamatha sukhitaḥ pādahīnaṃ tadardhaṃ svasthaḥ pādairvihīnaṃ tribhiratha muditaḥ śāntaśaktau ca tadvat| atyalpaṃ tvatra yo'nye vidadhati vikalo bhītasaṃjñaśca naṣṭaṃ bhītādyādīptaniṣṭhāstvaśubhamapi tathā vyutkrameṇa grahāste’|| tasmāt bhāvānāṃ adhipatibalamāśritarāśibalaṃ cāvalokya phalaṃ vaktavyam| tathā coktam - ‘adhipaḥ sarvabhāvānāṃ kārakaḥ parikīrtitaḥ| kartā bhāvagataḥ proktaḥ tathā tadbhāvavīkṣitaḥ|| balahīne'rinīcasthe duḥsthe vā bhāvanāyake| bhāvasya sampadaṃ kartuṃ na śakyaṃ bhāvamāśritaiḥ’|| lagnādidvādaśabhāvānāṃ svādhipatinā saumyagrahaiśca yogasambhave sati vṛddhirbhavati| śatrugrahaiḥ pāpairvāpi dṛṣṭiyogasambhave sati hānirbhavati| tathā ca ṣaṭpañcāśikāyām - ‘yo yo bhāvaḥ svāmidṛṣṭo yuto vā saumyairvā syāt tasya tasyābhivṛddhiḥ| pāpairevaṃ tasya bhāvasya hānirnirdeṣṭavyā pṛcchato janmato vā’|| ‘pṛcchatāṃ janmināṃ vā’ iti vā pāṭhaḥ| ācāryeṇāpyuktamaniṣṭayogādhyāye| tathā tatprakādvaraḥ - ‘lagnāt putrakalatrabhe śubhapatiprāpte'thavālokite| candrādvā yadi sampadasti hi tayorjñeyo'nyathā'sambhavaḥ’|| iti|| ayaṃ vidhiḥ na kevalaṃ putrakalatraviṣayaḥ; sarvabhāvasādhāraṇasyāt| bahvartho'yaṃ ślokaḥ| putrakalatrabhe śubhapatiprāpte śubhaiḥ patyā vā prāpte etairālokite vā tayoḥ sampadasti| yadvā śubhānāṃ patiḥ śubhapatiḥ| śubhepravarau guruśukrau ityarthaḥ| ‘doṣāmburāśitaraṇāya kṛpārdracetāḥ potaṃ sasarja guruśukramayaṃ vidhātā’| iti yathākramaṃ guruśukrābhyāṃ putrakalatrabhe prāpte'thavālokite vā yadi tayoḥ sampadasti|

8.20.5

athavā śubhapatiḥ śubhaṃ bhavanaṃ bhāgyasthānam| tatpatinā prāpte avalokite putrakalatrabhe yadi tayoḥ sampadasti| arthādaśubhapatiprāpte'thavālokite putrakalatrabhe yadi tayorabhāvo jñeyaḥ| ‘anyathā'sambhavaḥ’ iti vacanāt aśubhamaṣṭamaṃ maraṇasthānatvāt tatpatiraṣṭameśastena yutadṛṣṭo bhāvo nāśaṃ vrajati| tathā coktam - ‘yadbhāvastho'ṣṭamapaḥ tadbhāvo naśyate na sandehaḥ’ iti| lagnnasya lagneśasya vā putrakalatrayoḥ īśayogadṛṣṭyā tatsambhava iti| evaṃ bhāvayogabalāt āśrayabalāt suhṛtsaumyārivīkṣaṇāt anyathā bhavati| tathā ca sārāvalyām - ‘yogāśrayabalayogāt saumyasuhṛdripunirīkṣaṇāccaiva| uccādibhavanasaṃsthaiḥ grahaiśca balamanyathā bhavati’|| ‘candrādvā’ iti candrasya baliṣṭhatve etasmāt phalasiddhiḥ| atra grahāṇāṃ kārakatvamasti| atra coktam - ‘ātmaprabhāvaśaktiśca pitṛcintā raveḥ phalam| manobuddhiprabhāvaṃ ca mātṛcintā tu candrataḥ|| bhrātṛsattvaguṇān bhūmiṃ bhaumena tu vicintayet| vākprāgalbhyaṃ ca vijñānaṃ budhena paricintayet|| guruṇā dehapuṣṭiḥ syāt buddhiputrārthasampadaḥ| śukrādvivāhakarma syāt bhogasthānaṃ ca vāhanam|| āyāsavyādhiduḥkhāni maraṇaṃ ca śanaiścarāt’| etadasminneva pūrvoktena siddhyati| kathamiti cet ‘kālātmā dinakṛt’ ityādinā ślokārdhena ‘divārkaśukrau’ ityādinā ca ‘sahajakṣityāvikājairdhanam’ ityanena ‘hemāśvātmajakuñjarāmbaracaya’ ityanena ca vijñātavyamiti| ‘ugragrahaiḥ’ ityanena ślokena śukrasya bhāryākārakatvaṃ spaṣṭīkṛtam| pūrvaṃ ca ‘sitaśca madana’ iti bījakṣepaḥ| ‘śaukryāṃ gītaratī’tyanena vivṛtam|

8.20.6

‘ugragrahaiḥ’ ityanena bhāryāriṣṭaṃ, saptamādhipaterapyevamūhyam| ugragrahairityatra gārgivacanam - ‘caturthāṣṭamagaiḥ śukrāt saurārārkerhutāśanāt| teṣāṃ dvitīyamadhyasthe tathā śukre prapātanāt| śukre sadyogadṛgghīne pāśād bhāryāvadho bhavet’|| iti|| ‘śoṣī parasparagṛhāṃśakayoḥ’ ityatra gārgivacanam - ‘parasparagṛhe yātau yadi vāpi tadaṃśagau bhavetāmarkaśītāṃśu tadā śoṣī prajāyate|’ guroḥ pañcamādhipateśca etat putrāriṣṭatvamavagantavyam| puṃstrīvibhāgastu ‘budhasūryasutau’ ityanena ślokena nirūpayitavyaḥ, budhaśanyoḥ napuṃsakatve tadvarge tatsambandhe dattādisiddhiḥ, putrāṇāṃ saṅkhyā tu ‘dṛṣṭyā samānaṃ pravadet’ ityādinā jñeyā| ‘lagnāt vyayārigatayoḥ’ iti nayanakārakatvaṃ candrārkayoḥ ‘dyūnasthayoḥ navamapañcamasaṃsthayorvā śukrārkayoḥ’ ityatra ‘arka’ śabdena aṅgārako'pi gṛhyate| tathā ca sārāvalyām - ityariṣṭādhyāyoktamapi daśāyāṃ yojyam| atha ‘sthāna’śabdasyārtha ucyate| ‘vṛttā tāmradṛk’ ityatrādhyāyoktaphalam| rāśitannāthasvabhāvāḥ atrocyante| ‘vṛttātāmradṛk’ iti kujadharmaḥ| ‘uṣṇaśākalaghubhuk’ iti meṣadharmaḥ| ‘kṣipraprasādaḥ’ senādhipadharmaḥ ‘aṭanakāmī durbalajānuraṅganāvallabhaḥ kunakhī vraṇāṅgitaśirāḥ toye ca bhīruḥ’ iti meṣadharmaḥ| anye senāpatidharmāḥ| evaṃ candrasya anyeṣu rāśiṣūktaṃ phalamapi| anyeṣāṃ grahāṇāṃ ca rāśiphalāni rāśitannāthasvabhāvāḥ ityavagantavyāḥ| tena rāśau balavati tadadhipe ca balasahite yukte grahe ca balavati kathitabalānāṃ samagraprāptiḥ| rāśau balahīne tadadhipe ca na vācyam| grahe ca balahīne tathaiva| taduktamācāryeṇa -

8.20.7

etat sthānaphalamapi daśāyāṃ yojyamiti| ‘āloka’śabdasyārtha ucyate| ‘cāndre bhūpabudhau’ ityādinā meṣādyekaikarāśigatasya candrasya anyagrahavīkṣaṇaphalānyuktāni| tathā meṣādyaṃśagatasya candrasyāpi tānyuktāni| pūrvaśāstreṣu vistarataḥ kathitāni| iha tu saṃkṣepādekaikaṃ phalameva kathitam| tenāpi śubhāśubhavibhāgo vijñāyate| tataḥ pūrvaśāstrairevagantavyāni| candrasya tāvat kathitaṃ ‘śiśirakarasamāgamekṣaṇānāṃ sadṛśaphalaṃ pravadanti lagnajātam’ ityuktatvāt lagnasyāpi kathitam| ‘bhānau tadvat indrādidṛṣṭe’ ityuktatvādverapi dṛṣṭiphalamuktam| lagnacandrayorkasya ca phalanirūpaṇe prādhānyāt tat phalameva iha kathitam| ‘śiśirakarasamāgamekṣaṇānāṃ

8.20.8

sadṛśaphalaṃ pravadanti lagnajātaṃ ‘bhendvarkāspadapatigāṃśanāthavṛttyā’ iti vakṣyati| ‘udayaviśiśāṅkaprāṇikendrādisaṃsthā’ ityuktañca pūrvam| tasmāt lagnacandrārkāṇāṃ jātakaphalanirūpaṇe pradhānopakāritvamiti vijñāyate| anyeṣāṃ grahāṇāñca pratirāśidṛṣṭiphalamasti| tatpūrvaśāstreṣu vistarataḥ kathitañca| tat ‘kālātmā dinakṛdi’tyādiślokarūpeṇa sūtreṇa vīkṣyamāṇagrahañca tadāśritarāśiśca vīkṣya grahañca nirīkṣya teṣāṃ dṛṣṭiphalaṃ svadhiyā tarkaṇīyam| pūrvaśāstrāṇi cāvagamya tatphalannirṇetavyañca| candrasyāṃśakavīkṣaṇasya iyān viśeṣaḥ| ‘vargottamasvaparageṣu śubhaṃ yaduktaṃ tatpuṣṭamadhyalaghutā'śubhamuktameṇa’ ityuktamaṃśakaphalaṃ nirūpaṇīyamiti sūcanārtham| evaṃ bhūtadṛṣṭiphalamapi svadaśāyāṃ yojyam| atha ‘yoga’ śabdasyārtha ucyate| tatra prathamaṃ rājayogāḥ uktāḥ| ‘prāhuryavanāḥ’ ityādinā tribhiruccagataiḥ krūrairapi mahīpatiḥ bhavati| ‘svocceṣu ṣoḍaśa nṛpā’ iti| ato yogānāṃ vibhāgena saṅkhyokaraṇamapi| phalabhedo'sti| ‘api khalakulajātā mānavā rājyabhājaḥ’ ityādiślokena jātideśāvasthānurūpaṃ vaktavyam| kānicittu avaśyaṃbhavitavyatayā vaktavyāni| tadvibhāgo lakṣaṇānāṃ balavibhāga iti sūcitam| rājayoge yasya grahasyātibalaṃ taddaśāyāṃ rājyaprāptiḥ| tadupari vakṣyati - daśamagatasya daśāyāṃ rājyaṃ pravadet| tathā coktam -

8.20.9

iti rājayogāścintayāḥ| eteṣāṃ rājayogānāṃ bhaṅgo'pi nirūpaṇīyaḥ| anyeṣu śāstreṣu vistarato'nyaiḥ ācāryaiḥ nirdiṣṭaḥ| ācāryeṇa tu rājayogoktaprakāravaiparītyena cintanīya iti noktaḥ| 'prāhuryavanāssattuṅgagaiḥ krūraiḥ' ityatra svatuṅgajaiḥ krūrairityatra svanīcagaiḥ krūraiḥ iti vaiparītyena rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām| 'sarve krūrāḥ kendre nīcārigatā na saumyayutadṛṣṭāḥ| śubhadā vyayaripurandhre tadāpi bhaṅgo bhavennṛpateḥ'|| iti|| nanu kevalaṃ prāhuryavanāḥ 'svatuṅgagaiḥ krūraiḥ' ityasya vaiparītyamevātroktam| teṣāṃ krūrāṇāṃ kendragatatvaṃ saumyagrahādṛṣṭayutatvaṃ ca śubhānāṃ vyayaripurandhragatatvañca yogopakāritayoktam| kathametadavagamyate? taducyate avagamopāyaḥ| krūrāṇāṃ nīcagatatvaṃ yogavaiparītyena kendragatatve 'sraksarpau kathitau parāśareṇa' tatra sarpayogalakṣaṇena 'na' saumyayutadṛṣṭatvaṃ 'aśubhagaditāḥ yogāḥ yāpyāḥ bhavanti śubhekṣitāḥ ityanena tarkaṇīyam| 'vakrārkajārkagurubhiḥ' ityatrāpi vaiparītyena rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'kujārkajīvārkibhiratra nīcerdvābhyāṃ tribhirvaikatame'pi lagne| niśākare vṛścikarāśisaṃsthe viśīryate rājakaro hi yogaḥ'|| iti|| 'vargottamagate lagne' ityatrāpi vaiparītyaṃ grāhyam| tathā ca sārāvalyām - 'lagnaṃ gatottamorna na khecarairdṛśyate yadā bhaṅgaḥ| bhavati hi nṛpayogānāṃ dāridryāya prajātasya|| antyāṣṭamādibhāge cararāśyādiṣu vā śaśī yadā kṣīṇaḥ| ekenāpi na dṛṣṭo graheṇa bhaṅgaḥ sadā nṛpateḥ' || iti|| 'uccatrikoṇagairbalasaṃsthai'rityatrāpi vaiparītamavagantavyam|

8.20.10

tathā ca sārāvalyām - 'ghaṭodaye nīcagatestribhirgrahairbṛhaspatau sūryayute ca nīcage| eko'pi nocce tu śubhena saṅgataḥ prayānti nāśaṃ śataśo nṛpodbhavāḥ'|| ityādi śāstrāntarādavagantavyam| ūhaśaktirasti cedasmādevāvagantavyam| rājayogasadbhāve'pyutpātānāṃ bāhulye sati rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'ulkāyāḥ patane caiva nirghātavyatipātayoḥ| ketośca darśane caiva yānti nāśaṃ nṛpodbhavāḥ|| anyaiḥ krūrotpātaistriśaṅkutārādyudayaiśca sadyaḥ| kṣipraṃ prayāti vilayaṃ nṛpayogo bhānujo yadi vilagne|| kartāro nṛpatīnāṃ gaganasado yuddhakāṃkṣiṇo malināḥ| krūrā jarjaradehā vighnaṃ janayanti rājayogasya'|| ityādi|| grahāṇāṃ nīcagatatvaṃ viśeṣataścintanīyam| iyānatra viśeṣo'bhipretaḥ| grahāṇāmuccatrikoṇakṣetrāṃśagatatvaṃ vakragatatvamuccakṣetrādirāśigatatvaṃ viśeṣataścintyam| 'balayogātphalamaṃśakarkṣayoḥ' iti rāśyaṃśayossāmyaṃ pūrvamevoktam| api ca 'grahabhuktanavāṃśarāśitulyaṃ bahusāmyaṃ samupaiti satyavākyam' iti satyamatapraśaṃsayāpi aṃśakaprādhānyamevātra vyaktībhavati| cāndrayogāstu 'hitvārkam' ityādinā granthenoktaṃ tatra sunabhānabhādhurudhurāstrayo yogāḥ| 'svayamadhigata' ityādinā teṣāṃ phalaṃ ca kathitam| tatra yogakartṛbhedena phalabhedo'sti| śāstrāntareṣu vistarato nirdiṣṭaḥ| atra tu 'utsāhaśauryadhanasāhasavān' ityādinā grahasvabhāvāḥ kathitāḥ| tena ca pūrvoktaphalena ca vicārya phalaṃ vācyam| tadarthaṃ 'triṃśatsvarūpā' ityādinā saṅkhyākaraṇam| atra yogakartāro grahāḥ kendragatāścedyogasyātiśubhatvaṃ kalpayet|

8.20.11

tathā ca sārāvalyām - 'candrād grahairnigaditāḥ sunabhādayassyuḥ kendrasthitairyadi bhavanti ca te'tra yogāḥ| viśvambharāpatikuleṣu mahatsu jātā yogeṣu teṣu manujeśvaratāṃ labhante' || caturaśre dyūne vā pāpairdhuradhurāya parse:yogaścedaśubhaphalamapi cintanīyam| 'pāpāntasthe nidhanahibukadyūnayukte ca candre' iti svenaivoktatvāt| ete yogāḥ na yadā bhavanti tadā 'kemadruma' iti keṣāñcinmatam| anyeṣāṃ gargaprabhṛtīnāntu mate sunabhādīnāṃ lakṣaṇābhāve vilagnakendre athavā candre kenacit graheṇa yute kemadrumābhāva iti| tathā ca sārāvalyām - 'ete na yadā yogāḥ kendre grahavarjite śaśāṅkaśca| kemadrumo'tikaṣṭaḥ śaśini ca samastagrahādṛṣṭe' || iti || 'kecit kendranavāṃśakeṣu vadanti' kecit śrutakīrtiprabhṛtayaḥ kendreṣu gataiḥ grahairyogān vadanti| kecit jīvaśarmaprabhṛtayo navāṃśakeṣu gatairgrahairyogān vadanti| candrāt caturthasthitaissunabhā daśamasthitairanabhā tu caturthadaśamayoḥ sthitairdhuradhurā iti| tathā ca śrutakīrtiḥ - 'candrāccaturthasaṃsthaissunabhā daśamasthaiḥ kīrtitānabhā| vihagairubhayasthitairdhuradhurā kemadrumasaṃjñito'nyathā' || iti || candrākrāntanavāṃśarāśeḥ dvitīyarāśigataissunabhātra ca vidyāt | vyayarāśigairgrahaṃstathānabhāṃ vaktubhayai dhurudhurāmū| tathā ca jīvaśarmā - 'yadrāśisaṃjñe śītāṃśurnavāṃśe janmani sthitaḥ| tadvitīyasthitairyogassunabhākhyā prakīrtitā || dvādaśe tvanabhā jñeyā dvitīyadvādaśasthitaiḥ| prokto'yaṃ dhurdhurāyogo'nyathā kemadrumaḥ smṛtaḥ' || iti || 'kecit kendranavāṃśakeṣu ca vadantī'tyanena ca vyākhyāto'yamartha iti|

8.20.12

vyaktaṃ bhavati| kimarthamācāryeṇaivaṃ kṛtam? tanmatānāṃ ādaraṇīyatā na cet iti kalpanīyam| 'uktiprasiddhā na te' iti vacanāt grahāṇāṃ balapauṣkalye tanmatamapi saṅgacchate iti tanmatañca prakāśitam| 'aśubhakṛduḍupo'hina dṛśyamūrti'riti| ahina dṛśyārdhagataścandro'śubhakṛt bhayaśokādikṛt galitatanuḥ aparapakṣacandra ityarthaḥ| 'anyathānyadūhyaṃ' niśyadṛśyārdhagataḥ śubhakṛt| pūrṇamāgatanuḥ śubhaśca| tathā ca sārāvalyām - 'autpādikaḥ kṛśatanurniśi cāpyadṛśyo dṛśyo divā śiśiragurbhaya śokadātā| evaṃ sthitaśśubhaphalaṃ pṛthivīpatitvaṃ yāto'nyathā prakurute paripūrṇamūrtiḥ' || iti || 'galitatanurahina śubhaḥ' iti śāstrāntare'pyuktam| 'pakṣe site bhavati janma yadi kṣapāyāṃ kṛṣṇe'thavāhani śubhāśubhadṛśyamānaḥ| taccandramā ripuvināśagato'pi yatnādāpatsu rakṣati piteva śiśūn na hanti' || iti| nanvayamartho 'aśubhakṛduḍupa' ityādinā kathamucyate| 'ahina dṛśyamūrtiruḍupaḥ aśubhakṛt' 'ahina dṛśyamūrtiḥ' iti ahanyuditaḥ ityarthaḥ| tacchuklapakṣe eva ghaṭate| 'galitatanuḥ' kṛṣṇapakṣacandraḥ ahina śubhakṛt ityarthaḥ| 'anyathānyadūhyaṃ' rātrau śuklapakṣacandraḥ śubhaḥ aparapakṣacandraḥ aśubhaḥ iti saṅgacchate| 'ahani niśi ca candre sve'timitrāṃśake vā| suragurusitadṛṣṭe vittavān syāt sukhī ca'|| iti ca nirūpaṇīyam| atrāhani gurudṛṣṭe niśāyāṃ sitadṛṣṭe iti kramo vivakṣitaḥ| nābhasayogāstuṃ samastāḥ sādhāraṇatvena cintanīyāḥ| dvigrahayogāstu 'tigmāṃśurjanayatyendusahito yantrāśmakāraṃ nara'miti 'yantrāṇi' 'aghaṭata'manūtavadhalantyādirataṃ, 'śmaśrukaro' nāpitavṛttiḥ|

8.20.13

'kathitaphalaiḥ parato'pare vikalpyāḥ' iti 'parato pare' parataḥ dvigrahayogebhyaḥ trigrahayogādayaḥ kathitaphalairūhena kalpanīyāḥ| arkacandrakujayroge arkacandrayogajamarkakujayogajaṃ candrakujayogajaṃ ca phalamūhena vikalpanīyamiti| trigrahacaturgrahapañcagrahaṣaḍgrahayogaphalaṃ śāstrāntare cintanīyamityarthaḥ| pravrajyāyogāstuḥ 'ekasthaiścaturādibhiḥ' ityādināktāḥ| caturādibhiḥ caturbhiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhirvā saptabhirvā| balayutaiḥ sarvairanastaṅgaiḥ anīcagaiḥ| 'pṛthak vīryagaiḥ' svocvādigataiḥ| 'pravrajyā balibhiḥ samā'ścedyadibalavantaḥ taiḥ samaṃ pravrajyā bhavati| 'māheyajñe'tyādinā dīkṣākathanam| tathā ca sārāvalyām - ‘agnīnāṃ paricārakā girinadītīrāśrame tāpasāḥ sūryārādhanatatparā gaṇapaterbhaktā umāsevakāḥ| gāyatrīṃ japatāṃ vane niyamināṃ gaṅgābhiṣekārthināṃ kaumāravratamicchatāmadhipatisteṣāṃ sadā bhāskaraḥ’| ‘vṛddha’ śabdenoktamarthaṃ vakṣyāmi| sārāvalyāmuktam - ‘vṛddhaśrāvakabhasmadhūlidhavalāḥ śaivavrate ye sthitāḥ bāhyā pātakināṃ gatā bhagavatībhaktāśca nissaṅginaḥ| siddhānte khalu somanāmni niratāḥ kāpālikā niṣṭhāurāsteṣāṃ nāyakatāṃ vahan śaśidharaḥ khaṭvāṅgapāṇidyutiḥ’|| ‘upāsakā buddhasamāśrayaṃ gatāśśikhāṃ vinā pāṇḍarabhikṣavaśca ye| suvāsaso raktapaṭā jitendriyāḥ prabhussadeṣāṃ kṣitijaḥ prakīrtitaḥ’|| ājīvināṃ kuhakināṃ samayādhikā ye ye dīkṣitāstanubhṛtaḥ khalu gāruḍe ca| tantre mayūrapiśitāśanayogayuktāsteṣāṃ śaśāṅkatanayo'dhipatirniruktaḥ|| ekaṃ trīnathavā vahanti munayo daṇḍān kaṣāyāmbarāḥ vānaprasthamupāgatāḥ phalapayobhuktāśca ye bhikṣavaḥ|

8.20.14

gārhasthyena tu saṃsthitā niyaminaḥ sabrahmacaryāṃ gatāsteṣāṃ daṇḍapatissurendrasacivastīrtheṣu ye snātakāḥ|| pāśupatayajñadīkṣāvrateṣu ye nityameva saṃyuktāḥ| vaiṣṇavacarakāṇāmapi teṣānetā prakīrtitaśśukraḥ|| pāṣaṇḍavrataniratā digambarāśca bhikṣavo ye ca| teṣāmadhipatirārkaḥ śrāvaktarūmūlinaśca dustapasaḥ’|| iti|| ete ācāryoktāḥ pravrajyāḥ grahabalavaśāt vaktavyāḥ iti| kārakayogāścintayāḥ ‘svarkṣatuṅgamūlatrikoṇā’ ityatra svarkṣādyaṃśakānāñca grahaṇamasti| tathā ca sārāvalyām - ‘tuṅgasuhṛtsvagṛhāṃśe sthitā grahāḥ kārakārassamākhyātāḥ| meṣūraṇe'pi raviriti viśeṣato vakti cāṇakyaḥ|| lagnagatāssukhasaṃsthāḥ kāmasyāścāpi kārakāḥ sarve| ekādaśe'pi kecidvāñchanti na tanmato munīndrāṇām’|| iti| tatra svoccatrikoṇakṣetragataiḥ kujādibhistārāgrahaiḥ rucakādipañcamahāyogāḥ śāstrāntareṣu prādhānyena kathitāḥ| atra tu ‘aśūnyueṣu ca’ ityatrāntarbhūtāḥ bhavanti| tena viśeṣanna pradarśitam| te pañcamahāyogāḥ prādhānyena nirūpaṇīyāḥ| tathā ca sārāvalyām - ‘svakṣetre ca catuṣṭaye subalibhissvoccasthitairvā grahaiḥ śukrāṅgārakamandajīvaśaśijairetaiairyathānukramāt| mālavyo rucakaśśaśo'tha kathito haṃsaśca bhadrastathā sarveṣāmativistaraṃ matimatāṃ saṃkṣipyate lakṣaṇam’|| yogakartṛgrahānurūpaṃ phalañca vaktavyam| cāndrayogādhyāye ‘utsāhaśauryadhanasāhasavān mahīja’ ityādinā granthena tarkaṇīyaṃ yat phalaṃ tasyātiśayo'tra yogānāmūhyam| viśeṣādapi sārāvalyāmuktaṃ yadatra likhyate - ‘balarahitenduravibhyāṃ yuktairbhaumādibhirgṛhairmiśrāḥ| na bhavanti bhūmipālāḥ daśāsu teṣāṃ sukhārthayutāḥ’||

8.20.15

‘na sthūloṣṭho na viṣamavapurnāririktāṅgasandhirmadhye kṣāmaḥ śaśadhararucirhastināsaḥ sugaṇḍaḥ| sandīptākṣassamasitarado jānudeśāntapāṇirmālvyāyāṃ vilasati nṛpaḥ saptatirvatsarāṇām’|| ‘dīrghāsyaḥ svacchakāntirbahurucirabalassāhasāvāptakāryaścārubhrūrnīlakeśaścaraṇaraṇarato mantraviccoranāthaḥ| raktaśyāmo'tiśūro ripubalamathanaḥ kambukaṇṭhaḥ pradhānaḥ krūro bhartā narāṇāṃ dvijaguruvinataḥ kṣāmasajjānujaṅghaḥ’|| ‘khaṭvāṅgapāśavṛṣakārmukavajravīṇā rekhāṅkahastacaraṇaśca śatāṅgulaśca| mantrābhicārakuśalastulayā sahasraṃ madhye ca tasya kathitaṃ mukhadairghyatulyam || vindhyācalasahyagirīn bhunakti saptatisamā nagaradeśān | śastrānalakṛtamṛtyuḥ prayāti devālayaṃ priyo rucakaḥ || tanudvijāsyo drutagaḥ śaśo'yaṃ śaṭho'tiśūro nibhṛtapratāpaḥ | vanādridurgeṣu nadīṣu saktaḥ kṛśodaro nātilaghuprasiddhaḥ' || ‘paryaṅkaśaṅkhahalaśastramṛdaṅgamālā vīṇopamā yadi kare caraṇe ca rekhāḥ | varṣāṇi saptatimitāni karoti rājyaṃ prātyanti kaḥ kṣitipatiḥ kathito munīndraiḥ' || ‘raktāsyonnatanāsikassucaraṇo haṃsaḥ prasannendriyo gauraḥ pīnakapolaraktakarajo haṃsasvaraḥ śleṣmalaḥ | śaṅkhābjāṅkuśadāmamatsyayugalairkhaṭvāṅgamālāghaṭaiścihnannaiḥ pādakarāṅkito madhunibhe netre ca vṛttaṃ śiraḥ' || ‘pātīha deśān khalu śūrasenān gāndhāragaṅgāyamunāntarālān | jīvennṛpaghnāṃ daśavarṣasaṅkhyāṃ paścādvanānte samupaiti nāśam' || ‘śārdūlapratimānano dvipagatiḥ pīnoruvakṣasthalassragḍhāk pīnasuvṛttabāhuyugalaḥ tattulyamānocchrayaḥ |

8.20.16

kāmī komalasūkṣmaromanikaraiḥ saṃrūḍhagaṇḍasthalaḥ prājñaḥ paṅkajagarbhapāṇicaraṇaḥ śvāsādhiko yogavit' || bhadrayogaphalaṃ atra na paśyāmi| darśanānantaraṃ likhāmi | mayātra dṛṣṭam - ‘śaṅkhāsikuñjaragadākusumeṣuketucakrābjalāṅgalavicihnitapāṇipādaḥ | pattrāgarudvipamadaprathamāmbusiktabhūkūṅkumapratimagandhatanussughoṇaḥ || śāstrārthaviddyutiyutassamasaṃhatabhūrnāgopamo bhavati vastunigūḍhaguhyaḥ | satkukṣidharmaniratassulalāṭajaṅgho dhīrasthiro'pyasitakuñcitakeśabhāraḥ || kārakayoge janma śubhamiti | tathā ca sārāvalyām - ‘nīcakule sambhūtaḥ kārakavihagaiḥ pradhānatāṃ yāti| kṣitipativaṃśasamuttho bhavati narendro na sandehaḥ' || iti || āśrayayogāstu ‘kulasama' iti | ‘svabhaikavṛddhyā' atra ‘sva’ śabdaḥ trikoṇādīnāmapi upalakṣaṇam | grahāṇāṃ pṛthak pṛthak uccakṣetrādyāśrayaphalaṃ śāstrāntareṣūktam | atra yugapat svakṣetrādyāśrayaphalamucyate | pṛthak pṛthak āśrayaphalantu pūrva sthānabalādhyāye kathamityatra noktam | atra kulasamamukhyādīnāṃ grahānuguṇaphalaviśeṣaṃ nirūpaṇīyam | atra ‘svabhā’disyitagrahāḥ lagnajanmarāśitadadṛśānāmanyatamaścet kulasamatvādiguṇaṃ viśeṣeṇāpi vaktavyam | ‘janayati nṛpameko'pyuccago mitradṛṣṭaḥ' iti | pūrvaślokena svabhavanasthitasya mitrabhasthitasya phalamuktaṃ, anenena ślokena uccasthitasya phalamucyate| tatrāyaṃ viśeṣaḥ | svabhavanasthiteṣu saptasu graheṣvapi nṛpatvam | mitrasthiteṣvapi yathoktam | uccasthitaḥ eko'pi ananyāpekṣaḥ nṛpaṃ janayati | uccaprādhānyaṃ atrāpi dyotitaḥ |

8.20.17

'pracuradhanasametaṃ mitrayogācca siddhaṃ' ityanena yogātdṛṣṭeḥ prādhānyaṃ sūcitam | ‘vivasuḥ' ityādi | 'vivasu'rnirdravyaḥ, ‘visukha’ścintābahulaḥ nīcaśca | ‘mūḍho’ mūrkhaḥ adharmarataḥ| ‘vyādhito' niśceṣṭaḥ bhṛtakaśca | ‘bandhutaptaḥ' prabhinnadāraḥ agṛhaśca dāsaśca| ‘vadhasametaḥ' sarvairvadhyaḥ tāḍyaḥ | 'duritasametaḥ' parānnabhoktā parahiṃsyaḥ daridraḥ duḥkhabhāk patitaḥ sarvadā duḥkhaṃ duritaphalaṃ anubhavatītyarthaḥ | śatrugṛheṣu phalānāmīṣannyūnatvam | anena pūrva daśāsu ‘śatrunīcagṛhayātadaśāyāṃ chidrasaṃśrayadaśā parikalpyā' ityanenāpi rājayogabhaṅga ūhya iti | niryāṇayogāstu 'mṛtyuḥ mṛtyugṛhekṣaṇena balibhi'riti | ‘horādaya' ityanena ślokena aṣṭamaṃ maraṇasthānaṃ iti siddham| tatra ye grahāḥ draṣṭāraḥ sthitāśca teṣāṃ adhikabalinā graheṇa maraṇaṃ vaktavyam | tatra praśnādau tu 'mṛtyugraha' miti kālamṛtyvādi gulikādayaścintyāḥ| ‘śailāgrābhihatasya' ityādinā mṛtibhedaḥ ucyate| taddhi candrāpāpagrahaiḥ prāyaśo bhavati | yogānāmabhāve 'dvāviṃśatimastu kāraṇam' ityucyate| ‘meṣādye drekkāṇe krūragrahavīkṣite ca saṃyukte| ambvahiviṣapittakṛnmaraṇaṃ nṛṇāṃ samādiśyam’ || ityādinā sārāvalyāmuktena granthe drekkāṇaiścintyam| tathā ca tatraiva sārāvalyām - ‘udayādvāviṃśatimadrekkāṇo bhavati kāraṇaṃ mṛtyoḥ | tasyādhipatibhavo vā niryāṇaṃ sūcayet svaguṇaiḥ || meṣādye drekkāṇe krūragrahavīkṣite ca saṃyukte| ambvahiviṣapittakṛnmaraṇaṃ nṛṇāṃ samādiśyam || vidyāddvitīyabhāge maraṇaṃ jalakṛmihimāraṇye | evaṃ tṛtīyabhāge taṭākakūpapravātādvā ||

First 41 of 55 passages. Read on

Linked texts (1)