Pramāṇa · Search · About · API

Mimamsabalaprakasha 2.30.p1

Mīmāṃsābālaprakāśa 2.30.p1

Language
Sanskrit

2.30.p1.1

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇadhurīṇamīmāṃsādvaitasāmrājyadhurandharaśrībhaṭṭanārāyaṇātmajaṃbhaṭṭaśaṅkarakṛte mīmāṃsābālaprakāśe sakalārthavādabhedinirūpaṇam
atha mantrabhedā nirūpyante
mantro 'pi tāvattrividhaḥ | ṛgyajuḥ sāmeti
eṣāṃ lakṣaṇāni krameṇa sūtrairevoktāni | teṣāmṛgyatrārthavaśena
pādavyavasthā | gītiṣu sāmākhyā
śeṣe yajuḥ śabda iti nigadāstu yajurbhedā evetyuktaṃ bhāvārthapāde "yajūṃṣi vā tadrūpatvāditi" (a0 1 pā0 1 a0 13) te
cāgnīdagnīnviharetyādayaḥ parasambodhanarūpā | ataḥ paraṃ "taccodakeṣu
mantrākhye"tyatra sūtre brāhmaṇaśabda ityatra ca sūtre bhāṣyaeva pradarśitā aṣṭāviṃśatimantrabhedā ucyante | tatrottareṣāṃ bahūnāmarthaprayuktatvātsāmasvasambhavaḥ | traisvaryacātuḥsvaryayorapi varṇadharmodāttādirūpatvena sāmasvasambhavaḥ | anuṣaṅgasyāpi apūrṇeṣu khalvanuṣaṅga iti
bhāṣyādarthaprayuktatvātsāmasvasambhavaḥ | ataḥ sarve 'pi vakṣyamāṇā
bhedā ṛgyajurmantragatatvena dviguṇā jñeyāḥ | ata eva bhāṣyakāreṇa
kva cidṛṅmantrāḥ kva cidyajurmantrā udāhṛtāḥ
tatra bhāṣyoktāstāvadaṣṭāviṃśatirbhedāḥ | evam tatra kaścidvidhāyakaḥ ṛṅmantraḥ “pṛṇīyādinnādhamānāyatavyāni”ti| nādhayāṃ cyāpāntavyānbhojyānpadārthāniti someśvaraḥ
tathā kaścidvidhāyako yajurmantraḥ yathā "vasantāya kapiñjalānālabhata" iti | evaṃ vidhāyakasya mantrasya ṛcaṃ yajuśceti
dvividhamudāharaṇaṃ vadato bhāṣyakṛto 'gre 'pi sarvatra dvaividhyamabhimataṃ tena yatra ṛṅmantra udāhṛtastatra yajuṣo 'pyupalakṣaṇam
yatra ca yajurmantra udāhṛtastatra ṛṅmantrasyāpyupalakṣaṇaṃ tannidarśyate

2.30.p1.2

kaścidasyanto mantraḥ yathā "medho 'sī"ti
tathā kaścittvānto "mantraḥ yathā iṣetve"ti
tathā kaścidāśīrmantraḥ yathā "āyurdā asī"ti
tathā kaścitstutirūpo mantraḥ yathā "agnirmūrdhe"ti
tathā kaścitsaṃkhyāmantraḥ| yathā "eko mama ekā ca tasye"ti
tathā kaścitpralapitamantra yathā akṣī te indrāpiṅgale ḍuleriveti | ḍuliḥ kacchapī
tathā kaścitparidevanamantraḥ
yathā "'mbe 'mbike 'mbālike na mānayati kaścana sasastyaśvakaḥ subhadrikāṃ kāmpīlavāsinīmi"ti sukalyāṇārūpāṃ kāmpīladeśavāsinī māṃ kaścinna nayati kutsito 'śvaḥ svapitīti sauryāyāḥ
paridevanam
tathā kaścitpraiṣamantraḥ yathā "'gnīdagnīnvihare"ti
tathā kaścidanveṣaṇamantraḥ yathā ko 'si katamo 'si kasyāsi ko nāmāsi yasya te nāmā manmahi yaṃ tvā somenātītṛpāma iti
tathā kaścitpraśnamantraḥ yathā "pṛcchāmi" tvā paramantaṃ pṛthivyā
iti
aśvamedhe brahmodye hotrādīnāṃ caturṇī mahartvijāṃ yajamānaṃ prati
praśno 'yam
tathā kaścidākhyānamantraḥ| yathā "iyaṃ vediḥ paro antaḥ pṛthivyā" iti | tatraiva yajamānasya pratyuttaramidam
tathā kaścidanuṣaṅgamantraḥ | sa tu dvividhaḥ
purastādanuṣaṅgaḥ parastādanuṣaṅgaśceti
tatrādyo yathā "yāte agne rayāśayā tanūrvarṣiṣṭhā gahvareṣṭhograṃ vaco
apāvadhītveṣaṃ vaco apāvadhītsvāhā" "yā te agne rajāśayā yā te agne
harāśayeti | pūrvāhnāparāhṇayorabhyasyamānamāgneyasaumyavaiṣṇavayāgatrayamekopasattathāvidhāstisra upasadastridinaṃ jyotiṣṭome tatrādyāyā
agniranīkamityasyāḥ | krameṇāha traye'ṅgabhūtamidaṃ mantratrayam
patadartho brāhmaṇe
aśanapipāse havā ugraṃ vacaḥ enaśca vairahatyañca tveṣaṃ vaca

2.30.p1.3

iti | enaḥ upapāpaṃ vairahatyaṃ mahāpāpam
parastādanuṣaṅgo yathā
“citpatistvā punātu vākpatistvā punātu devastvā savitā
punātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryyasya raśmibhiri”ti
ṛṅmantre 'pyanuṣaṅga ukto mantrādhikaraṇe
abhyaktasāta indraṛṣirasme ityṛci uparitanyāmṛci tvaṃ tūna indraṃ taṃrayindā iti śrūyate tadevāśyāmṛcyanuṣaṅgeṇa draṣṭavyamiti | ayaṃ ca
ṛgdvaye 'pyanvayātpurastādanuṣaṅgayorubhayorapyudāharaṇam
tathā kaścitprayogarūpo mantraḥ | sa dvedhā traisvaryyavāṃścātuḥ
svaryyavāṃśca
tatrādyaṛṅmantro yathā “agne mṛtamahāṃ asi ya īmā devayurjanam iyetha barhirāsadami”ti
cātuḥ svaryyavānṛṅmantro yathā “agnimīḷe purohitami” tyādiḥ letamityentayoḥ pracayātvāt
traisvaryyavānyajurmantro yathā iṣetrorjetvetyādiḥ
cātuḥ svaryyavānyajurmantro yathā “devo vaḥ savitā prārpayatu
śreṣṭhatamāya karmaṇa “iti ādyayakārasya pracayātvāt
tathā kaścitsāmarthyavānmantraḥ yathā “devasya tveti nirvāpaprakāśanasamartho mantraḥ
tathā “kaścidasimadhyo mantraḥ yathā īḍyaścāsi vandyaścāsī”ti
tathā kaścitvāmadhyo mantraḥ yathā “tattvāyāmi brahmaṇā vandamāna” iti
tathā kaściditi karaṇabahulo mantraḥ yathā iti vā iti me
mana iti
tathā kaścidityāhopanibaddhaḥ yathā “bhagaṃ bhakṣītyāhe”ti
tathā kaścidākhyāyikārūpo mantraḥ yathā “tugro ha bhujyumaśvinodameghe rayiṃ na kaścinmamṛvāṃ avāhāḥ | tamūhathurnaubhirātmanvatībhirantarikṣaprudbhirapodakābhiriti | tadarthaḥ | he aśvinau tugro nāma

2.30.p1.4

kaścidrājā bhujyuṃ nāma svaputraṃ udameghe samudre avāhāḥ vāhayāmāsa tiṅāṃ tiṅo bhavantīti prathamapuruṣārthe madhyamaḥ | prasiddhārtho hakāraḥ | nakāra ivārthe | yathā kaścinmamṛvānmumūrṣurapi dravyaṃ
samudre vāhayatīti dṛṣṭāntaḥ | taṃ bhujyumātmanvatībhirdṛḍhābhirantarikṣaśuddhirākāśagāminībhirapodakābhirnirjalābhirnaubhiryuvāmūhathuruttārayāmāsathuriti
tathā kaściddhetuvidhirmantraḥ | yathā “indavo vā muśanti hī”ti | atra hi indra vāyū ime sutā upaprayobhirāgatamiti pūrvārddharce
he indravāyū ime somā abhiṣutāstānattaṃ prayobhirannairyajamānāya deyaiḥ
saha yuvāmupāmatamityukte yasmādindavaḥ somā vāṃ yuvāmuśantīcchantīti hetuḥ | atra cācetanānāṃ somānāmicchāyogāddevatāyāśca
vigrahādinirāsenāgamanāyogādicchayā taduddeśena vidhirlakṣyate
āgamanena ca tatkāryabhūtaṃ bhakṣaṇaṃ tenāpyadarśanahetutvasādṛśyādācāraprāptaṃ bhasmasātkaraṇaṃ dāharūpaṃ lakṣyate
tataśca yadyaddevatoddeśena vihitaṃ tadbhasmīkāryamiti dṛṣṭāntavacanakalpanayā hetuvidhirna hyatrānuyājānyakṣyanbhavatīti paramārthahetuvaditi bhāṣyatātparyamunnīyate
tathā kaścinnirvacanārtho mantraḥ | yathā “yatpreṣitā varuṇena tāḥ
śībhaṃ samavalā tā tadāpnodindro vāyatīstasmādāpo anuṣṭhana” ti| atra
hi he āpo yasmāttā yūyaṃ varuṇena preṣitāḥ satyaḥ śībhaṃ svacchandaṃ
samavalā tavalānamakurvatataṛcayatīḥ kurvatīrvo yuṣmānindra āpnottasmādanu anantaram api sthana bhavata taptanaptanathanāśceti loṭmadhyamapuruṣabahuvacanasya thanādeśaḥ tenāpśabdānirvacanamidam
tathā kaścinnindāmantraḥ yathā “moghamannaṃ vindate apracetāḥ

2.30.p1.5

satyaṃ bravīmi vadhaitsattasya nāryamaṇaṃ puṣyati no sakhāyaṃ kevalādyo
bhavati kevalādīti
atra hi yaḥ kevalaṃ ekākī atti na tvaryamaśabdopalakṣitaṃ devagaṇaṃ sakhāyaṃ manuṣyagaṇaṃ poṣayati sa mandaprajñā niṣphalamannaṃ labhate
pratyuta corādyupadravahetutvādbhavadhakāryaṃva bhavati kevalapāpaśca sa bhavati
satyametadbravīmīti kṛpaṇanindā
tathā kaścitsaṃśayārtho mantraḥ | yathā tiraścīno vitatoraśmvireṣāmadhaḥ svidāsī 3 dupari svidāsī 3 diti | atra hyapāṃ kavayo manīṣeti pūrvasyāmṛci nirdiṣṭāṃnāṃ kavīnāṃ raśmistiraścīno vitataḥ
kimaśva āsīdutoparīti svicchabdādadhaḥ svidāsī 3 diti upari svidāsī 3 diti ca vicāryamāṇārthayorvākyayoṣṭaḥ krameṇodāttāyā anudāttāyāśca vicāryamāṇānāmuparisvidāsīditi ceti sūtrābhyāṃ vihitātplutācca saṃśayo gamyate
tathā kaścitparakṛtirūpo mantraḥ| yathā “citraida rājā rājakā idanyake yake sarasvatī manuḥ parjanya iva tatanaddhi vṛṣṭyā sahasramayutādadadi"ti | atra hi he rājakā rājānaḥ citro nāma rājā iditi niścaye sa eva sarasvatīmanu taddeśe yakenyake yasminkasmiṃścidanyasmindeśe gavāṃ sahasramayutāni dadadiddāneva vṛṣṭyā tatanattanvanparjanya
iva hiḥ prasiddhau | evamekakartṛkopākhyānarūpā parakṛtireṣā
tathā kaścitpurākalpalarūpo mantraḥ | yathā "yajñena yajñamayajanta
devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan | teha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devā" iti | atra hi yajñena jyotiṣṭomādinā

2.30.p1.6

viṣṇurvai yajña itiśruteryajñaṃ viṣṇuṃ devā ayajanta tāni dharmāṇi puṇyāni syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī ityamaraḥ | prathamānyāsan | heti prasiddhau | te devā mahimāno mahatvavantaḥ nākaṃ svargaṃ sacanta
agaman | yatra nāke pūrve purāṇāḥ sādhyā nāma devāḥ santīti bahukartṛkopākhyānarūpaḥ purākalpaḥ | eteṣvapi sāmarthyādi dvādaśabhedeṣu yatra ṛgudāhṛtā tatra yajurapyudāhāryaṃ yatra yajurudāhṛtaṃ tatra
ṛgapyudāhāryeti dvādaśadvaiguṇyaṃ caturviṃśatibhedā bhavanti | itibhāṣyoktā aṣṭāviṃśatirmantrabhedāḥ
atrāpi bhāṣyakāreṇa prāyikamidaṃ lakṣaṇamityuktam
ato 'nye mantrabhedā ye kva citke cinnirūpitāḥ
bhāṣyavārtikakārādyaistānsarvānabhidadhmahe
tathā hi | pūrve hetuvidhirmantra uktaḥ | kaścittu hetuvidhisaṃrūpo mantraḥ | yathā dvādaśāraṃ na hi tajjarāyeti
tathā hetuvidhimantravatkaścitphalavidhirmantraḥ | sa trividhaḥ
yajamānagāmiphalavidhirṛtviggāmiphalavidhirubhayagāmiphalavidhiśceti
tatrādyo yathā "mamāgne varco vihaveṣvastu vayaṃ tvendhānāstanvaṃ puṣema mahyaṃ namantāṃ pradiśaścatasrastvayādhyakṣeṇa pṛtanā jayeme"
ti | tadidaṃ ṛtvikaphalaṃ karaṇeṣvarthavattvādityadhikaraṇe tṛtīye (pā0
8 | a0 13 ) uktam
ṛtviggāmiphalavidhirmantro yathā "agnāviṣṇū māvāmavakramiṣaṃ vijihāthāṃ māmā santāptami"tyāhavanīyavāyavyadeśasthasyādhvaryoḥ
srauvāghārārthaṃ nairṛtyadeśe 'bhikramaṇasya karaṇamantraḥ | tatkalitamasantāpanarūpaṃ phalamadhvaryugāmītyuktam | tṛtīye (pā0 8 | a0 14)

2.30.p1.7

karmārthe tu phalaṃ teṣāṃ svāminaṃ pratyarthavattvādityādhikaraṇe ṛtvikphale karaṇeṣvarthavattvādityādhikaraṇāpavādārthe
ubhayagāmiphalavidhirmantro yathā| uparavayohaṃstau praveśyādhvaryuritarayostayoḥ praveśitahastam yajamānamāha kimatreti yajamāna āha
bhadraṃbhadramiti | tannau sahetyadhvaryuḥ pratyāhaṃti prativacanakaraṇatvena viniyukte mantre vyapadeśācceti pūrvādhikaraṇāpavādārthe 'dhikaraṇe tṛtīye
vakṣyate ubhayagāmiphalavidhirmantro 'yamiti
tathā kaścitphalavidhisarūpo mantraḥ | yathā āyurdā agne asi āyurme dehīti darśapūrṇamāsānte āhavanīyopasthānārthaḥ tṛtīye
( pā0 8 | a0 7 ) hi mantrāścākarmakaraṇāstadvadityādhikaraṇe 'sya
laiṅgikaviniyogena karaṇatayā viniyogābhāvānna phalavidhiḥ kiṃ tu
pradhānaphalameva yajamānaprotsāhanāya prakāśayatītyuktam | tathā
kaściddevatāvidhirmantraḥ
sa dvividhaḥ| guṇabhūtadevatāvidhiḥ pradhānabhutadevatāvidhiśceti
tatrādyo yathā | "samidhaḥ samidho agna ājyasya vyantva"ti
samidādiprayājayājyāmantraḥ prayājeṣu hi māntravarṇiko devatāvidhirnavame prayāje 'pīti cedityādhikaraṇe dvitīyāyā devatāvidhisāmarthyaṃ
nirasya tatprakhyanyāyena samidādipadānāṃ nāmatāsādhanārthamuktaḥ
pradhānabhūtadevatāvidhirmantro yathā | uttamaprayājamantra ājyabhāgādiṣu yakṣyamāṇānāmagnyādidevatānāṃ prakāśakaḥ svāhāgniṃ svāhā

2.30.p1.8

somamityādiḥ | daśame (pā0 1 | a0 7) hi prayāje ca tannyāyatvādityadhikaraṇe svāhākāraṃ yajatīti svāhākāraśabdasya dvitīyāntatvena devatāvidhyasāmarthyānmāntravarṇikadevatāsmaraṇārtho 'ntyaḥ prayājaḥ svāhāśabdastu svāhāgnimityādimantrasambandhena nāmadheyamiti
saṃskārakarmatvasiddhayarthamuktam
tathā kaściddevatāvidhisarūpo mantraḥ | yathā patnīvataṃ gṛhhṇātīti patnīvatagrahābhyāse hautro mantraḥ | aibhiragne sarathaṃ yāhyarvāṅ nānārathaṃ vā vibhavo hyaśvāḥ | patnīvatastriṃśataṃ trīṃśca devānanuṣvadhamāvaha mādayasveti | atra hi tṛtīye ( pā 2 | a0 15 ) triṃśacca parārthatvādityadhikaraṇe agnāi patnīvatsajūrdevena tvaṣṭrā somaṃ
piba svāhetyādhvaryavamantrāccodanāyāmaśrutasyāpyagneriva hautramantrāttrayastriṃśatāmapi devatātvaṃ kalpyamiti pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntitam
ihāpi taduddeśenātyāge mādayitṛtvānupapatteragnereva devatātvaṃ
itare tvannidattena kāmaṃ mādyantu na tu devatā iti na devatāvidhiriti
tathā kaścid dravyavidhirmantraḥ | sa dvividhaḥ | guṇabhūtadravyavidhiḥ pradhānabhūtadravyavidhiśceti
tatrādyo yathā praituhotuścamasaḥ prabrahmaṇaḥ prodgātṝṇāṃ prayajamānasyeti yajamānaśabdasya yaugikatvādṛkṣye dravyavidhiḥ
pradhānabhūtadravyavidhirmantro yathā bhaṭṭasomeśvaramate 'nuvaṣaṭkārahomasya pratipattitvātsomasyāgne vīhītyanuvaṣaṭkarotīti viniyukto mantraḥ saṃskāryasomadravyavidhiḥ

2.30.p1.9

tathā kaścid dravyavidhisarūpo mantraḥ | yathā yūpaparivyāṇe trivṛtā yūpaṃ parivyayatīti vihite trivṛtkaraṇake vāsorūpadravyavidhisarūpo hautraḥ kriyamāṇānuvādī “yuvā suvāsāḥ parivīta āgāditi | tathā kaścijjātāvidhirmantraḥ | yathā “chāgasya vapāyā medaso 'nubrūhī”ti | tadetat ṣaṣṭhāntye ( pā0 8 | a0 9 ) uktam
tathā kaściñjātividhisarūpo mantraḥ | yathā “barhirdevasadanaṃ
dāmī”ti mantro dāmītyukte lavanena barhiḥprāpakaḥbarhirlunātīti | vidhinaiva barhiḥsaṃskārakaṃ lavanaṃ vidadhatā lavane saṃskāryabhūtabarhiḥ prāpteḥ
tathā kaścid guṇavidhirmantraḥ | yathā “darbhaiḥ stṛṇīta haritaiḥ suparṇairi”ti mantro barhiṣi havīṃṣyāsādayatīti havirāsādanāṅgatvena vihite barhiṣi hārityaguṇaṃ prakāśayannanyathānupapattyā taṃ vidhatte
ata eva navame ( pā0 3 | a0 2 ) jātinaimittikaṃ yathāsthānamityadhikaraṇaṃ | “maudgaṃ caruṃ nirvapecchriyai śrīkāma” iti karmaṇi pauṇḍarīkāṇi barhīṣi bhavantīti vihiteṣu puṇḍarīkeṣu prākṛte hārityaguṇaprakāśake pūrvokte mantre 'tidiṣṭe haritapadasthāne raktapadamūhitavyamityuktam | (asmādevābhiyuktataravaidikabhāṣyakārādilekhādvaidikāmarakośo 'nādṛtyaḥ puṇḍarīkaṃ sitāmbhojamiti (1)
tathā kaścid guṇavidhisarūpo mantraḥ | yathā ṣaḍviṃśatirasya
vaṃkaya iti | atra hi chāgavaṃkrīṇāṃ ṣaḍviṃśatisaṃkhyāsvabhāvasiddhā
prakāśyate | na tu vidhīyate pārśvayoravadyatīti vidhinaiva prāpteḥ
tathā
kaścitkriyāvidhirmantraḥ yathā “aśvinostvā bāhubhyāṃ sadhyāsaṃ
nṛcakṣasaṃ tvā somadevasucakṣā avakhyeṣaṃ māmevāṅgnābhimatigā” iti

2.30.p1.10

ete hi grahaṇāvekṣaṇasamyagjaraṇaprakāśakāḥ prakaraṇena viniyuktāḥ
grahaṇādīnāmanuṣṭhānayogyānāṃ svāṅgatvasiddhayai vidhiṃ kalpayantīti
tṛtīye ( pā0 2 | a0 9 ) liṅgasamākhyābhyāṃ bhakṣārthatānuvākasyetyadhikaraṇe uktam
tathā kaścitkriyāvidhisarūpo mantraḥ yathā “na tā naśanti na
dabhāti taskaro nāsāmāmitro vyathirāddadharṣati” | “devāṃśca
yābhiryajate dadāti ca jyogittābhiḥ sa ca te gopatiḥ sahe”ti dvitīye (pā0 1 a0 6) hi vidhimantrayorekārthyamekaśabdyādityadhikaraṇe yajate dadātītyākhyātāviśeṣādasyāpi mantrasya “paśunā yajeta” “hiraṇyamātreyāya” dadātītivadyāgāntarāvidhitvaṃ
pūrvapakṣaṃ kṛtvā yacchabdādyupabandhāt klṛptayoreva yāgadānayoranuvāda
iti siddhāntitam
tathā kaścinniṣedhavidhirmantraḥ | yathā “aśrīrātanūrbhavati rupatī pāpayāmuyā patiryadvadhvo vāsasā svamaṅgamabhidhitsate” iti| atra
hi strīvāsaḥparidhānarūpapāpāt lakṣmīhānirbhavatīti doṣokterniṣedhaḥ
kalpyate
tathā kaścinniṣedhavidhisarūpo mantraḥ | yathā “vaniṣṭhumasya mārāviṣṭorukaṃ manyamānā” iti | navame (pā0 4| a0 4) hi
vaniṣṭhu sannidhānādurukeṇa vapābhidhānamityadhikaraṇe vaniṣṭhorlavanaṃ
pratiṣidhyataiti pūrvapakṣaḥ kṛtaḥ | siddhānte ca na tāvadvaniṣṭhorlavitavyasya sato lavanaṃ śakyaṃ pratiṣeddhumiti nirastam
tathā kaścinnimittavidhisarūpo mantraḥ | yathā vājasaneyināṃ mate “yatpaśurmāyumakṛtā̍rovāpadbhirāhata agnirmā tasmādenaso
viśvānmuñcatvaṃhasa” iti sañjñapanahomamantraḥ | sa homaḥ paśormāyuḥkaraṇādau nimitte eva bhavatīti naimittika eveti vājasaneyināṃ

2.30.p1.11

matam | mīmāṃsakānāṃ tu mate nitya evamāyuḥ karaṇādyabhāve 'pi
kārya iti ṣaṣṭhe (pā0 8 | a0 8) tathā bhakṣapraiṣācchādanamasañjñaptahomadveṣamityadhikaraṇe evaṃ jātīyakeṣu nityatvokteḥ | tena
mīmāṃsakamate nimittavidhisarūpasyaivedamudāharaṇaṃ nimittavidhimantrodāharaṇaṃ nāstyeveti
tathā kaścitsāhaśyavidhisarūpo mantraḥ | yathā “śyenamasya
vakṣaḥ kṛṇutādi”ti | navame (pā0 4 | a0 6 | ) hi śyenaśalākaśyapetyadhikaraṇe vakṣasaḥ karttanādinā śyenasādṛśyaṃ karttavyamityanena mantreṇānyathānupapattyā kalpito vidhirvidhīyataiti pūrvapakṣaṃ
kṛtvā adṛṣṭārthatāpasaṅgātkarttane ca vakṣaso vaikalyāddhavirvināśāpatteḥ sākalyamevātra prakāśyaṃ dṛṣṭārthatvāditi siddhāntitam
taete 'pi tatra vikṣiptā mantrabhedā uktā dvāviṃśatisaṃkhyāḥ
bhūyo 'pi ṛgyajuṣabhedena dviguṇāḥ santaścatuścatvāriṃśatpūrvoktāśrāṣṭāviṃśatirapi ṛgyajuṣabhedena ṣaṭpañcāśaditi sarvasaṅkalpane
śataṃ bhedāḥ sampannāḥ
punarapyṛṅmātrāṇāṃ caturdaśacchandaḥ prayuktāścaturdaśabhedāḥ
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup bṛhatī paṅktiḥ triṣṭup jagatī
atijagatī śakvarī atiśakvarī aṣṭiḥ atyaṣṭiḥ dhṛtiḥ atidhṛtiriti | tatra gāyatrīcaturviṃśatyakṣarā | tata uttarottaraṃ caturakṣaracaturakṣaravṛddhyā uṣṇikgādyāḥ
tenoṣṇihi 28 anuṣṭubhi 32 bṛhatyāṃ 36 paṅktau 40 triṣṭubhi 44 jagatyām 48 atijagatyāṃ 52 śakvaryyā 56 atiśakvaryyā
60 aṣṭyāṃ 64 atyaṣṭyāṃ 68 dhṛtyāṃ 72 atidhṛtyāṃ 76 | tatrāpi
sarvānukramaṇīkṛtā gāyatryādīnāmādyānāṃ saptānāṃ jagatyantānāṃ bhedānāmavāntarabhedā api pratyekamuktāḥ

2.30.p1.12

tadyathā | gāyatryā navabhedāḥ | gāyatrī 1 padapaṅktiḥ 2 uṣṇiggarbhā 3 pādanirvṛt 4 atinirvṛt yavamadhyā 6 vardhamānā 7
pratiṣṭhā 8 hasīyasī 9 iti | uṣṇaho 'ṣṭau bhedāḥ | uṣṇik 1 pura
uṣṇik 2 kakup 3 kakubhcakṣuḥśirā 4 tanuśirā 5 pipīlikamadhyā
6 anuṣṭubgarbhā 7 uṣṇageva 8 iti 0 anuṣṭubhaḥ saptabhedāḥ | anuṣṭup
1 mahāpadpaṅktiḥ 2 kṛtiḥ 3 pipīlikamadhyā 4 kāvirāṭ 5 naṣṭarūpī 6 virād 7 iti
bṛhatyā nava bhedāḥ
bṛhatī 1 purastādbṛhatī 2 nyaṅkusāriṇī 3 upariṣṭādbṛhatī 4 viṣṭārabṛhatī 5 ūrdhvabṛhatī 6 pipīlikamadhyā 7 viṣayapadā
8 bṛhatyeva 9 iti
paṅkteraṣṭau bhedāḥ | paṅktiḥ 1 virāṭ 2 satobṛhatī 3 viparītā 4 prastārapaṅktiḥ 5 viṣṭārapaṅktiḥ 6 āstārapaṅktiḥ 7 saṃstārapaṅktiḥ 8 iti
triṣṭubho daśa bhedāḥ | triṣṭup 1 abhisāriṇī 2 virāṭsthānā
3 virāṭarūpā 4 purastājjyotiḥ 5 madhye jyotiḥ 6 upariṣṭājjyotiḥ 7 mahābṛhatī 8 yavamadhyā 9 paṅktyuttareti 10
jagatyāstrayo bhedāḥ | jagatī 1 mahāsato bṛhatī 2 mahāpaṅktiḥ
3 | iti
tadevamete ādyānāṃ gāyatryādīnāṃ jagatyantānāṃ saptānāṃ bhedānāṃ pādaviśeṣaprayuktāścatuṣpañcāśatsarve 'pi militvā bhedāḥ siddhāḥ
ete 'pi sarve pratyekaṃ caturvidhāḥ | ekenākṣareṇa nyūnāni bṛhadgāyatryādyāḥ tāvataivādhikābhūriggāyatryādyāḥ | dvābhyāmakṣarābhyāṃ
nyūnā virāḍgāyatryādyāḥ dvābhyāmadhikāḥ svarāḍgāyatryādyā iti
tadevametaiścaturbhirbhedaiḥ pratyekaṃ bhinnā pūrvoktāścatuḥpañcāśadbhedāḥ ṣoḍaśottaraṃ dviśataṃ sampannāḥ | atijagatyādibhiruttaraiḥ saptabhirbhedaiḥ sahitāstrayoviṃśatyadhikaṃ dviśataṃ siddhā iti
kātyāyanānukramaṇayā gāyatryādestu lakṣaṇam

2.30.p1.13

jñeyaṃ tadvṛttitaḥ sarvāṇīhodāharaṇāni tu
evaṃ ṛṅmantrāṇāṃ pūrvoktaiḥ pañcāśadbhirbhedaiḥ saha dviśataṃ trisaptatiśca bhedā uktāḥ | yajurmantrāṇāṃ tu pañcāśadeva
bhedāḥ pūrvamuktāḥ | punasteṣāmapyṛṅmantravacchandaḥ prayuktā bhedāḥ
santi | yājuṣānukramaṇyastu karkānusāriṇaḥ prāmāṇyameva nāṅgīkurvanti | ye 'pi prāmāṇyaṃ manyante devayājñikādayaste 'pi
yajuṣāmaniyatākṣaratvādekeṣāṃ chando na vidyate iti
yājuṣānukramaṇīgranthamevaṃ vyācakṣate ṣaḍadhikaśatākṣaraparyantaṃ
chandāṃsi santyeva tadadhikākṣarāṇāṃ tu yajuṣāṃ chando nāstīti | yajuṣāṃ chandaḥ sadbhāvapramāṇaṃ tu piṅgalasūtrameva
tatra hi | atha laukikamityataḥ prāk chandaḥ | gāyatrī daivyekam | āsurī pañcadaśa | prājāpatyāṣṭau | yajuṣāṃ ṣaṭ | sāmnāṃ dviḥ
ṛcāṃ triḥ | dvau dvau sāmnāṃ vardheta | trīṃstrīnṛcām | caturaścaturaḥ
prājāpatyāyāḥ | ekaikaṃ śeṣe | jahyādāsurī | tānyuṣṇiktriṣṭubbṛhatīpaṅktitriṣṭubjagatyaḥ | tisrastisraḥ sanāmnya ekaikā brāhmyaḥ
prāgyajuṣāmārṣyaiti pāda ityadhikārātprāk ṣoḍaśabhiḥ sūtrairapādabaddhāni ekākṣarādārabhya ekaikākṣaravṛddhyā sapta gāyatryādīni jagatyantāni chandāṃsi daivī āsurī prājāpatyā yājuṣī sāmnopapadā
ṛgupapadā brāhmī ārṣī ceti pratyekamaṣṭabhedabhinnānyuktāni
tadyathā | atra gāyatrī tānyuṣṇigiti sūtrābhyāṃ saptānāṃ chandasāmuddeśaḥ | daivyekamityādiṣaṭsūtrairdevyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ gāyatryādīnāṃ paṅktyantānāṃ ṣallakṣaṇānyuktāni | tatra sāmnāṃ dviriti

2.30.p1.14

sūtreṇa sāmagāyatryāṃ pūrvasūtroktaṣaṇṇāṃ dviriti dvaiguṇyoktyā dvādaśākṣaratoktā | evaṃ tririti ṣaṭkatritvoktyā ṛggāyatryāmaṣṭādaśākṣaratā | evaṃ devyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ gāyatrīṇāṃ lakṣaṇānyuktāni tata uṣṇigādiṣu jagatyantāsu kiyadakṣaravṛddhirityapekṣāyāṃ dvau dvau sāmnāmvardheteti sūtratrayeṇa kramātsāmagāyatrīto ṛggāyatrītaḥ prājāpatyagāyatrītaśca | sāmnoṣṇigādiṣu ṛguṣṇigādiṣu prājāpatyoṣṇigādiṣu ca dvitricaturakṣaravṛddhiruktā
tata ekaikaṃ śeṣa iti sūtreṇa ( śeṣe uktavakṣyamāṇavṛddhihrāsāviṣaye daivīpūṣṇigādiṣu yājuṣīṣu coṣṇigādiṣu krameṇa 1) devyā gāyatrīto yājuṣyāśca gāyatrītaśca ekaikaṃ vardheta | daivyā ekākṣarāyā gāyatrīta ekavṛddhyā dvyakṣarā daivyuṣṇiph | tata ekākṣaravṛddhyā tryakṣarā daivyanuṣṭubityādi jagatīparyantā | evameva ṣaḍakṣarāyā yājūṣyā gāyatryā ekākṣaravṛddhyā saptākṣarā yājuṣyuṣṇik | tato
'pyekavṛddhyā 'ṣṭākṣarā yājūṣyanuṣṭubityādi jagantyantam | tato jahyādāsurītyanenāsuryā gāyatrīta āsurīpūṣṇigādiṣu uttarottaramekaikākṣarahāniruktā
tatastisrastisra iti sūtreṇa gāyatrītyevaṃ sanāmyastisro yajurgāyatrī sāmagāyatrī ṛggāyatrītyanantarāḥ pūrvoktāstisro militā
yāvantyakṣarāṇi tāvanti brāhmayo gāyatryādyā ityuktaṃ tena
yajurgāyatryāḥ ṣaṭ sāmagāyatryā dvādaśa gāyatryā aṣṭādaśedaivī & 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\
āsu\\rī
prājā\\patyā
yāju\\ṣī
sāmnāṃ & 12 & 14 & 16 & 18 & 20 & 22 & 24 \\
ṛcāṃ & 18 & 21 & 24 & 27 & 30 & 33 & 36 \\
ārṣī & 24 & 28 & 32 & 36 & 40 & 44 & 48 \\
brāhmī & 36 & 42 & 48 & 54 & 60 & 66 & 72 \\
gāya\\trī
uṣṇi\\k
anu\\ṣṭu
bṛha\\tī
triṣṭu\\p

2.30.p1.15

jaga\\tī
tyevaṃ militvā ṣaṭtriṃśadakṣarāṇi ( tāvatī brāhmī gāyatrī evaṃ
yajuruṣṇihaḥ saptasāmoṣṇihaścaturdaśa ṛguṣṇiha ekaviṃśatiritthyevaṃ
militvā dvicatvāriṃśadakṣarāṇi 2) tāvatī brāhmī uṣṇigityādiyojyaṃ
jagatīparyantam | tataḥ prāgyajuṣāmiti sūtreṇa yājuṣyā gāyatryādeḥ prāk
yāstisrastisraḥ samāmnyaḥ daivī gāyatrī āsurī gāyatrī prājāpatyā gāyatrītyādyāstā militā yāvantyakṣarāṇi tāvantyārṣyā gāyatryādyā ityuktam | tena daivyā gāyatryā ekamekāsuryā gāyatryāḥ pañcadaśa
prājāpatyāyā gāyatryā aṣṭāviṃśatyevaṃ militvā caturviṃśatirakṣarāṇi tāvatī ārṣī gāyatrī | evaṃ daivyā uṣṇaho dve āsuryā uṣṇihaścaturdaśa prājāpatyāyā uṣṇaho dvādaśetyevaṃ militvā 'ṣṭāviṃśatirakṣarāṇi tāvatī ārṣī uṣṇigityādi jagatīparyantaṃ yojyam
evaṃ ṣoḍaśabhiḥ sūtraiḥ piṅgalena gāyatryādīni jagaddyantāni saptachandāṃsi pratyekaṃ devyāsurryādyaṣṭabhedabhinnānyuktāni | tenaite ṣaṭpañcāśadbhedāḥ | etāni ca sūtrāṇi yajurviṣayāṇyeva | anyathāktādīnāṃ lokaviṣayatvāddṛkṣu ca catuṣpādādigāyatryādicaturdaśachandasāmevānukramāṇyuktānāṃ prayogasyāsmābhiḥ pūrvamuktatvādeteṣāṃ sūtrāṇāṃ nirviṣayataiva
syāt | evamanyānyapi ṛṅmantraviṣayacaturdaśacchandobhinnāni atha
laukikamityataḥ prāgeva pañcadaśa chandāṃsi caturuttaraśatākṣarotkṛtitaścaturakṣaracaturakṣarahānyāṣṭācatvāriṃśadakṣarajagatīparyantaṃ piṅgalena catuḥśatamutkṛtiḥ caturaścaturastyajedutkṛterityādisūtrasaptakenoktāni

2.30.p1.16

tāni ca yajurmantraviṣayāṇyeva | anyathā ṛṅmantreṣu anukramaṇyāmatidhṛtyantānāṃ caturdaśānāmeva chandasāmuktatvāllaukikādhikārācca pūrvamuktatvena laukikaviṣayatvābhāvātsūtrasaptakoktānāṃ pañcadaśānāṃ jagatyādīnāmutkṛtiparyantānāṃ nirviṣayataiva syāditi | ata
eva halāyudhenātha laukikamiti sūtre vyākhyātaṃ pūrveṣāṃ chandasāṃ vaidikatvameveti | evaṃ ca ṣoḍaśasūtraiḥ pūrvamuktāni ṣaṭpañcāśaddebhiśca saptasūtrairuktāni pañcadaśetyevaṃ militvā ekasaptatiśchandāṃsi yajuṣāmuktāni | etānyapi pratyekaṃ ṛṅmantravaccaturvidhāni ekenākṣareṇa nyūnāni ca | tāvataivādhikaṃ bhūrik
dvābhyāṃ nyūnaṃ virāṭ | dvābhyāmadhikaṃ svarāḍiti
tadevametaiścaturbhirbhedaiḥ pratyekaṃ bhinnāḥ pūrvoktā ekasaptatirbhedāścaturaśītyadhikaṃ dviśataṃ bhavantīti
tena (utkṛterevaikākṣarādhikābhūrik | dvayakṣarādhikāsvarāḍiti1) ṣaḍadhikaśatākṣaraparyantaṃ yajuṣāmapi chandāṃsi santi tadadhikākṣarāṇāṃ tu hotā yakṣadvanaspatimityādīnāṃ yajuṣāmaniyatākṣaratvāt chando nāstīti siddham | evamṛṅmantrāṇāṃ yajurmantrāṇāṃ ca bhedā uktāḥ
atha sāmamantrāṇāṃ gītimātrarūpatvena yadyapi akṣarasaṃkhyāviśeṣarūpacchandaḥ prayuktā bhedā na sambhavanti tathāpi svarūpata eva bhedāḥ santi | te ca sāmabhedā yonigranthe utpannāstata eva jñeyāḥ bahutvattu
vistarabhiyeha nocyante
atha mantraprāmāṇyam
mantrāṇāṃ padārthatvena prāmāṇyaṃ vākyārthe padārthānāṃ prāmāṇyābhyupagamāditi pārthasārathimiśrāḥ śāstradīpikāyāmāhuḥ
tasyārthaḥ tarkapāde utpattau vā vacanāḥ syuriti sūtre ācāryaiḥ

2.30.p1.17

iti vākyārthapratītau padārthānāṃ karaṇatvamuktam | darśapūrṇamāsādiprayogavidhiṣu śrutiliṅgādiviniyojyā mantrāḥ padārthatvena praviṣṭā vākyaikavākyatayeti mantrāviśiṣṭaṃ darśapūrṇamāsādibhāvanāṃ vidadhato mahāvākyasya darśapūrṇamāsādiprayogavidhermahāvākyārthe padārthabhūtā mantrāḥ pramāṇabhāvaṃ labhanta iti
gurucaraṇāstu evaṃ sati vrīhyādivatpadārthavidheyaivaiṣāṃ prāmāṇyaṃ syānna śabdavidheyeti dūṣayitvā smṛtivadyāthārthyalakṣaṇamevaiṣāṃ prāmāṇyamityāhuḥ | bhaṭṭasomeśvarastu anadhigatārthagantṛtvamapyāha
mantrakramānurodhācca brāhmaṇakramabādhanam
chāgasya niścayo yaśca paśāvūhaśca mantragaḥ
tadarthaparatāyāṃ syātsarvaṃ naivānyathā bhavet
sarvasādhāraṇatvena vicārasya prayojanam
karmakāle tu sandheyo mantrārtho 'rthaparatvataḥ
iṣettvādiṣu coccāryaṃ chinadmītyādipūrttaye
asāvityādiśabdasya sthāne yajñādināma ca
siddhānte mantralopaśca prakāśyobhāva iṣyate
yathāmnātaprayogastu kevalò 'rthāvivakṣaṇe
yadi tvarthaparatve 'pi naitāvatsyātprayojanam
tato dharmapramāṇatvaṃ mantrāṇāṃ naiva sidhyati
lavanādisvarūpasya prakāśyatve hi dharmatā
samīhitāṅgatābhāvānna kathaṃ citpratīyate
apūrvasādhanatvena yadyapyetatprakāśayate
vidhiprāptānuvādatvānna tathāpi pramāṇatā
apūrvasādhanatvāttu lavanādau samīhite
ātmano 'ṅgatvabodhena mantraḥ prāmāṇyamaśnute
aśrutadravyayāgādikalpanācca pramāṇateti
teṣūdāharaṇeṣu sambhavamātreṇa taduktaṃ na tvayaṃ niyamaḥ | asatāpi guṇenāsato 'pi guṇinaḥ stutibuddhayutpattisambhavāt

2.30.p1.18

ata evārthavādādhikaraṇaeva “prajāpatirātmano vapāmudakhidadi”tyatra mahābhūtaviṣayatvena bhāṣyoktāṃ vyākhyāmevaṃ tu stutitvameva
hīyataiti dūṣayitvārthavādādimūlikāṃ sṛṣṭipralayapratītimāśrityāsato 'pi prājāpaterasatāpi guṇena stutiraṅgīkṛtā
tasmātstotramantreṣu yāthārthyamavyāptameva | mantrārthānusandhānaviṣayaṃ tu prāmāṇyam | sambhavatīti tadeva yuktamiti siddham
nanvevamapi sāmamantrāṇāṃ kathaṃ śabdavidhayā prāmāṇyamiti cet
ucyate | teṣāmaśabdatāyāmapi śabdābhivyañjakatvena śabdānugrāhakatvācchābdapramājanakasāmagryantargatatvena śabdapramāṇāntarbhāvāt
sā ceyamapyanṛkteṣu prajāpaterhṛdayādiṣu vidhā na sambhavati
atastānyapi vyāpnotītīdṛśaṃ padārthavidhayā prāmāṇyaṃ miśrairuktam
tāni cānṛkkāni pañcatriṃśatsāmāni
arkagrīvamekam
pañcānugānamadhye sāmatrayam
hā uho vā sāmaikam
hā uvāk sāmāni trīṇi
vāco vrate dve
satraspārdhaṃ ekam
parameṣṭhisāmaikam
āṅgirasavatamekam
ilāndamekam
sadhasthamekam
devavratāni trīṇi
katpayagrīvamekam
prajāpaterhṛdayamekam
anaḍudvratamekam
mahādivākīrtyāni nava
satvābhūtamekam
dharmavocanamekam
ādityaātmekam
indrarocanamekam
iḍānaṃ saṅkāra ekamiti
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇadhurīṇamīmāṃsādvaitasāmrājyadhurandharaśrībhaṭṭanārāyaṇātmajabhaṭṭaśaṅkarakṛte mīmāṃsāvālaprakāśe
mantraprāmāṇyanirūpaṇam
iti prathamādhyāyarthasaṃgrahaḥ
athārthabhāvanānirūpaṇam | saiva hi sarvavākyeṣu mīmāṃsakakama-te kārakaviśiṣṭarūpeṇa vākyārthī na naiyāyikavatsaṃsargaḥ | taduktam
tadbhūtādhikaraṇe
bhāvanaiva hi vākyārthaḥ sarvatrākhyātavattayā

2.30.p1.19

anekaguṇajātyādikārakārthānurāñjitā
iti arthaikatvādekaṃ vākyamityatrāpyuktam | bhāvanaiva ca vākyārthaḥ svakārakaviśiṣṭeti saṃsargo bhedaśca na vākyārthaḥ ityuktam| tatraiva
bhāṣye
bhedaḥsaṃsargo vā vākyārtha iti yadyucyate tathāpyekārthatā na
syāt | bahupadeṣu bhedānāṃ saṃsargāṇāṃ ca bahutvrāditi | tadvivaraṇaṃ tu
vārttike kṛtam
vyaktipadārthapakṣe sarvavyaktīnāṃ gavādipadenaivopāttatvāttadviśeṣaśabdaiḥ śuklādibhiḥ kṛṣṇādivyavacchedamātraṃ karttavyaṃ tatsaṃsargaḥ
padārthāntargatatvānna vākyārthī bhavatīti tadupasarjanasteṣāṃ bhedo
gṛhyate | sa ca yathā śuklaśabdena gośabdasya kṛṣṇādibhyo bhidyamānatvrādbhavati | evaṃ śuklaśabdasyāpi gośabdenāśvādibhyo vyāvattiṃtasya bhavati | vyavacchedyanānātvācca nāstyekavākyatve pramāṇam
bhedasāmānyagrahaṇe cāsarvavākyārthakatvaprasaṅga iti | tathākṛtipadārthapakṣe śuklatvagotvayoḥ svarūpeṇābhihitayoḥ sannidhānāditaretarānusañjanādarthasiddho bhedo na vākyārthaḥ | sa ca gotve śuklatvasaṃsargaḥ śuklatve ca gotvasaṃsargaḥ sāmastyenaikavyaktyupasaṃhārādupalabhyata iti nānā
yadyapi ca kathaṃ ciddipade sa evobhayatrāpi saṃsarga ityekatvaṃ
gamyeta tathāpi bahupade yena pradeśena padadvayaṃ saṃsṛjyate tena tena tatsaṃsargarūpopalabdheranekatvamiti | sā ca bhāvanā sarvaiḥ padaiḥ kārakaviśiṣṭatvena lakṣyate tatraikaikakārakaviśiṣṭatvena tattatkārakapadeḥ
kriyāpadena tu sarvakārakaviśiṣṭatvena
taduktaṃ bhāvārthādhikaraṇe (a0 2 pā0 1 a0 1) yadi hi
dharmasvarūpamabhidhīyeta tataḥ kiṃ padena padenocyate iti vicāro

2.30.p1.20

yujyeta lākṣaṇikatve tvayukta iti | vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitiriti ca | lakṣaṇā ca padārthadharmo na padadharmaḥ
taduktam
tena tallakṣitavyakteḥ kriyāsambandhacodaneti
tacchabdenākṛtiḥ parāmṛśyate | tathā nyāyasudhākṛtāpyarthavādādhikaraṇe liṅaḥ pravarttanāsāmānye śaktimupapādyoktaṃ pravarttanāsāmānyasya vācyatve 'vagate tadviśeṣākāṅkṣāyāṃ praiṣādīnāṃ puruṣadharmāṇāṃ
vede 'nupapattestadvilakṣaṇaṃ viśeṣāntaramabhidheyena sāmānyena vidhipreraṇāniyogākhyaṃ lakṣyataiti
atra vācyapravarttanāsāmānyadharma eva lakṣaṇetyuktaṃ na śabdadharma iti | seyaṃ vākyārthabhūtā bhāvanārthabhāvaneti gīyate arthayataityarthaḥ phalakāmaḥ puruṣastaddharmmatvāt | sā ca prayatnarūpaiva, ratho
gacchatītyādau ca lakṣaṇeti bhaṭṭasomeśvaro bhāvārthādhikaraṇe pratyapādayat
miśrāstu prāyeṇa puruṣadharmaḥ prayojakavyāpārarūpaiva tvasau ratho
gacchatītyādāvapi gatyanukūlacakrabhramyādirūpāstyeveti na lakṣaṇeti
bhāvārthādhikaraṇaeva procuḥ
sā ca kiṃ karoti pacati pākaṃ karotīti ca karotisāmānādhikaraṇyātsarvākhyātavācyā
karotiśca kiṃ cidutpādyavastvantaraviṣayaṃ prayojakavyāpāramevāha | tasyāśca pūrvāparībhūtaṃ sarvakārakānvayayogyaṃ kriyārūpamākhyātenaivocyata ityananyarākhyeyo bhāvārtha ityubhaye 'pyāhuḥ | yathā karmatvaṃ
dvitīyāvācyam | ata eva ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ kṛtirityāyogyaṃ vākyamāhuḥ | sā ca cetanapravarttanātmakavidhyavaruddhā puruṣārtharūpaṃ bhāvyaṃ

2.30.p1.21

vinā vidhyanupapatteḥ puruṣārtharūpaṃ bhāvyamavalambamānā tasyānirjñātakaraṇatvādanirjñātetikarttavyatākatvācca svayaṃ śāstrīyaṃ sacchāstrīye
eva karaṇetikarttavyate gṛhṇāti | ityarthabhāvanānirūpaṇam
etāmeva ca bhāvanāṃ sākṣādviṣayīkuruto vidhipratiṣedhau taddvārā
tu tadviśeṣaṇāni kārakāṇi | taduktam
tadbhūtādhikaraṇe
viśiṣṭāṃ bhāvanāṃ prāpya vṛttirvidhiniṣedhayoriti
vidhyādīnāmupādānāṃ caturṇāmāditaḥ kṛtamiti
atra laukikanimantraṇādibhyo 'nyo 'pyalaukiko bhedo 'sti
nyāyasiddha iti nyāyasūcanaṃ nyāyavyutpādanaṃ vācyatāvacchedakasya pravarttanātvasyāśrayā iyatyo vyaktayo na laukikya eveti sūcanaṃ
prapañcaḥ
nanu loḍarthapraiṣātisargayorapi pravarttanātvātkathaṃ caturuktiḥ
maivam
kāmacārānujñārūpasyātisargasya kāmacārakaraṇātmakāmantraṇarūpatvāt | pravarttanāsāmānyasyaiva ca prāptaviṣayatvaviśeṣitasya praiṣatvāt | taduktam
pravarttanasmṛtiḥ prāpte praiṣa ityabhidhīyate
aprāptapreṣaṇaṃ sarvvaṃ vidhitvaṃ pratipadyate
iti "svādhyāyo 'dhyetavya" ityādau praiṣāntaḥpātiviśeṣyabhūtapravarttanāmāttraṃ lakṣyam | aprāptapravarttanaṃ ca vidhiriti vidhātṛtetyuttarārdhārthaḥ
nyāyasudhāyāṃ tu śaktigraho 'nyathoktaḥ| bubhukṣitasya bālasya
rodanena stanapāne pravarttanāṃ jñātvā stanadāne mātā pravarttate | tadāsau

2.30.p1.22

tasyā mātuḥ pravṛtteḥ kāraṇaṃ jijñāsamānaḥ kāraṇāntarānupalabdhyā svapravarttanāyāṃ kāraṇatvaṃ prakalpya gāmānayeti vākyaśravaṇānantaraṃ prayojyapravṛttiṃ dṛṣṭvā mātṛpravṛttidṛṣṭāntena tasyāmapi pravarttanājñānasya kāraṇatvamanumāya tatkāraṇajijñāsāyāṃ liṅādiśabdaśravaṇānantaryāttasyaivānvayavyatirekābhyāṃ pravarttanābhidhānaśaktiṃ kalpayatīti
atha pravarttanālakṣaṇe pūrvvokte padakṛtyam | tatrādyaviśeṣaṇena
pravarttayitṛkṛtayāgādernirāsaḥ | dharmaśabdena ca samavetatvavācinā
pravarttayitṛsambandhināmapi tadasamavetānāṃ pravartyaliṅśabdataduccāraṇānāṃ nirāsaḥ
sarvvasyāpi lakṣaṇasya phale 'tivyāptistasya pravṛttiṃ prati hetutvāt | pravarttayitṛgurvvādidharmatvācca
ataḥ parasamavetapravṛttihetutvamatra vivakṣitaṃ phalaṃ tu pravarttayitureva pravṛtterheturna parasamavetapravṛtteriti noktātivyāptiḥ
mahāmudgalabhaṭṭāstnāḍuḥ | dharmaśabdenāpūrvvanirāsaḥ | pravarttayitṛśabdeneṣṭatat sādhanatvayoḥ | ādyaviśeṣaṇena niṣṭhīvanādīnāmiti
tanna
dharmaśabdenāpūrvvanirāsāyogāt | apūrvve hi pravarttyagataṃ pravarttayitṛgataṃ vā | ādye pravarttayituriti ṣaṣṭhyā pravarttayitṛsambandhitvokteḥ
pravarttyagatasya cāpūrvvasya pravarttayitṛsambandhāprasiddhestadgatātivyāpteḥ
pravarttayituriti ṣaṣṭhyantenaiva nirāsāt | dvitīye pravarttayitṛgatasyāpūrvvasya pravarttyapravṛttiṃ prati hetutvābhāvena tadgatātivyāpteḥ pravṛttiheturityanenaiva nirāsāditi
tadidaṃ bhaṭṭasomeśvaramataṃ tadabhidhāvyāpārasyaiva vidhirūpabhāvanātve bādhakābhāvānnirmūlam
tadetanmataṃ miśraiḥ ṣaṣṭhādye śāstradīpikāyāmuktam

2.30.p1.23

aṃśatrayaviśiṣṭabhāvanāpratipādanaṃ cāsya vyāpāro 'sya pravarttakasyārthapratipādanarūpasya vyāpārasya pravarttanātmakatvāditi | yattu astu
tarhyabhidhānākhyo vyāpāro 'sya pravarttakaḥ
tasya hyarthapratītyākhyakāryyaklṛptasya kevalam
kalpyaṃ pravṛttihetutvaṃ liṅvācyasyeti lāghavam
ityāśaṅkya
śabdāntaragatāpyasminnabhidhā syātpravarttikā
pakṣe 'rthato viśeṣaścetsa eva syātpravarttakaḥ
iti doṣadvayamuktvā
na cāsyā abhidheyatvādviśeṣaḥ kāryyato gateḥ
na yuktaṃ hyabhidheyatvaṃ sarvvāsām vā prasajyate
ityanena pūrvvadoṣadvayoddhārapūrvvakamanyadoṣadvayamuktvā taduddhāraḥ
atha pravarttanātvena kāryyādanavabodhataḥ
tadrūpeṇābhidheyatvaṃ taccānyāsu na vidyate
ityāśaṅkya | tanna | asyāhyabhidhānātprākaccetpravarttakarūpatā syāddhetvarthamabhidheyatvam | nāsti cetsyādasatyateti vikalpya dūṣaṇadvayamuktam
tadetalliṅaḥ pravarttakatvaṃ vihāya tadabhidhāyāḥ pravarttakatve yujyate | abhidhānaṃ vināpi hi pravarttakasvabhāvasya loke ācāryādervede ca liṅādervvyarthamevābhidheyatvam | na tvidaṃ dūṣaṇaṃ liṅaḥ pravarttakatve 'bhidhāyāśca pravarttanātve prasajyate | yathā hyabhidhārthabodhākhyakāryyād buddhāpi na pravṛttihetureṣaṃ tvadabhyupagato 'pi vyāpāro
'gnihotrādau pravṛttiṃ dṛṣṭvā ''ptavākyānnāsti kaścilliṅo 'tra pravṛttiheturvyāpāra iti sāmānyato 'vagato 'pi na pravṛttihetuḥ | atastvayāpyasau pravarttanātvena śabdena tatrāpi liṅaivābhihitaḥ sansvasya

2.30.p1.24

pravarttanātvanirvāhāya svaviṣayasyeṣṭasādhanatākṣepamukhenecchājananyapravṛttau heturvākyārthajñāna iva padābhihita eva padārtha ityavaśyamabhyupeyam
taccaitanmamāpi tulyamiti na someśvaroktadūṣaṇāvakāśaḥ kaścit
tasmādvede liṅādireva pravartakaḥ | tadabhidheya capravartanāviśeṣaḥ
preraṇā vidhiriti vocyataiti | iti vidhyākhyaśābdabhāvanā nirūpaṇam
nivāraṇarūpāpi śabdabhāvanā nivartanā rūpasāmānyato nivāraṇā
rūpaviśeṣataśca vidhivadeva prasādhyā | sāpica nivṛttiheturnivartayitudharmarūpā'hamenaṃ nivartayāmīti nivarttayiturmānasapratyakṣavedyā pravarttanāvat | sāpi ca nyūnottamasamaviṣayatvena tredhā lokeṣu dharmo vede
ca puruṣābhāvāttadīyāśayaviśeṣarūpatattatrayāsambhavālliṅādereva nivartakatvāttaddharmabhūtā caturthyapi vidhāṅgīkāryā | saiva ca pratiṣedho
niṣedha iti ca gīyate
loke tu tadubhayavyavahāro vidhivyavahāravadbhākta eva | tatra
tvetāvānviśeṣaḥ
na nivarttanāyāṃ vidhinimantraṇetivatpravarttanāyāṃ śaktigrāhakamanuśāsanamasti tathāpyanādau saṃsāre nañyupahitaliṅādiśravaṇānuvidhāyinīṃ prayojyavṛddhanivṛttiṃ dṛṣṭvā āvāpodvāpābhyāṃ nañupahitaliṅādernivṛttāveva śaktigrahe prasakte gurūṇā 'haṃnivarttakena nivarttito nivarte ityādigurau nivarttakatvavyavahārānyathānupapattyā pravṛrttanāyāmiva pravarttakatvānyathānupapattyā tadvyāpārabhūtāyāṃ nivarttanāyāṃ śaktigraho bhavati vyutpitsoḥ | taduktaṃ tadbhūtādhikaraṇavārttike
vidhāyakairasaṃyukto na hi nañpratiṣedhakaḥ
vidhinā yujyate yatra na hanyānnapi cediti
tatrābhāvārthatā naiva svayaṃ puṃso ruṇaddhi hi

2.30.p1.25

iti atra naño nivarttanāyāṃ śaktiruktā | nañṭīkāyāṃ
tu pratiṣedhavidhiparo hi vidhāyaka ityādau pratyayāvṛttilakṣaṇo vākyabhedaprasaṅgaḥ ityante granthe vidhāyakapadena liṅa eva pratiṣedhārthatetyapi pakṣa uktaḥ
tathā ca niṣedhyaliṅvivakṣāyāṃ tasyaivāvṛttiruktā na nañaḥ
yepāntviti granthe tu pūrvamatamapyuktam | tatra nañāderabhāvaviṣayāyā
liṅādeśca pravarttanāviṣayāyāḥ śaktestyāgasyāviśeṣe 'pi | tathā nañādernivarttanāvācitvapakṣe tatsamabhivyāhṛtaliṅāderāgādiprāptapravarttanānuvādakatvasya liṅādeśca nivarttanāvācitvapakṣe nañādestatphalībhūtārthapravṛttyabhāvānuvādakatvasyāviśeṣe 'pi amāno nāḥ pratiṣedha
ityavyayacatuṣṭaye śakticatuṣṭayaṃ kalpyamityādyapakṣe lāghavam | liṅloṭtavyapratyayalakārāṇāṃ tavyādīnāṃ cānekeṣāṃ kṛtyānāṃ catuṣṭayādhikaśaktikalpanāpattyā gauravānna pratyayaktikalpanāpakṣo yukta iti nañi śaktervārttikakṛtā dvirabhidhānena tatrādaraṃ sūcayatā dhvanitamiti
iti pratiṣedhākhyaśabdabhāvanānirūpaṇam
seyaṃ dvayyapi śabdabhāvanā prāśastyāprāśastyajñānānugṛhītaiva
svaphalabhūtāṃ pravṛttiṃ nivṛttiṃ ca janayatīti taditikarttavyatātvenāpekṣate
gṛhṇāti cārthavādaiḥ svāmnānārthavattvāya lakṣitam | tasyāśceti karttavyatāpekṣātadanvayaścārthabhāvanāvadvidhyanvayātkarttavyatvena pratītau tata eva
ca bhāvyakaraṇayorākāṅkṣāpūrvamanvaye syāt nānyathā na ca śabdabhāvanā jyotiṣṭomādiprātisvikavidhiyākyeṣu svarūpataḥ satyapi
karttavyatvena pratīyate kiṃ tvarthabhāvanaiva | ato 'dhyayanavidhau sā
vidhīyamānatvātkarttavyatvena pratīyate | taduktaṃ vārttike | sā hyevaṃ

2.30.p1.26

pravarttate iti | vyākhyātaṃ cābhiyuktaiḥ
nanu tatrāpyākhyātapratyayoktārthabhāvanaivādhyayanakaraṇikā vidhīyate na tu preraṇā tasyā ākhyātavācyatvābhāvālliṅā ca vidhidvayānukteḥ | atrocyate | na tāvatsaktuhomavad dvitīyābhaṅgo 'tra
purohitaṃ vṛṇītaiti vattu dvitīyāvadhṛtapradhānabhāvaṃ svādhyāyaṃ prati guṇabhūtādhyayanabhāvanāvagatā | tataḥ saṃskāryatvānupapattyā 'yameva vidhiḥ
śaktyanusāreṇa svādhyāyaṃ sambhavini dṛṣṭe viniyujya paryavasyatīti tṛtīye uktam | tatra vidhyaṃśe tāvatpuruṣapravṛttireva dṛṣṭam | tatra ca
śabdānāṃ karaṇatvaṃ vā kartṛtvaṃ vā nirūpyate iti vārttikāllokaubhayavivakṣāsambhave 'pi vede pravarttayitṛpuruṣābhāvena kartṛvyāpāravyāpyatvāniyatakaraṇatvāsambhavātsvātantryācca kartṛtvenaiva svādhyāyo viniyujyate | antaraṅgaṃ ca kartṛ ( kārakaṃ kriyāyāḥ | ata evākhyātābhihitā saṃkhyānabhihite 'pi karttaryevānvetītyutsarga ityuktaṃ kartradhikaraṇe | evaṃ kartṛ1) tayā svādhyāye viniyukte 'rthavādāderguṇatvādvidhāyakasya ca prādhānyātprātisvikavākyasthā liṅaḥ kartṛtvena viniyujyante 'dhyayanenopāttā liṅo bhāvayeyuriti | tataḥ kiṃmityapekṣite sāmarthyādeva puruṣapravṛttimiti bhāvayeyuritivadadhyāhṛtya
sambadhyate
śrutārthāpattimūlakaścāyamadhyāhāra iṣetvā chinattītyādivat
taduktamarthavādādhikaraṇavārttike tataḥ kimityapekṣite sāmarthyādeva puruṣapravarttanamiti sambadhyate iti | tenedaṃ śrutānumitaikadeśaniṣpannaṃ mahāvākyaṃ bhavati | adhyayanasaṃskṛtāḥ svādhyāyapadopāttā liṅaḥ puruṣapravṛttiṃ bhāvayeyuriti | ayameva ca vākyārthaḥ

2.30.p1.27

pāramārthiko 'nyathāśabdabhāvanāyāḥ kāryatvānavagamāttaditi karttavyatābhūtaprāśastyalakṣaṇayārthavādaprāmāṇyaṃ na sidhyet
nanvarthavādādhikaraṇaevādyasūtre cācāryaiḥ karmasvarthajñānasya
laiṅgikaviniyogāttadartho 'dhyayanavidhiradhītena svādhyāyena phalavadarthāvabodhaṃ bhāvayeditītyuktam | tadviruddhā kartṛtvoktiḥ pravṛttiphalatvoktiśca satyamuktam | na tu virodhaḥ | śabdabhāvanāyāṃ hi liṅādīnāṃ kartṛtve satyarthātphalavadarthāvabodhe karaṇatvaṃ phalitaṃ bhavatīti
pravṛttikartṛtvamevārthāvabodhakaraṇatvena phalitaṃ vyākhyātamityavirodhaḥ | pravṛttiphalatvaṃ tu phalavadarthāvabodhadvāreti na bhāvyadvayavirodhaḥ | liṅo hi pravṛttirūpasya vākyārthasyeṣṭasādhanatayā bodhaṃ kṛtvā pravṛttiṃ janayanti nānyatheti | nanvevamapi cetanapravarttanātmā vidhiḥ
kathamacettanālliṅo niyuñjīteti cet | satyam
upāyāsatyatve 'pyupeyasatyatvāt | yathā varṇalopāgamavikārādyasatyatve 'pi tenai satyameva sādhutvaṃ jñāpyate śiṣṭaparigrahāyātavyākaraṇaprāmāṇyāt | evamihādhyetā tāvalliṅ māṃ pravarttayatīti liṅvyāpārabhūtaśabdabhāvanākarttavyatāṃ budhyate tadgatacaitanyasya liṅcāropānnīyojyatvamasatyameva | tenopāyena śabdabhāvanākarttavyatvaṃ
satyama jñāpyate arthavādaprāmāṇyāt tasyāhyakartavyatve taditikartavyatābhūtaprāśastyānapekṣaṇāttallakṣaṇayārthavādaprāmāṇyaṃ na syāditi | evaṃ
karttavyatvenāvagatāyāḥ śabdabhāvanāyāḥ karaṇaṃ śaktyālocanayaiva vidhijñānameva
atha kenetyapekṣitaṃ pūrvasambandhānubhavāpekṣeṇa vidhivijñāneneti

2.30.p1.28

sambadhyata iti vārttikāt | yuktaṃ caitat | yāgo hi svarūpato bhāvanayā sādhyaḥ saṃstasyāṃ phalopahitāyāṃ karaṇaṃ bhavati | evaṃ vidhijñānamapi svarūpeṇa vidhinā viṣayeṇa sādhyam | sattatraiva śabdabhāvanāyāṃ
pravṛttirūpaphalopahitāyāṃ karaṇaṃ bhavati | kecitsabandhasmaraṇameva karaṇaṃ vidhijñānaṃ tu tadvyāpāraḥ karaṇatvanirvāhako yāgasyaivāpūrvamityāhuḥ
liṅo 'bhidhā saiva ca śabdabhāvanā
bhāvyaṃ ca tasyāḥ puruṣaḥ pravṛttiḥ
sambandhabodhaḥ karaṇaṃ tadīyam
prarocanā cāṅgatayopayujyate
atha dvitīyādhyāya pullārthakarmabhedaprasaṅgātsarve karmabhedā nirūpyante
tatra karma dvividhaṃ laukikaṃ vaidikaṃ ca | vaidikamapi trividhaṃ pravṛttirūpaṃ nivṛttirūpamubhayarūpaṃ ca | antyaṃ paryudāsākhyamiti
tatrādyaṃ karma dvividhaṃ katvarthe puruṣārthe ca tantraratne tu lipsāsūtre prathamavarṇake vaidikakarmaṇāṃ traividhyamuktaṃ kratvarthaṃ puruṣārthamanubhayarūpaṃ ca adhyayanamādhānaṃ ca na kratvarthaṃ na puruṣārthamiti (tantraratne
dravyārjanavarṇake 1) śāstradīpikāyāṃ tu tatraiva
yadbhāvanā kathaṃ bhāvapūraṇārthaṃ vidhīyate | tatkratvartham
anyatkaraṇaṃ phalaṃ ca puruṣārthamiti granthena dvaividhyamevoktam
tadgurūṇāmapīṣṭam | tanmataṃ hi tatra tantraratnaevoktam

2.30.p1.29

adhyayanasya puruṣārthatvamiṣṭamiti | traividhye tu mūlaṃ dravyārjanavarṇaka eva nacādhānavadbhavitumarhatīti bhāṣyasya vyākhyāpañcakoktyarthe vārtike yathādhānaṃ na kratvarthaṃ na puruṣārthamevaṃ kasmānna bhavatīti granthasya pūrvapakṣagranthatve 'pi ādhānaṃ na puruṣārthamiti siddhāntavārttikam | tantu tantraratne pratyakṣeṇa dravyārjanasya yathāpuruṣārthatāvagamyate naivamādhānasyetyabhiprāyaṃ vyākhyātam | ato
na vārttikaṃ na kiṃcittraividhye mūlamasti dvaividhye tu mūlamathātaḥ kratvarthapuruṣārthayorjijñāseti sūtrameva
atra hi dvaividhyameva karmaṇāmuktaṃ na traividhyam | bhāṣyamapyevameva aṅgaṃ kratvarthaḥ pradhānaṃ puruṣārtha ityādi | anyattu granthavyākhyātaividhyadūṣaṇādi ca śāstradīpikāprakāśe 'nusandheyam | punarapi
vaidikaṃ karma dvividhaṃ guṇakarma pradhānakarma cārthakarmāparaparyāyam
tatrādyaṃ yathā ''dhānam
dvitīyaṃ yathāgnihotrādi
kratvarthamapi dvividhamārādupakārakaṃ sannipatyopakārakañca
tatrādyamadṛṣṭārthameva yathā prayājāḥ
sannipatyopakārakaṃ tu trividhaṃ dṛṣṭārthamadṛṣṭārthamubhayārthe cāśrayikarmākhyam
dṛṣṭārthamapi dvividhaṃ bhāvyupayogasaṃskārārthe (bhūtopayogasaṃskārārthe 1) ceti
tatrādyaṃ dvayaṃ pratyekaṃ dvividham | dravyasaṃskārakaṃ devatāsaṃskārakaṃ ceti
tatra dṛṣṭārthe bhāvyupayogadravyasaṃskārārtham | sannipatyopakārakaṃ
dvividham | sākṣādviniyuktasaṃskārārthe sākṣādviniyuktasya yadupakārakaṃ tatsaṃskārārthe ceti | tatrādyaṃ yathā “vrīhīnavahantī”ti

2.30.p1.30

dvitīyaṃ yathā “vatsamālabhete”ti | ata eva vatsasyeva viniyuktadohāṅgodravyopakārakatayā vatsamālabhetetyatrālambhasaṃskāryatvamiti paśusomādhikaraṇe bhavadevaḥ
(bhūtopayogadravyasaṃskārārthe dṛṣṭārthe sannipatyopakārakaṃ 2) pratipattistu trividhā pradhānottarakālā tatpūrvakālā tatsamakālā ca
tatrādyā yathā “cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyatī”tyādiḥ
dvitīyā yathā “śakṛtpravidhyati” “lohitaṃ nirasyatī”ti
iyaṃ caturthe (pā0 1 a0 11) paśāvanālambhāllohitaśakṛtorakammatvamityadhikaraṇe pratipāditā | pradhānasamakālā yathā ''gneyacodanayā vihite yāge “caturavattaṃ juhotī”ti homarūpā pratipattiḥ
homo hi “vaṣaṭkṛte juhotī”ti vidhānādvaṣaṭkāroccāraṇottarakṣa
ṇe 'dhvaryuṇā kartavyaḥ tasminneva ca kṣaṇe yāgasmaraṇārthena vaṣaṭkāreṇa
smārito yāgo yajamānenānuṣṭheyaḥ
tadidaṃ sarvapradānādhikaraṇavārtike pratipāditam
(bhūtabhāvyupayogobhayasaṃskārārthe tu dravyasaṃskārakaṃ nāstyeva
bhūtabhāvyupayogobhayadevatāsaṃskārakastu paśupuroḍāśayāga āśrayikarmabhedeṣu vakṣyate 3)
adṛṣṭārthe sannipatyopakārakaṃ yattadapi pratipattivadeva trividham
bhūtopayogasaṃskārārthaṃ bhāvyupayogasaṃskārārthamupayogasamakālaṃ ca
(tatrādyaṃ yathā hutahavirdāhaḥ śiṣṭācārakalpyavidhiprāptaḥ
na ceyaṃ pratipattiḥ homena pratipāditasyākīrṇakaratvanivṛttau pratipattyantarānapekṣatvāt | bhāvyupayogadravyasaṃskārārthamapi dvividham
sākṣādviniyuktasaṃskārārthaṃ sākṣādviniyuktasya yadupakārakaṃ
tatsaṃskārārthaṃ ceti 1)
tatrādyaṃ (2) yathā “vrīhīnprokṣatī”ti
(dvitīyaṃ yathā daśame khalevālyā sthāṇvāhutiḥ karttavyā

2.30.p1.31

viniyuktayūpasambandhatvenāviniyuktasthāṇusambandhatvena vārādupakāritvāditi pūrvapakṣayitvā siddhāntitaṃ na karttavyā yūīyo hyamāgraśca
na sthāṇuriti | tatsaṃskāradvārā yūpasaṃskārārthatvāditi 3)
tṛtīyaṃ yathā ekapālamaparyāvarttayañjuhotīti
prakṛtau tu paryāvarttanavidhiradṛṣṭārtha eva dṛṣṭādṛṣṭobhayārthamāśrayikarmākhyaṃ yattadapi trividham
kiṃcid dravyaprakṣepāṃśena dṛṣṭārthaṃ devatoddeśāṃśena tvadṛṣṭārthaṃ yathā
sviṣṭakṛdyāgāḥ agneḥ sviṣṭakṛtaḥ kva cidanyatrāviniyogāt | kiṃ ciddevatoddeśāṃśena dṛṣṭārthaṃ dravyaprakṣepāṃśenādṛṣṭārthaṃ yathottamaḥ prayājaḥ
tatra hi svāhāgniṃ svāhā somamityādirājyamantraliṅgākrameṇa pratyabhijñāyamānā ājyabhāgādiṣu yakṣyamāṇā eva devatāḥ saṃskāryāḥ tadetaddaśame (pā0 1 a0 7)prayāje ca tannyāyatvādityadhikaraṇe pratipāditam
paśupuroḍāśayāgo 'pyevameveti daśame eva ( pā0 1 a0 9 )
paśāvapīti cedityadhikaraṇe pratipāditam
atredaṃ cintyate| “agnīṣomīyasya vapayā pracaryāgnīṣomīyaṃ paśupuroḍāśamanunirvapatī”tyagnīṣomadevatāsaṃskārārthatayā vihitaḥ puroḍāśayāgo bhūtavapāyāgābhyāsārtha evota bhāvyaṅgayāgābhyāsārtha evotobhayārthī 'pīti | tatrobhayārtho 'yaṃ tatsaṃskāryāyā agnīṣomadevatāyā ubhayatra sattvādityādyaḥ pakṣaḥ
dvitīyastu vapāyāgābhyāsārtha evāsaṃskāryadevatāyā ubhayatra
sattve 'pi “vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajete”ti va “tsaṃsthāpya paurṇamāsīṃ vaimṛdhamanunirvapatī”tivacca vākyena vapāyāgābhyāsamātrārthatvāvagamāditi

2.30.p1.32

ucyate puroḍāśayāgastāvadvākyādevāgnīṣomīyadevatāsaṃskārārthaḥ| tatra vapāyāgasya vākyādevāgnīṣomaṃdavatārūpoddeśyaviśeṣaṇatve
svatantroddeśyatve vākyabhedāpattiḥ | bṛhaspatisavavaimṛdhayo (1)stu nāyaṃ
doṣaḥ | tasmānna bhāvyaṃ yāgābhyāsārthameva tatropapattiḥ
sannipatyopakārya yāgāpūrve pradhānotpattyapūrvaeva vyāpiyatai iti hi sārvatrikaṃ kva cideva tvagatyā tadutpannasyaiva pradhānāpūrvasya dhāraṇe vyāpiyata iti kalpyate
tadiha bhāvyaṅgayāgābhyāsāpūrvotpattau puroḍāśayāgāpūrvasya vyāpārasambhave utpannavapāyāgābhyāsāpūrvadhāraṇe vyāpārakalpanā na sambhavati | tasmātpuroḍāśayāgo 'pyuttamaprayājavadvakṣyamāṇadevatāsaṃskārārtha eveti
siddhāntastu prakaraṇāvagatobhayārthatvabalena bhūtopayogabhāvyupayogadevatāsaṃskārārthatvāvaśyambhāvādutpannasyāpūrvasya dhāraṇamanutpannasya cotpattirityavirodhādubhayābhyāsārthatvameveti | kiṃ cidāśrayikarmadevatoddeśāṃśenāpi dṛṣṭārthaṃ dravyaprakṣepāṃśenāpi dravyatyāgāṃśenaiva tu kevaladṛṣṭārthamityāśrayikarmatāṃ labhate
yathā “sūktavākena prastaraṃ praharatī”ti prastarapraharaṇaṃ sūktavākaprakāśite 'ṣṭadevatākalpanāttaduddeśenāpi dṛṣṭārtham
evaṃ prastare juhūma| sādayatītyupayuktaprastaradravyaprakṣepāṃśenāpi
dṛṣṭārtham | tattyāgamātraṃ tu tatrāhadṛṣṭārthamiti | punarapi vaidikaṃ karma caturvidham
utpattiprāptivikṛtisaṃskṛtyarthatvena
tatrādyaṃ yathā “praṇītābhiḥ saṃyautī”ti saṃyavanaṃ puroḍāśapiṇḍotpattyartham | yāgādi ca svargādyutpattyartham
dvitīyaṃ “payo dogdhī”ti | ūdhaḥsthasyaiva hi dugdhasya prāptyarthaṃ
dohanam

2.30.p1.33

tṛtīyaṃ yathā “vrīhīnavahantī”ti | vaituṣyarūpavikārārthatvāt
caturtha yathā vrīhīnprokṣatīti adṛṣṭarūpasaṃskārārthatvāt
punarapi vaidikaṃ karma caturvidham | prakṛtivikṛtirubhayātmakamanubhayātmakaṃ ca
tatrādyaṃ yathā 'gnihotradarśapūrṇamāsādi
dvitīyaṃ yathā māsāgnihotrādi
tṛtīyaṃ yathā 'gnīṣomīyasavanīyapaśvādi
aṣṭame ( pā0 1 a0 7 ) hyetaduktaṃ darśapūrṇamāsayoragnīṣomīyo
vikṛtistasya ca savanīyapaśavasteṣāṃcaikādaśināḥ sutyākālatvasāmyātteṣāṃ ca prājāpatyāḥ paśugaṇatvasāmyāditi
caturthe yathā darvihomā nāriṣṭādayaḥ | teṣāṃ hyapūrvatvamaṣṭamāntye
uktam | evaṃ gṛhamedhīyādyapīti
punarapi vaidikaṃ karma dvividham
naimittikaṃ kāmyaṃ ca | naimittikamapi dvividhaṃ niyatanimittakamaniyatanimittakaṃ ca
aniyatanimittakamapi dvividhaṃ doṣanirghātārthamadoṣanirghātārthaṃ ca
tatra niyatanimittakaṃ yathā | "yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti"
"vasante vasante jyotiṣā yajete"ti
tatrādyaṃ yāvajjīvādhikaraṇe pratipāditam
dvitīyaṃ tu ṣaṣṭhe somavidyāprajāruṇavākyena saṃyogādityadhikaraṇe pratipāditam
aniyatanimittakaṃ doṣanirghātārthaṃ yathā “yo 'māvasyāṃ paurṇamāsīṃ vātipātayedagnaye pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ nirvapediti | yo 'māvāsyāṃ paurṇamāsīṃ vātipātayedvaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapediti ca
doṣanirghātārthatvādevaikārthatvādanayorvikalpo dvādaśe ( pā0 3 a0 5 )
prāyaścitteṣu caikārthādityadhikaraṇe vakṣyate
aniyatamadoṣanirghātārthaṃ yathā dvādaśa evasamuccayastvadoṣanirghātārtheṣviti pūrvāpavādārthe 'dhikaraṇe pratipāditam | "bhinne
juhotī”tyādi kāmyamapi karma trividham

2.30.p1.34

aihikaphalakamāmuṣmikaphalakamaniyataphalakaṃ ca
tatrādyaṃ yathā "kārīryā vṛṣṭikāmo yajeta" "śyenenābhicaranyajete"ti jāteṣṭiśca pūtatvādiphalikā | upasthitasasyārthaiva hi vṛṣṭiḥ
sarvaiḥ kāmyate nānupasthitaihikasasyārthāpi kimuta janmāntarīyasasyārthā | evamabhicāro 'pyupasthitaśatroreva kāmyate nānupasthitasyaihikasyāpi kimuta janmāntarīyasya | evaṃ pūtatvādyapi yo yadā
jāyate putrastasyaiva kāmyate na kālāntarajātasyaihikasyāpi kimuta
janmāntarīyasyeti
āmuṣmikaphalaṃ yathā svargārthāmihotrādi | na hi svargaḥ kevalasukhātmako mānuṣaśarīreṇa sukhaduḥkhobhayabhogārthe dharmādharmobhayārabdhenānubhavituṃ śakya iti
aniyataphalaṃ yathā “citrayā yajeta paśukāma” ityādi | paśvādi hi phalamaihikāmuṣmikatvenāniyamiti caturthe (pā0 3 | a0
11) yogasiddhyadhikaraṇe pratipāditamiti
nivṛttirūpamapi karma dvividhaṃ katvarthaṃ puruṣārthaṃ ca
tatrādyaṃ yathā “nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī”ti
dvitīyaṃ yathā “na hiṃsyātsarvābhūtānī”ti | pravṛttinivṛttyātmakatayobhayarūpaṃ paryudāsākhyaṃ yatkarma tadapi dvividhaṃ katvarthaṃ puruṣārthaṃ ca
tatrādyaṃ yathā “yajatiṣu ye yajāmahaṃ karoti nānuyājeṣvi”ti
“nārṣeyaṃ vṛṇīte na hotāraṃ vṛṇīta” iti ca
dvitīyaṃ yathā “nekṣetodyantamādityami”ti
saṃkhyādhikaraṇe (a0 2 pā0 2 | a0 7) “saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhata” ityudāharaṇe ekasya hṛdayādyekādaśāvadānagaṇasya

2.30.p1.35

prāpako yaścodakastadvalātkarmabhedaḥ pratipāditaḥ | evaṃ cedyatra codako nāsti tatra tadapavādaḥ | yathā navamopāntye 'śvamedhe“ śrutamīśānāya parasvata ālabhaṃte tānparyyagnikṛtānāraṇyānutsṛjatī ”tyudāhṛtya pratipāditam | tānparyyagnikṛtāniti guṇavākyena tadantāṅgarītividhānādapūrvvatvamiti
tataśca hṛdayādyekādaśāvadānagaṇaprāpakasya codakasyābhāvādeka eva yāgo 'nekapaśudravyakaḥ prājāpatyeṣu pūrvapakṣa iva iyāṃstu viśeṣastatrālambhavisasanādyabhāvādrūpādvṛdayādyaniṣkāśyaiva kṛtsnā eva
paśvavayavino devatoddeśena tyājyā iti
taduktaṃ sarvapradānādhikaraṇe miśraiḥ | tyāgamātreṇa
homābhāve 'pi “ paryagnikṛtānāraṇyānutsṛjatī ” tivaddevatāsambandhopapatteriti | ataśca saṃkhyādhikaraṇe (a0 2 pā02 a07 )
nyāyasudhākṛtāraṇyeṣu yāṃ yāgabhedaḥ uktaḥ sa bhrāntyaivetyupekṣitavyaḥ
evaṃ sati ke cidākṣipanti ekādaśe ( pā0 3 | a0 13 )
pañcaśāradīyāstatheti cedityatrodāhṛtaṃ vaiśākhyāmamāvāsyāyāṃ saptadaśa mārutīstrivatsā upākaroti saptadaśa pṛśnīnukṣāṃstānparyagnikṛtānitarā ālabhante pretarānutsṛjantīti | tatra ca siddhāntitaṃ paryagnikṛtavākyena tadantāṅgarītividhiḥ | ukṣavākye ca mārutapadānuṣaṅgeṇa saptadaśokṣayāgā vidhīyanta iti trivatsāyāgaiḥ saptadaśabhiḥ
saha catustriṃśatkarmāṇīti | tadanupapannam
atrāpi hyukṣavākye 'pyeka eva yāgaḥ prāpnoti tadantāṅgarītividhinā ''raṇyavaccodakābhāvena prājāpatyanyāyābhāvāditi

2.30.p1.36

atra brūmaḥ | ukṣavākye ākhyātāśravaṇāttrivatsāvākyaśrutamupākarotītyanuṣajyate tacca tatrānekakarmavidhāyītyukṣavākye 'nuṣajyamānamavairūpyāyānekameva karma vidhatte anyathāsakṛdāmnātamupākarotītyākhyātaṃ trivatsāvākye saptadaśa karmāṇi vidhatte ukṣavākye caikaṃ
karma vidhattaiti vairūpyamāpadyeteti | iti saṃkhyādhikaraṇanyāyaviṣayāviṣayavivekinirūpaṇam
dvitīye ( pā0 2 | a0 11 ) indriyakāmādhikaraṇe guṇe guṇaphalasambandha uktaḥ | tadapekṣitasya tvāśrayasya lakṣaṇamuktaṃ
phalāya vidhīyamāno guṇo yatra kārakatāmāpadyate sa āśraya iti
tadidamavyāpakam | jyotiṣṭome kāmyokthyādisaṃsthāśrayatvena mīmāṃsakābhimate | na hyukthyādisaṃsthāyāṃ phalārthaṃ kriyamāṇāyāmapi
jyotiṣṭome sā kārakā bhavati kiṃ tu soma eva | ataḥ phalāya
vidhīyamāno guṇo yāṃ kriyāmapekṣate sa āśraya ityevāśrayalakṣaṇamabhimatam | saṃsthā ca samāptirūpatvātsamāptimantamapekṣate
ato 'styevedaṃ lakṣaṇamukthyādisaṃsthāśrayabhūte jyotiṣṭoma iti
nāvyāptiḥ
tathā phalārtho guṇo yatra kārakamityāśrayalakṣaṇaṃ sāṅgaṃ prasthāyyai
kumbhīsāhityaṃ phalārtho guṇo na prakṛte āśrayatvena sammate 'māvāsyāyāge dadhidugdhakaraṇake kārakatāmāpadyataiti tatrāpyavyāptam | ato 'pyuktameva lakṣaṇamāśrayasya yuktamiti tathā revatyadhikaraṇe (pā0
2 | a0 12 ) kriyākārakabhāvavyatiriktenāpi samānakartṛkatāsambandhenāśrayāśrayisambandhaṃ yāgena saha revatīvāravantīyasambandhakaraṇasya phalāya vidhīyamānasya guṇasyāṅgya kriyākārakabhāvavyatiriktasambandhāntareṇāśrayāśrayībhāvo na sambhavatīti nottaritaṃ kiṃ

First 36 of 67 passages. Read on

Linked texts (6)