Nayamayukhamalika 2.2
Nayamayūkhamālikā 2.2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.2.9 — 4 parts
- 2.2.16 — 10 parts
- 2.2.26 — 7 parts
- 2.2.29 — 9 parts
- 2.2.34 — 2 parts
- 2.2.38 — 2 parts
- 2.2.42 — 12 parts
2.2.1
dyājiśrīraṅgarājādhvarivarasūnorappayadīkṣitasya kṛtau caturmatasāre
nayamayūkhamālikākhye dvitīyaparicchede dvitīyasyādhyāyasya
prathamaḥ pādaḥ||
||śrīmate hayavadanaparabrahmaṇe namaḥ||
||atha dvitīyasyādhyāyasya dvitīya pādaḥ||
racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśva ||
2.2.2
payo'mbuvaccettatrāpi ||
2.2.3
vyatirekānavasthiteśvānapekṣatvāt ||
2.2.4
anyatrābhāvācca na tṛṇādivat ||
2.2.5
puruṣāśmavaditi cettathā'pi ||
2.2.6
aṃgitvānupapatteśca ||
2.2.7
anyathā'numitau ca jñaśaktiviyogāt ||
2.2.8
abhyu'pagame'pyarthābhāvāt ||
2.2.9
vipratiṣedhāccāsamaṃjasam ||
2.2.9.p1
prathamādhyāyapratipādite brahmaṇo jagatkāraṇatve pradhānaparamāṇukāraṇavādibhissāṃkhya vaiśeṣikādibhiḥ kevalatarkamavaṣṭabhyāpāditāni dūṣaṇānīti prathamapādena nirākṛtāni| tatrāpi praṇetṛgauraveṇa teṣāṃ tarkāṇāmupādeyatva śaṅkāsmṛtyadhikaraṇayogādhikaraṇābhyāṃnirākṛtā| tattattarkasvarūpaparyālocanayā teṣāmupādeyatvaśaṅkā navilakṣaṇatvādhikaraṇamārambha nirākṛtā| evamādyādhikaraṇayostṛtīyādīnāmaṣṭānāmadhikaraṇānāñcāvāntarārthabhede'pi brahmavādapratikṣepakatarkanirākaraṇārthatvenaikārthyaṃ, asminpāde śuṣkatarkālambanāssāṃkhyādipakṣāstathābhūtaireva tarkairdūṣyante| anyathā pradhānādikāraṇatvapratiṣṭhāpakānāṃ parapakṣāṇāṃ tadarkābhāsamūlatvaṃ jānatāṃ mandadhiyāṃ teṣu prāmāṇikatvaśaṅkayā brahmavādaśraddhā śithilībhavet| evaṃ svapakṣasthāpanārthaḥ prathamapādaḥ| parapakṣapratikṣepārtho'yaṃ pādaḥ| svapakṣasthāpanasyābhyarhitatvāt prathamaṃ kṛtamiti tadānantaryamasya| yadyapi tṛtīyacaturthapādayorapi kāryagocaraśrutivirodhaparihāreṇa svapakṣasthāpanaṃ kriyate, tathā'pi kāraṇaviṣayatvena prathamadvitīyapādayoraikārthyena avāntarasaṅgatiḥ| tatra vaidikānumatasatkāryavādādyabhyupagamena sāṃkhyamatasyopādeyatvasambhāvanāspadatvātirekāt prathamaṃ tannirākaraṇaṃ kriyate| sāṃkhyāḥ svatantratarkaiḥ svamataṃ prasādhya svamatānuguṇyena śrutivākyānāṃ nayanaṃ kurvanti| taiḥ kṛtanayanamīkṣatyādyādhikaraṇeṣu nirākṛtam| idānīṃ tadīyāssvatantratarkā nirākriyanta iti na paunaruktyam|
2.2.9.p2
eṣā sāṃkhyānāṃ prakriyā ’mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayassapta| ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ’| tatra mūlaprakṛtiḥ satvarajastamoguṇarūpāṇāṃ dravyāṇāṃ sāmyāvasthā| sācaikā svayamacetanā sakalacetanabhogāpavargārthā nityā sarvagatā ca svayaṃ prakṛtireva na kasyacidvikṛtiḥ| mahadādyāḥ prakṛtermahān mahato'haṅkāraḥ ahaṅkārāt pañca tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhātmakānītyetāssapta svasvakāryāpekṣayā prakṛtayaḥ svasvakāraṇāpekṣayā vikṛtayaśca| ākāśādīni pañca mahābhūtāni śrotrādīni pañca jñānendriyāṇi vāgādīni pañca karmendriyāṇīti ṣoḍaśako guṇo vikṛtireva nakasyacittatvāntarasya prakṛtiḥ puruṣastvapariṇāmitvānnakasyacitprakṛtiḥ| nityatvānnakasyacidvikṛtiḥ| nirdharmakaścaitanyamātravapuḥ sarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca| nirvikāratvānnakartā, nāpi bhoktā| evaṃbhūte'pi tatve mūḍhāḥ prakṛtipuruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ prakṛtāvadhyasyanti| tena caitanyayogāt kartṛśaktimattvācca jñātṛtvam| prakṛterevāntaḥ karaṇarūpāpannāyāḥ tasyāśca kartṛtvaṃ puruṣe'dhyasyanti| evamanyonyādhyāsādahaṃkartā ahaṃbhoktetyabhimānātmakobhogastatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatasvatantrapradhānānumānanirasanena tanmataṃ sarvaṃ nirastaṃ bhavatīti tadiha nirasyate| idamiha teṣāmanumānaṃ- sarvaṃ kāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyaprakṛtikaṃ, tatsamanvitatvāt| sāmānyavyāptau ghaṭādivaditi| ādyānumāne sukhaduḥkhamohātmakāni dravyāṇi kāryāṇāṃ kāraṇatvena sidhyaṃti satvarajastamāṃsyeva paryavasyaṃti, teṣāntathātvāt| uktaṃtatvasaṃgrahe- ’prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthā’iti| ayamarthaḥ- satvarajastamoguṇāḥ prītyaprītiviṣādātmakāḥ kramātsukhaduḥkhamohātmakāḥ kramādeva prakāśapravṛttiniyamaprayojanāśca| svacchaṃ satvaṃ prakāśayati, rajoguṇaḥ prakāśakārye satvaṃ pravartayati, laghossatvaguṇasya calanasvabhāvena rajasā sarvatra pravartane prasakte yathākāryaṃ gurustamoguṇo niyacchatīti| nacādyahetorasiddhiḥ| kāryāṇāṃ sukhaduḥkhamohānvitatvasya lokasiddhatvāt| tathāhi- ghaṭo yena prāpyate taṃ prati satvaguṇodbhavāt ghaṭassukhātmakobhavati| yadīyassonyenāpahriyate taṃ prati rajoguṇodbhavāt duḥkhātmakobhavati| yasya tasminnupekṣayā darśanameva nodeti taṃ prati tamoguṇodbhavāt mohātmakobhavati| ’muhavaicittya’itidhātuḥ| naca guṇānāṃ puruṣabhedavyavasthayodbhave vinigamanāvirahaḥ| tattatpuruṣabhogarūpaprayojanavaśādudbhavāsiddheḥ| tadyathā- satvaṃ rajastamasī kañcitprati kadācidabhibhūya śāntāṃ svavṛttiṃ labhate, evaṃ rajassatvatamasī abhibhūya ghorāṃ svavṛttiṃ, tamaḥ satvarajasīābhibhūya mūḍhāṃ svavṛttimiti| naca dvitīyānumānasya paramāṇvādikāraṇakatvenārthāntaraṃ, lāghavādekakāraṇakatvasiddheḥ| naca tathāpi brahmaprakṛtikatvenārthāntaraṃ jaḍaṃ sukhaduḥkhamohātmakaṃ kāryajātaṃ pratyatathābhūtasya kāraṇatvena sidhyanavakāśāditi| evaṃrūpasya sāṃkhyānumānasya duṣaṇānumānamucyate| pradhānaṃ na jagadracanāyāṃ samartham| acetanatve sati cetanānadhiṣṭhitatvāt| yadevaṃ tadevam| yathā cetanānadhiṣṭhitaṃ mṛddārvādikam| na ca vyāptyasiddhiḥ, cetanānadhiṣṭhitasya kāryārambhakatvānupapatteḥ, cetanādhiṣṭhitasyaiva kāryārambhapravṛttessarvatra darśanācca| nanu siddhānte pakṣāsiddhiḥ| naca ’pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa’ iti śrutisiddhaṃ pradhānaṃ siddhānte'pyastīti vācyam| tasyānumānagamyatvābhāvena karmavyutpanna sūtrānumānapadanirdeśyatvāyogāt| sādhyasya ca bādhaḥ, pradhānasya siddhānte'pi jagadracanāsāmarthyābhyupagamāt| hetoścāsiddhiḥ, tasya siddhānte cetanādhiṣṭhānasattvāditi cet- satyaṃ|
2.2.9.p3.1
paraprakriyayā paro dūṣaṇīya iti parasiddhaṃ pakṣādikaṃ parigṛhya idamanumānamukatm| yadvā parānumānasya pratikūlatarkarūpaṃ dūṣaṇānumānamuktam| yadi pradhānaṃ acetanatvesati cetanānadhiṣṭhitaṃ syāt, jagadracanāyāmasamarthaṃ syāt| athavā hetorviśeṣyāṃśasya sādhye pratiyogiviśeṣaṇatayā'nvayaḥ, tataśca pradhānaṃ na cetanānadhiṣṭhitaṃ kāryajanakaṃ, acetanatvāt ghaṭagṛhādijanakamṛddārvādivacadityanumānaśarīram| nacānumānika pradhānānabhyupagamādāśrayasiddhiḥ| mahadādikaṃ saprakṛtikaṃ kāryatvādghavaṭadityanumānasya virodhābhāvena siddhānte'bhyupagantuṃ śakyatvāt, sādhye svātaṃtryāpraveśāt, tasyeśvarapārataṃtryamātre śrutyapekṣaṇāt| nanu acetanasya cetanādhiṣṭhitasyaiva pravṛttiriti na niyamaḥ, vṛtsavṛdhyarthaṃ dhenugatasya kṣīrasya svayameva prasravadarśanāt| sasyavṛdhyarthaṃ vāridamuktasya jalasya svayameva nissaraṇadarśanāt| evaṃ puruṣasya bhogāpavargārthaṃ cetanānadhiṣṭhitasyāpi pradhānasya pravṛttisambhavāditi cenna| kṣīrajalayorapyacetanatvāccetanādhiṣṭhānābhāve pravṛttyasambhavataulyena pakṣa iva pakṣataulye'pi vyabhicārābhāvāt| etena dhenvādyupayuktatṛṇādeḥ kṣīrādibhāvāpattirapi vyākhyātā| tatrāpi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvena pakṣataulyāt| anyathā cetanaviśeṣasaṅkalpasya niyāmakasyābhāve anaḍuhādyupayuktasyāpi tṛṇādeḥ kṣīrādibhāvaprasaṅgāt| na ca dhainavajāḍharāgnisaṃyoge kaścitpāke viśeṣaḥ| agnisaṃyogamātrasya pākahetutvāt, tasya anaḍuhādijaṭharasaṃyoge'pyaviśeṣāt| pācakasaṅkalpaviśeṣāt pākaviśeṣastu loke dṛṣṭaḥ|
2.2.9.p3.2
nanu aprayojakamidaṃ cetanādhiṣṭhānānumānaṃ, yathā pravṛttiśaktiyukto'ndhaḥ dṛkchaktiyuktapaṃgusannidhānātpravartate, yathā ca ayaskānmaṇisannidhānādayaḥ pravartate, tathā caitanyavapuṣaḥ puruṣasya sannidhānāt pradhānasya pravṛttyupapatteriti cet, evaṃ dṛṣṭāntopādāne'pi pradhānasya pravṛttyasambhavarūpadoṣastadavasthaḥ| asti he paṃgorgamanaśaktivikalasya aṃdhenohyamānasya svayaṃ mārgadarśanaṃ, voḍhāramandhaṃ prati tadupadeśa iti ca vyāpāraḥ| puruṣasya tu niṣkriyasya na tādṛśaḥ kaścidvyāpāraḥ| ayaḥ pravṛttāvapi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvānnavyabhicāro'pi| tasmānnirdoṣaṃ dūṣaṇānumānam| sāṃkhyānumānameva ca pratikūlatarkaparāhatam| puruṣasannidhānamātreṇa pradhānasya pariṇāmitve sargavyatirekaḥ pralayaḥ kadā'pi na syāt, nityasya puruṣasannidhānasya sarvadā'pyaviśiṣṭatvāditi| tasmādadhiṣṭhāturīśvarasyaiva saṅkalpaviśeṣāssargapraḷayaniyāmakā ityubhyupeyam| na ca dharmādharmāveva tanniyāmakau syātāmiti vācyam| dharmādharmayoḥ puramapuruṣārādhanatadviparyayarūpatayaiva sakalaśrutiprasiddhayostadanabhyupagatāvātmalābhābhāvāt| yadi ca guṇānāṃ kadācitsāmyenāvasthānamabhyupetya tadā guṇānāmutkarṣānibandhanāṅāgāṅgibhāvābhāvāt tannimittā jagatprasūtirnīstīti praḷayāvasthāyāṃ sāmyenāvasthitānāṃ guṇānāṃ kṣobhakapuruṣavyāpārabhāvena svayameva vaiṣamyāvasthāṃ prāptumakṣamāṇāmaṅgāṅgibhāvānupapatteḥ kadācidapi jagatsargo na syāt|
2.2.9.p3.3
yadi sukhaduḥkhamohātmakavaiṣamyāvasthaṃ jagat dṛṣṭvā yathākāryaṃ vaiṣamyāvasthāpannameva triguṇamanumīyate, tadā dharmigrāhakamānasiddhāyā vaiṣamyāvasthāyāssadāvṛttessadāsarga eva syāt| yadyucyeta triguṇaṃ na vaiṣamyāvasthaṃ nāpi sāmyāvasthamanumīyate, yena sadā sargaḥ pralayo vā syāt| kiṃ tu anādisṛṣṭipralayapravāhamūladvividhasaṃskārānuvṛttisadbhāvāttattatsaṃskārodbodhānasārataḥ sāmyavaiṣamyabhāgubhayasvabhāvamanumīyata iti| naitadapi yuktam| andhasya mārgopadeśakapuṃgusannidhānāt mārgajñātṛtvavat pradhānasya nirvyāpārapuruṣasannidhānāt cicchāyāpattyā jñātṛtvāsambhavasya uktatvāt, tadasambhavecācetanasya cetanādhiṣṭhānaṃ binā pravṛttyayogāt| kiṃ ca pradhānābhyupagame yadi prayojanaṃ kiṃcitsyāt tadā yatākathaṃcidabhyupagacchema| na kimapi prayojanamasti| puruṣasya bhogāpavargau hi prayojanamitīṣyate| bhogaśca sukhaduḥkhānubhavarūpaḥ pradhānapariṇāmarūpāyā buddherdharmaḥ| puruṣasya tu buddhicchāyāpattyā tadaikyamivāpannasya taddarśanaṃ bhogaḥ| tena tasya vevekāgrahāt ādhyāsikaṃ bhoktṛtvaṃ, bhoktṛtvādhyāsasya tadvivekakhyātyā nivṛttirmokṣa iti sāṃkhyairiṣyate| na ca nirvikāracaitanyamātravapuṣaḥ puruṣasya savikārabudhyaikyābhimānaḥ tadīyabhogadarśanaṃ tadvivekānundhānaṃ vā sambhavati| nanu sāṃkhyaireva budhyādiṣvacetaneṣvasambhāvitābhyāṃ bhoktṛtvamokṣopāyaśravaṇādipravṛttibhyāṃ budhyādyatirikto bhoktā śravaṇādipravṛttimāṃśca puruṣassādhitaḥ ’puruṣo'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthapravṛtte’śceti|
2.2.9.p3.4
prakṛteḥ puruṣabhogārthatvaṃ ca tatsvarūpadarśane sati tadaiva puruṣasyāpavargaścetyetadubhayamapi bahudhā prapañcitam| ’nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ| guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati|| raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt| puruṣasya tathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ|| prakṛtessukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati| yā dṛṣṭāstīti punarnadarśanamupaiti puruṣasye’ti|| tasmādastyeva tanmate puruṣasya prakṛtibhoktṛtvaṃ tadyāthārthyadarśanārthaśravaṇādikartṛtvaṃca| ataḥ kathaṃ tanmate prayojanāsaṃbhavaiti cet tarhi parasparaviruddhārthakathanādeva tanmatamasamaṃjasaṃ| tatvasaṃgraha badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛti’rityādibhiḥ prakṛtereva baṃdhamokṣāviti prapaṃcitaṃ| kiñca jagataḥ kāraṇaṃ sidhyat lāghavādekameva prakṛtirūpaṃ sidhyatīti vadadbhireva guṇatrayasaṃghātaeva prakṛtiḥ natu tadvyatiriktā prakṛtirnāmāstītyabhyupagataṃ, tatopi tanmataṃ vipratiṣiddhaṃ| paṃcaviṃśatistatvānītyuktvaiva guṇāḥ parasparabhinnāityapyuktaṃ, tadapi vipratiṣiddhaṃ| guṇabhede hi saptaviṃśatistatvāni syuḥ| arthavipratiṣiddhaṃcedaṃ darśitaṃ| na hi paṭalābhādimatāṃ sukhaduḥkhamohābhavantīti viṣayāṇāmapi sukhaduḥkhamohānvayakalpanaṃ yuktaṃ| rajatabhujagādidarśināmicchādveṣādyudayena viṣayāṇāmapi tadvattvakalpanāpatteḥ|
2.2.9.p4
viṣayāṇāṃ sukhaduḥkhādyanvayena ca tatkāraṇaṃ kutassukhaduḥkhamohātkaṃ sidhyati| na khalu śauklyagotvādikaṃ viṣayānvitaṃ dravyaṃ ghaṭānvitamṛnnyāyena kāraṇaṃ bhavatīti cenna| satvarajastamasāṃ dravyatvāsiddheḥ| pṛthivyādidravyagatalaghutvaprakāśādihetavastadguṇā eva hi satvādayaḥ| ataeva guṇā ityeva teṣāṃ prasiddhiḥ| tasmātparasparavipratiṣedhārthavipratiṣedhābhyāmapyasamañjasaṃ sāṃkhyamatam||
2.2.10
iti racanānupapattyadhikaraṇam||
mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṃḍalābhyām ||
2.2.11
ubhayathā'pi na karmātastadabhāvaḥ ||
2.2.12
samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ ||
2.2.13
nityameva ca bhāvāt ||
2.2.14
rūpādimattvācca viparyayo darśanāt ||
2.2.15
ubhayathā ca doṣāt ||
2.2.16
aparigrahāccātyantamanapekṣā ||
2.2.16.p1
ānumānikapradhānakāraṇavādavat ānumānikaparamāṇukāraṇavādo'pi na yukta iti samarthitaiti dṛṣṭāntasaṅgatiḥ| īśvarānaṅgīkārāt cetanādhiṣṭhānābhāvena pradhānakāraṇavāde racanānupapattivat na paramāṇukāraṇavāde sā'sti| vaiśeṣikairīśvarasyāṅgīkṛtatvāt| ataeva pralayānupapattidoṣo'pi nāsti| sṛṣṭiprāpakaprāṇikarmaviśeṣopahitatvena sisṛkṣārūpāyā īśvarecchāyāstadānīmabhāvasya vaktuṃ śakytvāditi pratyudāharaṇasaṃgatiśca|| iyamiha paramāṇuvādināṃ prakriyā| pralīne jagati prāṇikarmonmeṣaviśeṣopadhānādīśvarasya icchāyāṃ sisṛkṣārūpāyāṃ satyāṃ niścaleṣu niravayaveṣu paramāṇuṣu ādyaṃ karmotpadyate| tena karmaṇā paramāṇudvayaṃ saṃyujyate| saṃyuktena paramāṇudvayena dvyaṇukamārabhyate| tribhirdvyaṇukaistryaṇukamityādikrameṇa sarvaṃ jagadutpadyata iti| tatra paramāṇūnāṃ niravayavatvaṃ tāvadayuktam| yathāṃgulidvayaṃ pratyekaṃ daśadiksambandhidaśapradeśāvacchinnaṃ parasparaṃ saṃślepyamāṇamekayā mahādiśā vidigdvayena cāvacchinnaiḥ pratyekaṃ tribhistribhiḥ pradeśaiḥ saṃśliṣyata ityevaṃ ṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyate, evaṃ paṭārambhakāstantavassaṃśleṣyamāṇāpṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyamānāḥ pratyekamasaṃyuktasaptapārśvayuktāssantaḥ svādhikaparimāṇaṃ paṭamārabhanta iti dṛṣṭam| evaṃ paramāṇavo'pi ṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyamānā eva pārimaṃḍalyākhyasvaparimāṇādhikaparimāṇamaṇutvahrasvasya dvyaṇukasya dvyaṇukānmahato dīrghasya tryaṇukasya ca pṛthimānupapatteḥ| naca vācyaṃ mābhūtparamāḥ ṇutaḥ prathimā dvyaṇukasya, dvyaṇukāt tryaṇukasya tu prathimā kāraṇabahutvādbhaviṣyatīti cenna| tathāsati paramāṇoḥ pārimāṇḍalyaṃ parimāṇaṃ dvyaṇukasyāṇutvahrasvatve iti vibhāgābhāvaprasaṅgāt| paramāṇudvayasaṃyogasya vyāpyavṛttitve dvyaṇukasyāpi parimaṇḍalatvāpatteḥ, dvyaṇukotpādakaṃ paramāṇvossaṃyogamabhyupagacchataḥ tenaiva tayoḥ pradeśasiddheśca| na hi paramāṇū saṃyujyamānau dvāvapi samānadeśau saṃtau tayoḥ pradeśasiddheśca| na hi paramāṇū saṃyujyamānau dvāvapi samānadeśau saṃtau saṃyujyete| mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhāt| ataḥ prākpratyagbhāvena, dakṣiṇottarabhāvena, urdhvādharabhāvena vā, bhinnadeśasthitau saṃyujyete ityeva vaktavyam| tathāsati yaddeśasthitaḥ paramāṇuḥ yena paramāṇvantareṇa saṃyujyate sataddeśānyadeśāvacchinnenāpi tena kiṃ saṃyoktumarhati, anarhatve vā kathaṃ tasmin pradeśabhedo na bhavedeti tvamevaṃ paribhāvaya| nanu paramāṇūnāṃ nivayavatve'pi tattaddigavacchedalabhyaḥ pradeśabhedo vaktuṃ śakya iti tata eva paramāṇudvayasaṃyogasya prādeśikatvaṃ dvyaṇuke parimāṇotkarṣaśca bhuviṣyatīti cenna- digviśeṣasaṃyogasyāpi paramāṇāvavyāpyavṛttitvopapādakāṃśābhāvena vyapyavṛttitvāpattyā tasya paramāṇvaṃtarasaṃyogāvyāptyavṛttitvopapādakatvāyogāt| na hi kapisaṃyogatadabhāvāvacchedakavṛkṣamūlāgravat vyavasthitadeśāvacchedakābhāve'pi yathākathaṃcidavacchedakabhedasadbhāvamātreṇa paramāṇudvayasaṃyogasyāvyāpyavṛttitvaṃ ghaṭata iti vaktuṃ śakyaṃ| sarvādiksaṃyogānāmapi vyāpyavṛttitvāviśeṣe kiṃ diksaṃyogaḥ paramāṇvaṃtarasaṃyogāvacchedakaiti atraiva niyāmakābhāvena sarvadiksaṃyogānāmapi tadavacchedakatvaprāptau avacchekabhedābhāvāt, yathākathaṃcidavacchedakabhedalābhe'pi vyavasthitadeśatvābhāve tayoravyāpyavṛttitvānupapādakatvācca|
2.2.16.p2.1
anyathā pṛthivyāssaṃkhyāvattve dravyatvamavacchedakaṃ gaṃdhavattve prathivītvamityādyavacchedakabhedasattvena saṃkhyādīnāmavyāpyavṛttitvavyavahāraprasaṃgāt| tasmādvyaṇukotpādakasaṃyoganirvāhārthaṃ paramāṇuṣvavayavarūpapradeśabhedo'vaśyamabhyupeyaḥ| tathā tryaṇukotpādakadvyaṇukatrayasaṃyoganirvāhārthamapi so'bhyupeyaḥ| sa hi kāyapustakasaṃyogohastapustakasaṃyogeneva dvyaṇukasya dvyaṇukāṃtarāraṃbhakaparamāṇunā saha saṃyoge nirvāhyaḥ| kāraṇākāraṇasaṃyogāt kāryākāryasaṃyoga iti tvayā'bhyupagatatvāt| tathā ca dvyaṇukārabhaṃkaparamāṇau tadāraṃbhakaparamāṇvaṃtarasaṃyoge prāksiddhe sthite pradeśabhedaṃ vinā kathaṃ tryaṇukotpattisamaye dvyaṇukāṃtarasaṃyogo'pi syāt, mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhādeva| yaditu mūrtatvepi paramāṇuṣu samānadeśatāvirodhamaryādā neṣyate, tadā ṣaṇṇāṃ paramāṇūnāṃ piṃḍarūpaṃ tryaṇukaṃ paramāṇumātraṃ bhavet| tadāhuḥ- ’ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoṣṣaḍaṃśatā| ṣaṇṇāṃ samānadeśatve piṃḍassyādaṇumātraka’iti| prāgādyūrdhvādhāradeśavartibhiḥ ṣaḍhbhiḥ paramāṇubhiḥ saṃbadhyamānomadhyavasthaḥ paramāṇuṣṣaḍaṃśaḥ prāpnoti| bhinnadeśatvātsaṃbandhānāṃ| atha samānadeśāssarve saṃbaṃdhāḥ, tadā sarveṣāmeṣāṃ piṃḍaḥ paramāṇumātraḥ prāpnotītyarthaḥ| samānamidaṃ dūṣaṇaṃ dvyaṇukebhyastryaṇukotpattāvapi| tasmātdvyaṇukatryaṇukādijananatatparimāṇātiśayasidhyarthaṃ paramāṇu ṣaḍaṃ śatvamanicchadbhirapi paramāṇuvādibhiraṃgīkāryaḥ| nanu tadaṃgīkāre tattadaṃśānāmapi uktanyāyena sāṃśatāyāmanavasthā prasajyate| tathācānantāvayavārabdhatvāviśeṣāt merusarṣapayostulyaparimāṇatvaprasaṃgaḥ|
2.2.16.p2.2
atassāṃśatvamapi nāṃgīkārārhamiti cet, tarhi sāṃśatve tvanavasthā niraṃśatve dvyaṇukotpattyādyanupapattiriti pakṣadve'pi samāpataddoṣaṃ paramāṇukāraṇavādavyasanameva tyaktvāsukhībhava| kiṃ ca paramāṇūnāṃ sāṃśatve nāsti doṣaḥ merusiddhārthayoranantāvayavārabdhatve'pi ānantyaviśeṣātparimāṇaviśeṣopapatteḥ| na hi pādmakalpātpūrvaṃ vārāhakalpātparaṃ pātālādūrdhvaṃ ravimaṇḍalādadhaśca avacchedyadeśānantyayordravyatvapṛthivītvādiparāparajātyādhāra vyaktyānantyayo rmerumandarāntargataparamāṇvānantyayośca na tāratamyam| yadi tu paramāṇossāvayavatāyāmanityatvāpattyā svābhyupagatamūlakāraṇatvāsiddhiprasaṃgāt sāṃśatvaṃ neṣyate, tadā dvyaṇukādijananatatprathimānupapattiranivāryā| tasmādanavasthā| paramāṇvanityatvadvyaṇukādijananatatprathimānupapattyānyataradūṣaṇākrāntaḥ paramāṇukāraṇavāda eva heyaḥ| kiṃ ca pralaye niścaleṣu paramāṇuṣu sargādyakāladvyaṇukārambhakasaṃyogotpādakakarmāsambhavena tatsaṃyogāsambhavādapi saheyaḥ| nanu ’agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryakpavanaṃ aṇumanasoścādyaṃ karmetyetāni adṛṣṭakāritānī’tyabhyupeyate| ato'dṛṣṭavaśādutpannena karmaṇā saṃyogassambhavatīti cenna| tadadṛṣṭaṃ yadi prāṇiṣu samavetaṃ, yadi vā paramāṇuṣu, ubhayathā'pi tatkarma na bhaviṣyati| tasya tatkarmakāraṇatve pūrvakalpopārjitasya tasya pralaye'pi sattvena tadānīmapi tatastatkarmotpattyā jagatkalpanāprasaṃgāt|
2.2.16.p2.3
atha ’vipākādṛṣṭaṃ karma kāraṇaṃ karmeśvararūpobhayavidhajagatkāraṇasāphalyaprati pādanārthasyeśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmasāphalyadarśanā’dityākṣapāda sūtrajātasya vyākhyānāvasare vārtikakṛtā ’na brūmaḥ karmānapekṣa īśvaraḥ kāraṇamiti karma puruṣasya īśvaro'nugṛhṇāti ko'nugrahārthaḥ yadyathābhūtaṃ yasya ca yadā pākakālaḥ tattadā tathā ca viniyukta’miti pratipādanāt ato nāyaṃ doṣa iti cenna| harītakyādidravyasyeva ātmaguṇasyādṛṣṭasya vipākāsambhavāt| phalakālāgamo vipākaḥ satu sargādyakālāgama eveti cenna| anantaiḥ prāṇibhirayugapadanuṣṭhitavidhidhakarmajanitādṛṣṭānāṃ sargādyakālaeva phalakālaḥ, natu tataḥ prāgdviparārthātmake pralaye na kopi kṣaṇaiti kalpanasya aprāmāṇikatvāt| nanu sargakālarūpe'hani niraṃtaragatāgatākhannānāṃ prāmināṃ tatsamānaparimāṇaṃ kālaṃ śarvarīrūpaṃ kṛtvā tasmin tān mahāsuṣuptiṃ prāpayya viśiśramayiṣerīśvarasya icchayā pralayamadhye samāgataphalakālānyapi karmāṇi pratibaddhaśaktikāni bhavanti| ata eva brahmahaṃtustaddehapātānantaraṃ kalpaparyantaṃ yātanānubhavaḥ tataḥ paraṃ saptasu janmasu kṣayaregāditaccihnānuvṛttiriti coditaṃ phalaṃ pralayāvyavahitapūrvakāle kṛtabrahmahananasya puṃsaḥ taddehapātānantarameva na bhavatīti cenna| tvanmate nityāyām īśvarecchāyāḥ pralayepi satvāt| mamatu pralaye prāksiddhānāṃ prāṇyadṛṣṭānāmīśvarasyecchāṃtarāṇāṃca satvepi ’bahusyāṃ prajāyeya, tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi, nāmarūpe vyākaravāṇī’ti tadānīntanasṛṣṭisaṃkalparūpāṇāṃ bhāvinīnāmīśvarecchānābhāvāt sargābhāvaḥ|
2.2.16.p2.4
evaṃ tarhi yasmin kāle tathā saṅkalparūpeśveracchā bhavīti tvayeṣyate, tatkālopahitaiva nityeśvarecchā mama paramāṇukarmotpipādayiṣā bhaviṣyatīti cet ucyate- mayā kaścit tādṛksaṃkalpakālaḥ svamanīṣikākalpito na parigṛhyate, kintu ’sadevasomyedamagraāsī’dityādi śrutitadupabṛhmaṇapurāṇetihāsādipramāṇaka dviparārdhātmakamahāśarvaryaṃtarakālaḥ parigṛhyate| na ca taveśvaraṃ tadīyasṛṣṭyādivyāpāraṃ ca yuktibhireva kalpayitumicchataḥ etasmin kāle bahubhavanasaṃkalpaḥ tatobhūtānāṃ krameṇa sṛṣṭiḥ tatastrivṛtkaraṇasaṃkalpastrivṛtkaraṇaṃ ca tatonāmarūpavyākaraṇasaṃkalpaḥ tadvyākaraṇaṃ cetyādikaṃ yuktipathatvamavatarati| na hi rāmacaritādikaṃ rāmāyaṇādipratipannaṃ yuktibhiḥ kalpayituṃ śakyaṃ| yadyaiśvare kālaviśeṣāvacchinnasṛṣṭyādivyāpāre śrutiśśaraṇīkaraṇīyā, tadeśvarepi saiva śaraṇīkartuṃ yukteti yathāśrutyanantakalyāṇaguṇākarastadātadoditvaraissaṅkalpaviśeṣairjagadvyāpāralīlāṃ kurvanneveśvaro'bhyupeyaḥ, natu śrutiṣu svānabhimatāṃśaṃ parityajya nityajñānecchāprayatnamātravān svābhimatasṛṣṭivyāpāramātrakartā'bhyupeyaḥ| dūṣitaścānumānikeśvaraḥ śāstrayonityādhikaraṇe| tenāpi tasya paramāṇukarmotpādanaprakriyayā sraṣṭṛtvaṃ tvadabhimataṃ nirastprāyaṃ| ato'prāmāṇiparamāṇukāraṇavādābhyupagamādasamaṃjasaṃ vaiśeṣikamataṃ| tathā samavāyābhyupagamādapyasamaṃjasaṃ| ayutasiddheṣvavayaviguṇakriyājātiṣu ayutasidhyupapādanārthaṃ hi samavāyobhyupagamyate, tadā samavāyasyāpi sambandhātaramapekṣaṇīyaṃ| ayutasiddhisāmyāt|
2.2.16.p2.5
evaṃ tasya tasyāpi sambandhātarasyāyutasidhyupapādakaṃ sambandhātaramapekṣaṇīyamityanavasthānāt| samavayasyābhāvādivat svarūpasambandhaiṣyata iti cet, avayavyādiṣvapi sa evāstu| nanu avayavyāgīnāmanantatvāt lāghavena sarvānugataekassamavāyaḥ kalpyataiti cenna| eksaya bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ kḷptatvāt kimarthamekasyāpi kalpanaṃ| nanu bahūnāṃ kḷptatvepi teṣu sambandhatvaṃ kalpyaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃnbadhatvānirvacanāt| atonantasambadhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃbandhatvānirvacanāt| atonantasaṃbandhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ laghviti cenna| avayavyādiṣu tattadabhāvādikaṃ prati sambandhatvasyāpi kḷptatvāt, teṣvavayavādinirūpitasambandhatvakḷptirnāstīti tānyanaṃtāni kalpyānīticenna| nirūpakabhedena sambandhatvabhede samavāyepi tadbhedena tānyanantāni kalpyāni samavāyaśca kalpya iti samavāyapakṣa eva gauravāpatteḥ| avayavaguṇakriyājātīstadvataścāyutasiddhatvena kroḍīkṛtya ayutasiddhanirūpitasambandhatvamekameva samavāye kalpyata iti cenna| evaṃ tāḥ kroḍīkṛtya teṣvekasambandhatvakalpanopapattau samavāyakalpana eva gauravāt| kiṃca avayavāvayavyādiṣu samavāyābhyupagame'pi svarūpasambandhābhyupagamaāvaśyakaḥ| anyathā samavāyaviśeṣeṇa avayavāvayavyādiṣu ādhārādheyavyavasthityabhāvaprasaṃgāt|
2.2.16.p2.6
tasmādavayavādiṣvavayavyādīnirūpitamādhāratvarūpaṃ svarūpasaṃbandhatvamekaṃ avayavyādiṣu avayavādinirūpitamādheyatvarūpaṃ tadanyaditi svarūpasambandhadvayena viṣayībhūtena ’iha taṃtuṣu paṭa’ ityādipratyayonirvāhyaḥ| samavāyena tannirvahaṇe vāyau rūpasamavāyasatvena vāyau rūpamiti pratītyāpatteḥ| atassamavāyasthale'pi svarūpasambandhasyāvaśyakatve tenaivādhārādheyabhāvapratīteḥ nirvahaṇīyatve ca kiṃ samavāyena| etena yaduktaṃ kāṇādasūtre- ’iheti yataḥ kāryakāraṇayossasamavāya’ iti tannirastaṃ| ihapratyayasya sarvatrādhārādheyabhāvarūpasvarūpasambandhadvayaviṣayatvāvaśyaṃbhāvena tenaiva viśiṣṭapratyayacāritārthyāt| syādetat iha sūtre varṇitapratyayanirvāhakatvena samavāyasiddhirukteti satyaṃ- natu tannirvāhakatvaṃ viṣayatayā vivakṣitaṃ| tanmate samavāyasyāpratayakṣatvāt| kintu kāraṇatayā avayavakriyādiviśiṣṭabuddhīnāmanugataṃ kiñcitkāraṇaṃ yatsidhyati sasamavāyaiti| maivaṃ- avayavādiviśiṣṭabuddhīnāṃ svayamananugatatvenānugatakāraṇāpekṣābhāvāt viśiṣṭabuddhiṣvatiprasaṃgāt| sphuṭataravivekarahitasambandhidvayagocaraviśiṣṭapratyakṣatvenānatiprasaktenānugamaiti cet tarhi sphuṭataravivekarahitatvenānugatīkṛtāṇāmavayavāvayavyādīnāmeva tatra kāraṇatvamastu kṛtaṃ samavāyakalpanayā| atiprasaktaṃcedamuktaviśiṣṭabuddhitvaṃ abhāvādhikaraṇayorviśiṣṭabuddhau, pītaṃ suvarṇamiti tadupaṣṭaṃbhakayorviśiṣṭabuddhāvapi| nanu daṃḍādiviśiṣṭabudadhisādhāraṇyena pratyakṣaviśiṣṭabuddhimātre anugataṃ kāraṇaṃ kalpyamānaṃ nityatvādekatvācca sarvatra saṃbhavan samavāyaeveti sidhyati|
2.2.16.p2.7
viṣayabhāvaṃ vināpi sarvāsu tāsu tasya kāraṇatvasaṃbhavāditi cenna| saṃyogasyānugatakāraṇasyasaṃbhavāt| saṃtihi cākṣuṣādiviśiṣṭapratyakṣeṣu tattaddravyendriyasaṃyogāḥ kāraṇatvena kḷptāḥ|
2.2.16.p3.1
śabdapratyakṣatvepyasti śrotramanassaṃyogaḥ| teṣāmeva saṃyogatvenāstu kāraṇatā| kiñca viśiṣṭajñānatvaṃ viśeṣaṇajñānakāryatāvacchedakaṃ pratyakṣatvaṃ indriyakāryatāvacchedakamiti avacchedakāntaropapannakāryatādhikaraṇavṛttitvāt nīlaghaṭatvavadarthavaśasaṃpannaṃ viśiṣṭapratyakṣatvaṃ na kāryatāvacchedakamiti natadavacchedenānugatakāraṇāpekṣāsti| etena tantvādināśe tanniṣṭhāvayavaguṇādikaṃ yannaśyati tatra tanniṣṭhāvayavyādināśatvasyānanugamāt, tatsambandhināśatvasya tatsaṃyuktatṛṇādināśe'tiprasaktatvāt tāvadanugatassambandhaḥ sidhyan samavāyaḥ paryavasyaditi cenna| samavāyāṃgīkāre'pi tantunāśe tantusamavāyavatāmaṃśūnāṃ nāśaprasaṃgānivāraṇāt| na ca samavāyavatve satyādheyatvarūpasamavatatvamavaccheke niveśanīyaṃ, tathāpi taṃtvāśritatṛṇādināśaprasangatādavasthyāt, samavāyasyaikatvena tantusamavāyasya tṛṇepi sattvāt, ayutasiddhādheyatvasyaiva akliṣṭasya kḷptasya kāryatāvacchedake niveśayituṃ yuktatvācca| naca tathāsati tadayutasiddhādheyasya paṭadhvaṃsādernāśaprasaṃgaḥ| parapakṣepi tantusamavetajātyādināśaprasaṃgataulyāt| tantunāśe tatsamavetakāryanāśa iti niyamaścettarhi tannāśe tadayutasiddhādheyasya vināśinonāśaiti niyamostu| nacadhvaṃsanāśenāpi kiñcidaniṣṭhamāpadyate| prāgabhāvadhvaṃsasya ghaṭasyeva tadhvaṃsasyāpi dhvaṃsopapatteḥ| ghaṭatadhvaṃsayorubhayorapi prāgamāvapradhvaṃsatvāṃgīkāreṇa prāgabhāvānunmajjanasamarthane ghaṭatadhvaṃsaparaṃparāyā ghaṭadhvaṃsatvāṃgīkāreṇa ghaṭānunmajjanasamarthanopapatteḥ|
2.2.16.p3.2
tadevaṃ samavāyāsiddhau taddhaṭitasya samavāyikaraṇatvasyāsidhyā tryaṇukadvyaṇukasamavāyikāraṇatvena dvyaṇukaparamāṇvanumānaṃ na pravartataityatopyasamañjasaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ| kiñca samavāyasya nityatvābhyupagamāt tadāśrayāṇāmapi nityatvamabhyupagantavyaṃ| anyathā sambandhināśe saṃyogavat samavāyasyāpi nāśaprasaṅgāt| atassamavāyāśrayatayā tryaṇukasyāpi nityatvaṃ tvayā vaktavyaṃ syādityatopi tatkāraṇatayā dvyaṇukādyanumānāsiddhiḥ| yadyucyeta sambandhināśanāśyatve saṃyogatvaṃ prayojakaṃ| lāghavāt| na saṃbandhatvamupādhitvāditi, tadetthaṃ lāghavamanusaratā jaganmūlakāraṇānumānepyaikyalāghavamanusaraṇīyamiti tena brahmaṇaḥ pradhānasya vā siddherna tena paramāṇusiddhiḥ| naca kāryadravyasyāvayavasaṃyogārabhyatvaniyamasya paṭādiṣu dṛṣṭatvānaikasmāddravyotpattissaṃbhavatīti lāghavamihākiṃcitkaramiti vācyaṃ| ekāvayavirūpeṇa kṣīreṇa dadhyārambhe niyamabhaṅgāt kṣīrāraṃbhakāvayavāḥ parasparaṃ saṃyujya punassaṃyogāntaraṃ labdhvā dadhyārambhata iti kalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt kṣīranāśakāraṇānupalabdhivat dadhyutpattivacca tadupapattiḥ na payasaḥ pariṇāmo guṇāṃtaraprādurbhāvādityādyakṣapādasūtrāṇāṃ pramāṇamūlatvābhāvāt sthite'pi dravye pārthivaparamāṇūnāmiva guṇāṃtaraprādurbhāvopapatteḥ| tantusaṃyogapaṭayoḥ kuvindavyāpārādirūpasāmagyaikyena samākālotpattikatayā paṭasya tantusaṃyogārabhyatvāsampratipatteśca| na ca tantusaṃyoganāśe paṭanāśadarśanāt akāraṇanāśena akāryanāśāsambhavāt paṭatantusaṃyogayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktavya iti vācyam| nāśayorapi sāmagnyaikyena samakālatvopapatteḥ|
2.2.16.p3.3
kiṃca yadi jaganmūlakāraṇaṃ rūpādimatsyāt tadā tatra nityatvaniravayavatvayorviparyayassyāt| rūpādimatāmanityatvasāvayavatvadarśanāditi tarkānugṛhītena tryaṇukamūlakāraṇaṃ rūpādirahitaṃ nityatvānniravayavatvādityanumānena parāhatatvādapi na rūpādivatparamāṇurūpakāraṇasiddhiḥ| vipakṣe bādhakābhāvāt vyāptyasidhyā praśithilamūlastarkaiti cet tryaṇukaṃ samavāyikāraṇārabhyaṃ mahadārambhakatvāditi dvyaṇukaparamāṇusādhakānumānayoḥ ko vipakṣabādhako dṛṣṭaḥ| yena madanumānasya daurbalyaṃ tvadanumānayoḥ prābalyañca syāt| nanu tryaṇukasādhakānumāne'sti vipakṣabādhakatarkaḥ| tathā hi mahattvaparimāṇasya janyatve mahattvāvāntarajātirūpāpakarṣamātraṃ prayojakam| natūtkarṣāpakarṣarūpatadavāntarajātidvayaṃ, gauravāt| tathā ca tryaṇukamahattvasya apakṛṣṭamahattvarūpatayā janyatvena kāraṇāpekṣāyāṃ mahattve svāśrayasamavāyikāraṇagatasaṃkhyāparimāṇasaṃyogaviśeṣāṇāmeva kāraṇatvāt tryaṇukasya samavāyikāraṇatvamavaśyamabhyupeyamiti, evaṃ tarhyaktarītyaiva tarkamūlavyāptāvapyasti vipakṣabādhakatarkaḥ| rūpādīnāṃ janyatve rūpatvādikaṃ prayojakaṃ anugatatvāllaghutvācca| na tu kāryagatarūpatvādikam| pārthivaparamāṇurūpādyananugatatvāt gurutvācca| tathā ca paramāṇuṣu rūpāṅgīkāre agnisaṃyogājanyā rūpādayaḥ svāśrayakāraṇagatarūpādijanyā iti tvadrītyaiva jalaparamāṇugatarūpādīnāṃ pārthivaparamāṇuśyāmatvasya cotpattāvapekṣitānāṃ rūpādīnāmāśrayatvena paramāṇūnāmavayavāssidhyanto na nivārayituṃ śakyāḥ|
2.2.16.p4
sāvayavattvecānityatvamapyanivāryamiti rūpādīnāṃ janyatve rūpatvādikaṃ prayojakamityetat tvayā'pyavaśyameṣṭavyam| anyathā tryaṇukakāraṇatvena anumīyamāneṣu dvyaṇukeṣu rūpādyasiddhiprasaṅgāt| teṣu rūpādimattvānumāne hi rūpādīnāṃ kāraṇaguṇapūrvakatvaniyamamūlaevahi tatra vipakṣabādhakatarka eṣṭavyaḥ| kiñca mahattvasya janyatve parimāmāpakarṣaḥ prayojako yuktaḥ| ataeva ākāśādigataparamamahatvavyāvṛttisiddheḥ| natu mahatvāpakarṣaḥ, viśeṣarūpatvāt dairghyānanugatatvācca| tathā ca yadi tryaṇukamṛlakāraṇe apakṛṣṭaparimāṇamabhyupagamyeta tadā tasya janyatvena kāraṇaparimāṇāpekṣayā mūlakāraṇasya sāvayavatvaṃ prasajyeteti tatparihārāya tasmin paramamahattvamevābhyupagantavyam| na ca kāryadravyasya svanyūnaparimāṇadravyārabhyatvaniyamāt dīrghaistaṃtubhirdṛḍhatarāvartitaistannyūnadairghyasya viśālaiḥ paṭairāvartitaistannyūnavaipulyasya ca sūtrasyārambhadarśanāt| tasmādbalavatpratyanamānaparāhvataṃ rūpādivajjaganmūlakāraṇānumānam| tathā yadyanityatvādiparihārāya paramāṇūnāṃ rūpādiśūnyatvamucyate, tadā kāryaguṇānāṃ kāraṇaguṇapūrvakvaniyamāsiddhiḥ| tatsiddhaye rūpādimatvāṃgīkāre ca
2.2.16.p5
anityatvādyāpattiriti ubhayathā'pi duṣṭaḥ paramāṇukāraṇavāda iti asamañjasaṃ vaiśeṣikamatam| atassāṃkhyapakṣasya śrutinyāyaviruddhasyāpi satkāryavādādau kvacidaṃśe vaidikaparigraho'sti | vaiśeṣikapakṣasya tu kenāpyaṃśena aparigrahādatyantamanapaikṣaiva kāryā||
2.2.16.p6
saṃgrahakārikāḥ||
2.2.16.p7
alpānāṃ saṃyogādvipulasyotpattirīkṣitā loke|
2.2.16.p8
tasmādaṇavaḥ kāraṇamanavayavāste'navasthiteśśāntyai||
2.2.16.p9
teṣāṃ pradeśabhedaissaṃyoge kvānavasthiteśśāntiḥ|
2.2.16.p10
nocettadayutayogo'pyastu prathimā kathaṃ kārye||
2.2.17
samavāyikāraṇañca trasareṇonaiva ṣatmanumācum|
bahubādhakasadbhāvāt samavāyasyaiva niṣpramāṇatvāt||
tanmūlakāraṇatvasya ca rūpitvādāvanityatāpatteḥ|
rūpādimatāṃ loke hyavayavavatvādinityatā dṛṣṭā||
iti mahaddīrghādhikaraṇam||
samudāyauśrayahetuke'pi tadaprāptiḥ ||
2.2.18
itaretarapratyayatvādupapannamiticenna saṃghātabhāvā-
nimittatvāt ||
2.2.19
uttarotpādecapūrvanirodhāt ||
2.2.20
asatipratijñoparodhoyaugapadyamanyathā ||
2.2.21
pratisaṃkhyā'pratisaṃkhyānirodhāprāptiravicchedāt ||
2.2.22
ubhayathācadoṣāt ||
2.2.23
ākāśocāviśeṣāt ||
2.2.24
anusmṛteśca ||
2.2.25
nāsatodṛṣṭatvāt ||
2.2.26
udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ ||
2.2.26.p1
mādhyamikayogācārasautrāntikavaibhāṣikasaṃjñāścaturvidhā bauddhāḥ| te sarve'pyādibuddhasya śiṣyāḥ krameṇa sarvaśūnyatvabāhyarthaśūnyatvabāhyārthānumeyatvabāhyārthapratyakṣatvavādinaḥ| tatra ’budhyā vivicyamānānāṃ svabhāvo nāvadhāryate| ato nirabhilapyasti nissvabhāvāśca darśitāḥ|| yathā yathā vicāryante tathā tathe’tyādinyāyaiḥ guruṇā sarvaśūnyatvaṃ bodhiteṣu śiṣyeṣu ye guruktaṃ tathaivāṃgīkṛtya paryanuyogaṃ nākurvan te guruktasya śraddhayāṃgīkaraṇāduttamāḥ, tata upari paryanuyogākaraṇādadhamāścetyuttamādhamatvayogāt madhyamāṃ sthitimāsthitā mādhyamikāḥ| ye tu bāhyārthānāṃ śūnyatvamaṃgīkṛtya kathaṃ vijñānasyāpi śūnyatvaṃ, jagadāndhyaprasaṃgāditi paryanuyogamakurvan, te gurūktāṃgīkaraṇasya ācārasaṃjñayā tanmate paribhāṣitasya tata upari paryanuyogasya yogasaṃjñayā tanmate paribhāṣitasya ca sadbhāvāt yogācārāḥ| guruṇā tān pratyāntaraṃ vijñānamātramasti, tadeva nīlādyākāraṃ na tu tadvyatirekeṇa bāhyaṃ nīlādikamasti sahopalambhaniyamena nīlādīnāṃ tadvijñānānāñcābhedasiddheḥ, bhede gavāśvattanniyamābhāvaprasaṅgāt, tadeva vijñānākārātmakaṃ nīlādikamanādivāsanāvaśāt bahirvadavabhāsata iti bodhite kathaṃ sarvathaiva bāhyārthasya śūnyatvaṃ, bāhyasya nīlāderavabhāsāt| ahamullekhena vijñānasyāntaratayā itamullekhena nīlāderbāhyatayā ca bhede'vabhāsamāne sahopalambhaniyamamātrasyāprayojakasyābhedasādhanākṣamatvāt, sahatvoktyaiva bhedānumateśceti yaiḥ paryanuyuktaṃ, tān prati satyamasti bāhyaṃ nīlādikaṃ na tu tatpratyakṣaṃ anutpannasyāvidyamānasya pratyakṣatvāyogāt, utpannasya kṣaṇikasya sthityabhāvāt|
2.2.26.p2
kiṃ tu utyapadyamānaṃ nīlādivijñāne svākāraṃ samarpya naśyati| tatovijñānagatākāreṇātītannīlādikamanumīyataiti bodhite sati tairitthaṃ śiṣyapraśnānurodhena kiyatparyaṃta mupadeśasūtraṃ pravartiṣyataiti sūtrasyāṃte pṛṣṭe guruṇā'bhihitaṃ--
2.2.26.p3.1
bhavantassūtrasyāṃtaṃ pṛṣṭavantassautrāṃtikābhavantviti| ataste sautrāṃtikāḥ| tato vijñānenānumeyaṃ bāhyamitīyaṃ viruddhābhāṣā| tasyaiva vijñānasya tadviṣayapratyakṣatvāt pratyakṣasya kasyacidapyarthasyābhāve vyāptisaṃvedanasthānābhāvena anumānāpravṛtteśceti yaiḥ paryanuyuktaṃ te vaibhāṣikāḥ| tāt prati bāhyapratyakṣatvamapyupadiṣṭaṃ| evaṃ yathāśrutaṃ sva sva praśnottaravākyārthaṃ śraddadhānāste tathaiva matabhedānāsthiṣata| tatra vaibhāṣikādikrameṇa caturvidhānapi bauddhān nirasituṃ krameṇa catvāryadhikaraṇāni| tataḥ kṣapaṇakānnirasitumetamadhikaraṇam| vaidikakāpilakaṇabhuṅnirākaraṇānantaramavaidikāste nirasyanta iti ardhavaināśikanirāsānantaraṃ sarvavaināśikā nirasyanta iti pūrvādhikaraṇena peṭikāsaṅgatiḥ vaibhāṣikādyadhikaraṇānāṃ trayāṇāṃ keṣāṃcit kṣaṇikatvamabhyupagacchantastārkikāḥ ardhavaināśikāḥ| te hi jāṭharāgninā pacyamānānāṃ bhuktapītāhārāvayavānāṃ pratikṣaṇamupacayāpacayavaiṣamyāt avayaviśarīramapi pratikṣaṇamupacayāpacayavadanyadanyadbhavati| yadyapi śarīrasya pratikalamupacayāpacayadarśanaṃ nāsti, tathā'pi varṣadhārānipātaistaṭākajalasyeva ghaṭīyaṃtrokṣepaṇaiḥ kūpajalasyeva cānte taddarśanāt yauktikaṃ pratikṣaṇaṃ kiṃcitkiṃcidupacayāpacayajñānastyeva| āhārāvayavānāṃ śarīrāvayavatprāptyā tadapacayopacayābhyāṃ śarīrāpacayopacayāvaśyambhāvāt| yathā hi candratārakādīnāṃ muhūrtādikālavyavadhānena bahudeśāntaraprāptidarśanāt pratikṣiṇaṃ svalpadeśāṃtaraprāptijñānaṃ yoktikamastītyabhyupagacchanti|
2.2.26.p3.2
evaṃ pratikṣaṇamavaśyambhāvibhiḥ khananapūraṇādibhiḥ bhūgolakasya, nadījalasaṃsargaśīkarotpatanaissamudrasya ca upacayāpacayavattvena kṣaṇikatvamabhuyapagacchantassarvavaināśikāḥ| bauddhāstu sarvasyāpi prapañcasya kṣaṇikatvamabhuyupagacchantassarvavaināśikāḥ| bauddhāstu sarvasyāpi prapañcasya kṣaṇikatvamabhyupagacchantassarvavaināśikāḥ| bauddheṣvapi vaibhāṣika sautrāntikāḥ paramāṇuvādinaiti kāṇādapratyāsattyā tadubhayasādhāraṇaissautrāntikāsādhāraṇaiścadūṣaṇairubhayeṣāṃ prathamādhikaraṇe nirāsaḥ, dvitīyādhikaraṇe kṣaṇikavādasāmyāt yogācārāṇāṃ. tato bauddhatvasāmyāt mādhyamikānāṃ, tadanantaramavaidikatvasāmyāt kṣapaṇakānāmitivivekaḥ| yadyapi kṣapaṇakāapi paramāṇuvādinaḥ, tathāpi vaibhāṣikasautrāṃtikaiḥ kharasnehoṣṇateṇasvabhāvāścaturvidhāḥ paramāmavastairabhyupagamyante| paramāṇūnāṃ tārkikaiḥ sthiratvaikāntyavat kṣaṇikatvaikāṃtyaṃtairabhyupagamyate| kṣapaṇakāstu paramāṇvaikavidhyavādinaḥ sthairyādyanaikāntyavādinaśceti vaibhāṣikasautrāṃntikānāṃ tārkikapratyāsattyatiśayostīti saṃgativiśeṣodraṣṭavyaḥ| tatra paramāṇuvādinovaibhāṣikasautrāntikāevamāhuḥ- rūparasagandhasparśasvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ rūparasasparśasvabhāvāāpyāḥ, rūpasparśasvabhāvāstaijasāḥ, sparśasvabhāvāvāyavīyāḥ, bhūsūdharasamudrabaḍabānalamahāvāyvātmakabhūtarūpeṇa saṃhanyante| tebhyaśca pṛthivyādibhyaḥ śarīrendriyaghaṭādiviṣayarūpabhautikasaṃghātābhavanti| sarvatra saṃghātaḥ avayavasamudāyaeva|
2.2.26.p3.3
na tadvyatirekeṇa avayavidravyāntarotpattirasti tadutpattau tatra cākṣuṣatvādyarthaṃ pūthagrūpādimattvasya abhyupagantavyatvāt| avayavarūpādivyatiriktasya ca avayavini rūpāderanupalambhāt| nahi nānāvarṇaistantubhirārabdhe paṭe tantugatanānārūpa vyatirekeṇa paṭe rūpāntaraṃ, avayavabhedavyavasthitamadhurāmlarasavyatirekeṇa āmraphale rasāntaraṃ atipakvālpapakva bhāgabhedavyavasthitapūtigandhasurabhindhavyatirekeṇa nāgavallīparṇe gandhāntaraṃ, bhāgabhedavyavasthitakaṭhinasukumārasparśavyatirekeṇakadalīdalesparśāntaraṃ, mūlamadhyāgrabhāgavyavasthitamahadalpālpatara parimāṇavyatirekeṇa vṛkṣe parimāṇāṃtarañca upalabhāmahe| nānāvarṇatantvārabdheṣu paṭeṣu citrākhyaṃ rūpāntaraṃ kaiścidabhyupagatamiti cet tadanyairdūṣitameva| ’citraṃ cedekatā nasyāt ekaṃceccitratā kathaṃ| ekaṃca tacca citraṃcetyetaccitrataraṃ ha’diti| rasādiṣu tu avyāpyavṛttitvaṃ kenāpi nābhyupagatam| tasmādaṇuhetuko bhūtasamudāyaḥ bhūtahetukobhautikasamudāyaityevamaṇubhūtahetukasamudāyadvayarūpaeva bāhyārthaḥ| seyaṃ prakriyā'nupapannā| yato'ṇubhūtahetukasamudāyadvaye'bhyupagamyamāne jagadātmakasamudāyabhāvaḥ cetanasya tadviṣayavyavahāraśca na prāpnoti| kutaḥ| aṇunāṃ bhūtānāṃca melanārthavyāpāraṃ vinā hetutve sadā kāryotpattyāpatteḥ, melanahetuvyāpāraviśiṣṭānāmaṇūnāṃ bhūtānāṃca bhūtabhautikahetutvaṃ vaktavyaṃ| na ca tatkṣaṇikatve ghaṭate| yeṣāṃ vyāpārāveśaḥ, teṣāṃ melanakṣaṇe naṣṭatvāt| yeṣāṃ melanaṃ teṣāṃ vyāpārakṣaṇānutpannatvāt|
2.2.26.p3.4
yasyacetanasyeṃdriyasannikarṣaḥ tasya jñānotpattikāle, yasya jñānotpattiḥ tasya hānādivyavahārakāle ca naṣṭatvāt| keṣāṃcinmelanahetuvyāpāreṇānyeṣāṃ melanābhyupagame kasyacidindriyasannikarṣādinā'nyasya vedanadyabhyugame cātiprasaṃgāt| naca vyāpāravatāṃ melanavatāṃcāṇubhūtānāmekasaṃtānavartitvāt indriyasannikarṣavato vedanādimataścetanasya ekasaṃtānavartitvāccānatiprasaṃgaḥ| kṣaṇikasaṃtānavyatiriktasya sthirasya saṃtānasya kṣaṇikatvavādibhiranabhyupagamāt| nanvasthireṣvapi sthiratvabhrāntirūpāvidyā'sti, sāca rāgādihetuḥ, rāgādipāravaśyaṃcāvidyāheturiti avidyārāgādeḥ pravāhastāvadanubhavasiddhaḥ| tasya śarīrendriyaviṣayādirūpasamudāyabhāvābhāve anupapatteḥ tadākṣiptasamudāyasiddhirapratikṣepyeti cenna| kāraṇābhāvena samudāyabhāvānupapattāvuktāyāṃ kāraṇoktyā hi tadupapattissamarthanīyā| nacāvidyārāgādiḥ paramāṇvādivyāpāranirapekṣassamudāyahetuḥ| śuktirajatabhrāṃtirūpāvidyārajatarāgādinā'pi śukteśśuktirūpasamudāyatāprahāṇena rajatarūpasamudāyatāpattiprasaṃgāt| anyasyāvidyayānyasya rāgādijanane'tiprasaṃgenāvidyārāgādipravāhānupapatteśca| syādetadanyasya karmaṇā anyatra saṃyogajanane'tiprasaṃgaitidoṣo na bauddhamate prasarati| na hi taiḥ kṣaṇikeṣu paramāṇvādiṣu karmasaṃyogāvabhyupagamyete| kintu deśāntarasthena deśāntarasthasyotpādaḥ sakarmapratyayasyālambanaṃ, viprakṛṣṭadeśena sannikṛṣṭadeśasya utpādaḥ sasaṃyogapratyayasya|
2.2.26.p3.5
tataśca yathā nyāyamate nānādikprabhavaśabdamūlakaśabdaparamparājananakrameṇa bahūnāṃ śabdānāṃ melane sati kolāhalapratyayaḥ, evaṃ bahūnāṃ paramāṇūnāṃ tathā puñjībhāvesati bhūbhūdharādipratyayaḥ| dṛṣṭaṃhyekaikasya keśasya dūre dṛśyatvābhāve'pi bahūnāṃ keśānāṃ kavaryādirūpeṇa puñjībhāvesati tatsamudāyasya dṛśyatvaṃ| na cādṛśyasamudāyasyā dṛśyatvaniyamaḥ| aprayojakatvāt| ekaikasya tantossyavanākarṣaṇaśaktyabhāve'pi tatsamudāyasya tadākarṣaṇaśaktivat ekaikasya paramāṇoradṛśyatve'pi tatsamudāyasya tadākarṣaṇaśaktivat ekaikasya paramāṇoradṛśyatave'pi tatsamudāyasya dṛśyatvopapatteḥ| tadāhuḥ- ’pratyekaṃ dṛṣṭyayogyatve'pyaṇūnāṃ dṛśyatā bhavet| melanesati tantūnāṃ naukādyākṛṣṭiśaktiva’diti| tasmānna hetvasambhavena samudāyabhāvānupapattiriti cet evamapi hetuhetumadbhāvo nopapadyate| uttaraghaṭakṣaṇotpattidaśāyāṃ pūrvaghaṭakṣaṇasya vinaṣṭatvena tasya uttaraghaṭakṣaṇaṃ prati hetutvānupapatteḥ| bauddhamate vastutaḥ kālo nāsti| udyanneva svarasabhaṃguro ghaṭādiḥ kṣaṇakalpanāmātranimittaṃ bhavati| sa ca ghaṭādiḥ svodayavināśaparikalpitakṣaṇavattvāt kṣaṇika ityupacaryate, vapuṣmān śilāputraka itivaditi teṣāṃ prakriyā| atastanmatamaryādayā ghaṭaeva kṣaṇa iti sāmānādhikaraṇyena ghaṭaḥ kṣaṇa iti grantheṣu vyavahāraḥ| nanu naṣṭasya hetutvāsambhavaḥ, uktaṃ hi teṣāṃ tatvasaṃgrahe- ’bhāvānāṃ kāraṇatvaṃ na naṣṭatayā avasthitatayā vā| apitu bhūtatayā| bhūtaśca sthito vā bhavatu, naṣṭo vā| kāraṇāntarapauṣkalye sati svakāryamavilambena karotī’ti|
2.2.26.p3.6
dṛṣṭaṃ hi bījakṛtadohalasaṃskārasya kālāntarabhāvipuṣpaphalādigatavarṇarasaviśeṣahetutvaṃ tasmānnaṣṭatvena hetutvānāpattiriti cet| maivaṃ| yadi kāryadaśāyāmasadapi yadā kadācitpūrvasattvamātreṇa hetussyāt tadā sarvadā sarvatra sarvasyāpyutpattissyāt| ghaṭotpattidaśāyāmaṃkurāderapi utpattissyāt| anādau kālapravāhe naṣṭasya bījādessatvāt| na ca kṣetratatkarṣaṇādisahakāryabhāvaśśaṅkanīyaḥ| tasyāpi naṣṭasya pūrvasattvāviśeṣāt| dohaladravyāṇāṃ tu yāvatkāryotpattisūkṣmarūpeṇānuvṛttirastyeva vṛkṣāyurvedādidohalaśāstraprasiddhā| syādetacciranaṣṭasya nirvyāpārasya mābhūddhetutvaṃ, svarūpeṇa svavyāpārarūpeṇa vā pūrvakṣaṇavartinastu syāt| avaśyañca kāraṇasya pūrvavṛttitvaṃ vācyam| tenaiva kāraṇatvopapattau kiṃ kāryaṃkālavartitvena| loke ca vinaṣṭasya bījasya aṅkure, kṣīrasya dadhni, mṛtpiṃḍasya ghaṭe ca kāraṇatvaṃ dṛṣṭam| yadi tu kāraṇasya kāryakālavṛttitvamapekṣyeta, tadā bījādīnāṃ vināśoṃkurādikāraṇaṃ pūrvaghaṭakṣaṇavināśa uttaraghaṭakṣaṇakāraṇamityastviti cet| yadyevaṃ kāryakālāsataḥ kāraṇatvamiṣyate, ’adhipatisahakāryā lambanasamanantarapratyayāḥ catvāraḥ cittacaittahetava’iti hi bauddhānāṃ pratijñā| tathā hi buddhasūtram- ’caturvidhān hetūn pratītya cittacaittyā utpadyanta’ iti| adhipatirindriyaṃ| taddhi jñānasya rūpādiṣu pañcasu ekaikamātraviṣayatvaniyāmakam| niyāmakaśca loke adhipatirucyate| sahakāri ālokādikaṃ| ālambanaṃ ghaṭādikaṃ| samanantarapratyayaḥ pūrvajñānam| etān caturvidhān hetūn prāpya cittaṃ jñānaṃ caityāḥ tadabhinnāssukhādayaśca jāyanta iti pratijñārthaḥ|
2.2.26.p3.7
iyaṃ hīyeta pratijñā| pūrvakṣaṇavṛttitvābhāve kāraṇatvāyogāt| uttarakṣaṇavṛttitvābhāve vartamānatvagrāhipratyakṣaviṣayatvāyogāt| anyathā kāraṇasya viṣayatāsidhyarthaṃ tasyāpi kāryotpattikṣaṇe sthityabhyupagamyeta, tadā saṃprayogajñānayorhetuhetumatoḥ yaugapadyaṃ syāt| etena pūrvakṣaṇa vināśasyottarakṣaṇakāraṇatvamapi nirastam| tathā satyadhipatyādikāraṇatvapratijñāvirodhāt| kiṃ ca parābhimato nirodhākhye vināśa eva na saṃbhavati| evaṃ hi te kalpayanti| sarvatra niranvayo niranuvṛttika eva sa nirodhaśabde, nocyate, sa dvividhaḥ sthūlassūkṣmaśca| mudgarapātānantaraṃ sarvairupalabhyamāno ghaṭanāśassthūlaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ, pratisaṃkhyā viṣayatvapratikūlā tadasatvagrāhiṇī laukikānāṃ buddhiḥ, tadviparītaḥ apratisaṃkhyānirodhassūkṣmaḥ, laukikopalabdhyayogyoyuktyā sādhyamānaḥ pratikṣaṇavināśa iti dvividho'pyayaṃ niranvayavināśo na sambhavati| avicchedāt| sadaivāvicchinnatayā'nuvartamānasya dravyasya pūrvāvasthāprahāṇottarāvasthāpattibhyāmeva nāśotpattivyavahāraḥ| na tu dravyasya kvidapi niranvayavināśo'stītyārambhaṇādhikaraṇe samarthitatvāt| ato vināśasya kāraṇatvaṃ na sambhavati| ’ākāśaṃ dvau nirodhau ca nityaṃ trayamasaṃskṛtam| buddhibodhyaṃ trayādanyat saṃskṛtaṃ kṣaṇikañca ta’diti bauddhaiḥ ’saṃskṛtaṃ kāryamevānityaṃ, asaṃskṛtamakāryamākāśāditrayaṃ tu nitya’miti nityatvenābhyupagatasya nirodhadvayasya kāraṇatvānupapatteśca, avicchedenānuvartamānasya kāraṇatve sadā sarvatra sarvakāryotpattiprasaṅgāt| tatsahakāritvenābhimatānāmapi nirodhadvayasya nityatvāt|
2.2.26.p3.8
kiṃ ca nirodhadvayaṃ ākāśaṃ ceti trayamavasthātmakaṃ tucchamiti bauddhā manyante| tatra tucchāt kathaṃ jagadutpattiḥ? tucchādutpattau tucchasya nirviśeṣatvena kāraṇaviśeṣakṛtakāryaviśeṣa vyavasthityasambhavāt ghaṭakṣaṇānantaraṃ sarvasya jagata utpattissyāt| tucchādutpadyamānañca kāryaṃ tucchameva syāt| tasya sadrūpatayā pratītirna syāt| suvarṇarucakādinyāyena kāraṇānusāritvāt kāryasya| apica- ākāśamapi tucchamiti bauddhairucyate| tatkathamupapadyate| pratīyate hi spaṣṭamākāśaṃ ’atra śyenaḥ patati, atra gṛdhra’iti śyenādipatanadeśatvena| nanviyaṃ pratītiścandrasūryālokaviṣayatvenopapadyate| mahāndhakāre ’khadyota iha patatī’ti pratītiḥ khadyotaprakāśaviṣayatvenopapadyate| ’iha candra iha sūrya’ iti pratītirapi tattadālokaviṣayatvenopapadyate| tadāśritasyāpyālokasya svarūpasambandhaviśeṣeṇa tadādhāratayā pratītirapyupapadyate| ’vane tilaka’iti vṛkṣasamudāyarūpasya vanasya svarūpasambandhaviśeṣeṇa tilakavṛkṣādhāratvapratītidarśanāt| ākāśasyāpi hi śyenādhāratā svarūpasambandhaviśeṣeṇaivopapādanīyā| nibiḍamūrtadravyasya bhūtalāderiva tasya mukhyatayā gurudravyādhāratvāsambhavāt| kiṃ ca- ’iha pakṣī, neha pakṣī’ti ādhāratvānādhāratvapratītidvayaṃ avayavabhedāvacchedena śakyamupapādayitumāloke| natvākāśe| tasya niravayavatvāt| na cākāśe'pi tattadadhaḥ kṣitibhāgabheda eva avaccedakabhedasasyāditi vācyaṃ| ūrdhvādharadeśayoḥ ’iha pakṣī, neha pakṣī’ti pratītyostadabhāvāt|
2.2.26.p3.9
tasmācchyenapatanādipratīterālokaviṣayatvasambhavāt ākāśe sā na pramāṇamiti cet ucyate- astitāvat ’prāgbhāge śyenaḥ patati pratyagbhāge gṛdhra’ ityādipratītiḥ| tasyāṃ prāgdeśādirupādhāraḥ pratīyate| sa evākāśaḥ| tadvyatirekeṇa diśo'naṃgīkārāt| tasyaiva tattadupādhibhedena prāgādirūpatvopapatteḥ| na ca vācyaṃ tattadupādhisambandhena āloka eva prāgbhāgādirūpo'stviti| ’prāgbhāge candrālokaḥ pratyagbhāge tama’ ityādipratītiṣvapi ālokāderapyādhāratvena prāgādideśapratīteḥ| evaṃ tarhi prāgbhāge'vakāśostītyādivyavahāreṇa avakāśātmakādākāśādapyanyastadādhāro deśassyāditi cet na| tatrāvakāśaśabdasya nibiḍamūrtadravyāvasthānavirodhimūrtadravyāntaranirodhābhāvaparatvāt| ata eva
2.2.26.p4.1
’prāgbhāge'vakāśo'sti na pratyagbhāge bhuñjānairnibiḍa’ iti kvaciddeśe avakāśaniṣedho'pi dṛśyate| na hyākāśasya tatra niṣedhassambhavati| sarvagatatvāt| asarvagatatve cāvaraṇāpāye'pyavakāśābhāvaprasaṅgāt| nahi pūrvamasannākāśaḥ| evaṃ ca mūrtadravyābhāva evāvakāśaḥ tattadupādhyavacchinnaḥ prāgādivyahārālambanamastītyapi śaṅkā nirastā| tasya deśādheyatvena pratīteḥ, ’prāgbhāge'vakāśo nāsti tatra nīrandhramāsate dvijā’ iti āvaraṇābhāvarūpāvakāśapratiṣedhe'pi prāgādideśasattvavyavahārācca| nacaiva māvaraṇābhāvarūpāvakāśasyeva prāgbhāgādirūpadeśasyāpi deśādheyatvena vyavahāro'sti| yena tato'pi vyatirikto deśassidhyet| ayaṃ prāgdeśa ityādireva hi vyavahāraḥ| na tvasmin deśe prāgdeśe ityādirūpaḥ| ’ihākāśa’ ityapi laukikapratītestadvyatirikto deśassyāditi cenna| laukikānāmākāśapratīterupari paritaścāvāṅmukhendranīlamahākaṭāhavadavabhāsamāne meruśikhara ratnaprabhāviśeṣatvenāgamasiddhe nīladravya eva vyavasthitatvāt tasya digviśeṣādheyatvena pratītyavirodhāt| deśarūpasyākāśasya ’idānīmiha ghaṭa’ ityādi pratītiṣu kālavat padārthaviṣayatvena bhānaṃvinā kvacidapi laukikapratītau svātaṃtryeṇa bhānānaṅgīkārāt| tasmādākāśasya prāmāṇikatvāt ’ākāśaṃ nirodhadvayamiti tucchatrayameva nityaṃ, sadrūpamanyatsarvaṃ kṣaṇika’mityetadayuktaṃ| nanu kṣaṇikatvaṃ prāmāṇikaṃ kathaṃ pratyākhyāyate| pratyakṣaṃ hi vartamānavastuviṣayaṃ, avartamānādatītāt pūrvakṣaṇavartino'nāgatāccottarakṣaṇavartinassvaviṣayaṃ vyāvṛttamavagamayati|
2.2.26.p4.2
yathā ’nīlo ghaṭa’ iti nailyaviśiṣṭapratyakṣaṃ aruṇādivyāvṛttaṃ ghaṭamavagamayatīticet ucyate- udāhṛtamabhijñājñānaṃ ghaṭasya vartamānakālasambandhamiva ’so'yaṃ ghaṭa’ iti pratyabhijñānaṃ tasyāvartamānakālasambanadhamapi viṣayīkaroti| atastadanusārādekasya vartamānāvartamānakāladvaya sambandhasiddhau kramikatvena kāladvayasyāvirodhopapatteśca vartamānakālasambandhaviṣayaṃ jñānamayogavyavaccedamavagamayet nānyayogavyavacchekaṃ svāvacchedena vā'nyayogavyavacchedaṃ| na tu sarvātmanā| ata eva citrapaṭe nailyajñānaṃ nānīlavyāvṛttiṃ gamayati| pradeśaviśeṣāvacchedena vā tāṃ gamayati| na hi dharmayoravirodho dharmibhedenaivopapādanīyaḥ| api tu sāmānādhikaraṇyapramityanudayenāpi| tadudaye tu svamanīṣikāmātrakalpito virodho na prāmāṇikānāṃ hṛdayaṃgamaḥ| nanu smṛtipratyakṣayoḥ kḷptakāraṇābhyāṃ ’sa’ iti ’ayaṃ ghaṭa’ iti ca smṛnyanubhavarūpaṃ jñānadvayameva bhavitu marhati| na pratyabhijñārūpamekajñānamiti cenna| tadidaṃ mayā nihitaṃ rajatamiti tadarthina idamarthe pravṛttidarśanena pratyabhijñānasyaikajñānatvasiddhau tatra kāryabalāt tatra saṃskāra pratyāsattisahitamindriyaṃ kāraṇamiti kalpanopapatteḥ| nanu tathā'pi pratyabhijñābhrāntirūpaiva kramasaṃvardhamāneṣu tarugulmalatādiṣu santatasantanyamānābayavopacayāpacayavatsu girisamudrādiṣvatayantavilakṣaṇeṣu bālavārdhakyāpannaśarīreṣvapi dṛśyate| ataḥ kūṭasākṣiṇī pratyabhijñā na kvāpi pramāṇamiti cenna| udāhṛtapratyabhijñānasyāvasthābhede'pyavasthāvaddravyaikyaviṣayatvena prāmāṇyopapatteḥ|
2.2.26.p4.3
na hi pratyabhijñānasya avasthaikyaṃ viṣayaḥ yenāprāmāṇyaṃ bhavet| kiṃ tvavasthāvaddravyaikyameva| na ca āgamāpāyyavasthātirekeṇānekāvasthānuyāyidravyameva nāstīti vācyam| tasminnantata udāhṛtapratyabhijñānāmeva prāmāṇyasidhyā tatpratyākhyānāyogāt| jvālālūnapunarjātakeśanakhādipratyabhijñāmātrasya sādṛśyanibandhanabhrāntitvakalpanamapi na yuktam| vādhitajñānadṛṣṭāntena abādhitajñānānāmapyaprāmāṇyakalpane pramāṇena vastusiddhimātrasya lopaprasaṅgāt| etena yadbauddhā vadanti- ’smṛtiḥ pūrvānubhūte'rthe darśanaṃ vārtamānike| tayoratyantabhede ca kenābhedaḥ pratīyatām|| rūpaśaktyādibhedena bālādvṛddho'tibhedavān| parasminpūrvarūpasya na leśo'pyupalabhyate|| parasyāpi na pūrvatra kathamekantu tadbhavet| avasthānāmayaṃ bhedo nāvasthānavato yadi|| avasthā eva dṛśyante na svapne'pi tato para’miti| nanu idaṃ sarvaṃ kṣaṇikatvanirākaraṇahetujālaṃ vaibhāṣikamata iva na sautrāntikame pravartate| tatra yatpratyakṣaviṣayasya tatkāraṇatvaṃ na syāditi pratyabhijñāvirodhāpādanaṃ tattāvannapravartate| sā hi pratijñā bāhyārthapratyakṣatvavādināmeva| yacca kṣaṇikatvakalpanasya pratyabhijñāpratyakṣeṇa bādhavacanaṃ na tadapi pravartate| bāhyārtheṣu pratyakṣapratyabhijñāyāmasiddheḥ| evañca ’ghaṭādi kṣaṇikaṃ arthakriyākāritvāt śarīrādivaditi bauddhānāṃ kṣaṇikatvānumānamapi pratyabhijñānabādhāsidhyā nirupaplavaṃ| asti cātravipakṣabādhakatarkasssatvocchittiprasaṃgaḥ| arthakriyākāryatvameva hi sattvaṃ| na tatonyajjātyādirūpaṃ| pramāṇābhāvāt| taccanthāyi vapakṣe na saṃbhavati|
2.2.26.p4.4
tathā hi- sthāyī bhāvaḥ svīyāmarthakriyāṃ krameṇa kuryāt yugapadvā| ādye kālāṃtarabhāvinīṃ pratyapi idānīṃ samartho vā na vā|
2.2.26.p5
prathametābadinānīmeva kuryāt| nahīdānīmasamarthaḥ kālāntare samartho bhavati| yugapaditi pakṣe tvidānīmeva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt kālāntare samarthe bhavati| yugapaditi pakṣe tvidānīmeva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt kālāntare tasyāsattvaṃ bhavet| nanu iha kṣaṇikatvānumāne asti prabalaḥ pratikūlatarkaḥ| kṣaṇikatve hi tvaduktavipakṣabādhakatarkopi na pravartate| tadupayogyāpādyāpādakabhūyassahacāradarśanopādhyabhāvāvadhāraṇa vyāptigrahaṇādīnāmaikādhikaraṇyaniyamāt| maivaṃ| evamādīnāmaikādhikaraṇyaniyame kṣaṇikatvavādināmasaṃpratipatteḥ| atiprasaṃgaśaṃkā tu kāryakāraṇabhāvasya niyāmakatvena nivāraṇīyā| caitramaitrādayohi pratyekaṃ kāryakāraṇabhāvāpannaniraṃtarasantanyāmānālayavijñānakṣaṇanicayātmakāḥ| tasmāt sautrāṃtikapakṣe na kopi doṣa ityadhikayā pratyavatiṣṭhamānānāṃ sautrāṃtikānāṃ matamitthaṃ- jñānagatairnīlādyākāraiḥ bāhyārthagatāste'numīyaṃte| indriyasannikṛṣṭena nīlādyarthena jāyamānaṃ hi jñānaṃ svayamapyarthavannīlādyākāraṃ bhavati| tajjñānaṃ svaprakāśatayā svātmānaṃ viṣayīkurvat svagataṃ nīlādyarthino bahiḥ pravṛttistu nāparokṣajñānāt| kintu tadanantarabhāvina ānumānikajñānāt| yathā vāyuniṣevaṇārthinaśśākhācalanaṃ dṛṣṭvā vakṣamūle pravṛttiḥ| na cākṣuṣaśākhācalanajñānāt| kintu talliṃgavāyusañcāraviṣayānumānikajñānāditi| tatredaṃ dūṣaṇaṃ- indriyasannikṛṣṭabhāvakṣaṇānantarakṣaṇe hi jñānaṃ jāyate| tatra tasya bhāvakṣaṇasya svadharmasaṃkramaṇanimittatvaṃ na yujyate| asataḥ kusumādeḥ sphaṭikādiṣu svadhramasaṃkramaṇanimittatvādarśanāt| tathā'pi nīlādisaṃkramaṇābhyupagame tadgataṃ purovartitva-nedīyastva-davīyasatva- jaḍatvādikamapi saṃkrāmati na vā| saṃkrāmaticet, āntaratvajñānatvādestadvirodhino'vabhāso na syāt| sphuṭike lauhityasaṃkrāntau śauklyasyeva| atha na saṃkrāmati darpaṇe mukhagataprāṅmukhatvanedīyastvādivat tadā liṃgābhāvāttadavabhāso na syāt| ataḥ kṣaṇikavāde bāhyārthapratyakṣasyeva tadanumānasyāsambhavāt atasteṣāṃ vyavahārasidhyarthaṃ sthāyitvamevāṅgīkaraṇīyam| kṣaṇikatvena bhāvānāṃ yānīṣṭaprāptyaniṣṭaparihārārthāni laukikāni vihitāni ca karmāṇi teṣāṃ yaḥ kartā sa na tatphalabhoktā| kiṃ tvanya evetyāpatterudāsīnānāmapi phalasiddhissyāt| kasyāpi karmasu pravṛttirna syāt| bhāvibhokraikyabhramāt pravṛttiriti cenna| kṣaṇikatvaniścayavataḥ pravṛttirnasyāt| bhāvibhokraikyabhramāt pravṛttiriti cenna| kṣaṇikatvaniścayavataḥ pravṛttyanupapatteḥ| nanu bhedagrahe'pi putrapautrādiṣaramparānubhāvyaphalecchayā karmasu pravṛttidarśanāttathehāpi pravṛttissyāt| tatra kāryakāraṇabhāvasya niyāmakatvakḷpteriti cet| tarhi pitṛkṛtānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ phalaṃ pitranubhavādiphalasmaraṇādikañca putrapautrādiparamparāyāṃ bhavet| kāryakāraṇabhāvasya svakīyavijñānasantāna iva tasyāmapi sattvāt| tasmāt kāryakāraṇabhāvasyāniyāmakatvāt phalādivyavasthāsiddhaye pratyabhijñāprāmāṇyanirvāhāya ca ātmano'nyeṣāṃ ca sthairyamevāṅgīkāryam| kṣaṇikatvānumānasya vipakṣabādhakatarkastu na pravartate| samarthasyāpi sahakārisamavadhānakramāt
First 67 of 119 passages. Read on
Linked texts (8)
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit
- Sarvadarśanasaṅgraha — Mādhava, Sanskrit
- Bhāmatī with the sūtras (Sansknet input) — Sanskrit
- Sūtrapāṭha (Sansknet input) — Sanskrit
- With Śaṅkara's bhāṣya (Sansknet input) — Sanskrit
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Śārīrakakārikāvalī — Sanskrit
- Tattvakaustubha — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit