Kalaviveka 77.1
Kālaviveka 77.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 77.1.p1 — 19 parts
77.1.1
tatra śāntiparvvaṇi
“gṛhītvaudumbaraṃ pātraṃ vāripūrṇamudaṅmukhaḥ
upavāsantu gṛhṇīyādyadā saṅkalpayedbudhaḥ
devatāstasya tuṣyanti kāmikantasya sidhyati
anyathā tu vṛthā marttyāḥ kliśyanti svalpabuddhayaḥ ||”
saṅkalpavākyaṃ vārāhe
“ekādaśyāṃ nirāhāro bhūtvā caiva pare'hani
bhokṣye'haṃ puṇḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavācyuta ||”
saṅkalpagrahaṇañca prātareva sarvvatra viśeṣavacanaṃ vinā
“prātaḥ saṅkalpayedvidvānupavāsavratādikam
ahnaśca pañcamo† bhāgaḥ prātaśca ghaṭikātrayam ||”
naimittikaikabhaktanaktādīnām‡ upavāsakāryye vidhānāt somadharmmāṇāmiva phalacamasaprāpteḥ atrāpi mantrasya prāptasyohena
prayogaḥ kāryyaḥ | ataeva ekabhaktādipūrvvāparadinayorekabhaktādiko dharmmaḥ kāryyaḥ | yadā dvādaśīvrataṃ khalvetadguṇavato vāsudevasyārcanaṃ homo japa ityādi pradhānaṃ dharmmaḥ | tacca kṛtopavāsanaktādeḥ
kadācidvarttamānopavāsādirvidhīyate | upavāsādikantu saṃskārakaṃ liṅgāt | aṅgabhūtopavāsaprakāśako mantro naktādipace
nivarttate | vrīhimantra iva yāvake prayoge | ato'syāprayoga
eva
yatta yoglokena likhitam
“ekabhaktena yo martya upavāsavratañcaret
upoṣca naktena vibho catvāraḥ phalasaṃyutāḥ ||”
ityādiṣu upavāsapadaprayogo “māsamagnihotraṃ juhotī”tivat
nāmnā dharmātideśāt prāptasya mantrasya ūhena prayogaḥ | sauryyacarāviba “devasya tvā” mantrasya ityantam | tadasaṅgatam | aṅgārakacaturthīnakte ekabhakte vratāntarīye'pi vratāntarīyopavāsanāmnā
yadi dharmātideśastadā ekādaśīnaktādivratasya kimāyātam
vratānāṃ bhinnatvāt aṅgārakacaturthīvratādiṣvevāsya prayogaḥ syāt
77.1.2
kiñca tadāpi phalatilaudanapavanapayaḥpañcagavyāṃ hāradiṣūpavāsapadasya darśitatvāt kathamasya sarvvavyāpitā | kiñca upavāsapadasya nānātithivihitopavāsasādhāraṇatvāt kiṃnāmīyadharmātideśakatvam | athaikādaśīvratatayā viśeṣaḥ | tadā tadeva
codanāliṅgamavideśakaṃ nāmnā'sādhāraṇasyaivātideśatvāt‡ | kiñca
upavāsapadasya sarvvavrateṣveva
“upāvṛttasya pāpebhyo vāso yastu guṇaiḥ saha”
ityuktavacanena yaugikatvasya śāstrakārairuktatvāt | “yaugikañca
nāma nātideśakaṃ yatrātideśaṃ vināpi pravṛttinimittaṃ labhyate”
ityuktaṃ saptame prāṇaṇīyapadasyānatideśakatvaṃ vadatā | ato heyameva yoglokavacanam
athāparā ekādaśī
tatra brahmāṇḍapurāṇam
“punarvvasau devagurau niśākare
niśeśavāre 'smarapūjyake'thavā
kumbhe ravau madhyagate bṛhaspatau
ekādaśī syāt khalu pāpanāśinī
japyañca tapyañca tathā kṛtaṃ hutaṃ†
yatkiñcidasyāṃ kila dharmmasañcitam
anantapuṇyāni bhavanti tasya vai
sūryyagrahālkoṭyadhikaṃ phalantathā
kṣārodake cāpyavagāhya yo naraḥ
sampūjya kṛṣṇaṃ rajanīmupoṣitaḥ
etena pāpaṃ daśajanmabhiḥ kṛtaṃ
jahyāt sā tasya samagramāśu yat‡ ||”
durvvimarṣatridoṣeṇa grastamekādaśīvratam
mṛtasañjīvanīṃ vidyāmādāya parirakṣitam
ityekādaśīkalpaḥ samāptaḥ
tatra bhaviṣyottare
“māsi bhādrapade śuklā dvādaśī śravaṇānvitā
mahatī dvādaśī jñeyā upavāsamahāphalā
saṅgame saritāṃ puṇye dvādaśīṃ tāmu build:
tāmupoṣitaḥ
acirādeva cāpnoti dvādaśadvādaśīphalam
budhavāreṇa saṃyuktā saiva ceddvādaśī bhavet
atyantamahatī tasyāṃ sarvvaṃ kṛtamathākṣayam
arcayitvā'cyutaṃ tasyāṃ labhetpuṇyaṃ daśābdikam
77.1.3
phalaṃ dattaṃ hutānāñca tasyāṃ lakṣaguṇaṃ bhavet ||”
tathā bṛhadviṣṇudharme
“upavāsāsasamarthānāṃ śuklapakṣe dvijottama
ekā yā dvādaśī puṇyā tāṃ vadasva mamānagha ||”
mārkaṇḍeya uvāca
“yā hi bhādrapade śukle” ityādikaṃ “kṛtamayānnaya” mityantaṃ
pūrveṇa samānam | adhikantu—
“dvādaśī śravaṇopetā yadā bhavati pārthiva
saṅgame tu tadā snātvā sandhitisnānajaṃ phalam
sopavāsaḥ samāpnoti nātra kāryyā vicāraṇā
vāridhānīṃ tato dattvā vāripūrṇāṃ dvijāya ca
sānnāṃ vastrayutāṃ rājañchatropānahasaṃyutām
skandalokaṃ†mavāpnoti kulamuddharate svakam‡
skandaṃ§ samāsādya cirañca bhogān
bhuktā mahendropamadevatulpān
mānuṣyamāsādya bhavedarogī
dhanānvito dharmmaparo manasvī ||”
atha viṣṇudharme
“yadā tu śukladvādaśyāṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ bhavet
tadā sā tu mahāpuṇyā dvādaśī vijayā smṛtā
tasyāṃ snātaḥ sarvvatīrthe snāto bhavati mānavaḥ
sampūjya varṣapūjāyāḥ sakalaṃ phalamaśnute
ekajapyātsrahasrasya japtasyāpnoti yatphalam
dānaṃ sahasraguṇitaṃ tathā vai viprabhojanam
homastatropavāsaśca sahasrākhyaphalapradaḥ ||”
sahasrasaṃkhyasya yatphalaṃ tadekasaṃkhyenaiva bhavati
tathā viṣṇurahasye
“śravaṇena samāyuktā māsi bhādrapade sitā
dvādaśī sā mahāpuṇyā nāmnā tu vijayā smṛtā
tasyāṃ snāto vidhānena sarvvatīrthaphalaṃ labhet
arccayitvā'cyutaṃ bhaktyā labhetpuṇyaṃ daśābdikam
ṛco yajūṃṣi sāmāni japyaṃ vā vaiṣṇavaṃ japet†
phalaṃ dattahutānāñca tasyāṃ lakṣaguṇaṃ bhavet
dvādaśyāmupavāso'tra trayodaśyāntu pāraṇam
niṣiddhamapi karttavyamāgneyaṃ pārameśvarī
bijayāṃ sumahāpuṇyāṃ niyataḥ samupāvasan
77.1.4
ādāya puruṣān sapta viṣṇulokaṃ vrajennaraḥ ||”
tatra bhagavadvāsudevāccanaṃ śravaṇayogakāla eva kāryyam| "yadā
dvādaśī śravaṇāyutā," "yadā dvādaśyāṃ śravaṇā bhavet" ityādivacanairyogasamayasyaiva pūjārthaṃ vidhānāt| kathametadanyakāle karmācaraṇam†
yattu smṛtisamuccayavacanam
"dvādaśī śravaṇāyuktā kṛtsnā puṇyatamā tithiḥ
na tu sā tena saṃyuktā tāvatyeva praśasyate||"
tenāpi yāvatī tāvatī tāvatpraśastaiva| na tu tāvatyeva, kintu
upavāsārthaṃ kṛtsnaiva pūjyā| na punararddharātrayoge'pi śravaṇāyuktakāla eva snānādikaṃ rātriyogasyāsuratvādasati vacane
atha māsāntare'pi śrāvaṇaśeṣe āśvinādau vā yadā śravaṇayuktā
dvādaśī tadarthamāha purāṇe
"śravaṇena sitā yatra labhyate dvādaśī kvacit
upoṣyaikādaśīṃ tatra dvādaśyāmarccayeddharim||"
tathā matsyapurāṇe
"dvādaśyāṃ śuklapakṣe tu nakṣatraṃ śravaṇaṃ yadi
upoṣyaikādaśīṃ tatra dvādaśyāmarccayeddharim||"
nātra "bhādra" iti| yatra kvaciditi bhādravyatirekeṇāpītyāha
tadāśvina eva sambhavati śrāvaṇe vā nānyeṣu| tathāvidhāyāñcaikādaśyāmupoṣya dvādaśyāmarccanavidhānam| bhādrapade tu bhavantī saivopoṣyā | “tāṃ vijayāṃ samupāvasan” iti “dvādaśyāmupavāso'tra”
ityādivacanaiḥ dvādaśyāmeva upavāsavidhānāt | tasmāt “māsāntarīyadvādaśīśravaṇāyoge ekādaśyāmupoṣya dvādaśyāmarccanādikaṃ
kāryyam | bhādrapade tu dvādaśyāmevopavāso'rccanādikañca | ato
yadgṛhītā'gṛhītaikādaśīvratavaiṣṇavapuruṣabhedena varṇanaṃ” tadanādeyam,
kālpanikatvādasya | ekādaśyupavāsavidhau kvaciditi bhādrānādareṇa prāsyānabhidhānāt, bhaviṣyottaravacanavirodhācca
77.1.5
“ekādaśīmupoṣyaiva dvādaśīmapyupoṣayet
na cātra vratalopaḥ syādubhayorddevatā hariḥ ||”
gṛhītaikādaśīvratānāñceddvādaśyāmraikādaśīvratamaviruddhaṃ pūjāhomajapādikamanuṣṭheyam | tadā nāsti dvitīyopavāsaprasaktiḥ
agṛhītaikādaśīvratasyāpi dvādaśyāmeva upavāsavidhānāt tasyāpi
nopavāsadvayamato nirviṣayamidaṃ vacanaṃ syāt | asmanmate tu
bhādrīyaśravaṇadvādaśīpace tasyāmeva upavāsavidhau gṛhītaikādaśīvratānāṃ viṣṇudharmottaravacanena
“pārraṇāntaṃ vrataṃ jñeyaṃ vratānte viprabhojanam
asamāpte vrate pūrbbe naiva kuryyādvratāntaram ||”
iti virodhastaṃ samādhātumāha “ubhayorddevatā hariḥ” iti
tasmāddyathoktenaiva vyavasthā
ataeva viṣṇupurāṇe
“yāḥ kāścittithayaḥ proktāḥ puṇyā nakṣatrayogataḥ
tāsveva tadvrataṃ kuryyācchravaṇadvādaśīṃ vinā ||”
māsāntarīyaśravaṇadvādaśyāmekādaśyāmeva upoṣaṇam | bhādrapade
tu tasyāmeva | tithyantare tu sarvvadā taddina eveti bhedaḥ
atha viṣṇuśṛṅkhalakam
tatra viṣṇudharmmottare
“ekādaśī dvādaśī ca vaiṣṇavyamiti tatra cet
viṣṇuśṛṅkhalakaṃ nāma viṣṇusāyujyakṛdbhavet
tasminnupoṣya vidhivadgacchecchretapuraṃ dhruvam ||”
tathā viṣṇudharmmottarāsṛte
“dvādaśī śravaṇāyuktā spṛśedekādaśīṃ yadi
sa eva vaiṣṇavo yogo viṣṇuśṛṅkhalasaṃjñitaḥ
tasminnupoṣya vidhivannaraḥ saṅgīrṇakalmaṣaḥ
prāpnotyanuttamāmṛddhiṃ punarāvṛttidurlabhām ||”
tasminnupoṣya viṣṇumarcayet ityarthaḥ | śravaṇadvādaśyādiṣu ca upavāsaniṣedho nāsti gṛhiṇām
“tannimittopavāsasya niṣedho'yamudāhṛtaḥ |”
77.1.6
iti vacanāt nyāyādvā upavāso niṣidhyata ityapekṣāyāṃ ravivārādinā svanimittakopavāsasyaiva buddhau sannidhāpitatvāt
ekādaśyāntu
“upavāsaniṣedhe tu bhakṣyaṃ kiñcitprakalpayet”
iti vacanāt tatrāpi niṣedhaḥ | śravaṇadvādaśyādiṣu tu nāsti
tathā vidhānamiti sarvvaṃ sustham
yathoktaṃ yoglokena
“tithibhānte ca pāraṇamityaviśeṣāddvādaśīṃ vihāyaiva pāraṇaṃ
karttavyam”
iti tadasaṅgatam | rohiṇyaṣṭamyāṃ tadvidhānāt
atra tu
“dvādaśyāmupavāso'tra trayodaśyāntu pāraṇam”
iti vacanādeva dvādaśīparityāgaḥ | na tu “tithibhānte ca” iti
vacanāt nakṣatram | tanna tyājyameva
iti śravaṇadvādaśī
atha purāṇe
“ekādaśyāṃ dvādaśyāntu pratipaccantu yo naraḥ
dīpaṃ dadāti kṛṣṇāya tasyāpi śṛṇu yatphalam
suvarṇamaṇamuktāḍhyaṃ manojñamatiśobhanam
ratnamālākulaṃ ramyaṃ vimānaṃ so'dhigacchati
dvādaśyāṃ yastilairarccetpadmanābhaṃ hi nityaśaḥ
viṣṇulokamavāpnoti pumān strī vā na saṃśayaḥ
arcayetpuṇḍarīkākṣamevaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa
jātismaratvamāpnoti vindyādvahusuvarṇakam ||”
tathā'parā liṅgapurāṇe
“vṛścike vijayā nāma dvādaśī saptamī tathā
mahāṣaṣṭhī ca sā jñeyā yasyāṃ śete hutāśanaḥ
dvādaśyāṃ vijayākhyāyāmādhāya vidhivannaraḥ
kārayitvā hareryajñamādadyāddvādaśīvratam ||”
“māghyāntu samatītāyāṃ śravaṇena tu saṃyutā
dvādaśī yā bhavet kṛṣṇā proktā sā tiladvādaśī
tilairhomastilaiḥ snānaṃ naivedyaṃ tilamodakaiḥ
dīpaśca tilatailena tathā deyantilodakam
tilāśca deyā viprebhyastasminnahani pārthiva
yathā tithirvai śravaṇena yuktā
māghasya māsasya mayā tavoktā
kāryā tathaiyaṃ nṛpate prayatnāt
yoge pavitre saritorḍyasya ||”
77.1.7
tathā
“mūlarttage śaśadhare māghe māsi prajāpate
ekādaśyāṃ kṛṣṇapakṣe sopavāso jitendriyaḥ
dvādaśyāṃ ṣaṭtilācāraṃ kṛtvā pāpātpramucyate
tilodvarttī tilasnāyī tilahomī tilodakī
tiladātā ca bhoktā ca ṣaṭtilī pāpanāśanī
sakṛttu ṣaṭtilīṃ kṛtvā sarvvapāpaiḥ pramucyate
triṃśadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate ||”
tathā
“caitre māsi site pakṣe dvādaśyāntu viśeṣataḥ
viṣṇuṃ viṣṇupade dṛṣṭvā na bhūyaḥ puruṣo bhavet ||”
atha jyotiḥśāstre
“pañcānanasthau gurubhūmiputrau
meṣe raviḥ syādyadi śuklapakṣe
māsābhidhānā karabheṇa yuktā
tithivryatīpāta itīha yogaḥ
tasmin hi gobhūmihiraṇyavastradānena sarvvaṃ parihāya pāpam
suratvamindratvamanāmayatvaṃ
marttyādhipatyaṃ labhate manuṣyaḥ ||”
“pañcānanaḥ” siṃhaḥ, “māsābhidhānā” dvādaśī, “karabhaṃ” hastānakṣatram
“yastiṣṭhatyekapādena vāyubhakṣo jitendriyaḥ
varṣāṇāmayutaṃ sapta kurukṣetre yaśasvini
jyaiṣṭhe māsi site pakṣe dvādaśyāntu viśeṣataḥ
puruṣottamamāsādya tato'dhikataro bhavet ||”
atha kūrmapurāṇe
“kāṃsyaṃ matsyaṃ surāṃ caudraṃ lobhaṃ vitathabhāṣaṇam
vyāyāmañca vyavāyañca divāsvapnamathāñjanam
śilāpiṣṭaṃ masūrañca dvādaśaitāni vaiṣṇavaḥ
dvādaśyāṃ varjjayennityaṃ sarvvapāpaiḥ pramucyate ||”
atha viṣṇuḥ
“pauṣāmatītāyāṃ kṛṣṇapakṣadvādaśyāṃ sopavāsaḥ tilaiḥ snātaḥ
tilodakaṃ dattvā tilairvāsudevamabhyarcya tāneva hutvā sarvvapāpebhyaḥ pūto bhavati |”
tathā
“phālgunāmalapakṣasya† puṣyarkṣe dvādaśī yadi
govindadvādaśī nāma mahāpātakanāśinī ||”
atha trayodaśī
tatra skandapurāṇe
“caitraśuklatrayodaśyāṃ madanaṃ candanātmakam
77.1.8
kṛtvā sampūjya yatnena vījayedvyajanena tu
tataḥ sambuddhitaḥ kāmaḥ putrapautrasamṛddhidaḥ ||”
atha devīpurāṇe
“kāmadevastrayodaśyāṃ pūjanīyo yathāvidhi
ratiprītisamāyukto hyaśokamaṇibhūṣitaḥ
kumbhe vā sitavastre vā lekhyaḥ patraphalādibhiḥ
khaṇḍaśarkaranaivedyaiḥ saubhāgyamatulaṃ labhet ||”
damanakaiḥ pūjā prakramāt†
atha caturdaśī
īśvara uvāca
“madhumāse tu samprāpte śuklapakṣe caturdaśī
proktā damanabhañjīti siddhidā tu mahotsavā
pūjayiṣyanti ye martyāstadaṅgamūlapallavaiḥ
te yāsyanti paraṃ sthānaṃ damanasya prabhāvataḥ
na pālayanti ye parvva dāmanaṃ mānavādhamāḥ
teṣāṃ puṇyaphalaṃ dattaṃ mayā te caitramāsikam ||”
madhumāsapadena sauraparigrahaḥ†
(caitre sitacaturddaśyāṃ bhavetkāmamahotsavaḥ
jugupsitoktibhistatra gītavādyādibhirnṛṇām
bhagavāṃstuṣyate kāmaḥ putrapautrasamṛddhidaḥ ||)‡
tathā
“bhādre sitacaturddaśyāmanantaṃ pūjayeddharim
kṛtvā darbhamayañcaiva vāridhānīsamanvitam
puṣpadhūpādibhirdevamanantaṃ kāmamāpnuyāt ||”
atha paurāṇikāḥ paṭhanti
“vṛścike śuklapakṣe tu yā pāṣāṇacaturdaśī
tasyāmārādhayeddevīṃ naktaṃ pāṣāṇabhakṣaṇaiḥ ||”
pāṣāṇākārapiṣṭai§rityarthaḥ
atha devīpurāṇam
“navamī śuklapakṣasya kṛṣṇasyaikādaśī tathā
durgaiva hi bhavatyeṣā pūrṇimā ca caturddaśī ||”
atha paurāṇikāḥ paṭhanti
“caitrakṛṣṇacaturddaśyāmaṅgārakadinaṃ bhavet
piśācatvaṃ punarna syādgaṅgāyāṃ snānabhojanāt
caitrakṛṣṇacaturddaśyāṃ yaḥ snāyācchivasannidhau
gaṅgāyāñcedviśeṣeṇa na sa preto'bhijāyate ||”
“dhavalitakalasanyastā raktapatākānvitā snuhī bhavane
77.1.9
caitrāsitabhūtadine pāparujaṃ dūrato dhatte ||”
“āṣāḍhe māsi bhūtāhe śivaṃ sampūjya mānavaḥ
sarvvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate ||”
“kārttike bhaumavāreṇa citrākṛṣṇacaturdaśī
asyāmārādhitaḥ sthāṇurnayecchivapuraṃ dhruvam ||”
“citrākṛṣṇacaturddaśyāṃ tulāyāṃ saṃsthite ravau
nāsau pretatvamāpnoti yasya rudrālaye sthitiḥ
kṛṣṇacitrāgatā bhūtā asitā vā tu kārttike
vasiṣṭha jāhnavīsnānātsarvvaṃ harati duṣkṛtam ||”
“yāṃ kāñcitsaritaṃ prāpya kṛṣṇapakṣe caturdaśīm
yamunāyāṃ viśeṣeṇa niyatastarpayetpumān
yamāya dharmmarājāya mṛtyave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvvabhūtakṣayāya ca
dadhrodarāya daṇḍāya pretādhipataye namaḥ
pāśine citraguptāya raudrāyaudumbarāya ca
ekaikasya tilānmiñjyāndyāttrīṃstrīñjalāñjalīn
saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva muñcati ||”
atha devīpurāṇe
“tathā kṛṣṇacaturddaśyāṃ bhaumāhe pitṛtarpaṇam |”
atra kṛtvā saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ naśyati ityanuṣajyate | tacca phalātiśayārtham | taddāraṃ vināpi phalaśruteḥ
tathā viṣṇuḥ
“sarbvāṃ caturddaśīṃ snātvā dharmmarājaṃ pūjayitv↠pāpebhyaḥ
pūto bhavati” iti
“(kārttike kṛṣṇapakṣe tu caturddaśyāṃ dinodaye
avaśyameva karttavyaṃ snānaṃ narakabhīrubhiḥ
apāmārgapallavāṃstu bhrāmayecchirasopari
tataśca tarpaṇaṃ kāryyaṃ dharmmarājasya nāmabhiḥ ||”
yamāya ityādi prāguktaiḥ
“narakāya pradātavyo dīpaḥ sampūjya devatāḥ
brahmaviṣṇuśivādīnāmālayeṣu viśeṣataḥ)‡ ||”
atha tithivipratipattiḥ
atha tithikārye bahudhā vipratipattirmanīṣiṇāṃ yasmāt
vṛddhisamatvacchedaiḥ samprati tāmiha nirākurmmaḥ
77.1.10
pratipadāyamāvāsyāntāstithayaḥ snānadānavratādikarmmasu tattadvacanavihitāḥ| tatra sampūrṇāyāntithau nirvvirodhamanuṣṭhānam
vṛddhihrāsādinā tu dinadvaye'pi lābhāt, sakṛcca tannimittasya
karmmaṇaḥ karttavyatvāt, snānadānavratādikaṃ kutra kriyatāṃ, kimudayagāminyām astagāminyāṃ vā| prāthamyādyatra vā bhūyasī
tithiḥ, lupyatāṃ vā vratādikam| ityādinānāvidhasandehavacanāni śrūyante
tathā hi devalaḥ
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānavratādiṣu
yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti hi bhāskaraḥ
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānavratādiṣu||”
tathāca baudhāyanaḥ
“udayanneva savitā yāṃ tithiṃ pratipadyate
sā tithiḥ sakalā jñeyā dānādhyayanakarmmasu||”
tatra vyavasthāmāha vṛddhamanuḥ
“yayāstaṃ savitā yāti pitarastāmupāsate
tithiṃ tebhyo'parāhlo hi svayaṃ dattaḥ svayambhuvā
daive kammaṇi samprāpte yasyāmabhyudito raviḥ
sā tithiḥ sakalā jñeyā viparītā tu paitṛke ||”
“viparītā” astagāminī | tena udayagāmino daivakarmmaṇi,
astagāminī ca pitrye
tathāca śrutiḥ
“pūrvāhno vai devānāṃ madhyandinaṃ manuṣyāṇāmaparāhnaḥ pitṛṇām | tasmādaparāhne dadātī”ti
tathā
“varddhamānasya pakṣasya udayā pūjyate tithiḥ
yadā pakṣaḥ kṣayaṃ yāti tadā syādāparāhnikī ||”
baudhāyanasya
“varddhamānasya pakṣasya udayā pūjyate tithiḥ
sā tithyistadahorātraṃ chede tvastamayaṃ prati ||”
77.1.11
“chedaḥ” kṣayaḥ | etadapi daivapitryakāryyaparam | prāyeṇa tithivṛddhiḥ śuklapakṣe, kṣayaḥ kṛṣṇapakṣa eva bhavati | tayoḥ pakṣayordaivapitryakāryyasambandhāt tatparatvameva | daivakāryyaṃ prati udayasambandhinī, pitrye ca astasambandhinī iti | daivasya pūrvāhne
pitryasya cāparāhne vidhānāt | prāyeṇa ca udayāstasambandhitithiyye tayoḥ prāpteridamuktam | na tūdayāstamayasambandha eva
vivakṣitaḥ, adṛṣṭakalpanāpatteḥ | sākalyantu sakalā yathā
grāhyā tatheyamapi sakalāpītyarthaḥ | tithyantarasyāpi tithyantararūpatayā sākalyavarṇane udayasambandhinyāmapi aparāhnasya, astasambandhinyāmapi pūrvāhnasya tithyantaraprāptasyāpi sākalyābhidhānena
tathaiva prāptatvāt | tatrādṛṣṭārthamudayasambandhenaiva daive'stasambandhena
ca pitrye veti vacanamadṛṣṭārthaṃ syāt | ekaśrutimūlatvenopapattau
na mūlāntarakalpanā bhavet
evañca
“śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ
kṛṣṇapakṣe tu sā jñeyā yasyāmastamito raviḥ ||”
ityasminnevārthe varṇanīyam | śuklapakṣapadañca daivakāryyaparam | kṛṣṇapakṣapadaṃ pitṛkāryyaparam | tayoḥ kāryyayorubhayapakṣe vidhānataḥ
sambandhāvagamāt
tathāca śrutiḥ
“pūrvvaḥ pakṣo devānām | aparaḥ pakṣaḥ pitṝṇām |”
tathā smṛtiḥ
“udagayane puṇyāhe pūrvvapakṣeṣu daivvāni |” iti
pūrvvapakṣavivakṣāyāṃ śrutyantarakalpanāpatteḥ lakṣaṇaiva śreyasī | nanvevaṃ
daivakāryyasya sarvvatra pūrvāhṇe vidhānāt pitṛkāryyasya ca aparāhnaniyamāt yugmavidhānaṃ nirvviṣayamāpadyeta
tathāca pariśiṣṭam
“yugmāgnikṛtabhūtāni ṣaṇmunyorvvasurandhrayoḥ
rudreṇa dvādaśīyuktā caturddaśyātha pūrṇimā
77.1.12
pratipadā'pyamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalam
etadvyastaṃ mahāghoraṃ hanti puṇyaṃ purākṛtam ||”
dvitīyātṛtīye, caturthopañcamyo, ṣaṣṭhīsaptamyo, aṣṭamīnāvamyau,
ekādaśīdvādaśyau, caturddaśīpaurṇamāsyau, pratipadamāvāsye, iti
yugmam
tathā smṛtiḥ
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī paurṇamāsīcaturddaśī
amāvāsyā dvitīyā ca upoṣyāstāḥ parānvitāḥ ||”
paurṇamāsyāḥ pūrvvabhūtā caturddaśī paurṇamāsīcaturddaśī samastenocyate | pūrvvatithisambandhenocyate śuklā ityarthaḥ | na tu paurṇamāsīpadaṃ prathamāntaṃ, pratipadyuktāyāḥ paurṇamāsyā niṣedhāt
yathā
“ṣaṣṭhyekādaśyamāvāsyā pūrvvaviddhā tathāṣṭamī
pūrṇimā paraviddhā ca nopoṣyaṃ tithipañcakam ||”
saptamī paraviddheti kecitpaṭhanti | tathā “caturddaśyātha pūrṇime”ti
anantaradarśitavacanabādhād†yathokto'rthaḥ‡
tathā yugmavacanam
“ṣaṣṭhyaṣṭamyapyamāvāsyā kṛṣṇapakṣe trayodaśī
etāḥ parayutāḥ pūjyāḥ parāḥ pūrvvayutāstathā
amāvāsyāṣṭamī ṣaṣṭhī śuklā caiva caturddaśī
etāḥ parayutāḥ kāryyāḥ parāḥ pūrvveṇa saṃyutāḥ ||”
ṣaṣṭhī ca aṣṭamī ca pakṣadvayasambandhinyau viśeṣānupādānāt | śuklacaturdaśī amāvāsyā trayodaśī ca kṛṣṇā etāstithayaḥ parābhiḥ†
paurṇamāsīpratipaccaturdaśībhiḥ saṃyuktāḥ pūjyāḥ, karmāṅgamityarthaḥ
yayā ca parabhūtayā yutā pūrvā tithiḥ pūjyā, tathaiva pūrvvayā yuktā
parāpi pūjyā| “śeṣāḥ pūrveṇa saṃyutā” iti kecitpaṭhanti,
tadāpi pūrvvoktārthaḥ| parabhūtā eva śeṣapadena upādeyāḥ pūrvvoktāt| pariśiṣṭamātragrahaṇe śuklatrayodaśī kṛṣṇapratipaddaśamīnāmapi pūrvvasaṃyogāt pūjyatāpatteḥ| na caitadiṣṭaṃ vṛddhihrāsavacanasya
nirviṣayatvāpatteḥ
77.1.13
tathā śaṅkaragītāyām
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī dvitīyā ca caturthikā
caturdaśyapyamāvāsyā upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ||”
ekādaśyādicaturthīparyyantāḥ pakṣadvayasya viśeṣābhāvāt| caturdaśī tu śuklā, paravacane śukletyupādānāt
atha vyastavacanāni
tatra skandapurāṇam‡
“ṣaṣṭhyekādaśyamāvāsyā pūrvvaviddhā tathāṣṭamī§
saptamī paraviddhā ca nopoṣyaṃ tithipañcakam
tathā
“nāgaviddhā tu yā ṣaṣṭhī saptamyā ca tathāṣṭamī
daśamyaikādaśī viddhā trayodaśyā caturdaśī
bhūtaviddhā'pyamāvāsyā na grāhyā munipuṅgavāḥ
uttarottaraviddhāstāḥ karttavyāḥ kāṭhakī śrutiḥ ||”
pariśiṣṭasya “na grāhyā” iti daivapitryādikāryyaviṣaye | na tu
tithimātroddeśena vihitatailamāṃsādiniṣedhe'pīti vakṣyāmaḥ
“nāgaviddhā tu yā ṣaṣṭhī rudraviddho divākaraḥ
kāmaviddho bhavedviṣṇurapūjyāste tu vāsarāḥ ||”
jābāliḥ
“nāgaviddhā tu yā ṣaṣṭhī bhānuviddho maheśvaraḥ
caturdaśī kāmaviddhāstisrastā malināḥ smṛtāḥ ||”
śivadharmmasya nāgaḥ pañcamī, bhūtataḥ kṛṣṇacaturdaśī, rudraḥ aṣṭamī,
divākaraḥ saptamī, kāmaḥ trayodaśī, viṣṇuḥ dvādaśī
tathā
“nāgaviddhā ca yā ṣaṣṭhī śivaviddhā ca saptamī
daśamyekādaśīviddhā na tatropavasedbudhaḥ ||”
śivaḥ aṣṭamī | tatrālpavedhenāpi vyastratāmāha
smṛtisamuccaye
“ghaṭikārddhaṃ vibhāgaṃ vā cānyo dūṣayate tithim
pañcagavyaghaṭaṃ pūrṇaṃ surāyā vinduko yathā ||”
tatra “etadyugmaṃ mahāphala”miti stutiryugmavidhānārtham “etadvyastaṃ mahādoṣa”miti nindāpi vidheḥ stutyartha meva, ekavākyatvāt | yathā “na girā girā iti brūyā”diti girāpadanindā “airaṃ kṛtvodgeya”miti irāpadavidhānārthā ekavākyatvāt
77.1.14
tadasya yugmavidheḥ ko viṣayaḥ ? atrocyate, yugmasya tāvanna vidhiḥ, tasyāsambhavādeva | na hyekasmin kṣaṇe tithikṣayasamāveśaḥ sambhavo yo vidheyaḥ | parasparaparihāreṇa tithīnāmavasthiteḥ | nāpi tithidvayamanyatarakāryyatvenāvagate karmmaṇi dvayorvidhānāsambhavāt | ekasyāprāptatvādanyasyāpi cāprāptatvāt padārthāttivairūpyāpatteḥ | anyakāryyatayā cānūdite tadavabodhādanyavidherasambhavāt | kiñca ubhayakāryye ubhayaṃ nityavadvā vidhīyate, dvikhaṇḍatānimittena vā | na tāvannityavat sarvvadaiva saptamīkāryyasya ṣaṣṭhayāṃ ṣaṣṭhīkāryyasya saptamyāmāpatteḥ ubhayorevāpi vidhānamanarthakaṃ syāt | nimittena cet tadā dvikhaṇḍatithau saptamīkāryyaṃ niyamena ṣaṣṭhīkṣaṇa evāpadyeta | saptamīkṣaṇe tu kṛtamapi akṛtakalpaṃ bhavet | rājanyavaiśyakarttavyatānimittena vihite phalacamase, somena kriyamāṇa iva jyotiṣṭomaḥ | tataḥ saptamīsambandhaḥ prayatnena tyājya eva syāt | na ca saptayāmapi punarvidhānānna bādha iti vācyam | yataḥ ṣaṣṭhīsaptamīrūpasya kāladvayasya vidhānāt prayogāṅgatvācca kālasya kṛtsnaprayoga eva ṣaṣṭhīkṣaṇe saptamīkṣaṇe vā syāt
ubhayostasya niṣpattau naikatrāpi kṛto bhavet
samuccitayavavrīhimayeneva kṛto yajiḥ
yugmatānimittaḥ saptamīkāryye ṣaṣṭhīvidhirbhavan snānadānādiṣveva
bhavet | nāhorātraikasādhyopavāsādau tāvatkālavyāptatayā tadanvayānarhatvāt | tena vārṣikopavāsādeḥ pravilopa eva syāt
77.1.15
saptamyāmapi tāvatkālavyāpitvābhāvāt | ataeva yugmavidhirguṇaphalādhikāra ityapi na sambhavati | dvikhaṇḍatithau mūlādhikārasya kālābhāvenāpravṛttau tadupajīvino guṇaphalādhikārasyāpravṛtteḥ | kathañcidvā snānadānādyadhikārasya pravṛttau guṇaphalādhikāre sambhavati api mūlādhikārasya vyastatayāpyanuṣṭhānaṃ durbbāraṃ
syāt | mūlādhikāre yugmasya godohanasyevānaṅgatvāt | atha
dvikhaṇḍatā nimittena pūrvvasminneva karmmaṇi sahitāvasthaṃ tithitvayaṃ
vidhīyate | tanna snānadānādikasyānyataratithikṣaṇe kṛtasya
akṛtakalpatvāpatteḥ | miśritayoreva sādhanatvena vidhānāt
na ca tattattithivihitasya karmmaṇaḥ tithiyugme upasaṃhāra iti
vācyaṃ puṣyatithyāvakaraṇaprasakteḥ | kiñca upavāsavratādau astakālaparyyantavyāpinyāmapi ṣaṣṭhyāṃ ṣaṣṭhīsaptamyoryugmasyāviśeṣāt tatrāpi
saptamīkāryyavidhānaṃ syāt | paradinodayāstasambandhinyāṃ na
syāt rātrau vyastatvāt | na ca diveti viśeṣaḥ śrūyate | satyapi
ca śravaṇe nimittaviśeṣaṇasya vākyabhedabhayena havirubhayatvavat
vivakṣānarhatvāt | na ca saptamyādiṣu tattatphalārthaṃ vihitameva
tithiyugmaṃ mahāphalārthaṃ vidhīyate, tithyoryugmaṃ mahāphalamiti
vacanāt iti vācyam | pūrvvavatpūrvvādhikārasya vyaste'pi avirodhāpatteḥ | vyastasya niṣiddhatvānneti cenna niṣedhānupapatteḥ
mahāphale karmmaṇi yugmavidhānādeva vyastaniṣedhasya darśādividhineva pañcamyādiniṣedhasya prāptervidhānānurupatteḥ
nāpi vyastāvyastasādhāraṇatidhimātravihite'lpaphale karmmaṇi
77.1.16
niṣedhavidhiḥ | vyastaprāptyupajīvitvānniṣedhasya vidhiniṣedhayorvikalpāpatteḥ | avyaste ca nityavattithividhānāt vyaste ca
vaikalpikatvāt vidhivairūpyāpatteḥ
tataśca vyastetarasaptamyādiṣu vratādikaṃ kuryyāditi paryudāso
vācyaḥ | tathāca ekasminnahani aṣṭamyāḥ saptamīviddhatve dināntare
vā anirgame'ṣṭamīkāryyaṃ parilupyate | evaṃ saptamyādiṣvapi
boddhavyam
kiñca rātrāvapi vyastatve saptamyā aṣṭamīyoge vyastatve
paryudastatvāt tatrāpi vihitaṃ karmma lupyate | pūrvvadine vā syāt
rātrau, tasmādahorātrasādhyāpekṣā | upavāso hi ahorātrasādhyaḥ
na saptamyāditithisādhyaḥ
ayaṃ niṣedho na ca paryudāsaḥ | kintu yugmavidhau vyastanindāyugmastavanaśeṣaḥ tadekavākyatvāt
tenāyamarthaḥ | yat khalu sāmānyena saptamyādau prātarādisamanvayamanādṛtya snānadānādikaṃ vihitaṃ divā ca tatkāryyam
rātrerāsurītvena viśeṣavihitetarakarmmagocaratvenānimittatvāt
dinadvaye ca karmmayogyatattattithyavayavaprāptau tat kutra kriyata ityapekṣāyāṃ dvikhaṇḍatānimittena yugmavidhinā avayavaviśeṣo niyamyate | ato nānapekṣitavidhiḥ | na ca saptamyādibādhaḥ | na
ca rātriyugmaprasaktiḥ | nāpi prāptatvādvidhyasambhavaḥ | dvikhaṇḍatānimittatvādavayavaviśeṣapraniniyamasya | tathopavāsādiṣvapi
ahorātrābhojanamupavāso na tu saptamyāmabhojanam
na hi praharadvayopari saptamīprathamakṣaṇāt prabhṛti dināntare'pi
saptamīkālaparyyantābhojane pūrvvadine ṣaṣṭhīkāle'paradine cāṣṭamīkāle bhuktavān “upavāsī puruṣo'yam” iti vyapadiśyate
ataeva ṣaṣṭhināḍāvacchinnamapyabhojanaṃ nopavāsaḥ | yatrāpi
77.1.17
ahorātravyāpinī saptamī tatrāpi na svena rūpeṇānvayaḥ pūrvvoktavyabhicārāt | “saptamyāmupavaset” iti saptamītvenopavāsānarhatvāt | svasambandhyāhorātraṃ tayā lakṣyate | “devatābhyo havirvibhajet” ityatra taṇḍulaśrutiriva havirlakṣaṇārthā taṇḍulatvena
devatāsambandhavirahāt
yata eva saptamītvena nopavāsānvayaḥ ataeva ṣaṣṭhīsaptamīyugmadine kṛtopavāsasya pāraṇārthaṃ saptamīvigamapratyavekṣā'pi vyāmoha
eva | “tithyante ca pāraṇam” iti ca rohiṇyaṣṭamyekavākyatāpannaṃ vākyaṃ nānyatra sambadhyate
tadevaṃ saptamyāṃ dinadvayasambandhinyāṃ kutrāhorātre upavāsaḥ
kāryya ityapekṣāyāṃ vārṣikopavāsavrateṣu ca anyatarāhorātrānupraveśasyāvaśyakatvāt yugmasambandhyahorātraviśeṣaniyamaḥ kriyate
yugmavidhinā | tena tasyāhorātrasya saptamyādyanākrānto'pyavayavastiyaiḥ sahāyabhāvena vidhīyate | na punaranyā ṣaṣṭhagrādikā
tatkāyrye | dinakṣaye upavāsādyabhāvaprasakteḥ
tathāhi
sā svakāryyasnānadānādyarthaṃ grāhyā mahāphalatvena saiva stūyate
vyastadinasambandhinī nindyate
ahorātrasādhye tu vratopavāsādau atadrūpasyāpyahorātrāvayavasya sākalyavacanena tatkāryyakaratayā tadrūpatvavidhiḥ| tena na
tattithibādhaḥ tatsādhanatānirbvāhāya vidhānāt
somasādhanabhāvānugrahāya yathā tatsadṛśapūtīkaniyame'pi na
tadvādhaḥ| ūhyamānapadasya vā mantrasahāyabhāvena grahaṇe'pi na
mantrabādhaḥ tadarthameva tatparigrahāt
etena etadapi sidhyati upavāsādyaṅgabhūtamapi snānadānādikaṃ yanmukhyakāle śakyakaraṇaṃ tattatraiva kāryyam aśaktāvevānyānupraveśāt
upavāsādikantu tadrūpāpannena ahorātreṇa nirvvatrtyaṃ vitatatvāt
77.1.18
karmmaṇaḥ| tenobhayatithirūpaṃ tadahorātraṃ na tu tithyoranyo'nyarūpatvam
ataḥ svayaṃ kāryyaṃ kurvvāṇasya yā yā dvitīyādyāstāsu
karmmaikadeśāśaktau tadahorātrā'vayavānupraveśaḥ na tu śaktāvapi
ataeva "yadupapadyate tatra na parāpekṣā" iti nyāyavidgyāhārāt| tasmādudyanniyataprātarādikṣaṇamātrasādhyaṃ snānadānādipradhānaṃ karmma tanmukhyakāla eva karaṇīyam kṣaṇāntare kriyāyāṃ
tattattithivyāpārābhāvāt
tatra sahāyatā nirapekṣeṇa kṣaṇāntareṇaiva tatkaraṇāt | tasmāddhitata eva karmmaṇi sahāyagrahaṇam
tathāca nigamaḥ†
“dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatā niyamādiṣu
ekoddiṣṭādivṛddhyādau vṛddhitrāsādacodanā ||”
ādipadamupavāsādicitatakarmaparam
ataeva bhaviṣyapurāṇam
“vratopavāsaniyame ghaṭikaikāpi yā bhavet
sā tithiḥ sakalā jñeyā pitrarthe cāparāhikī ||”
pūrbopanyastavacaneṣu
“upoṣyāstāḥ parānvitāḥ”
“upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ |”
tathā niṣedhe
“nopoṣyaṃ tithipañcakam”
“na tatropavasehudhaḥ”
ityāyupavāsaviṣayāveva vidhiniṣedhau pratīyete | upavāsapadaṃ
vitatakarmopalakṣaṇam | tena vitata eva karmmaṇi anyānupraveśaḥ
yatpunaḥ snānādau sākalyavacanaṃ tasyāyamarthaḥ | udayāstasambabhino yathā snānadānādau gṛhyate, tatheyamamakalāpi sakaleva
pratyetavyā kāryyāya
anyamate'pi na paramārthataḥ sākalyaṃ kintu tatkāryyakaratithyantareṇa gauṇameva sākalyam| kālabādhastvadhikaḥ†
asmanmate tu bādho nāstīti tadeva yuktam
yatpunaḥ prātarādikālaviśeṣeṣu‡ saptamyādiṣu vihitaṃ§ karmma,
yatraiva prātarādayo labhyante tatraiva tatkāryyaṃ na tatra yugmavidhiḥ
sandehābhāvāt | sati tasmin vacanasya pravṛtteḥ
tena
77.1.19
“sūryyagrahaṇatulyā hi śuddhā māghasya saptamī
aruṇodayavelāyāntasyāṃ snānaṃ mahāphalam ||”
ityādinā vihite kathaṃ yugmavidhiḥ | saptamībādhāpatteḥ | yugmavacanasya aviṣayatvāt
na ca vyastadine'pi bahudoṣaśruteḥ kathaṃ tatparigraha iti
vācyam yato doṣamātrakhyāpanaparaṃ tāvanna vacanam siddharūpārthaparyyavasānānupapatteḥ niṣedha iha na sambhavatīti uktameva | tasmāddvāstanindayā yugmavidhiviśeṣaḥ tadekavākyatvāt | sa ca yatraiva
vidhistatraiva vyastanindā ityevaṃ kṛtvā jñeyamiti
anena yatraiva śrutāvirāpadavidhistatraiva “yadgirā girā iti
brūyāt ātmānameva tadudgātā gire”diti nindā nādhyayanakarmmaṇyapi| tatrāpi sati sandehe tadapanayanārtho vidhiḥ tatraiva ca
vyastanindāpi
sandehaśca dinadvaye'pi vihitakālābhāvāt| niyataprātarādikṣaṇasya tu karmmaṇaḥ ekatraiva tatprāptau kutaḥ sandehaḥ| kutastarāñca tadapanayanārtho vidhiḥ| kutastarāñca tatra vyastanindā
ataśca ṣaṣṭhīkṣaṇe saptamyāmaruṇodayayogābhāve kathaṃ tatkālavihitakarmmaṇaḥ snānādeḥ prasaktiḥ
kiñca yo'pi manyate yugmavidhānāddvayorivānyo'nyakāryyavidhiriti tasyāpi mate saptamyāmaruṇodayayoge sati yattasyāṃ
kāryyaṃ tat ṣaṣṭhāmiti vācyam| saptamyāmyāruṇodayayogābhāve
tatra karttavyataiva na śāstreṇa khyāpitā kathaṃ ṣaṣṭhayāṃ tadvidhiḥ
tasminnahani saptamīkarttavyasya tatra vidheḥ
atha sākalyābhidhānena ṣaṣṭhīkṣaṇe'pi saptamītyucyate nanu tatra
pramāṇavirodhāt atha ṣaṣṭhyā eva yo'ruṇodayayogaḥ sa eva saptamyā
apoti
77.1.20
tanna tasyāpi pramāṇavirodhāt| tulyakāryyatvamātrakhyāpanaparatvācca śāstrasya, anyayogasya anyayogaparatvānupapatteḥ
kiñca yugmatve sati ekasyā eva yogaḥ anyasyā api yoga
ityucyate tadā aṣṭamīmavamīyugmadine navamyā api arddharātrayoge
rohiṇyaṣṭamī syāt| ekādaśīdvādaśīyugmadine ekādaśīmātrasya
aruṇāyoge aruṇādvādaśī syāt| ityādi bahutaramaniṣṭamalaukikamāpadyeta
kiñca yugmatithau yadā anyo'nyakāryyaparatvaṃ vidhīyate tadā
yugmadinasya ṣaṣṭhī saptamīkāryye vidhīyate, pañcamīyuktā tu vyastatayā
na tatkāryyaṅkaroti nindyate| evaṃ saptamyapi yugmadivasīyā
ṣaṣṭhīkāryyāya vidhīyate, vyastā ca nindyate| tena anyakāryye'nyavidhau vyastanindānuvādo'yamiti svakāryye nindābhāvāt
paradine aṣṭamīyuktā ca ninditeti† kathamaruṇodayayuktāyāḥ
parityāgaḥ
asmanmate tu yugmavacanamubhayatra prāptau taddivasīyatattithigrahaṇārthaṃ tatraiva ca vyastanindāpi| tatraiva sākalyavacanamupavāsādau
vitate karmmaṇi ahorātrasya sahāyabhāvena kāryyato gauṇaṃ tādrūpyaṃ
jñāpayituṃ na tithyoranyo'nyakāryyārtham| tenaikadivasīyāruṇodayayoge na yugmavidhiḥ| na ca vyastanindā na ca sākalyavidhiriti
tathāvidhamahāphalamākalayatāṃ kāla evāyamupasthitaḥ
ataevoktaṃ dīkṣitena "ubhayatra prāptau viparyyastaniṣedhāvasaraḥ”
iti
tathāparamuktam “yacca kṣaṇamātrasādhyaṃ snānadānādikamubhayatra
labhyate tatra sandehe daivaṃ karmma kayā kāryyamityasya prasarato vyavasthitaye pariśiṣṭam ‘yugmāgnīti’| asyāyamarthaḥ| daivaṃ karmma
kayā kāryyamityudayayoginyāṃ daivakarmavidhāyakaṃ yugmatithiparatithau
77.1.21
prasaktaṃ vyāvatrtate | tataśca daivamapi upavāsādi tattattithāvastasambandhinyāmeva karttavyam | natu tadyugmatvāt paratithikamapi
daivaṃ paratitheḥ pūrvāhnakṣaṇe kāryyamityarthaḥ pūrvvapratītakālabādhāpatteḥ |”
tathā śaṅkhadhareṇāpyuktam “tasmādyathākālamupakrāntenaiva ato
yadyasyāṃ tithau vihitam tattasyāmeva karttavyam | yāni punaḥ
‘sā tithiḥ sakalā jñeyā’ ityādīni tāni upavāsādiṣvahorātrasādhyeṣu yojyānī”ti
tathā jitendriyeṇāpyuktam “yat punaralpakālīnameva kṛtyaṃ
svakāle samāpayituṃ śakyate, tatrotkarṣahetoḥ karmavaitatyasya
asāmarthyasyābhāvāt mukhyakālaeva karmāṃnuṣṭhāna”mityantam
tathā ca dhavalenāpyuktam “karmāṇi hi saptamī kārakatayā
upadiṣṭā, tacca tāṃ vinānuṣṭhīyamānam ayathāvatkṛtamakṛtambhavot
na hi yāgo vihitavrīhimantareṇa avihitamudgādinā anuṣṭhīyamānaḥ† siddho bhavatī”tyantam
anyakenāpi “tithyoryugmaṃ mahāphalam | etadgrastaṃ mahāghoraṃ
hanti puṇyaṃ purātana”miti vacanaṃ tadupavāsaviṣayameṣṭavyamityuktā
“māghasya saptamyāṃ koṭisnānam aṣṭamīviddhāyāmiva śiṣṭāḥ samācarantī”tyuktam
tayāparam “yugmatithīnāmupavāsaviṣayāveva vidhiniṣedhau
dṛśyete” ityuktā “upoṣyāḥ syuḥ parānvitā” iti vidhiḥ natu tatra
upavasediti niṣedhaśca upanyastaḥ
bṛhadyoglokagranthe ca “yadā prathamadine ṣaṣṭhīsaptamīyugmam
uttaradine varddhamānā trimuhūrttavyāpinī, tadā uttaradinaeva
koṭisnānam| atha kṣīyamāṇā tadā ṣaḍmuhūrttāpi na kāryyā”
ityuktā “natu tadā pūrvvadinaeva snāna”miti tenāpyuktam
77.1.22
svalpayoglokena tūktam “ṣaṣṭhīsaptamīyugme ṣaṣṭhīkāle sūryyakodayasambandhāduttarakālīnāstamayasambandhinyāḥ sākalyābhidhānāt saptamyāḥ ṣaṣṭhīkāle saptamīsnānaphalaprāptirna punaruttaradine
yugmavyastatādoṣaśruteḥ aṣṭamīsambandhasya cātininditatvāt saptamī
grahītavyā” ityantam
tacca bahutaraprakāraṃ dūṣitameva | tasmāt sakalaprāmāṇikasammatam aṣṭamīviddhāyāmeva saptamyāmaruṇodayayogāt snānaṃ natu
ṣaṣṭhīsaptamīyugmadine | iti yugmavidheñcārtho darśitaḥ | evaṃ svakāryyāya yugmadinasya saptamī grāhyeti natu saptamīmeva bādhate
yadi punaḥ pūrvvadine'pi aruṇodayavelāyāṃ saptamī labhyate
tathā aṣṭamīdine'pi tadā atrāpi vyastanindyā tatpratiyogikaṃ
pūrvvasaptamīgrahaṇaṃ vidhyarthaḥ sandehe sati vacanasya pravṛtteḥ
tena nirdiṣṭayugmatithīnāṃ dinadvayaprāptau pūrvvā tithiḥ paradine
prāptāparā ca pūrvvadine iti yugmavacanasyārthaḥ | natu tattattithibādhārthaṃ tat
“sā tithiḥ sakalā jñeyā” ityādikantu ahorātrasādhyopavāsādivitatakarmaviṣayam
ataeva yatra ekasminneva ahani tithiḥ sā ca vyastā tatra
tāmapi anujānāti
yathā
“ekādaśī daśāyuktā parato'pi na varddhate
gṛhibhiryatibhiścaiva saivopoṣyā sadā tithiḥ ||”
tathā
“ghaṭikaikāpyamāvāsyā pratipatsu na cettadā
bhūtaviddhāpi sā kāryā daive pitrye ca karmaṇi ||”
ekatra prāptau vyastāmanujānan ubhayatra prāptau vyastanindeti
suvyaktaṃ darśayati
evaṃ vārayogena titheḥ pūjyatve'pi ekatraiva dine vārayogasambhavāt kutra tatkriyeti sandehābhāvāt tatrāpi yugmavacanasyāpravṛttervyastanindāpi nāsti iti vyastatithitve'pi vārayogādeva
pūjyatā
77.1.23
yathoktanyāyamūlatve sambhavati pratyekaṃ śrutimūlatvakalpanāpatteḥ
vārayogācca pūjyatvam
yathā devīpurāṇe
“yadā śuklacaturthyāntu vāro bhaumasya vai bhavet
tadā sā sukhadā jñeyā sukhānāmiti kīrttitā
snānadānādikaṃ karma sarvvamakṣayamucyate ||”
tathā śāmbapurāṇe
“śuklā vā yadi vā kṛṣṇā ṣaṣṭhī vā saptamī ca yā
ravivāreṇa saṃyuktā tithiḥ puṇyatamā smṛtā ||”
tathā bhaviṣyapurāṇe
“śuklapakṣasya saptamyāṃ sūryyavāro bhavedyadi
saptamī vijayā nāma tatra dattaṃ mahāphalam
amā vai somavāreṇa ravivāreṇa saptamī
caturthī bhaumavāreṇa akṣayādapi cākṣayam ||”
tathāca vyāsaḥ
“amāvasyāṃ yadā vāro bhavedbhūmiṃsutasya vai
gosahasraphalaṃ dadyāt snānamātreṇa jāhnavī
sinīvālī kuhūvvāpi yadi somadine bhavet
gosahasraphalaṃ dadyāt snānaṃ yanmauninā kṛtam ||”
caturdaśīyuktā sinīvālī vyastatithiḥ | sāpi vārayogātpuṇyeti vadan ubhayatra prāptau vyastasyāgrahaṇam aprāptau vyastasyāpi
grahaṇam iti sandehanirṇayārthameva yugmavacanaṃ drar̤hayati
evaṃ nakṣatrayoge'pi draṣṭavyam
yathā bhaviṣyottare
“siṃharāśigate sūryye gagane jaladākule
māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣe'rddharātrake
śaśāṅke vṛṣarāśisye nakṣatre rohiṇīyute
vasudevena devakyāmahaṃ jāto janāḥ svayam
ekenaivopavāsena kṛtena kurunandana
saptajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ ||”
tathā bhaviṣyapurāṇaviṣṇupurāṇayoḥ
“rohiṇyāmarddharātreṇa yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet
tasyāmabhyarccanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam
prājāpatyarkṣasaṃyuktā kṛṣṇā nabhasi cāṣṭamī
sopavāso hareḥ pūjāṃ kṛtvā tatra na sīdati
arddharātreṇa yogo'yaṃ tārāpatyudaye tathā
77.1.24
rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade'ṣṭamī
arddharātrādadhaścorddhaṃ kalayā'pi yadā bhavet
tatra jāto jagannāthaḥ kaustubhī harirīśvaraḥ
kāryā viddhāpi saptamyā rohiṇīsahitāṣṭamī
tatropavāsaṃ kurvīta tithibhānte ca pāraṇam
aṣṭamyāmatha rohiṇyāṃ na kuryyātpāraśaṃ kvacit
hanyātpurākṛtaṃ puṇyamupavāsājjitaṃ phalam
tithikhayodaśaṃ hanti nakṣatrañca caturdaśam
tasmātprayatnataḥ kāryaṃ tithibhānte ca pāraṇam ||”
tena siṃhasthe ravau cāndre nabhasi “ca”kārāccāndre'pi bhādrapade prājāpatyena rohiṇīnakṣatreṇa yuktā'ṣṭamī yadā'rḍarātre bhavati
sa khalu bhagavato vāsudevasya janmakṣaṇaḥ
tena tasyāhorātrasya puṇyatamatvāt tathā brahmāṇḍapurāṇam
“abhijitnāma nakṣatraṃ jayantī nāma sarvvadā
muhūrtto vijayo nāma yatra jāto janārddanaḥ
sopavāso hareḥ pūjāṃ yatra kṛtvā na sīdati |”
rohiṇīśarvvarīmuhūrtta eva bhagavataḥ kṛṣṇarūpāvatārasya sakalatrailokyavijayinaḥ kāraṇabhāvāt te'pi jayatyarthayogādabhijjijjayantīvijayanāmāno bhavanti
muhūrttaścārddharātramadhyakṣaṇapūrvvāparadaṇḍadvayam | “tatre”ti evaṃvidhatritayamelakakāle sopavāso varttamānopavāsaviśiṣṭaḥ bhagavantaṃ harimabhyarcya na sīdati
asyārthamāha viṣṇutarahasye
“muhūrttamapyahorātre yasmin pṛktopalabhyate
aṣṭamyā rohiṇī sarddhāṃ tāṃ supuṇyāmupāvaset
jayantyāmupavāsantu kṛtvā yo'rcayate harim
tasya janmaśatodbhūtaṃ pāpaṃ nāśayate'cyutaḥ
kaumāre yauvane bālye vārddhake yadupārjjitam
tatpāpaṃ śamayetkṛṣṇāstiyāvasyāṃ supūjitaḥ
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo'bhyarccanaṃ hareḥ
tatsrahasraguṇaṃ puṇyaṃ jayantyāṃ yatkṛtaṃ bhavet
77.1.25
dhanadhānyavatī puṇyā sarvvapāpaharā śubhā
samupoṣyā janairyatnāt jayantī nāma cāṣṭamī
jayantyāmupavāsaśca mahāpātakanāśanaḥ
sa kāryyaḥ sumahābhaktyā pūjanīyaśca keśavaḥ ||”
tadevamādibhirvvacanairapi arddharātre rohiṇyaṣṭamyoryoge jayantīpadaprayogāt “tasya janmaśataiauddṛta ”mityādibhyaśca jayantyā eva
mahāphalaśruteḥ jayantīśarvvarīti ca† bhagavajjanmanimittatvāt
tithinakṣatramuhūrttānāṃ melake satyeva jayantīpadavācyatā
na punararddharātrātmakamuhūrttamantareṇa kṣaṇāntareṇāṣṭamīrohiṇīyogādapi jayantīti vaktuṃ śakyate śāstramūlatvādetatprayogasya
yacca “muhūrttamapyahorātra” ityādi vacanaṃ tadapi vijayanāmno
muhūrttasyaiva pratīteḥ tatraiva tu muhūrttayogo na tu kṛtsnāhorātraekadeśamuhūrttāntararohiṇīyoge jayantīśarvvarī bhavatītyarthaḥ
“rohiṇīsahitā kṛṣṇā māsi bhādrapade'ṣṭamī
arddharātrādadhaścorddhaṃ kalayāpi ca‡ sā bhavet ||” iti
asyāpi ayamevārthaḥ
yadyapi divāprabhṛtivarttamānāyāmaṣṭamyāṃ kalānyūnāīrātrādapi prabhṛti rohiṇīnakṣatraṃ bhavati, kalādhikāīrātraparyyantaṃ vā
rohiṇī bhavati, tadāpi rohiṇyaṣṭamī bhavati| evaṃ hi sati
arddharātrayogo'vaśyaṃ bhavati| arddharātrayogaparatvamasyāpi vacanasya na punarekadaiva vivakṣitam| “kalayāpi vā” ityanādarābhidhānāt adṛṣṭārthatāpatteḥ
nanu bhavatvarddharātrayogavivakṣā “tārāpatyudaye tathe”ti kimarthamupanyastam aṣṭamyāmarddharātra eva candrodayāt| naitadaṣṭamyāmarddharātre
candrodayasyāniyatatvāt| tatra prathamamadhyamaśeṣabhāgabhedena udayasya arddharātrādadhaścorddhañca sambhavāt tadarthamuktam
77.1.26
arddharātrañca yadyaṣṭamīrohiṇīyogo vyāpnoti tadāsau puṇyatamaḥ kāla ityarthaḥ
divā ca saptamīyogo na doṣamāvahati| ataeva “kā yā
viddhāpi saptamyā” ityādi| na tāvadvrastanindā yugmavidhiśeṣatvāttasyāḥ| na cāṣṭamīnavamīyugmavidhānaṃ parabhūtāyāeva
navamyā rohiṇīyoge rohiṇyaṣṭamyāpatteḥ
tena saṅkalpādigrahaṇe saptamīmapi tatsahāyatayā'nujānāti
iti na kaściddoṣaḥ
yadvā “kāryyā viddhāpi saptamyā” iti nyāyaprāptānuvādo'yam
ahorātraikasādhye hyupavāse'horātrarūpapuṇyakālānupapatteḥ sarvvatra
puṇyakālasya svasambandhyahorātralakṣakatvam| tadīyañca prātaḥsaṅkalpakālaḥ tena saptamīṛktikayoḥ prātaḥsambandhe'pi saṅkalpasyāvirodhaḥ| anyathā rātrau praharatrayopari rohiṇyaṣṭamyoruparāme
upavāsaḥ na syāt rātrāvaṣṭamyā vyaktatvāt| śāstreṇa mṛgaśiraso'pyanujñānāt | navamyā api divāyugma evābhyanujñānāt
saptamyāñcālparātrivyāpinyāṃ pradhānībhūta eva saptamyāmupavāso na syāt rātrāvaṣṭamyā vyastatvāt | pūrvvoktanyāyādeva upavāsāvirodho vācyaḥ | sutarāṃ tadaṅgabhūtasaṅkalpāvirodhaḥ
“ataḥ saṅkalpakālāvarodhe sati” iti amīmāṃsakavacanaṃ
heyam | “prātaḥ saṅkalpayedvidvān” iti śrutyāviśeṣeṇa prātarvidhānāt tatparityāgena kālāntarasaṅkalpakaraṇamapyaśāstrīyam | pūjāyāśca divāpi karttavyatayā nibandhṛbhirlikhitatvāt “tasyāmabhyarccanamityādibhiśca rātrau vihitatvāt ubhayayoginī aṣṭamī
grāhyā
iti padmapurāṇavacanāt
ataḥ samastadinavyāpisaptamyāṃ vratamidaṃ kāryyamiti na ramaṇīyakam anantaritavacanavirodhāt
77.1.27
nanu nyūnārddharātrātprabhṛti nakṣatrasambandhe dināntare'pi tāvatkālavyāpitvāt tithibhānte ca pāraṇavidhe rātrau pāraṇaṃ
prasajyeta | satyaṃ vacanānna doṣaḥ
nanu
“sāyamādyantayoraṅgoḥ sāyaṃ prātaśca madhyame
dharmopavāse kurvīta naiva bhaktacatuṣṭayam ||”
iti sāyaṃbhojanaṃ niṣiddham
satyaṃ bhaktacatuṣṭayaṃ na kurvīta iti bhaktacatuṣṭayapravṛttimato'dhikāri siddhe na sāyamādikaṃ viśeṣaṇaṃ vivakṣitaṃ vākyabhedāpatteḥ havirubhayatvavat
ataeva padmapurāṇe
“ahnorādyantayorbhaktamekaikaṃ madhyato dvayam
caturbhaktaniṣedho'yamupavāsaḥ prakīrttitaḥ ||”
tatra “sāyam” ityanuktavān
yadi vā nāyaṃ niṣedhaḥ kintu upavāsapūrvvaparayordinayoḥ
sakṛdbhojanaṃ vratāṅgatayā vidhīyate lāghavāt | pakṣadvaye'pi dvitīyabhojanaprāyaḥprāptasāyaṃsambandhānuvādaḥ
ataḥ
“yukte śaśini bhuñjīta yadi na syānmahāniśā |”
itivat mahāniśāparityāgena dvitīyāhorātrasya pradoṣaprahare
rātriśeṣe vā pāraṇāṃ kariṣyati
natu tithibhānte ca pāraṇamiti pāraṇakarttavyatāparaṃ yena
tadantaeva vidhiḥ | kiṃ tarhi ? nakṣatre ca tithau ca varttamāne
na kuryyāditi tātparyyaṃ tatraiva doṣaśruteḥ | rāgaprāptabhojanānuvādena vā tithinakṣatretarākāle kuryyāditi vidhiḥ | sa ca
rātriśeṣabhojane'pi aviruddhaḥ | tṛtīya evāhani pāraṇaṃ kariṣyate'pare'hanītivanniyamābhāvāt
“aṣṭamyāmatha rohiṇyāṃ na kuryātpāraṇāṃ kvacit |”
ityanena ekavākyatvāt
tithibhānte ca pāraṇamiti nānyatra pravarttate | ataḥ saptamyādyupavāse paradine saptamīnirgamapratyavekṣaṇamanālambanameva
77.1.28
rohiṇyaṣṭamyāñcopavāse vārādidoṣo nāsti sāmānyaniṣedhasya vārādinimittopavāsaviṣayatvāt, viśeṣaniṣedhasya ekādaśyekavākyatvāt, rohiṇyaṣṭamīvrate ca viśeṣaniṣedhasyādarśanāt
tasmādyadā'rddharātre saurabhādre'ṣṭamī kṛṣṇā rohiṇyā saṃyutā,
tadaiva devasya janmadinam
“tatrārccanamupavāsaṃ
kṛtvā mucyeta sakalapāpebhyaḥ
tadahani saptamyanalau
tithinakṣatre na doṣakare†
tathā śuklatrayodaśīkṛṣṇapratipadubhayapakṣadaśamīnāṃ yugmābhāvāt‡ vṛddhihrāsādinā pūjyatvaṃ sthitam
tathā baudhāyanaḥ
“kharbbo darpastathā hiṃsā trividhaṃ tithilakṣaṇam
kharbbadarpau parau grāhyau hiṃsā syātpūrvvakālikī ||”
kharbbaḥ samatā, yataḥ prabhṛti pūrvvadine prārabdhā paradine ca
tāvatyeva samāptiḥ | darpo vṛddhiḥ, paradine'dhikakālena samāptiḥ
hiṃsā kṣayaḥ, paradine nyūnakālena samāptiḥ
tathā
“varddhamānasya pakṣasya udayā gṛhyate tithiḥ
yadā pakṣaḥ kṣayaṃ yāti tadā syādāparāhṇikī ||’
tathā
“varddhamānasya pakṣasya udayā pūjyate tithiḥ
sā tithistadahorātraṃ chede tvastamanamprati ||”
tithivṛddhihrāsābhyāmeva paraṃ pakṣasya vṛddhihrāsāviti tathoktam
tathā smṛtisamuccayavacanam
“ṣaṇmuhūrttā na karttavyā yā tithiḥ kṣayagāminī
trimuhūrttāpi karttavyā yā tithirvṛddhigāminī ||”
tathā
“yasyāṃ tithāvabhyudiyāt sūryyastu trimuhūrttakaḥ
yāgadānajapādibhyaḥ phaleṣustāmupakramet ||”
tadevamādivacanānāṃ yugmatithipūjyatāvidhivirodhāt yathoktatithitrayaviṣayatvaṃ sthitam
sambhrameṇa tu
“śuklapakṣe tithigrrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ
kṛṣṇapakṣe tithigrrāhy↠yasyāmastamito raviḥ ||”
iti paṭhitvā
77.1.29
“varddhamānendupakṣasya udayā pūjyate tithiḥ
yadā candraḥ kṣayaṃ yāti tadā syādāparāhṇikī
sā tithyastadahorātraṃ yasyāmabhyudito raviḥ
varddhamānendupakṣe syāddhānau tvastamanamprati ||”
iti paṭhitam
varddhamāna induryyasmin pakṣe sa varddhamānendupakṣaḥ śuklaḥ | anyastu
kṛṣṇaḥ | tenānayorapi śuklakṛṣṇapakṣavacanatvāt daivapitrakāryyaparatvam | daivasya pūrvāhṇe pitryasya cāparāhṇe vidhānāt
yattu viṣṇudharmottaravacanam
“sā tithyastadahorātraṃ yasyāmabhyudito raviḥ
tayā karmāṇi kurvīta hrāsavṛddhī na kāraṇam ||”
tadyugmatithiviṣayameva
ayugmaviṣayatve vṛddhihrāsādivacanaṃ nirvviṣayaṃ syāt | tena
daśamyāṃ tithau samatve vṛddhau vā paradine pūjyatā | kṣaye pūrvvadine
tatra samatve vṛddhau vā yadi pūrvvadinaeva hastāyogaḥ bhaumavāraḥ
kṣīyamāṇāyāṃ vā paradine tadā saiva daśaharā tithiriti lokānāmapratipattiḥ asmaduktanyāyānusāriṇaiva
tasmādubhayadine prāptau kutra kriyā iti sandehe yugmatithiṣu
yugmavacanaṃ ayugmāsu tu vṛddhiśrāsādivacanam | ekatra prāptau
dvayamapi nivarttate | ekatraiva nakṣatrādidarśanācca karttavyasya kutreti
sandehābhāvāt | tadastu prakṛtamanusarāmaḥ
aruṇodayakālīna saptamī aṣṭamīviddhāpi snānārghadānārthaṃ
grāhyā iti siddham
yacca daivameva kiyadivā kiyacca rātrau karttavyam yathā manorathadvitīyāyāṃ divā vāsudevārcanaṃ rātrau candrodaye'rghadānam naktaṃ
tu bhojanādikam
yathā viṣṇudharme
“devamabhyarcya puṣpaiśca dhūpadīpānulepanaiḥ
udyataścaiva bālendordadyādarghaṃ samāhitaḥ
naktaṃ bhuñjīta ca naro yāvattiṣṭhati candramāḥ
77.1.30
astaṃ gate na bhuñjīta vratalopabhayānnaraḥ ||”
astaṃ gate candre ityarthaḥ
yathāca padmapurāṇam
“divā rātrau vrataṃ yacca evameva tithau smṛtam
tasyāmubhayayoginyāmācarettadvrataṃ vratī ||”
atra ca pratipadyuktāpi dvitīyā kammārthaṃ divā ca rātrau ca yadā
labhyate tadā na yugmādaraḥ kāryyaḥ | dvitīyātṛtīyāyugmadine
tatkarmmocitadvitīyākālasyābhāvādityarthaḥ
yattu devalavacanam
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānavratādiṣu
yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti divākaraḥ
sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānādikarmmasu ||”
dināntare cāstamayasambandhinī saptamyeva tadā divārātrau yaddṛtaṃ
tanna ṣaṣṭhīsaptamībhyāṃ samāpyaṃ, rātriyugme yugmabhāvāsambhavāt
na ca paradine rātrau aṣṭamīkāle saptamīkāryyāpatteḥ
atha rātriyugme'pi yugmavacanaṃ pravarttate, naitadapi udayāstasambandhinyāmeva yugmaparatithau tatkāryyaṃ na syāt | tithyantareṇa
rātrau vyastatvāt | na bhavatu iti cenna bhavatānmate sākalyavacanena
udayasambandhinyāḥ kāryyeṣu astasambandhitithividhānāt | udayasambandhavirahiṇyāḥ kāryye anyatithividhānābhāvāt kāryyāniṣpatteḥ
asmanmate tu divāyugme sati yugmatithividheḥ taccheṣatvācca
divāvyastanindāyāḥ, divāyugmabhāve tu tasminnevāhani udayāstavyāpitithiprāptau sandehābhāvāt yugmatithividhānasyāpravṛttau
rātrivyastatve'pi aninditatvāt, aninditatitheśca “sā tithistadahorātra”miti sākalyapratipādanāt udayāstamayayoginyāṃ
77.1.31
sakalakarmasiddherna virodhaḥ | yadapi rātrāveva devārśvanacandrārghadānanaktabhojanapradhānabhūtaṃ karmma karttavyam tatra niśrāsambandhinī
tithirgrāhyā tatrāpi na yugmagrahaṇañcoditam | evaṃ nyāyaprāptamevārthaṃ smarati jābāliḥ
“ahaḥsu tithayaḥ puṇyāḥ karmmānuṣṭhānato divā
naktādivratayoge tu rātriyogo viśiṣyate ||”
asyārthaḥ | divākarmānuṣṭhāne karttavye'nuṣṭhānāya ca ahaḥsu
yāstithayaḥ tāḥ puṇyāḥ karmārthaṃ grāhyāḥ | anuṣṭhānata iti
saptamyāstasin caturthī vā | “naktādivratayoge tvi”ti niśāsādhyakarmopalakṣaṇam | tatra niśāyoga eva yugmādviśiṣyate
caturthyāṃ naktasādhyasya yugmagrahaṇe pañcamyāṃ tatkṛtaṃ syāt tṛtīyādivase ca rātrau caturthyagrahaṇe svakāla eva vrataṃ syāt ityayaṃ pakṣo
yugmādviśiṣyate
yacca svalpayoglokenātroktam yugmādarasyoktatvāt yugmavyatikrame doṣaśruteḥ tataścaikādaśyāmupavāse devapūjā'gnihavanaṃ brāhmaṇatarpaṇānuṣṭhānam avirodhāddivārātrau prasaktaṃ tadarthamāha “divā ca
tithayaḥ puṇyāḥ” tathā naktamapi muhūrttonedine vihitamasti
nakṣatradarśane ca tatra “rātriyogo viśiṣyate” iti
bṛhadyoglokenāpyuktam “yugmavyatikramadoṣaśruteḥ ayugmadaśamyāditithiṣvetadavagantavyam | athavā ekadivasīyabhaumadvādaśyādivrateṣvahorātrasādhyeṣu na yugmādara iti vyatikrame doṣaśrute”rityantaṃ tadayuktam dinadvaye'pi karmmayogyakālaprāptau sandehanirṇayārthatvādayugmavacanasya tatraiva vyastanindārthavādasya varṇitavāt
kimidaṃ pratikṣaṇamamīmāṃsakavacanaṃ “vyatikrame doṣaśrute”riti
yacca divārātrau pūjādikarmaprasaktau divāvidhiriti tanna
77.1.32
“ahaḥsudive”tipadayoranyatarānarthakyāt
yacca rātrinaktaprāśastyārtham uttarārddhavarṇanaṃ tadapi nopapadyate
ādipadānarthakyāt
yaccāyugmatithiviṣayatvamuktaṃ tadapyasaṅgatam tatrāpi vṛddhihrāsādivacanena pratitithīnāṃ yugmavacanenaiva anyataradine pūjyatāvadhāraṇāt tadvirodhāt kathaṃ tatrāpraveśo'sya | tadyaitadvacanānurodhena vṛddhihrāsādikamanādṛtya niśāyoginyā naktādivrateṣu grahaṇaṃ, naitat yugmatithiṣvapi tadvacanādareṇa asya pravṛttisambhavāt
kiñca vihitatithikālānurodhena hyetadvacanaṃ tatra yugmatithāvetadvacanasyāpravṛttau tatkālavidhibādhā syāt iti tadanugrahaṇārthaṃ sarvvatithiṣveva “ahaḥsu tithayaḥ puṇyā” ityādi vacanaṃ
pravarttate
yacca ekadivasīyabhīmadvādaśyādiviṣayatvamasya vacanasyoktaṃ
tatra yugmātikrama iti tadapyasaṅgatam yugmasākalyavacanadvayapravṛtteḥ kathaṃ bhīmadvādaśīṃ parityajati tatrāpi tayoraviśeṣāt
“tasmādahaḥsu tithayaḥ puṇyā” ityādiḥ pūrvvoktaeva arthaḥ
yadapyuktaṃ yoglokena “ārabdhavārṣikādivrateṣu yugmānatikrameṇa karmmānuṣṭhāna”miti tadapyahṛdayaṃ vyākhyātam
yadyevaṃ vadato'yamabhiprāyaḥ—dīrghakālīnasaṃvatsarādisādhyeṣveva yugmavidhirnānveti, tadaikadivasīyasnānadānavratādiṣu
yugmavidherapravṛtteḥ māghīsaptamīprabhṛtiṣu kathaṃ yugmādaraṃ bhaṇasi
athāviśeṣeṇāsya sarvvatra pravṛttiḥ tarhiṃ vārṣikādivrateṣu yugmānatikrameṇa karmmānuṣṭhānaṃ vaktavyaṃ kathaṃ sarvvatraivānatikramaṇīyatvāt
tathā yadaparamuktam “ṣaṣṭhyādiyugmeṣu prātarādikāle vā vratagrahaṇaṃ saṅkalpaḥ prātaḥprāptau prāśastya”miti tadapi aprāmāṇikam
77.1.33
“prātaḥ saṅkalpayedvidvānupavāsavratādiṣu” | iti prātareva
saṅkalpavidhānāt, vihitañcet tadā prāśastyam iti katham ?
na ca bhaumadvādaśyādau kālāntare'pi saṅkalpaśruteḥ na prātarniyama iti vācyaṃ “prātaḥ saṅkalpaye”diti sāmānyavidheḥ viśeṣavihitakālāntarānavaruddhaviṣayatvāt padāhavanīyavat | na ca
bhaumadvādaśyādiṣviva atrāpi prātaritarakālaśrutiḥ
tasmādyugmalokavacanam ālocyamānaṃ nirālambanaṃ bhavatīti
tathā vāreṇa sūryyasaṃkramaṇena nakṣatrayogena vā mukhyatvaṃ na yugmamapekṣate
tathā bhaviṣye
“śuklapakṣasya saptamyāṃ yadā saṅkramate raviḥ
mahājayā tadā syādvai saptamī bhāskarapriyā
snānaṃ dānaṃ tathā homaḥ pitṛdevādipūjanam
sarvvaṃ koṭiguṇaṃ proktaṃ bhāskarasya vaco yathā
śuklapakṣasya saptamyāṃ yadarddhantakaro bhavet
tadā sā syānmahāpuṇyā saptamī pāpanāśinī
tasyāṃ sampūjya deveśaṃ citrabhānuṃ divākaram
saptajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ ||”
karo hastaḥ
tatra vārasaṅkramaṇayorekadivasīyatvena saṃśayābhāvānna yugmavacanam | nakṣatrasyāpyekadinasambandhe evameva | dinadvayasambandhe
tu sati sandehe snānādau yugmavidhiḥ | vratādau tvanyathā
yathā viṣṇudharmottare
“upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ yenāstaṃ yāti bhāskaraḥ
yatra vā yujyate rātrau niśīthe śaśinā saha ||”
rātrau nakṣatrasya vīryyavattvāt
na ca “ghaṭikārddhaṃ tribhāgaṃ vā” iti alpabodhe'pi vyastasya
ninditvāt
“nāgo dvādaśanār̤ībhirddik pañcadaśabhistathā
bhūtāṣṭadaśanār̤ībhirddūṣayantyuttarāṃ tithim ||”
“nāgaḥ” pañcamī | “dik” daśamī | “bhūtā” kṛṣṇacaturddaśī
77.1.34
na ca “ghaṭikārddha”miti vacanaṃ paratathidūṣakapañcamyāditrayavyatiriktatithiviṣayamityapi vācyam
“muhūrttenāpi saṃyuktā daśamyaikādaśī tu yā
tāmupoṣya naro mohātsukhe dharme ca mucyate ||” iti
kūrmapurāṇasya daśamyā muhūrttamātrayogenāpi apūjyatvadarśanāt
atra kasyacitsamādhānam “alpavedhenāpūjyatve dvādaśanār̤ikādivedhavacanaṃ doṣabhūyastvārtham | vyastaniṣedhe hi sati doṣalpatvamahattvābhidhānaṃ yuktam |”
sa ca prāgeva dūṣitaḥ | kintu yugmavidhiśeṣo'yamanuvādaityuktam | svalpayoglokena tithivṛddhihrāsāditirṇaya ityuktam
“ghaṭikārddhaṃ tribhāgaṃ vā” iti nindānuvādo'yam | anyathā
“nāgo dvādaśanār̤obhi”rityādyanarthaka syāt iti punaramāvāsyāprakrame darśitam
“svalpakāliko'pi vedhaḥ vedha eva | yathā “ghaṭikārddha”miti
likhitvā uktam “yattu nāgo dvādaśanār̤ībhiriti taddoṣabhūyastvakhyāpanārthaṃ sarvvatra vedhamātrasya śrutatvāditi |” tatpūrvvāparavirodhādeva heyam | kimatra dūṣaṇāntareṇa
kiñca alpavedhenāpi viddhāyā anaṅgatvāt tatrānuṣṭhānaprasattyabhāvāt niṣedhānupapattiḥ | kuto dvādaśanār̤ikādidoṣabhūyastvam | ato'saṅgatameva vacanam
abhrūkenoktaṃ “nāgo dvādaśanār̤ībhi”rityādi divyaśrāddhaviṣayam
tathāhi dharmmaḥ
“devānuddiśya yacchrāddhaṃ kriyate pitṛtṛptaye
haviṣyeṇa viśiṣṭena dvādaśyādiṣu yatnataḥ ||”
etaddivyaśrāddham
tatra
“pūrvvāhṇe daivikaṃ śrāddhamaparāhṇe tu paitṛkam
ekoddiṣṭantu madhyāhne vṛddhiśrāddhantu sāgnikam ||”
tena dvādaśanār̤īnāṃ pūrvvoktabhaṅgahetutvāt tadviṣayatvamasya†
atha durgotsavakāryyam
cāndramase'śvayuji sādhitaṃ pūrvvam
77.1.35
āropārcchananirgamasamayastvālaucyatāmadhunā
tatra bhagavatīpurāṇe
“kanyāyāḥ kṛṣṇapakṣe tu pūjayitvāībhe divā
navamyāṃ bodhayeddevīṃ gītavāditraniḥsvanaiḥ
śuklapakṣe caturthyāntu devīkeśavimocanam
prātareva tu pañcamyāṃ snāpayetsuśubhairjalaiḥ ||”
kanyāyāṃ cāndrabhādrīyakanyā sambandhikṛṣṇapakṣe ityarthaḥ | amalimlucabhādrapadakṛṣṇapakṣasya kanyā sambandhāvyabhicārāt | na tu
kanyākṣaṇa eva devīprabodhaniyamaḥ | kṛṣṇapakṣīyadaśamyādiṣu
kanyāsaṃkrāntau tatpūrvvabhūtāyāmeva navamyāṃ devīprabodhasya niyatatvāt | na ca kanyāśeṣapakṣanavamyāmeva kasmānna tatkriyate iti
vācyam dviṣāḍhaṃ vinaiva tulāyāṃ durgotthānāpatteḥ | na vā
cāndrasaure vā āśvine tadbhavet
āha vyāsaḥ
“ārdrāyāṃ bodhayeddevīṃ mūlena tu praveśayet
uttareṇārccanaṃ kṛtvā śravaṇena visarjayet ||”
āharaṇakarmmatayā upāttā śākhaiva “pūjayitvā” ityatrāpi karmmatayā sambadhyate
atha liṅgapurāṇam
“saptamyāṃ patrikāpūjā aṣṭamyāñcāpyupoṣaṇam
pūjā ca jāgarañcaiva navamyāṃ vidhivadvaliḥ
sampreṣaṇaṃ daśamyāñca krīr̤ākautukamaṅgalaiḥ
nīrājanaṃ daśamyāntu bahuvṛddhiphalaṃ mahat ||”
patrikā vilvaśākhā | tasyāḥ pūjā na tu tayā pūjā | “mūlena
saphalā”mityanenaikavākyatvāt | anāhṛtāyāḥ pūjānupapatterāharaṇamapi saptamyāmeva kāryyam kālāntarasyānupādānāt
evañca liṅgapurāṇena tithikalpo darśitaḥ vyāsena tu nakṣatrakalpo melake tu ubhayānupālanamiti melakādaraḥ | na tu saptamīmūlayoryoge patrikāpraveśa iti vacanamasti
na ca vacanadvayaikavākyatayā ayamartho bhavatu iti vācyam
pratisaṃvatsaraṃ niyamenāprāpteḥ
ataeva bhaviṣyapurāṇam
First 35 of 59 passages. Read on
Linked texts (14)
- Bṛhatsaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Varāhamihirasaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Kṛtyamahārṇava — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Samayapradīpa (Śrīdatta Upādhyāya) — Śrīdatta Upādhyāya, Sanskrit
- Samayapradīpa — Viṭhṭhaladīkṣita, Sanskrit