Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 2.4

Nirṇayasindhu 2.4

Language
Sanskrit

2.4.1

" tatraiva vyāsaḥ- "sinīvālī kuhūrvāpi yadi
somadine bhavet | gosahasraphalaṃ dadyātsnānaṃ vai mauninā kṛtam ||" hemādrau bṛhanmanuḥ"śravaṇāśvidhaniṣṭhādrrānāgadaivatamastake | yadyamā ravivāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate ||"
nāgaṃdaivatamaśleṣā | mastako mṛgaśiraḥ | prathamapāda ityanye | sa ca sarveṣām || ayeṣṭikālaḥ gobhilaḥ-“pakṣāntā upavastavyāḥ pakṣādayo'bhiyaṣṭavyāḥ' iti | upavāsonvādhānam | tatra madhyāhne tatpūrvaṃ vā parvapratipatsaṃdhau taddine yāgaḥ | "pūrvāhne vātha madhyāhne
yadi parva samāpyate | upoṣya tatra pūrvedyustadaharyāga iṣyate ||" iti laugākṣivacanāt
tatra dvedhā vibhāgaḥ-"āvarttanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ | madhyāhnastu tayoḥ saṃdhiryadāvartanamucyate" iti madanaratne vacanāt || madhyāhnādūrdhvaṃ saṃdhau mādhavamate pare'hni yāgaḥ
"aparāhne'tha vā rātrau yadi parva samāpyate | upoṣya tasminnahani śvobhūte yāga iṣyate"
iti laugākṣiṇokteḥ || hemādristvaparāhnasaṃdhāvapi paradine pratipaccaturthāṃśe candrodaye ca
sati dvitīyādviṣvatyantakṣaye sati pūrvedyuryāgaḥ "parvaṇoṃśe dvitīye tu yaṣṭavyaṃ tu dvijātibhiḥ | dvitīyāsahitaṃ yasmāddūṣayaṃtyāśvalāyanāḥ " iti
dvitīye tviti kaimutikanyāyena turyāṃśaparam | turīyetviti śūlapāṇau pāṭhaḥ spaṣṭārtha eva
tathā--“bhūtā pañcadaśī pūrṇā dvitīyā kṣayagāminī | carudiṣṭiramāyāṃ syādṛte kavyādikī kriyā'' iti baudhāyanavacanāccetyūcivān || madanaratnepi--“caturdaśī caturyāmā

2.4.2

amāvāsyā na dṛśyate | śvobhūte pratipaccetsyātpūrvā tatraiva kārayet'' iti || yattu mādhavaḥ--“yastu vājasaneyī syāttasya saṃvidhinātpurā | na kāpyanvāhitiḥ kiṃtuḥ sadā
saṃdhidine hi sā '' ityāha | yacca kālādarśapyuktam-“āvartanādadhaḥsaṃdhiryadyanvādhāya
taddine | pareriṭirityāhurvimā vājasaneyinaḥ'' iti | yacca madanaratne-“madhyāṃdinātsyādahanīha yasmin prākparvaṇaḥ saṃghiriyaṃ tṛtīyā | sā kharvikā vājasaneyimatyā tasyāmupoṣyātha paredyuriṣṭiḥ '' iti | etat paurṇamāsīparamiti tatraiva | āvartanordhvamarvāgastādrātrau vā samāptau dve, madhyāhnādarvāk samāptau tṛtīyetyarthaḥ || tatkarkabhāṣyedevajānīśyanantabhāṣyādisakalatacchākhīyagranthavirodhād vṛddhānādarāccopekṣyam | paurṇamāsyāṃ viśeṣamāha kātyāyanaḥ-“saṃdhiścetsaṃgavādūrdhva prāk paryāvartanādbhaveḥ | sā paurṇamāsī vijñeyā sadyaskālavidhau naraiḥ || '' amāyāṃ viśeṣamāha baudhāyanaḥ “ dvitīyā trimuhūrtā cet
pratipadyāparāhnikī | anvādhānaṃ caturdaśyāṃ parataḥ somadarśanāt ||”kātyāyanaśca-“yajanīye'hni somaśceddāruṇyāṃ diśi dṛśyate | tatra vyāhṛtibhirhutvā daṃḍaṃ dadyādvijātaye' iti | etacca
baudhāyanavājasanethiviṣayam || taittirīyaśrutau tu candradarśane'pi yāga uktaḥ
amāyāṃ candradarśanepi yāganirṇayaḥ
“eṣā vai sumanānāmeṣṭiyā̍mabhyajānan | paścāccandramā abhyudetyasminnevāsmai lokedhukaṃ

2.4.3

bhavati” iti | śrutyantare'pi-‘yadahaḥ paścāccandramā abhyudeti tadaharyajannimām̐llokānabhyudeti' iti | idaṃ bahuvṛcāpāstambaviṣayam || madanaratnepyevam | āpastambabhāṣyārthasaṃgrahepyevam || ataḥ pakṣadvayasya svasvasūtrādvayavastheti tattvam || 'dūṣayantyāśvalāyanāḥ'
iti tu pūrvāhnasaṃdhiviṣayamiti mādhavaḥ || śeṣaparvaṇīṣṭau viśeṣamāha mādhavīye gārgyaḥ- :
“pratipadyapraviṣṭāyāṃ yadi ceṣṭiḥ samāpyate | punaḥ praṇīya kṛtsneṣṭiḥ karttavyā yāgavittamaiḥ||”
gṛhyāgnernāyaṃ niyama iti madanapārijātaḥ || evaṃ parvāntyāṃśaḥ pratipadaśca trayoṃ'śā yāgakāla uktaḥ || kacit pratipattṛtīyāṃśe'pi yāgaḥ-“saṃdhiryadyaparāhne syādyāgaṃ prātaḥ parehani
kurvāṇaḥ pratipadbhāge caturthepi na duṣyati” iti vṛddhaśātātapokteḥ || etatpūrṇimāparamiti
madanaratne || parvaṇi pratipadaḥ kṣayasya vṛddheścārddhaṃ prakṣipya saṃdhirjñeyaḥ | tadāha mādhavaḥ-“vṛddhiḥ pratipado yāsti tadardhaṃ parvaṇi kṣipet | kṣayasyārdhaṃ tathā kṣiptvā saṃdhirnirṇayitāṃ sadā"
iti || kātyāyanopi-“parehni ghaṭikā nyūnāstathaivābhyadhikāśca yāḥ | kṣitvā tadardhaṃ pūrvasmin hrāsavṛddhī prakalpayet” iti || evaṃ smārtasthālīpākopi jñeyam || tatreṣṭisthālīpākānvādhānagṛhapraveśanīyahomānantarabhāvinvāṃ paurṇamāsyāṃ prārambhaṇīyau, na tu darśa
malamāsādāvapyārambhaḥ
yadyārambhe malamāsapauṣamāsaguruśukrāstādi bhavati tadāpyārambhaḥ kāryaḥ || yāni tu"uparāgodhimāsaśca yadi prathamaparvaṇi | tathā malimluce pauṣe nānvārambhaṇamiṣyate

2.4.4

gurubhārgavayormauḍhye candrasūryagrahe tathā ||" iti saṃgrahavacanāni || tāni ālasyādinātikrāntaśuddhakālaprārambhaviṣayāṇi || "nāmakarma ca darśeṭiṃ yathākālaṃ samācaret | atipāte sati tayoḥ praśaste māsi puṇyabhe ||" ityaparārke gargavacanāditi prayogapārijāte
uktaṃ caitat prayogaratne bhaṭṭaiḥ || kālādarśa tu-'nāmakarma ca jāteṣṭim' iti pāṭhaḥ| yājñikāstu-“ādhānānantarā paurṇamāsī cenmalamāsagā | tasyāmārambhaṇīyādīnna kurvīta
kadācana ||" iti trikāṇḍamaṇḍanavacanācchuddhakāla eva vibhraṣṭeṣṭiṃ kṛtvārambhaṃ kuryādityāhuḥ || kālādarśa smṛtisaṃgrahepi-“ārambhe darśapūrṇeṣṭyoragnihotrasya cādimam | pratiṣṭhāḥ
pañcakarmādyā malamāse vivarjayet ||" iti
vikṛtīṣṭinirṇayaḥ
atha vikṛtīṣṭiḥ | tatrāpastambaḥ-'yadīṣṭyā yadi paśunā yadi somena yajeta so'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā' iti || atra prakṛtitaḥ kāle siddhepi sadyaskālatā vidheyā
tṛtīyāyāṃ sāṅgattvenokteḥ || atra paurṇamāsyamāvāsyāśabdābhyāṃ tadantyakṣaṇo gṛhyate | tena
tadgatyahorātre ityarthamāha rāmāṇḍaraḥ || mādhavopi-'iṣṭyādivikṛtiḥ sarvā parvaṇyevetinirṇayaḥ' iti | atra viśeṣamāha trikāṇḍamaṇḍanaḥ kātyāyanaśca-"āvartanāt prāgyadi parvasaṃdhiḥ kṛtvā tu tasmin prakṛtiṃ vikṛtyāḥ | tadaiva yāgaḥ parato yadi syāttasminvikṛtyā prakṛteḥ paredyuḥ || ” iti || dhūrtasvāmyādayopyevamāhuḥ | 'yadīṣṭyeti sāṅgāyā
vikṛteḥ parvakālatvādāvartanāt prāk saṃdhau saṃdhimabhito yajeta' iti prakṛteḥ pratipadi

2.4.5

samāptiniyamāt prakṛtyantarapratipadi vikṛtyayogāt pūrvedyurvikṛtirityuktaṃ tantraratne pārthasārathinā yadyapi-'prakṛteḥ pūrvatvādapūrvamante syāt ' ityāpastambenoktam || tathāpi hetuvādena śrutimūlatvābhāvāt 'aṅgaṃ vā samabhivyāhārāt ' itivadaprāmāṇyamiti tadāśayaḥ || āgrayaṇe tu viśeṣaṃ vakṣyāmaḥ || anvārambhaṇīyā tu caturdaśyāṃ kāryeti hiraṇyakeśivṛttau mātṛdattaye || anyeṣāṃ parvaṇyeva || paśau some ca kālāntaramapyāha baudhāyanaḥ‘amāvāsyena vā haviṣeṣṭvā nakṣatre ca ' iti || śuklapakṣe kṛttikādiviśākhānteṣu devanakṣatreṣviti keśavasvāmī vyācakhyau
cāturmāsyeṣvapi iṣṭyārambhanirṇayaḥ
cāturmāsyeṣvapi dvādaśāhayathāprayogapakṣayornakṣatreṣvapyārambhaḥ || yāvajjīvatsāṃvatsaraprayogayostu phālgunyāṃ caitryāṃ vārambhaḥ || paśau tu viśeṣamāha kātyāyanaḥ-“ardhādahno bhavati
niyataṃ parvasaṃdhiḥ parastātkṛtvā tasminnahani tu paśuṃ sadya eva dvahaṃ vā | ārabhyātha
prakṛtiratha cetparvasaṃdhiḥ purastātkṛtvā tasminprakṛtimatha tu syātpaśuḥ sadya eva || "
adhikārapaśustvagnīṣomīyeṇa savanīyena vā samānatantro vā kārya iti trikāṇḍamaṇḍanaḥ
some tvāhāpastambaḥ-“amāvāsyāyāṃ dīkṣāyajanīye vāmāvāsyāyāṃ yajanīye vā
sutyamahaḥ, paurṇamāsyā dīkṣāyajanīye vā paurṇamāsyāṃ yajanīye vā sutyamahaḥ ||” iti
lāṭyāyanasūtrepi-‘pūrvapakṣasya prathame'hani dīkṣeta dṛṣṭvā vā nakṣatrayoge ca’ iti || pūrvapakṣaḥ
śuklapakṣaḥ | nakṣatrayoge ceti| ayamarthaḥ-‘caitryādipūrṇimā yāścitrānakṣatrayoge dīkṣeta’ iti
ādhānakālanirṇayaḥ

2.4.6

ādhānaṃ tu parvaṇi nakṣatreṣu coktam | tatra parva naktaṃ ‘gārhapatyamādadhīta’ ityādikarmakālavyāpi grāhyam || dinadvaye tattve paraṃ grāhyam | saṃkalpasya parvaṇi lābhāt | pūrvatra nakṣatrayoge
tadeva grāhyam || yatra trīṇi sannipatitānyartunakṣatraṃ ca parva tatsamṛddhaṃ ‘vipratiṣedhe ṛturnakṣatraṃ ca balīyaḥ’ iti hiraṇyakeśisūtrāt || ṛtuḥ ‘vasaṃte brāhmaṇo'gnīnādadhīta’ ityādiḥ
reṇukārikāyāṃ tu “māghādipañcamāseṣu śrāvaṇe vāśvine tathā | mārgaśīrṣe śuklapakṣe ādhānamatha kārayet ||” ityuktam || atra mūlaṃ mṛgyam || ādhānanakṣatrāṇi tvāpastambasūtre‘kṛttikārohiṇīmṛgaśīrṣapunarvasupuṣyapūrvottarāpūrvāṣāḍhottarāṣāḍhā hasta citrā viśākhā'nurādhāśravaṇottarābhādrapadā’ iti || somapūrvādhāne viśeṣamāhāpastambaḥ-‘somena yakṣyamāṇa
ādadhāno nartūnsamīkṣeta na nakṣatram’ iti || atra prakaraṇādādhānakālabādhaḥ | tena somasya
vasaṃtakālatā na bādhyata iti rudradattavṛttau nārāyaṇavṛttau coktam || tantraratne vārtike ca‘te vā ete ubhaye apahatapāpmāno ṛtavaḥ | eṣa vā udyannāditya eṣāṃ pāpmanopahantā
yaddevainaṃ kadācana yajñamupanamedthādadhīta’ ityatrottarāyaṇarūpaṃ daivaṃ dakṣiṇāyanarūpaṃ ca pitryamityubhayamṛtutrayaṃ somādhāne śatapathe viśiṣya vihitam | tadekavākyatayā śākhāntarepi‘nartūnsamīkṣeda’ ityatra somakālabādha eva | ādhānakālabādhasya-‘yaddevainaṃ śraddhopanamettadādadhīta’ ityasyāṃ śākhāyāṃ vākyāntareṇāsiddhatvātsomakālabādhārthamevedamityuktam
dhūrtasvāmī tu--'somasyāpi ya ṛtustasyāpi na sūryet' iti : likhannādubhayakālabādhaṃ

2.4.7

manyate || śrīrāmāṇḍārastu--'kālāntaravidhānaṃ vā sarvakālā'nādaro vā' iti pakṣadvayamuktavān | tatrādye kṛttikādikālāntarasya yathādhāne vasantādyabādhena vidhānam
tathā--'somepyudagayanapūrvapakṣapuṇyāhasaṃnipāte yajñakālāṃnādeśaḥ' iti chandogasūtroktodagayanabādhena somābhisaṃdhirūpakālāntaravidhānādudagayanaṃ tvapekṣata ityuktam
dvitīyapakṣe tu 'yadaivainaṃ yajña upanamet ' iti sarvakālāṃnādara uktaḥ iti bhāradvājasūtrātsarvaśabdasya ca 'viśvajitsarvapṛṣṭhaḥ' itivadvayoraprayogāt sarvakālabādha iti || tena dakṣiṇāyanepi bhavatītyuktam || ṣaḍgurubhāṣye devatrātabhāṣye tantraratne ca ṣaṭsapi ṛtuṣu bhavatītyuktamiti dik
darśaśrāddhakālaḥ
śrāddhe tvamāvāsyā tredhāvibhaktadinatṛtīyāṃśe yo'parāhnabhāgastadvyāpinī sāgnikairgrāhyā
“piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate | vāsarasya tṛtīyāṃśe nātisaṃdhyāsamīpataḥ || ” iti kātyāyanokteḥ || “ darśaśrāddhaṃ tu yatproktaṃ pārvaṇaṃ tatprakīrtitam | aparāhne pitṝṇāṃ ca tatra dānaṃ praśasyate || ” iti śātātapokteśca || dinadvaye tatra sattve
sarvāparāhnavyāpī darśo grāhyaḥ || 'yadyubhayedyureva vihitaḥ sarvāparāhnasthitaḥ' iti
dīpikokteḥ || yattu kārṣṇājiniḥ- "bhūtaviddhāmamāvāsyāṃ mohādajñānatopi vā | śrāddhakarmāṇi ye kuryusteṣāmāyuḥ prahīyate ||" iti | tadaparāhne caturdaśīvedhaparamiti
śrāddhahemādriḥ || aparāhnavyāptiparamiti mādhavaḥ || 'dinadvaye'parāhnavyāptyabhāveṃ'śato
vyāptau ca tithikṣaye pūrvā' iti hemādriḥ | "yadā caturdaśīyāmaṃ turīyamanupūrayet | amāvāsyā kṣīyamāṇā tadaiva śrāddhamiṣyate ||" iti kātyāyanokteḥ

2.4.8

caturdaśyāścaturthaṃ yāmaṃ darśaḥ pūrayet | caturdaśī yāmatrayaṃ syādityarthaḥ || kṣīyamāṇā paradine'parāhnavyāpinī netyarthaḥ || vyatirekamāha- "vardhamānāmamāvāsyāṃ lakṣayedapare'hani | yāmāṃstrīnadhikānvāpi pitṛyajñastato bhavet ||" tataḥ śrāddhaṃ ca || dinadvaye'parāhnavyāptyādau tithivṛddhau ca hārītaḥ- "trimuhūrtā ca kartavyā pūrvā kharvā ca bahvṛcaiḥ| kuhūradhvaryubhiḥ kāryā yatheṣṭaṃ sāmagītibhiḥ ||" trimuhūrtābhāve tu pūrvā netyarthaḥ
piṇḍapitṛyajñaḥ
piṇḍapitṛyajñastu kātyāyanairyāgadinātpūrvedyuḥ kāryaḥ 'pūrvo vā'ṅgatvāt piṇḍapitṛyajñaḥ 'iti
tatsūtrāt || vyākhyātaṃ caitat karkācāryaiḥ pūrvaevadarśāt piṇḍapitṛyajño, na paścāt | kutaḥ
aṅgatvāt | tathā ca śrutiḥ- "tasmātpūrvedyuḥ pitṛbhyaḥ kriyata uttaramaharervānyajante"
iti | 'pūrvedyuḥ pitṛbhyo yajñaṃ niṣṛṇīya mātardevebhyaḥ pratanute' iti ca tena tanmate aṅgamevāsau taduktam- "aṅgaṃ vāsamabhivyāhārāt" iti | tena kakarmate caturdaśīyuktadarśe
piṇḍapitṛyajña iti || śrīanantabhāṣye tu-'paredyuḥ' ityuktam || atra dvedhāpyācāro
dṛśyate || āpastambānāṃ tu paradine muhūrtarmāpa darśasattve tatraiva pitṛyajñaḥ | tadāha āpastambaḥ- "amāvāsyāyāṃ yadahaścandramasaṃ na paśyati tadahaḥ piṇḍapitṛyajñaṃ kurute" iti
asya rudradattīyā vyākhyā piṇḍairyuktaḥ pitṛyajñaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ sa ca karmāntaraṃ na tu

2.4.9

darśaśeṣaḥ | yathā vakṣyati-'pitṛyajñaḥ svakālavidhānādanaṅgaṃ syāt ' iti | 'taṃ ca yadahaścandramasaṃ na paśyati pañcadaśyāṃ pratipadi vā tadahaḥ kurute | yadahastayoḥ saṃdhiratadaharītyarthaḥ ' iti || rāmāṇḍāropyāha- 'piṇḍapitṛyajñastu parvasaṃdhimadahorātrāparāhra ' iti
ataḥ parvasaṃdhidine pitṛyajñaḥ || śatapathaśrutirapi - "yadaivaiṣa nāpurastānna paścāddṛśyatetha
pitṛbhyo dadāti " iti || parvasandhidine hi pūrvataḥ paścādvā candro na dṛśyata evetyarthaḥ
satyāṣāḍhopi pitṛyajñaṃ prakramya 'dṛśyamāne tūṣoṣya śvobhūte yajate' ityāha || hemādristu
amāvāsyāśabdastithivacana eva | pūrvoktāpastambasūtre yaduktaṃ na paśyanti iti tatra
kṣayobhipretaḥ | ataścaturdaśyāṃ candramasaśca kṣīṇatvāttadyuktadarśa pitṛyajñaḥ ' pitṛyajñaṃ tu
nirvartya vipraścandreścedagnimān ' iti manūkteḥ || "yaduktaṃ yadahastveva darśanaṃ naiti candramāḥ
tatkṣayāpekṣayā jñeyaṃ kṣīṇe rājani cetyapi ||" iti | yaduktaṃ 'dṛśyamānepi taccaturdaśyapekṣayā' iti ca kātyāyanokteḥ | 'dṛśyamānepyeke' iti gobhilokteḥ || "tasyāṃ
sandhyāgataḥ somo mṛṇālamiva dṛśyate| aparāhne kṣayastasyāṃ piṇḍānāṃ karaṇaṃ dhruvam||" iti
hārītokteścācandrakṣayakālaścoktaḥ kātyāyanena- "aṣṭameṃśe caturdaśyāḥkṣīṇī bhavati caṃdramāḥ
amāvāsyāṣṭameṃśe tu punaḥ kila bhavedaṇuḥ||" iti || tena pūrvedyureva pitṛyajña ityucivān
sampūrṇe darśaṃ ca viśeṣamāha-laugākṣiḥ-“pakṣāntaṃ karma nirvartya vaiśvadevaṃ ca sāgnikaḥ

2.4.10

piṇḍayajñaṃ tataḥ kuryāttatonvāhāryakaṃ budhaḥ ||” iti pakṣāntaṃ karmānvāyadhānam | anvāhāryakaṃ darśaśrāddham || ayameva sāgnerjīvatpitṛkasya piṇḍapitṛyajñakālo jñeyaḥ | tasyāpi
kātyāyanena homāntamanārambho vā ityāmnānāt
piṇḍapitṛyajñākaraṇe prāyaścittamāha parāśaramādhavīye kātyāyanaḥ-“pitṛyajñātyaye caiva
vaiśvadevātyayepi ca | bhojane patitānnasya carurvaiśvānaro bhavet ||” ityalam
prakṛtamanusarāmaḥ niragnikādibhistvamāvāsyāparāhṇavyāptyabhāve tu kutupakālavyāpinī
grāhyā | “bhūtaviddhāpyamāvāsyā pratipanmiśritāpi vā | pitrye karmaṇi vidvadbhirgrāhyā
kutupakālikī ||” iti hārītokteḥ || idaṃ ca niragnikādiviṣayam | “sinīvālī
dvijaiḥ kāryā sāgnikaiḥ pitṛkarmaṇi | strībhiḥ śūdraiḥ kuhūḥ kāryā tathā cānāgnikairdvijaiḥ ||” iti laugākṣivacanāt || atra sāgniraupāsanāgnirapīti madanapārijāte
uktam || kutupaścāparāhnavyāptyalābheḍanukalpaḥ- “aparāhnadvayavyāpī yadi darśastithikṣaye | āhitāgneḥ sinīvālī niragnyādeḥ kuhūrmātā ||” iti jābālinā'bhāve
vidhānāt || tena sāgnīnāṃ niragnīnāṃ vāparāhvavyāpinyeva mukhyā || tithisāmyavṛddhikṣayaiḥ samavyāptau kharvādinā nirṇayaḥ | vaiṣamyedhikā dinadvaye'parāhrasparśe kutupavyāpinīti mādhavaḥ idameva yuktam
hemādrimate kutupavyāpinyeva niragnyādermukhyā | atra sāgniraupāsanāgnirapīti madanapārijāte uktam || sinīvālī dṛṣṭacandrā | tathā ca vyāsaḥ- ‘dṛṣṭacandrā sinīvālī naṣṭacandrā kuhūḥ smṛtā ' iti || pūrvadine paradina eva vā tadvadyāpitve saiva
grāhyā | aṃśavyāpitve vaiṣamyedhikakālavyāpinī grāhyā dinadvayeṃśataḥ samavyāptau

2.4.11

tithikṣaye pūrvā vṛddhau sāmye ca parā | “tithikṣaye sinīvālī tithivṛddhau kuhūḥ
smṛtā | sāmyepi ca kuhūjñeyā vedavedāṅgavedibhiḥ ||” iti pracetovacanāt || dinadvaye sampūrṇakutupavyāptistu tithivṛddhāveva bhavatītyanantaravacanāt paraiveti || kutupastu‘ahno muhūrtā vijñeyā daśa pañca ca sarvadā | tatrāṣṭamo muhūrtī yaḥ sa kālaḥ kutupaḥ
smṛtaḥ ||” iti mātsyokteḥ || tulādānāpitṛdevaprītyarthopavāsādau tu parā grāhyetyanyatra vistaraḥ
darśe anyaśrāddhaprāptau nirṇayaḥ
darśe ca māsikavārṣikādiśrāddhaprāptau kālādarśe viśeṣa uktaḥ “darśasya codakumbhasya darśamāsikayorapi | nityasya cābdikasyāpi vārṣikābdikayorapiṃ ||”
ityuktvā | “saṃpāte devatābhedācchrāddhayugmaṃ samācaret | nimittāni yatiścātra pūrvānuṣṭhānakāraṇam” iti || atra kramo nirṇayadīpe uktaḥ-“naṣṭacandre yadā kāle
kṣayāhadivaso bhavet | vaiśvadevaṃ kṣayaśrāddhaṃ kuryāt prāgdarśakarmaṇaḥ ||”
anupanītānāṃ śūdrāṇāṃ ca śrāddhanirṇayaḥ
amāśrāddhaṃ cānupanītopi kuryāt | śrāddhaśūlapāṇau-“amāvāsyāṣṭakā kṛṣṇapakṣapañcadaśīṣu ca | ityupakramya “etaccānupanītopi kuryātsarveṣu parvasu | śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma
sarvakāmaphalapradam || bhāryābhirahitopyetat pravāsasthopi nityaśaḥ | śūdropyamantravat
kuryādanena vidhinā budhaḥ ||” iti mātsyokteḥ
amāśrāddhātikrame prāyaścittanirṇayaḥ
amāśrāddhātikrame prāyaścittamuktaṃmṛgvidhāne-“nyuṣūvācaṃ japenmatraṃ śatavāraṃ dine dine
amāśrāddhaṃ yadā nāsti tadā sampūrṇameti tat ||”

2.4.12

atra pūrvoktasāmnikapadenāhitāgniḥ smārttāgnimāṃśca gṛhyate | vicchinnāgnikādiśca niragnikaḥ || tathā ca hemādriragnaukaraṇaprakaraṇe-‘“sāgniragnāvagnistu dvijapāṇāvathāpsu vā
kuryādagnau kriyāṃ nityaṃ laukikeneti niścitam ||’’ iti smṛtivākyamudāhṛtya yastvasvīkṛtaupāsanatayā samucchinnāgnitayā bhāryāvidhuratayā vāgnirahitastasya dvijapāṇau jalādau
homa iti vyācacakṣe || madanapārijātepyevam || idameva sāgnikānagnikasvarūpaṃ sarvatra jñeyam
grahaṇanirṇayaḥ
atha grahaṇaṃ nirṇīyate || tatra candragrahaṇe yasminyāme grahaṇaṃ tasmāt pūrvaṃ praharatrayaṃ na bhuṃjīta | sūryagrahe tu praharacatuṣṭaye na bhuñjīta | ‘‘sūryagrahe tu nāśrīyātpūrvaṃ yāmacatuṣṭayam
candragrahe tu yāmāṃstrīn bālavṛddhāturairvinā ||’’ iti mādhavīye vṛddhagautamokteḥ || ‘‘grahaṇaṃ
tu bhavedindoḥ prathamādadhi yāmataḥ | bhuñjītāvartanātpūrvaṃ prathame prathamādadhaḥ ||’’ iti mārkaṇḍeyokteśca || adhi ūrdhvam | nanu candragrahe yāmacatuṣṭayaniṣedha ucitaḥ, na tu sūryagrahe
sūryodayāt prāgbhojanāprāpteḥ | maivam | vacanasya prathamayāme sūryagrahe sati pūrvedyuḥ pūrvarātre bhojananiṣedhaparatvāt | candragrahe viśeṣamāha mādhavīye vṛddhavasiṣṭhaḥ-‘grastodaye vidhoḥ
pūrvaṃ nāharbhojanamācaret’ iti || dvayorgrastāste tu mādhavīye vyāsaḥ-‘amuktayorastagayoradyodṛṣṭvāparehani’ iti || viṣṇudharmepi “ahorātraṃ na bhoktavyaṃ candrasūryagraho yadā | muktiṃ
dṛṣṭvā tu bhoktavyaṃ snānaṃ kṛtvā tataḥ param ||” ahorātraniṣedhaḥ sūryagrastāste || madanaratne

2.4.13

gārgyaḥ-‘“sandhyākāle yadā rāhurgrasate śaśibhāskarau | tadahe naiva bhuñjīta rātrāvapi
kadācana ||’’ sāyaṃsaṃdhyāyāḥ sūryagrastāste pūrvehni rātrau ca na bhoktavyam | prātaḥsaṃndhyāyāṃ candragrastāste pūrvarātrāvuttarehni ca na bhoktavyamityarthaḥ ||candragrastāste uttaradine
sandhyāhomādau na doṣaḥ | tadāhośanāḥ-‘‘graste cāstaṃ gate tvindau jñātvā muktyavadhāraṇam | snānaṃ homādikaṃ kāryyaṃ bhuñjītandūdaye punaḥ ||’’etadanāhitāgniviṣayam
‘aparāhne vratopāyanīyamaśrīta’ iti kātyāyanoktervratasya śrautatvena vihitatvena ca prabalatvāt || adbhirvrataṃ kuryāditi nirṇayadīpaḥ | rāgaprāptabhojane kālaniyamoyam | tena
jvarādāviva na bhojanamiti karkānusāriṇaḥ || bālavṛddhāturāṇāṃ tu grahayāmātpūrvamekayāmo niṣiddhaḥ | “sāyāhne grahaṇaṃ cetsyādaparāhne na bhojanam | aparāhne na madhyāhne
madhyāhne na tu saṃgave || bhuñjīta saṃgave cetsyānna pūrvaṃ bhojanakriyā ||” iti mārkaṇḍeyokteḥ || idaṃ ca bālādiviṣayam | 'bālavṛddhāturairvinā' iti pūrvokteḥ || vedhakāle
grahaṇe vā pakvamannaṃ tyājyam | “sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane | snātvā karmāṇi
kurvīta śṛtamannaṃ vivarjayet ||” iti hemādrau ṣaṭtriṃśanmatāt || śṛtamiti tadantaritasyopalakṣaṇam | 'navaśrāddheṣu yacchiṣṭaṃ grahaparyuṣitaṃ ca yat' iti mitākṣarāyāṃ vacanāt
bhārgavārcanadīpikāyāṃ jyotirnibandhe medhātithiḥ-“āranālaṃ payastakraṃ dadhi snehājyapācitam | maṇikasthodakaṃ caiva na duṣyedrāhusūtake ||” manvarthamuktāvalyām-“annaṃ
pakvamiha tyājyaṃ snānaṃ savasanaṃ grahe | vāritakrāranālādi tiladarbhairna duṣyati ||”

2.4.14

jale tvadoṣo gāṅgaviṣayaḥ || 'grahoṣitaṃ jalaṃ pītvā pādakṛcchraṃ samācaret '
iti tatraiva : caturviṃśatimate'nyajalasya doṣokteḥ || vedhakāle grahaṇe vā bhojane
prāyaścittamuktaṃ mādhavīye kātyāyanena-“candrasūryyagrahe bhuktvā prājāpatyena śudhyati
tasminneva dine bhuktvā trirātreṇaiva śudhyati' iti || grahaṇe ca trirātrameka
rātraṃ vopavāsaḥ śreyorthinā kāryaḥ | “ekarātramupoṣyaiva snātvā dattvā ca śaktitaḥ
kañcukādiva sarpasya nivṛttiḥ pāṣakośataḥ || trirātraṃ samupoṣyaiva grahaṇe candrasūryayoḥ | snātvā dattvā ca vidhivanmodate brahmaṇā saha ||” iti hemādrau laiṅgokteḥ
idaṃ ca putryatiriktaviṣayam | “ādityehani saṃkrāṃtau grahaṇe candrasūryayoḥ | pāraṇaṃ copavāsaṃ ca na kuryātputravān gṛhī ||” iti jaiminivacanāt || yadā tu ravergrastāstastadā
putriṇaḥ praharadvayaṃ hitvā bālādivadbhojanaṃ, na tūpavāsaḥ | 'sāyāhne grahaṇaṃ cetsyāt iti
pūrvoktamārkaṇḍeyavacanāt
1 sūryyendugrahaṇe yāvattāvatkuryājjapādikam | na svapenna ca bhuñjīta snātvā bhuñjīta muktayoḥ' iti
vacanāt | nidrāyāṃ jāyate rogo mūtre dāridryamāpnuyāt | purīṣe kṛmiyoniḥ syānmaithune grāmasūkaraḥ
abhyaṅge ca bhavet kuṣṭhī bhojane syādadho gatiḥ | vañcane ca bhavetsarpo vadhe ca narakaṃ vrajet, iti nigadokteśca
iti arthāt“sāyāhne saṃgaveśnīyācchārade saṃgavādadhaḥ | madhyāhne parato'śnīyānnopavāso ravigrahe ||”
iti smṛteśceti hemādriḥ | śārado'parāhnaḥ || mādhavamate tu putriṇopi tatropavāsa eva'ahorātraṃ na bhoktavyam' iti pūrvoktaniṣedhasya tenāpi pālanīyatvāt upavāsaniṣedhastu

2.4.15

vratarūpopavāsaparaḥ | kṛṣṇaikādaśīniṣedhavaditi || madanaratnepyevam || idameva ca yuktam
vardhamānastu-'ahorātraṃ na bhoktavyam' iti śātātapīyokteḥ | 'sūryācandramasorlokānakṣayānyāti mānavaḥ ' iti phalaśrutermuktyadarśane upavāsaḥ kāmyaḥ | na tvayaṃ niṣedha ityāha
tanna | tatra vratatvepi prāguktaviṣṇudharme niṣedhāvaśyaṃbhāvāt || tathā ca vyāsaḥ-“ravigrahaḥ
sūryavāre some somagrahastathā | cūḍāmaṇiriti khyātastatra dattamamanta kam || vāreṣvanyeṣu
yatpuṇyaṃ grahaṇe candrasūryayoḥ || tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ yoge cūḍāmaṇau smṛtam ||”
tatra snānanirṇayaḥ
atra cādyantayoḥ snānaṃ kuryāt | “grasyamāne bhavetsnānaṃ graste homo vidhīyate | mucyamāne bhaveddānaṃ mukte snānaṃ vidhīyate ||” iti hemādrau vacanāt | 'snānaṃ syāduparāgādau madhye
homaḥ surārcanam' iti brahmavaivartācca | “sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtakaṃ rāhudarśane | sacailaṃ tu
bhavetsnānaṃ sūtakānnaṃ ca varjayet ||” iti vṛddhavasiṣṭhokteśca || sacailaṃ muktisnānaparamiti
madanaratne uktam || bhārgavārcanadīpikāyāṃ caturviṃśatimate-“muktau yastu na kurvīta snānaṃ
grahaṇasūtake | sa sūtakī bhavettāvadyāvatsyādaparo grahaḥ || ” idaṃ ca snānamamantrakaṃ kāryamiti smṛtiratnāvalyām | tatra tīrthaviśeṣo bhārate-“ gaṅgāsnānaṃ tu kurvīta grahaṇe candrasūryayoḥ | mahānadīṣu cānyāsu snānaṃ kuryādyathāvidhi ||”
snānamāhātmyam
mahānadīṣvapi māsaviśeṣe kāścicchreṣṭhāḥ- “prayāgaṃ devikā revā saṃnihatyā ca vāraṇam

2.4.16

sarasvatī candrabhāgā kauśikī tāpikā tathā | sindhurgaṇḍakikā caiva sarayūḥ kārttikāditaḥ ||” mūlaṃ hemādrau | vyāsaḥ- “indorlakṣaguṇaṃ puṇyaṃ raverdaśaguṇaṃ tataḥ | gaṅgātoye
tu samprāpte indoḥ koṭī raverdaśa | gavāṃ koṭisahasrasya yatphalaṃ labhate naraḥ || tatphalaṃ
labhate martyo grahaṇe candrasūryayoḥ || asambhave tu mādhavīye śaṃkhaḥ- “vāpīkūpataḍāgeṣu
giriprasravaṇeṣu ca | nadyāṃ nade devakhāte sarasīṣūddhṛtāmbuni || uṣṇodakena vā snāyādrahaṇe candrasūryayoḥ || atra tāratamyamāha mārkaṇḍeyaḥ
snānatāratamyanirṇayaḥ
śītamuṣṇodakātpuṇyamapārakyaṃ parodakāt | bhūmiṣṭhamuddhṛtātpuṇyaṃ tataḥ prasravaṇodakam
tatopi sārasaṃ puṇyaṃ tataḥ puṇyaṃ nadījalam | tīrthatoyaṃ tataḥ puṇyaṃ mahānadyambu pāvanam
tatastatopi gaṅgāmbu puṇyaṃ puṇyastatombudhiḥ || ” iti || uṣṇodakamāturaviṣayam
tathā-“ godāvarī mahāpuṇyā candre rāhusamanvite | sūrye ca rāhuṇā graste tamobhūte mahāmune | narmadātoyasaṃsparśaṃ kṛtakṛtyā bhavanti hi ||” pṛthvīcandrodaye prabhāsakhaṇḍe-“gāvo
nāgāstilā dhānyaṃ ratnāni kanakaṃ mahī | sampradāya kurukṣetre yatphalaṃ labhate naraḥ | taddindugrahaṇembhoborderdhau snānādbhavati ṣaḍguṇam ||” tatraiva saurapurāṇe'mbudhisnānamupakramya-“dānāni yāni lokeṣu vikhyātāni manīṣibhiḥ | teṣāṃ phalamavāpnoti grahaṇe candrasūryayoḥ
devīpurāṇe-“ gaṅgā kanakhalaṃ puṇyaṃ prayāgaḥ puṣkaraṃ tathā | kurukṣetraṃ mahāpuṇyaṃ rāhugraste

2.4.17

divākare || ” snānā'sambhave smaraṇaṃ vā kāryam “smṛtvā śatakratuphalaṃ dṛṣṭvā sarvāghanāśanam || pṛṣṭvā gomedhapuṇyaṃ tu pītvā sautrāmaṇerlabheta || snātvā vājimakhaṃ puṇyaṃ
prāpnuyādavicārataḥ | ravicandroparāge ca ayane cottare tathā ||” iti mārkaṇḍeyokteḥ
grahaṇe śrāddham
atra śrāddhamāha ṛṣyaśṛṅgaḥ-“candrasūryagrahe yastu śrāddhaṃ vidhivadācaret | tenaiva sakalā
pṛthvī dattā viprasya vai kare ||” bhārate-“sarvasvenāpi kartavyaṃ śrāddhaṃ vai rāhudarśane | akurvāṇastu nāstikyātpaṃke gauriva sīdati ||” viṣṇuḥ--'rāhudarśanadattaṃ hi śrāddhamācandratārakam ' idaṃ cāmānnena hemnā vā kārya na tvannena “āpadyanagnau tīrthe ca candrasūryagrahe
tathā | āmaśrāddhaṃ prakurvīta hemaśrāddhamathāpi vā ||” iti śātātapokteriti hemādrimādhavādayaḥ || aparārkastu - etadvijātīnāṃ pākābhāve draṣṭavyaṃ tīrthaśrāddhavat | ' pākābhāve
dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyate |' iti sumantūkteḥ
gajacchāyānirṇayaḥ
“ saiṃhikeyo yadā sūryaṃ grasate parvasandhiṣu | gajacchāyā tu sā proktā tasyāṃ śrāddhaṃ prakalpayet || ghṛtena bhojayedviprān ghṛtaṃ bhūmau samutsṛjet ||” iti vāyavīyokteścetyāha
vijñāneśvaropyāha-' grahaṇaśrāddhe bhokturdoṣo dātustvabhyudaya' iti || “ sūtake mṛtake bhuṃkte
gṛhīte śaśibhāskare | chāyāyāṃ hastinaścaiva na bhūyaḥ puruṣo bhavet ||” ityāpastambena

2.4.18

bhojananiṣedhācca || ayaṃ ca niṣedhaḥ śrāddhabhokturehasticchāyāsāhacaryāt || atra grahaṇanimittakaśrāddhenaivāmāsaṃkrāntyādinaimittikānāṃ siddhiḥ | 'darśikālabhyayorapi' iti kālādarśoktiḥ || atrāśaucamadhyepi snānaśrāddhādi kāryameva “ sūtake mṛtake caiva na doṣo rāhudarśane | tāvadeva bhavecchuddhiryāvanmuktirna dṛśyate || ” iti mādhavīye vṛddhavasiṣṭhokteḥ || ‘smārttakarmaparityāgo rāhoranyatra sūtake’ iti vyāghrapādokteśca || kālādarśa aṃgirāḥ-“ sarve varṇāḥ
sūtakepi mṛtake rāhudarśane | snātvā śrāddhaṃ prakurvīran dānaṃ śāṭhyavivarjitam || ” madanapārijātepyevam || tena-‘snānamātraṃ prakurvīta dānaśrāddhavivarjitam ’ iti nirmūlaṃ vadanto gauḍāḥ
parāstāḥ || iyaṃ ca śuddhiraviśeṣānmantradīkṣāpuraścaraṇādisarvasmārttakarmaviṣayā || madanaratnepyevam || rajasvalāyāstu bhārgavārcanadīpikāyāṃ sūryodayanibandhe-“ na sūtakādidoṣosti
grahe homajapādiṣu | graste snāyādudakyāpi tīrthāduddhṛtavāriṇā || ” iti || atra ca-“snāne
naimittike prāpte nārī yadi rajasvalā | pātrāntaritatoyena snānaṃ kṛtvā vrataṃ caret || ”
ityādimitākṣarokto vidhirjñeyaḥ | grahaṇe rātrāvapi śrāddhādi kāryam | “ grahaṇodvāhasaṃkrāntiyātrārttiprasaveṣu ca | dānaṃ naimittikaṃ jñeyaṃ rātrāvapi tadiṣyate || ” ityaparārke vyāsaḥ
‘candragrahe tathā rātrau snānaṃ dānaṃ praśasyate ’ iti devalokteśca || yadā tu jyotiḥśāstragamye
dine caṃdragraho, rātrau ca sūryagrahastadā snānādi na kāryam | “sūryagraho yadā rātrau divā
candragrahastathā | tatra snānaṃ na kurvīta dadyāddānaṃ na ca kvacit ” iti ṣaṭtriṃśanmatāt

2.4.19

grahaṇadinevārṣikaśrāddhanirṇayaḥ
grahaṇedīkṣānirṇayaḥ
tacāriṇām | vanasthasya ca yā dīkṣā dāridryaṃ saptajanmasu || ” iti tatraiva yoginītantre
niṣedhācca || grahaṇaṃ ca janmarāśyādau niṣiddham | taduktaṃ jyotiṣe-“triṣaḍdaśāyopagataṃ
narāṇāṃ śubhapradaṃ syādgrahaṇaṃ ravīndroḥ | dvisaptanandeṣusu madhyamaṃ syāccheṣeṣvaniṣṭaṃ kathitaṃ
munīndraiḥ || ” iti || āya ekādaśa | nandā nava | iṣuḥ pañca || madanaratne gargaḥ-“janmasaptāṣṭariḥphāṅkadaśamasthe niśākare | dṛṣṭo'riṣṭaprado rāhurjanmakṣai nidhanepi ca || riḥphaṃ dvādaśam
aṃkā nava | nidhanaṃ saptamatārā
grahaṇanakṣatrajātānāṃ pīḍā tathā tacchāṃtinirṇayaḥ
pṛthvīcandrodaye viṣṇudharme-“yannakṣatragato rāhurgrasate śaśibhāskarau | tajjātānāṃ bhavetpīḍā ye
narāḥ śāntivarjitāḥ || ” tatraiva purāṇāntare-“sūryasya saṃkramo vāpi grahaṇaṃ candrasūryayoḥ
yasya trijanmanakṣatre tasya rogo'tha vā mṛtiḥ || tasya dānaṃ ca homaṃ ca devārcanajapau tathā
uparāgābhiṣekaṃ ca kuryācchāntirbhaviṣyati || svarṇena vātha piṣṭena kṛtvā sarpasya cākṛtim
brāhmaṇāya dadettasya na rogādiśca tatkṛtaḥ || ” janmanakṣatraṃ tatpūrvottare ca trijanmanakṣatramityucyate | janmadaśamaikonaviṃśatitārā iti kecit | sarpasya tadākārasya rāhorityarthaḥ
adbhutasāgare bhārgavaḥ-“yasya rājyasya nakṣatre svarbhānurupa build/rajyate | rājyabhaṅgaḥ suhṛnnāśo
maraṇaṃ cātra nirdiśet || ” rājyasya nakṣatram abhiṣekanakṣatramiti tatraiva vyākhyātam
bhārgavārcanadīpikāyāṃ jyotiḥsāgare-‘sauvarṇaṃ kārayennāgaṃ palenātha palārdhataḥ | tadardhenatadardhena

2.4.20

phaṇāyāṃ mauktikaṃ nyaset || tāmrapātre nidhāyātha ghṛtapūrṇe viśeṣataḥ | kāṃsye vā kāntilohe vā nyasya dadyātsadakṣiṇam || candragrahe tu rūpyasya bimbaṃ dadyātsadakṣiṇam | nāgaṃ
rukmamayaṃ sūryagrahe bimbaṃ ca hemajam || turaṃgarathagobhūmitilasarpiṃśca kāñcanam || ” kālavivekepi-“suvarṇanirmitaṃ nāgaṃ satilaṃ kāṃsyabhājanam | sadakṣiṇaṃ savastraṃ ca brāhmaṇāya nivedayet || sauvarṇaṃ rajataṃ vāpi bimbaṃ kṛtvā svaśaktitaḥ | uparāgabhavakleśācchide viprāya kalpayet || ” mantrastu-‘tamomaya mahābhīma somasūryadimardana | hematārapradānena mama śāntiprado
bhava || vidhuṃtuda namastubhyaṃ siṃhikānandanācyuta | dānenānena nāgasya rakṣa māṃ vedhajādbhayāt || " iti || atra śāntirapyuktā hemādrau mātsye- "yasya rāśiṃ samāsādya bhavedgrahaṇasaṃbhavaḥ | snānaṃ tasya pravakṣyāmi mantrauṣadhisamanvitam || candroparāgaṃ saṃprāpya kṛtvā brāhmaṇavācanam | saṃpūjya caturo viprāñchuklamālyānulepanaiḥ || pūrvamevoparāgasya samānīyauṣadhādikam | sthāpayeccaturaḥ kumbhānavraṇān salilānvitān || gajāśvarathyāvalmīkasam̐gamāddhradagokulāt | rājadvārapradeśāñca mṛdānīya nikṣipet || pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañca tvak pañcapallavam
rocanaṃ padmaṃkaṃ śaṃkhaṃ kuṃkumaṃ raktacandanam || śuktisphaṭikatīrthāmbu sitasarṣapaguggulūn | madhukaṃ
devadāruṃ ca viṣṇukrāntāṃ śatāvarīm || balāṃ ca sahadevīṃ ca niśādvitayameva ca | gajadantaṃ
kuṃkumaṃ ca tathaivośīracandanam || etatsarvaṃ vinikṣipya kumbheṣvvāhayetsurān | sarve samudrāḥ

2.4.21

saritastīrthāni jaladā nadāḥ | āyāntu yajamānasya duritakṣayakārakāḥ | yo'sau vajradharo
deva ādityānāṃ prabhurmataḥ || sahasranayanaḥ śakro grahapīḍāṃ vyapohatu | mukhaṃ yaḥ sarvadevānāṃ
saptārciramitadyutiḥ || candroparāgasaṃbhūtāmagniḥ pīḍāṃ vyapohatu | yaḥ karmasākṣī lokānāṃ
dharmo mahiṣavāhanaḥ || yamaścandroparāgotthāṃ grahapīḍāṃ vyapohatu
rakṣogaṇādhipaḥ sākṣānnīlāñjanasamaprabhaḥ | khaṅgahastotibhīmaśca grahapīḍāṃ vyapohatu || nāgapāśadharo devaḥ sadā makaravāhanaḥ || sa jalādhipatirdevo grahapīḍāṃ vyapohatu | prāṇarūpo hi
lokānāṃ sadā kṛṣṇamṛgapriyaḥ || vāyuścandroparāgotthāṃ grahapīḍāṃ vyapohatu | yo'sau nidhipatirdevaḥ khaḍgaśūlagadādharaḥ || candroparāgakaluṣaṃ dhanado'tra vyapohatu | yosāvindudharo devaḥ
pinākī vṛṣavāhanaḥ || candroparāgapāpāni sa nāśayatu śaṃkaraḥ | trailokye yāni bhūtāni
sthāvarāṇi carāṇi ca || brahmaviṣṇvarkarudrāśca dahantu mama pātakam | evamāvāhayeddevānmantrairebhiśca vāruṇaiḥ || etāneva tathā mantrānsuvarṇapaṭṭe vilekhayet | tāmrapaṭṭe'thavālikhya navavastre
tathaiva ca || mastake yajamānasya nidadhyuste dvijottamāḥ | kalaśāndravyasaṃyuktānnānārūpasamanvitān || gṛhītvā snāpayeddṛḍhaṃ bhadrapīṭhopari sthitam | pūrvaireva tu mantraiśca yajamānaṃ dvijottamāḥ || abhiṣekaṃ tataḥ kuryānmantrairvāruṇasūktakaiḥ | ācāryaṃ varayetpaścātsvarṇapaṭṭaṃ nivedayet
ācāryadakṣiṇāṃ dadyādgodānaṃ ca svaśaktitaḥ | homaṃ vāpi prakurvīta tilairvyāhṛtibhistathā
dānaṃ ca śaktito dadyādyadīcchedrātmano hitam | sūryagrahe sūryanāmayuktānmaṃtrāṃśca kīrtayet

2.4.22

anena vidhinā yastu grahaṇe snānamācaret | na tasya grahaṇe doṣaḥ kadācidapi jāyate || 28||”
iti grahaṇaśāntiḥ
bhārgavārcanadīpikāyāṃ brahmasiddhānte-“ sarvaiḥ paṭāsthitaṃ vīkṣyaṃ khasthaṃ tailāmbudarpaṇeḥ | grahaṇaṃ
gurviṇī jātu na paśyeta paṭaṃ vinā ||”
tatramaṃgalevarjyadinanirṇayaḥ
tathā maṅgalakṛtyeṣu vedhaviśeṣo hemādrau-“ trayodaśyādito varjyaṃ dinānāṃ navakaṃ dhruvam
māṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe candrasūryayoḥ || ” prakārāntaraṃ tatraivoktam -“ dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ | ekādaśyādikaḥ saure caturthyantaḥ prakīrtitaḥ || ” idaṃ ca pūrṇagrāse | ‘ tryahaṃ khaṇḍagrahe tayoḥ | ' iti tatraivokteḥ || idaṃ ca- ‘ grastāste tridinaṃ pūrvam '
iti nāradena grastāste viśeṣoktergrastāstābhinnagrahaṇaparam
jyotirnibandhe cyavanaḥ-“grahaṇotpātabhaṃ tyājyaṃ maṅgaleṣu ṛtutrayam | yāvacca raviṇā bhuktvā
muktaṃ bhaṃ dagdhakāṣṭhavat || ” anyāni cāgneyāni maṇḍalāni, tatphalaṃ varṇavikārādiphalaṃ ca
daivajñebhyo jñeyam
tatra puraścaraṇam
puraścaraṇacandrikāyām-“ candrasūryoparāge ca snātvā prayatamānasaḥ | sparśādimokṣaparyantaṃ
japenmantraṃ samāhitaḥ || japādaśāṃśato homastathā homāttu tarpaṇam | tarpaṇasya daśāṃśena mārjanaṃ kathitaṃ kila || tatraiva devatārūpaṃ dhyātvātmānaṃ prapūjya ca | namontaṃ mantramuccārya tadante

2.4.23

devatābhidhām || dvitīyāntāmahaṃ paścādabhiṣiñcāmyanena tu | toyairañjalinā śuddhairebhiḥ siñcetsvamūrdhani || mārjanasya daśāṃśena brāhmaṇānāpi bhojayet | japorcāpūrvako homastarpaṇaṃ cābhiṣecanam || bhūdevapūjanaṃ pañcaprakāroktā puraskriyā || ” tathā-“ homāśakto japaṃ kuryāddhomasraṃkhyācaturguṇam | evaṃkṛte tu mantrasya jāyate siddhiruttamā || ”
kurukṣetrapratigraheprāyaścittam
grahaṇaprasaṅgāt kurukṣetrapratigrahe prāyaścittamucyate | tatrāruṇasmṛtau-“ pratigrahī kurukṣetre na
bhūyaḥ puruṣo bhavet | tathāpi manasaḥ śuddhayai prāyaścittaṃ samācaret || taptakṛcchradvayaṃ kuryādvaindavena samanvitam || satreṇa vā yajetātha japedvā lakṣasaptakam || vāpīkūpataḍāgādikhananairrnivasṛjeddhanam ||” iti || etacca “ yadvigarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam | tasyotsargeṇa
śuddhayanti dānena tapasaiva ca ||” iti mantūkterutsargottaraṃ jñeyamiti dik
grahaṇentarite pūrvasaṃkalpitasya dvaiguṇyam
graha ṇāntaritasya pūrvasaṃkalpitadravyasya dvaiguṇyaṃ bhavatīti śiṣṭāḥ paṭhanti ca laghubrahmavaivarte“dātavyamiti no kāśyāṃ vaktavyaṃ kutracitkvacit | ahorātramatikramya taddānaṃ dviguṇaṃ bhavet
daśottaraṃ parvasu syācchataṃ candragrahe bhavet | sūryagrahe sahasraṃ tanmaraṇe'nantakaṃ smṛtam ||” iti
atra mūlaṃ cintyam
tatra kecinmatakhaṇḍanam
atra kecidbauddhatulyā āhuḥ grahaṇasya nimittatvena tanniścayasya prayojakatvāt | jyotiḥśāstrādinā jātasya jñānasya nimittatve prāptepi “snānaṃ dānaṃ tataḥ śrāddhamanantaṃ rāhudarśane

2.4.24

candrasūryoparāge tu yāvaddarśanagocaram||” iti jābālyādivacaneṣu dṛśiprayogāccākṣuṣajñānasyaivopasaṃhāranyāyena nimittatvam | anyathā dṛśau lakṣaṇā syāt | tena meghācchādanendhādīnām
‘ janmasaptāṣṭa ’ ityādināiṣaddhadarśanānāṃ ca snānaśrāddhādau nādhikāra iti || kalpatarurapyāha
darśanaśabdena cākṣuṣajñānaṃ gṛhyate na jñānamātram | ajñānasya nimittatvāsaṃbhavānnimittamahimnaiva
jñānalābhena darśanapadavaiyyarthyāpatteḥ | tena cākṣuṣadhīyogyaḥ kālaḥ puṇyaḥ | yogyatvaṃ ca prayatnānapaneyacākṣuṣajñānapratibandhakarāhityaṃ tena meghacchanne yogyatābhāvānna snānādīti || nirṇayāmṛtepyevam || tadetattūccham | yadi cākṣuṣajñānaṃ nimittaṃ syāttadā-“sūryagraho yadā rātrau divā
candragrahastathā | tatra snānaṃ na kurvīta dadyāddānaṃ na ca kvacit ||” iti vākyaṃ vyarthaṃ syāt
cākṣuṣajñānābhāvena prāptyabhāvāt | tatpūrvakatvācca niṣedhasya || na cedaṃ grastāstaparam | ravicandrayorastānantaraṃ rātridivāgrahāttvāditi vācyam | tatra padasya grahaparatve'dhikaraṇatvāyogāt
nimittaparatve ca tadgrahanimittakasnānāderastāt prāgapyabhāvāpatteḥ || atha tatreti rātridine
ucyete- 'sā vaiśvadevī' itivadguṇabhūte api | tanna | tādṛśamantraliṅgābhāvāt tayornimittatve'dhikaraṇatve vā'nyaprayuktasnānādyabhāvāpatteśca || kiṃca-" nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ
yantaṃ kadācana | noparaktaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam||" iti manuvacanaṃ bādhyeta | 'dṛṣṭo
riṣṭaprado rāhuḥ' ityādi ca | na cātra vihite darśane niṣedhāpravṛttittvat paryudāsanīyatāpi

2.4.25

na yukteti vācyam | darśanasyānuvādena vidheyatvābhāvāt | etaccāgre vakṣyāmaḥ | tattve vā
viruddhatrikadvayāpatteḥ
astu sakṛddarśanavidhānena saṃkoca iti cenna || 'muktiṃ dṛṣṭvā tataḥ snāyāt' iti muktisnānepi
cākṣuṣajñānasya nimittatvāpatteḥ || astu kiṃ naśchinnamiti cet na | grastāste tayoḥ paredyurudaye dṛṣṭvā'bhyavaharecchuciriti darśanottaraṃ bhojanavidhānādandhasya pūrvavedhakāla iva yāvaddarśanaṃ
bhojananiṣedhāpattiḥ || madhye'ndhībhūtasya sutarāṃ yāvaccakṣuḥprāptyupavāsaprasaṅgaśca | athānnalolupatayā tatra jñānamātraṃ vivakṣyate, tat pūrvamapi nirlajjena svīkriyatām || etena yat kenaciduktaṃ sparśasnānaṃ muktisnānaṃ ca yasya darśanaṃ tenaiva kāryam | nānyena | 'ktvāpratyena samānakartṛkatvāvagateḥ' iti tannirastam || kā tarhi tasya gatiḥ | dṛśeruddeśyaviśeṣaṇatvāt
grahaiktvavadavivakṣayārthataḥ siddhajñānamātrānuvādatve sarvaṃ sustham || aṃgulāyanāderapyagrahavyāvṛttyā vā darśanasyārthavattvam || na coktayogyatāpi sādhvī darśanottaraṃ meghacchanne yogyatābhāvāpattyā dānādyabhāvāpatteḥ || tena tattadrekhāvacchedena jyotiḥśāstrāvedyatvameva yogyatā
kiṃca-' rajaso darśane nārī trirātramaśucirbhavet' ityatrāpyaṃdhastrīṇāmāśaucābhāvaprasaṅgaḥ
yattu vardhamānenoktam-'jñānottaraṃ tvādhikāro na jñānakāle | jñānakāle jñānābhāvāt | evaṃ

2.4.26

darśanottaraṃ muktiparyantamastyeva yogyateti tadapi pratijñāmātram || kiṃca grastāste- 'tayoḥ paredyurudaye dṛṣṭvā'bhyavaharecchuciḥ' ityādivākyavaiyarthyāpattiḥ | cākṣuṣajñānānyathānupapattyaivārthārdudaye jñānasiddheḥ || nanu muktisnāne śāstrīyameva jñānaṃ nimittaṃ na cākṣuṣam || "candrasūryagrahe
nāḍyāttasminnahani pūrvataḥ | rāhorvimuktiṃ vijñāya snātvā kurvīta bhojanam” iti vṛddhagautamena
vijñāyeti jñānamātrokteḥ || yattu-'muktiṃ dṛṣṭvā tu bhoktavyaṃ snānaṃ kṛtvā tataḥ param' iti tadapi
jñānamātraparam | "meghamālādidoṣeṇa yadi muktirna dṛśyate | ākalayya tu taṃ kālaṃ snātvā
bhuñjīta vāgyataḥ” iti gaur̤anibandhe vacanāt || maivam | ajñātasya nimittatvābhāvena nimittamahimnaiva jñānalābhe vākyavaiyarthyāt | grastāstepi tadāpatteśca
viśiṣṭasyānuvāde vākyabhedāpatteḥ || na ca havirārtivadviśiṣṭaṃ nimittamiti vācyam
ārttimātrasya hi nimittatve nirnimeṣādyārterapi tattvāpatternaimittikatvabhaṅgādyuktaṃ viśiṣṭoddeśatvam || iha tu grahaṇamātrasya nimittatve na kācit kṣatiḥ || tasmāddarśanavākyānāṃ
grastāstaviṣayatvādanādeśyagrahaparatvādvā jñānasya cārthataḥ prāptestadeva nimittaṃ tena meghādyācchādane'ndhādeśca snānādi bhavatyevetyalaṃ vedabāhyaiḥ saṃlāpena || iti grahaṇanirṇayaḥ
samudrasnānanirṇayaḥ
atha samudrasnānam || āśvalāyanaḥ-"samudre parvasu snāyādamāyāṃ ca viśeṣataḥ | pāpairvimucyate

2.4.27

sarvairamāyāṃ snānamācaran || bhṛgubhaumadine snānaṃ nityameva vivarjayet ||" bhārate-"aśvatthasāgarau sevyau na spraṣṭavyau kadācana | aśvatthaṃ mandavāre tu sāgaraṃ parvaṇi spṛśet ||" pṛthvīcandrodaye skāṃde- "punāti parvaṇi snānāttarpaṇaiḥ saritāṃ patiḥ | kadācidapi naivātra snānaṃ kuryādaparvaṇi ||” asyāpavādastatraiva prabhāsakhaṇḍe- "parvakāle ca saṃprāpte nadīnāṃ ca samāgame
setubandhe tathā sindhau tīrtheṣvanyeṣu saṃyutaḥ || evamādiṣu sarveṣu madhye'nye tu svakarmaṇi ||"
tathā-"vinā maṃtraṃ vinā parva kṣurakarma vinā naraiḥ | kuśāgreṇāpi deveśi na spraṣṭavyā mahodadhiḥ ||" tathā 'na kālaniyamaḥ setau samudrasnānakarmaṇi ||' tadvidhiśca tatraiva-"pippalādasamutpanne kṛtye lokabhayaṃkare | pāṣāṇaste mayā datta āhārārthe prakalpyatām" iti pāṣāṇaṃ
prakṣipya "viśvācī ca ghṛtācī ca viśvayone viśāṃpate | sānnidhyaṃ kuru me deva sāgare
lavaṇāmbhasi || namaste viśvaguptāya namaḥ viṣṇo apāṃpate | namo jaladhirūpāya nadīnāṃ
pataye namaḥ || namaste jagadādhāra śaṃkhacakragadādhara | deva dehi mamānujñāṃ tava tīrthaniṣevaṇe
tritattvātmakamiśānaṃ namo viṣṇumumāpatim | sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi

Linked texts (15)