Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 3.9

Commentary of Devapāla 3.9

Language
Sanskrit

3.9.1

vastraṃ dakṣiṇāmācāryāya dakṣiṇata upaviṣṭāya dadyāt | caturhotṛmantrān vyākhyāsyāmaḥ bhaktyā brahma vivartaṃ vā pariṇāmamupāśritān | ādhyātmikaikarūpārthāṃścaturhotṝnnamāmyaham || caturhotṛṇāmārṣam | indro devatā | 'hu dānādanayoḥ' juhvati dadatīti hotāraḥ | caturṇāṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dātāraścaturhotāraḥ pradyumnāniruddhavāsudevasaṅkarṣaṇaḥ prathamabrahmavivartāḥ | tathāca brāhmaṇaṃ 'brahma vai caturhotāraḥ' iti, prajāpatirakāmayata bahu syāmityādi ca | evaṃ ca paramātmaiva yajñarūpaḥ stūyate | yajño vai prajāpatiriti, viṣṇuryajña ityādirāpi śrutiḥ| ato'dhyātmayajñasvarūpaṃ rūpakeṇāha-cetanaṃ cittirjñānaṃ sruk | cittaṃ manaḥ svāntamantaḥkaraṇaṃ ceto mānasamiti paryāyaḥ, cittamājyaṃ, tathāhi srucā ājyaṃ prakṣipyate'gnau, tathā vivekajñānena manaḥ paramānandadhyānavahnau prakṣipyate | tathāhi kṣiptamājyaṃ dahyate, tadvanmano'pyadhyātmadhyāne prakṣiptaṃ sat svayaṃ vilīyate sarvāvidyābhedāntarāṇi ca vilāpayati katakaphalarajovat | vāgvediryajñāśrayatvāt | tathāhi vedimāśritya yajñapātrāṇi srugādīni nijakāryeṣu vyāpriyante, tadvadvaidikīṃ vācamupaniṣadrūpāmāśritya manaḥprabhṛti adhyātmayajñasādhanaṃ nijakāryaṃ janayati | ādhītaṃ barhiḥ, ādhyānamādhītiḥ cittadhyātṝṇāṃ tat barhistadāśritatvāccittisrugādīnāṃ 'prastare juhūṃ sādhayati sarvāṃśca srucaḥ' iti śruteḥ | keto agniḥ 'citī saṃjñāne' asun, chāndaso varṇavyatyayaḥ, ketaḥ prajñāviśeṣaḥ, sa evāgnistenaiva yogayogāṅgādisamidhāṃ sandīpanāt |

3.9.2

vijñātamagnīt, viśiṣṭaṃ jñānaṃ vedārthagrāhi, agnīt chāndaso hrasvaḥ, tathāhi ṛtvigviśeṣeṇaidhasāgniḥ sandīpyate, tathā vedārthajñānenottarottaramadhyātmacittāgniḥ | vācaspatirhotā, vācaspatirantarātmā, sa hotā cittisrugādipreraṇāt, athavā āhvātā manaḥprabhṛtīnāmṛtvijāṃ preṣayitādhvaryuḥ | mana upavaktā, manyate'numanyate iti mano'ntaryāmī, sa upavaktā brahmā | sa hi yat jīvātmā jānāti karoti vā, tat sarvamanuvadatyanupaśyatītyādirūpeṇa anumanyate | prāṇo haviḥ, sa hi paramātmāgnau hūyate niruddhyotkrāntikāla brahmadvāreṇa parabrahmaṇi prakṣipyate | sāmādhvaryuḥ, sāmaśabdo vyānavacanaḥ, tathāhi adhvaryuḥ sarvartvijo nijanijakarmasu praiṣairniyacchati, tathā vyānākhyo vāyurnābheruparī daśasvaṅguleṣu puruṣasthāne sthitaḥ prāṇāpānau svamaryādāyāṃ sthāpayati parasparaviruddhagatī | etacca yogasāre nirṇītamasmābhiḥ | yadeva puruṣasya sthānaṃ, tadeva vyānasya prāṇāpānayorniyantuḥ | yadā hotṛpadena āhvatā adhvaryurucyate, tadā bhūtayajñādadhyātmayajñasya vailakṣaṇyapratītiḥ prayojanamadhvaryudvayapradarśanasya | itthaṃ prajāpatinā indrādiśabdavācyena pradyumnādyavasthācatuṣṭayavivartena caturhotrā ca daśavidhamātmānaṃ kṛtvā paramātmani samarpaṇaṃ kṛtam | tadāha-indraṃ gaccha svāhā, he prāṇa indraṃ paramātmānaṃ gaccha, suhutamastu svāhūtaṃ vā | āhvānasya ca śobhanatvamanuṣṭhāpanaparyavasānam | evamasmadādayo'pi brahmavivarttā brahmapariṇāmā vā saṃsāranivṛttikāmā anutiṣṭhanti, karmakāṇḍasyāpi ca advaitaprāptau paryavasānamityuktamasmābhiḥ sāṃkhyasāraśarīrakayoḥ |

3.9.3

evaṃ tāvadekaścaturhotā vyākhyātaḥ || atha dvitīyaḥ anena prajāpatirūpayajñasyādhidaivikāni yajñasādhanānyucyante | pṛthivī hotā, sā hi ādhibhautikayajñaprajāpaterannādihavirdānenāpyāyanaṃ karoti | dyauradhvaryuḥ vṛṣṭyādipreṣaṇāt | tvaṣṭā ādityaḥagnit paktṛtvāt | mitro ha upavaktā brahmā trayyarthabodhenaiva nirmalenālaṃkṛtatvāt | he vācaspate prajāpate caturhotṛrūpa vāco mantrabrāhmaṇātmikāyā vīryeṇa arthatattvāvabodhabalena atiśayasambhṛtena mayā tvamāyakṣyase pūjayiṣyase | sa tvamiṣṭaḥ san yajñapataye yajamānārthaṃ svaḥ svargamākaraḥ ābhimukhyena kuru | kīdṛśaṃ svargam | vāryaṃ varaṇārham | vācaspatiḥ prajāpatiḥ somaṃ pibatu somaśabdena havirmātramatra lakṣyate, pibatinā ca upayogaḥ | jajanadindram, anena cāturhotṛkeṇa karmaṇā prajāpatirjanitavānindramindravivartam | tathāca śrutiḥ 'te cāturhotrāḥ somaṃ gṛhapataye nyaṣīdannindraṃ janayāma' iti, te pṛthivyādayaḥ somaṃ gṛhapatiṃ kṛtvā caturhotrā mantreṇa niṣaṇṇā vedyāmindraṃ janayāmeti | indriyāyeti vratavīryasampattyarthamityarthaḥ | svāheti vyākhyātam || atha tṛtīyaḥ somo latārūpaḥ somasya candrasya purogāḥ agresaraḥ | śukraḥ pradarśyaḥ somo vā śukraḥ śukrasya grahasyāsuragurorvā purogāḥ | somāḥ śrātāḥ pakvāḥ āśritā vā | somaśabdo havirmātra upacārāt | upacāranimittaṃ tu vratasampattau krameṇa somayāgayogyatāpattiḥ | he vātāpe vātāhāra havanaśrutaḥ āhvānasya śrotustava suhutaṃ svāhūtaṃ vā astu | bahukarmaviniyogabhājo'mī caturhotāro yathāyogyaṃ bahvarthayujo yojyāḥ ||

3.9.4

ayaṃ pañcahotā 'te pāñcahotrā varuṇabṛhaspatayo nyaṣīdannindraṃ janayāma' iti hyasya brāhmaṇam | atra cādhidaivikenādhiyajñiyānāmekatvamucyate mantre | agnihoṃtā tathāca śrutiḥ 'agnirvai devānāṃ hotā' iti, mantraliṅgamapi 'agnimīḷe purohitam' iti | aśvinau devabhiṣajau adhvaryū adhvaryupratiprasthātārau | rudro'gnīt, agnīdhro rudraḥ | bṛhaspatirupavaktā | he vācaspate hṛdvidhe nāman, hṛdi vidhirhṛdvidhirantaryāmī, tasya sambodhanaṃ he hṛdvidhe, nāman nāmnā antaryāmin tvaṃ vācaspatiḥ somamapāt somapaḥ ataḥ piba somamihāsmāsu asmabhyaṃ nṛmṇaṃ balaṃ ca dhāḥ dehi || ayaṃ ṣaḍḍhotā | adhyātmani yā vāk, saiva hotā | vāto'dhvaryuḥ, prāṇo'ntarikṣagatirvā | dīkṣā vratasiddhirūpā patnī | āpo'bhigaraḥ, śaṃsanamabhigarastatrāpa eva katrryo'nnādisaṃpādanadvāreṇa| mano havirātmāgnau hūyamānatvāt tapasi brahmaṇi juhomi manaḥprabhṛtikaṃ brahmaṇi prakṣiprāmi| he vācaspate'cchidrayā avināśinyā vācā antaḥprakāśarūpayā acchidrayā jihvayā he divi deva me mama īrayasva prerayasva sampādya karma | kīdṛśyā vācā| avṛdhaddhotrā'dṛṣṭahomādisampādanabhūtayetyarthaḥ ||

3.9.5

ayaṃ saptahotā mantraḥ | 'te saptahotrā aryamagṛhapatayo nyaṣīdansantarāmi' iti hyasya brāhmaṇaṃ, saṃtaraṇaṃ brahmasaṃprāptiḥ | mahāhaviścandraḥ sarvairupajīvyamānatvādata evāsya kalākṣayaḥ kṛṣṇapakṣe, sa hotā devānāṃ havirdānenāpyāyakatvāt | satyahavirādityaḥ satatapreraṇāt, so'dhvaryuḥ | acittapājā agniḥ, cittaprajñāśūnyo'gnīdvāyuragnīdhra ityarthaḥ| evamacittamanā jñānamanovihīno vanyaphalaśākādirupavaktā | kīdṛśaḥ | anādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaśca, anabhibhavanīyaḥ, atiśayāya bhūyovacanam | abhigarāḥ, gṛṇātiḥ stutyarthaḥ | ayāsya udgātā 'yasu prayatne' aprayatnasiddho vedopaniṣadrūpa udgātā, sa udgāyati tattvam | he vācaspate vidhe nāman vidhema te tava nāma tvannāmārthaṃ yajñaṃ kurma ityarthaḥ | yataśca tvamevāsmākaṃ nāma svarūpaṃ, tenāsmākaṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ ca mā tantuśchedi saṃtatiṃ mā cchetsīḥ | suhutamastu tava || iti cātuhautṛkamantrāḥ || tatra 'namo vāce' ityādyanuvākena 'prācyā tvā' ityādinā yajuścatuṣṭayarahitena 'divyo gandharvo bhuvanasya' iti 'āhuste bhaga' iti ca dvābhyāmanuvākābhyāṃ śāntibandhanaṃ kriyate | tasya punaḥ kuṇḍe samabhimantrya sthāpanaṃ pradarśitānuvākaiḥ | tataḥ śāntivimoko'vaśyakartavyaḥ | ete ca mantrā mantrarahasyādau saṃmārjane ca kuśalā apīha tāvacchāntibandhāya yojyante || rudrasyārṣam | abhidheyo'rtho devatā | yā mantramayī vāk tasyai vāce namo'stu | vācaspataye vācāṃ vacanarūpāṇāṃ patistasmai uccārayitre namaḥ| yā vāgupadiśantī sūkṣmā ca tasyai vāce namo namaḥ | namaḥśabdasya punaruccāraṇamatiśayārtham |

3.9.6

ābhyāṃ hi bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathā aho ramaṇīyā aho ramaṇīyeti | ye ca ṛṣayo mantravido mantrakṛtaśca tebhyo namo namaḥ | tatra mantravido brahmavakracatuṣṭayatūrṇavinirgatān mantrān sakṛdeva gṛhṇanti granthato'rthataśca sanakādayaste mantravidaḥ | tathā cāraṇyakam 'yathārdvedhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya viniḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedaḥ' iti | anyatrāpi ‘ye sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuste parebhyo'sākṣātkṛtadharmabhyo mantrān saṃprrāduḥ’ ityādi | mā māmṛṣayo mantrakṛto mantravidaḥ parādurdaivīṃ vācam iti, ye mantrakṛto mantravidaśca ṛṣayaste daivīṃ vācaṃ māṃ mā parāduḥ, māmiti pañcamyarthe dvitīyā, matsakāśāt parāṅmukhīṃ mā kārṣuḥ mantrarūpāṃ vācam | kintarhi | daivīṃ vācamahamudyāsaṃ ‘yā prāpaṇe’ utkarṣeṇa prāpnuyāmityarthaḥ | śivāṃ śreyaskarīm, ajasrāṃ nityāṃ, juṣṭāṃ devebhyaḥ, devebhyaḥ prītijananīṃ ‘juṣī prītisevanayoḥ’ | svadhāvatīṃ pitṛbhyaḥ, pitṛbhyo'nnavatīm, mantrairhi devāḥ prīyante pitaraśca svadhāṃ bhajante | śuśrūṣeṇyāṃ manuṣyebhyaḥ, śravaṇārhāṃ śuśrūṣeṇyām | tamevaṃbhūtaṃ māṃ stotāraṃ devā avantu, śobhāyai śobhayopalakṣitaṃ santaṃ pitaraścā'vantu anumadantu anumādyantu, śobhāyai devāḥ pitaraśca hṛṣṭā bhavantu | kiṃca devapitṛprasādādahamakṣibhyāṃ sucakṣā bhūyāsamakṣibhyāṃ sudarśanaḥ syāmityarthaḥ, mukhena ca suvarcā sudīptirbhūyāsam | oṃbhūrbhuvaḥ svariti saṃkṣepeṇa vāgvibhava uktaḥ bhuvanatrayasya vāgvibhavavivartatvāt ||

3.9.7

udakāvamarṣaṇapravṛtta eva tu chandaḥprabhṛtīnāmudakena sahābhinnatvamāropyodakamāha-he udaka, tvāṃ vasantartubhūtamahaṃ praviśāmi, prastutakarmaṇā tvāmārādhya tvanmayaphalāni labheyamityarthaḥ | kena praviśāmi | prācyā diśāgninā devatayā gāyatreṇa cchandasā | evamṛtupañcakapraveśe vākyāni yojayitavyāni | evaṃ gāyatrīṃ chandaḥ praviśāmītyādi | cchandaḥ praveśavacanamātmādirakṣārthaṃ nirbhayasthānapraveśaparatvena yojayitavyam | tāni cchandāṃsi no'smān pārayantu prastutasamāptiṃ kurvantu | tāni no'vantu rakṣantu tarpayantu ca | tāni sa ṛcchatu yo'smānddveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ, yaṃ vayaṃ dviṣmo yaścāsmāndveṣṭi, sa tāni cchandāṃsi ṛcchatu, tāni chandaḥprabhṛtīni prāpya līyatāmityarthaḥ || āpaḥ asmān viśantu, adhiṣṭhātrī devatā rakṣakatvena māmadhitiṣṭhatvityarthaḥ | āpo'smāsu jāgrata, he āpaḥ asmāsu jāgrata | āyurviśvāyurviśvamāyurvyaśśvai sarvamāyurvyaśvai, apāṃ prasādāt āyurvyaśvai viśeṣeṇa vyāpnuyāṃ viśvāyurviśvamāyurityādi punarvacanamatiśayārthaṃ pūrvavat | divi bhavo divyaḥ, gā raśmīndhārayatīti gandharvaḥ, sa eva rudraḥ iṣṭaḥ | sa eva bhuvanasya patiḥ | śrūyate hi 'ime vai lokā bhuvanaṃ teṣāmeṣo'dhipatiryo rudra iti' eka eva avati sarvaṃ rakṣatītyekāvyaḥ | manasā viśvavījyaḥ, vikṣu devasenāsu madhye sa eva īḍyaḥ stutyaḥ manasā mananadhyānādinā ārādhanīya ityarthaḥ, athavā vikṣviti vibhaktivyatyayaḥ viśāṃ manuṣyāṇāṃ manasaiveḍyaḥ yo'sāvantarāditye puruṣa aupaniṣadaḥ |

3.9.8

he deva dyotanādikarmaka tamevaṃbhūtaṃ tvā bhuvanādhipatibhūtatvāt ahaṃ yāmi prāpnomi brahmaṇā mantrātmakena vedena vandamānaḥ stuvāna āyāmi vā prāptumicchāmītyarthaḥ | ato namaste'stu yasya te divi sadhasthaṃ sthānaṃ tasmai | 'divi pṛṣṭaḥ' pravargyavratahomārambhārthamidamṛtvija uddiśyocyate | he ṛtvijaḥ divi svarge pṛṣṭabhūto'yamādityaḥ sarvadevottama ityarthaḥ | sūryatvak sūryasya tvagiva tvak yasya sa sūryatvak sūryyāntarvartī puruṣa ityarthaḥ | avayāḥ bālyādyavasthāśūnyo brahmaṇo'nādyantatvāt | ato'sya divyasya harasastejorūpasya yajata he ṛtvijaḥ, ekāvyaḥ, manuṣyu manuṣyeṣu mumukṣuṣu sādhurmanuṣyaḥ, suśevaḥ, śeva iti sukhanāma, nityānandasvabhāva ityarthaḥ, sukhasevyo vā chāndaso varṇavyatyayaḥ, suśevā iti kecitpaṭhanti, mṛḍāt mṛḍaṃ sukhamattīti mṛḍāt nityasukhasya bhoktā | gandharva iti vyākhyātam | kābhiryajata | anavadyābhirāhutibhiḥ samajagmābhiḥ samaṃ kṛtvā agniṃ yatantībhiḥ | anekartvikkartṛkatvādbhāktaṃ yaugapadyam | apsu saratītyapsarāstāsvapi gandharva āditya āsīdasti | ayamatra vivekaḥ yadi kaścidāśaṅkate tretāyā abhāvādāhavanīyāḥ kathaṃ brahmacārivratāhutayastatredmuktam | jalacāriṇīṣvapyāhutiṣvā''dityosti sarvatrago'sāvityarthaḥ | ato he ṛtvija āsāṃ vo yuṣmākaṃ sambandhinīnāmāhutīnāṃ samudro mantrarūpo vedaḥ sadanamāśrayo gṛhamāhuḥ atastadvalena laukikāgnau hūyantām | kāstāḥ | yā hutāḥ satyastata eva mantrabalātsadhrīcī sahaiva yajamānena parācaranti | kutra | abhriye'bhracchanne'ndhatamase avidyāvṛta ityarthaḥ |

3.9.9

nakṣatriye prakāśe tattvāloke jñāna ityarthaḥ | didyut atiśayena dyotamānā ajñānābhrapaṭalamapasārayantya ityarthaḥ | viśvaṃ sarvaṃ vāsayati viśvāvasustaṃ gandharvamādityaṃ sasadhre gacchante yūyamapi he ṛtvija iti protsāhanā | tābhyo vratāhutibhyo namo'stu mahāprabhāvābhyaḥ | tāścāsmān mṛḍayantu sukhayantu, tathā śarma sukhaṃ yacchantu | punarabhidhānaṃ niratiśayamuktisukhārtham | yaṃ vayaṃ dviṣmo yaścāsmāndveṣṭi, taṃ vayamāsāmāhutīnāṃ jambhe sthāne vahnau dadmaḥ kṣipāmaḥ || atrāpi ca paramātmaiva rudrarūpa ādityo'śvinā'gnirūpeṇa stūyate | bhajanīyaḥ sevanīyo bhago rudraḥ paramātmā tasya sambodhanam, he bhaga, tava cakṣuṣī āhurvedavidaḥ cakṣuṣmantaṃ tvāṃ vedavida āhuḥ| ‘tasya sūryācandramasāveva cakṣuṣī’ iti śrutestābhyāṃ cakṣurbhyāṃ viśeṣeṇa māmābhimukhyena cānukūlyena paśya atiśayārthaṃ punarvacanam | saraghā madhumakṣikā | tāsāmidaṃ sāraghaṃ yadetatprasiddhaṃ madhu, tena tava rūpaṃ tejomayamanjmi te iti kecit | sāraṃ dṛḍhaṃ saṃsāraṃ hantīti sāraghaṃ madhuraphalatvāt madhu tattvajñānaṃ, tena te cakṣuṣī candrādityarūpe'najmi kṛtāane saṃskṛte saṃpādayāmi tattvajñānaviṣayatvamāpādayāmītyarthaḥ | tena rūpamanagdhi me, tvamapi ca mayā viśodhitacakṣurjñānakarmabhirmama yadrūpaṃ pāramārthikabrahmatattvātmakaṃ tadanagdhi aanena saṃskuru vilīnāvidyopaplavaṃ kurvityarthaḥ | devasyeti |

3.9.10

he rudra tvāmahmabhyañje devānāṃ sambandhibhirabhyañjanairdevairdyotanādiguṇakaiḥ ṛṣibhirvedārthābhyāsakuśalairyaistvamabhyakto jñānāhutiprabhṛtibhirityarthaḥ, devasya savituḥ prasave ājñāyāṃ vartamānaḥ, aśvinordevabhiṣajorbāhubhyāṃ, na tu svābhyāṃ carmamayābhyāṃ, sūryācandramasāvaśvinau aśvarathasaṃcāritvāt, pūṣṇaḥ ādityasya hastābhyāṃ devānāṃ ca | ṛtubhirāhutibhiḥ pravargyavratahomasamvandhinībhiḥ | krāmantīti ṛtavo nityakarmajñānānīti sādhāraṇī vyākhyā | he rudra bhagavannāmāsi sarvasyādhipatistvamityarthaḥ | tasyaivaṃbhūtasya tava ṛca ṛgvedaḥ, yajūṃṣi yajurvedaḥ, sāmāni sāmavedo vāk vaktīti vāk trayī tava vācikā ityarthaḥ | tvayā vā pratisargādisuptapratibuddhanayena smṛtatvāttava trayī, tathā vāk | agnau anyaccakṣuḥ sūrye cānyat, kāmyakarmāhutibhiḥ saṃtarpyate'gnau yā dṛṣṭistava, sānyā svargādiphalasya dātrī | sūrye tu prakāśakaikasvarūpe dhyānādinā sākṣātkṛte'nyā mokṣasya dātrī yāpi kāmyaniṣiddharahitanityanaimittikakarmāhutibhiḥ saṃtarpyategnau tvadīyasvabhāvāntare dṛṣṭiḥ sūrye ca pūrvoktā sāpyanyā, jñānakarmasamuccayādapi tvaṃ mokṣaṃ sādhayasi gṛhamedhināmityarthaḥ, naiṣṭhikabrahmacaryāpekṣayā tu kevalajñānakṛtā muktirvyaktatayoktā| ato'nena vratena bhagavānbhūyāsaṃ brahmabhūyaṃ prāpnuyāmityarthaḥ | airosi, irā annaṃ tasyāyamairo'nnādhipatirasītyarthaḥ | cakṣurasi | śrotramasi | purāṇi lokatrayasamūhāndhārayatīti puraṃdhristannāmikā vāgasi trayīmayosītyarthaḥ, yāvantaḥ prakāśakā bhāvāstāvanta ityarthaḥ |

3.9.11

he bhaga rudra tena mantreṇā'haṃ tvāmupahvaye āhvayāmi, yena śatakraturindro bhāgaṃ somādihaviṣo dānamupajuhve ‘hu dānādanayoḥ' dadau, cakhāda vetyarthaḥ | tadvāmiti tat tasmāt he narāvaśvinau sūryācandramasau vā kalpitabhedau sanaye vibhajanāya idaṃ bhāgarūpaṃ haviṣa āviṣkaromi | ugraṃ bahubalam | ka iva kim | tanyaturna vṛṣṭiṃ, na śabda uṣamāyām, tanyaturvāyurmeghādisaṃtānabhedatvāt, yathā vāyurvṛṣṭimāviṣkaroti vaidyutāditejaḥsaṃkṣobhaṇena | dadhyaṅ ha yanmadhvātharvaṇa iti, atharvaṇo'patyaṃ dadhyaṅiti yasya saṃjñā, sa tathā vāṃ yuvāmaśvasya śīrṣṇā'śvaśīrṣo bhūtvā āhūtavān sumatiyuktaḥ | kimartham | madhu madhune mokṣāyetyarthaḥ, mokṣasya nityānandasundaramadhumayatvāt, tadvadahamapi sumatiravocat yuvāmāhvaye ityarthaḥ || agnirīśa iti, agnirrvasavyasya īśaḥ, vasuni sādhu vasavyam hiraṇyaprabhṛtikaṃ tasyāgnirīśvaraḥ svāmītyarthaḥ| agnirmahaḥ, saubhagasyeśa iti saṃbandhaḥ, mahataḥ saubhāgyasyāgniḥ prabhurityarthaḥ | tāni vasavyasaubhāgyāni asmabhyaṃ rāsati dadātyagniḥ || agne vratapate iti tribhiragnimupatiṣṭhamāno vratamālabhate | he agne vratapate vratasya prakṛtasya gopāyitaḥ, asi tvaṃ samrāḍ samyagrājase, vratapā vratasya pālayitā | vratabhṛdasi vratasya poṣako bhavasi | vratapatirasi vratasya svāmī bhavasi | yata evaṃbhūtastvamata ucyate-ahaṃ vratamālabhe ārabhe, tattasmātte prabravīmi, tadvrataṃ tvatprasādādahaṃ kartuṃ śaknuyām, tena ca karmaṇaḥ samṛddhiṃ phalalakṣaṇāṃ prāpnuyām | vāyo vratapa0 sūrya vratapate0 ityetāvapi gatārthāvanenaiva ||

3.9.12

etaistribhiryathākramamagnau tisraḥ samidha ādadhāti vratasāhacaryāttiṣṭhanneva, nāsīnaḥ | iyaṃ prathamā | samit pṛthivī pārthivatvāt | tāṃ samidhamagniḥ samindhe vyatyayenottamapuruṣaḥ samindhate | tāmahaṃ samindhe dīpayāmi | sā samiddhā suṣṭhu samiddhā satī māṃ brahmavarcasādibhiḥ samindhyāt samindhet | evaṃ dvitīyā antarikṣamiva, tṛtīyā dyauriveti samānam || etaistribhiścūlikākramāpūtairvrataṃ vimucyate | arthastūkta eva, kramamātrameva bhidyate sādhāraṇapadeṣu, tadacāriṣaṃ tadaśakamiti tu viśeṣaḥ | tadvataṃ caritaṃ tvatprasādānmayā, śaṃkitaṃ ca, tat sampannaṃ sat rakṣāmātramevāpekṣate | tasmāt he sūrya vāyo agne tadvataṃ no'smākaṃ gopāya rakṣa | vratavimoke saminnayadānaṃ kartavyam | tatrāpi ca mantrāḥ samidityādicūlikākrameṇeṣṭāḥ samidādānaṃ ca vratasāhacaryāttiṣṭhataḥ || udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ | dṛśe viśvāya sūryam || saṃdhyopāsane vyākhyeyam | pravocādityākhyāpane loḍarthe leṭ, ‘itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu’ (3| 97|) itīkāralopaḥ, ‘leṭo'ḍāṭau’ (3|

3.9.13

he indra harivaḥ haritavarṇāśvayukta no'smākaṃ manasā saṃneṣi saṃnayasi saṃvibhajasi śobhanamananadhyānādikaṃ saṃprayacchasītyarthaḥ | evaṃ gobhiḥ saṃnayasi, sūribhirvidvadbhiḥ ṛtvigbhiryajñasahāyaiḥ saṃnayasi, svastyā avināśena mokṣaprāptilakṣaṇena saṃnayasi, tathā brahmaṇā vedena paramātmanā ca saṃnayasi brahmabhūyaṃ gamayasi devakṛtaṃ yadanyadapyutkṛṣṭamasti tena saṃnayasi, devānāṃ bṛhaspatiprabhṛtīnāṃ sambandhinyā sumatyā śobhanayā buddhyā saṃnayasyasmākam | kīdṛśānām | yajñiyānāṃ yajñārhāṇām | yajñiyānāṃ devānāṃ sumatyā saṃnayasīti vā sambandhaḥ || he indra vayaṃ tvatprasādādvarcasā dīptyā, payasā tanūbhiḥ śarīraiḥ svaputrādisambandhibhiḥ samaganmahi saṃgatāḥ bhūyāsma, śivena śāntena ca manasā samaganmahi | tathā tvaṣṭā rāyo dhanaṃ vidhadātu naḥ, sudatraḥ śobhanadātā suṣṭhu vā dātā, yastvaṣṭā anu anantaraṃ no'smākaṃ mārṣṭu saṃśodhayatu anumārṣṭviti vā saṃbandhaḥ | kimanumārṣṭu | yadanumārjanayogyaṃ kilbiṣamarthāt | kīdṛśam | viliṣṭaṃ vilagnamityarthaḥ iti kecit | ayaṃ tvatrārthaḥ ‘liśa alpībhāve’ nityanaimittikādyanuṣṭhānena yadviśeṣeṇālpībhūtaṃ, tadeva helayaivānumārṣṭu tvaṣṭeti || agniḥ prathamo jātavedāḥ sargādāvutpanno vinā tadrūpeṇa jātadhano jātaprajñānaśca uṣasāṃ rātrīṇāmagramārambhamanvakhyadanuprakāśitavān nirmitavānityarthaḥ | tato'hāni divasānanvakhyat | tataḥ sūryasya raśmīnanvakhyatprakhyāpitavān | kīdṛśo'gniḥ | purutrā purūṇāṃ bahūnāṃ trātā, yadvā purureva purutrā ‘purudevamanuṣyebhyastrā’ (5|

3.9.14

he aśvinau yā vāṃ yuvayoḥ kaśā vāk , sā hi kaśeva niyantrī cittāśvānāṃ, madhumatī madhupariṇāmā sūnṛtāvato satyavatī tayā yajñaṃ vratāṅgabhūtaṃ mimikṣataṃ saṃmiśrīkurutamiti kecit | ayaṃ tvarthaḥ ‘miha secane’ siñcatamāpyāyatamityarthaḥ || dhātā prajāpatirno'smabhyaṃ rayiṃ dhanaṃ dadhātu dhārayatu vā | sa hi īśānaḥ prabhuḥ jagato jaṃgamasya trilokyā vā, jagataspatirjagatāṃ pātā | sa dhātā no'smākaṃ pūrṇena anyūnena saṃvibhā- dhātā prajānāmīśiṣe īṣṭe | kiṃ vā alpoktyā dhātaivedaṃ viśvaṃ samagraṃ bhuvanatrayaṃ jajāna janitavān jātavāṃśca | dhātaiva dāśuṣe dattavate yajamānāya saṃkirati saṃdadāti | kim | bhūrivāṃsaṃ prabhūtameva nīraṃ saṃvibhajanīyaṃ yajñaphalādikam | ato dhātuḥ prasādādvayaṃ rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ syāma || yajñaṃ tanvanti ye te tantavo yajamānartvikprabhṛtayaḥ | trayastriṃśaditi tantraṃ yathāsambhavopalakṣaṇārthatvāt | yāniti vyatyayaḥ | ya imaṃ yajñaṃ tanvate svadhayā annena, ye dadate yajñaṃ, vyatyayena vā svadhāmannaṃ dadate devebhyo ye, teṣāṃ cchidraṃ vratavighnavidhāyiphalācaritādikaṃ tatpratidadhmaḥ pratividadhmahe vinivārayāmo'nena homena, yadatra vrate kiṃcidvighnakāri vastva'nena homena vinivārayāma ityarthaḥ | svāhā suhutamastu | ayamapi yajño devānetu gacchatu ||

3.9.15

viṣṇuḥ prajāpatiryajñādirūpamidaṃ trailokyaṃ vicakrame vikrāntavān | tredhā nidadhe padaṃ, tribhiḥ padaistrilokīrūpeṇa vivṛttaḥ pariṇato vetyarthaḥ | samūḍhamasya pāṃsure, caturthaṃ padaṃ caturthacaraṇarūpamavivṛttamapariṇataṃ ca yadasya tāttvikaṃ brahmaṇo rūpaṃ, tat pāṃsure'vidyayā succhanne samūḍhaṃ samyag bruḍitaṃ nāyogibhirgamyate ityarthaḥ || he gharma pravargyavrata no'smān vyathitaḥ san mā vivyathaḥ pramādajenāparādhena vaiguṇyamāpāditopi sannasmākaṃ vyathāṃ mā kārṣīrityarthaḥ | mā naḥ paramadhāmāhuto naiḥ, 'hṛ kauṭilye', ahutaḥ akuṭilaḥ san paramadhāma paramaṃ sthānaṃ mṛtyugṛhaṃ mā naiḥ mā naiṣīḥ | moṣvasmāṃstamasyantarādhāḥ, mā-u-su māśabdo niṣedhārthaḥ, uśabdaścārthe, suśabdaḥ tamaḥśabdena sambadhyate | mā cāsmānsutamasi andhatamase narake ādhāḥ kṣaipsīḥ antarmadhye | mā rudriyāso abhikurvato naḥ, rudriyāso rudrasambandhinyaḥ krūrāḥ śaktayo no'smākamabhikurvato'smadābhimukhyena svakāryāṇi mā kārṣuḥ, akrūrabhāvo'stu ||

3.9.16

rudraḥ prārthyate | no'smānye'bhidviṣo'bhimukhāḥ śatravaste kratubhirmā īḷate kratukaraṇe pravṛttāḥ santaḥ stutiṃ mā kārṣuḥ, yathā prahṛṣṭo rudrastacchatrutvādasmāsu virūpaṃ kaṃcidādadhītāniṣṭamityarthaḥ | asmadviṣo yājñikā mā bhūvannityarthaḥ | kiṃ tarhi | kukarmācaraṇena svayaṃ kṣīyantāmityarthaḥ | asmānsunīte māparādhāḥ | he sunīte sunītiriti bahuvrīhiḥ, he śobhananayayukte'smān māparādhā aparādhayogino mā kṛthā ityarthaḥ | mā no agnirityādi dvitīyā prathamārthe, no'smānagnirmā heḷate 'heḍṛ anādare' anādaraṃ kopamasmāsu mā kārṣīt | evaṃ nirṛtirarātirmā heḷate iti yojyam | evaṃ dyāvāpṛthivyau mā heḷayethāmiti samanvayaḥ kāryaḥ || mitramahaḥ sarvaprāṇyupakāritvāt, varuṇo rātrikālaḥ varaṇāt tamasāvaraṇāt | iha vratasamāptikarmaṇi mitrāvaruṇāvanvavatāṃ rakṣatāṃ no'smākam | kīdṛśau | anudīdhyānau dīpyamānau tejasābhimukhau, asmākañca sakhāyau | tathā ādityānāṃ sambandhī prasṛtiḥ prasāraḥ karanikaro no'smākaṃ haviṣaḥ parivṛṇaktu haviṣyānnādi varjayatu atidīptatvātsasyaprabhṛtīnmā dhākṣīdityarthaḥ | yato'sau hṛtiḥ, harati balaṃ tīvratayeti hṛtiḥ, śivā śāntā bhūyāt, yataḥ sā pāṣṭā pṛṣṭhā pradhānabhūtā | 'pṛṣṭho'gragāmini’ (8|

3.9.17

rudra evādityarūpeṇa stūyate | tasmādābhyāṃ juhuma iti śeṣaḥ | devasya dyotanādādityasya paśya kāvyaṃ krāntikarma mahitvā mahat, yadetadīyena vikrameṇa sadyaḥ sahanāīḥ sahabhāvo vā samānaśca ojorūpeṇa candramāḥ dyāṃ divi mamāra prāṇatyāgaṃ kṛtavānamāvasyāyām | tathā hyayamādityaḥ palito vṛddhaḥ parito vā sarvataḥ yuvānamapi kalāparipūrṇaṃ samarthaṃ jagāra bhakṣitavān candraṃ vidhuṃ vidhāvanakriyāyuktaṃ ataeva dadrāṇaṃ gacchantaṃ satatagatim | samane bahūnāṃ, ādityaraśmīnāṃ svakalānāṃ saṃgame sati paurṇamāsyām | yuvānamapītyanvayaḥ || vyākhyāteyam | iyamapi vyākhyātā | he svadhvara śobhanādhvara pravargyavrata udu tiṣṭha, ut-u-tiṣṭha, uśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ, uttiṣṭha, no'smān ava rakṣa devyā devasambandhinyā kṛpā sāmarthyena, bṛhatā mahatyā bhāsā dīptyā, dṛśe darśanāya | he agne tvamapi yāhi gaccha suśukmabhiḥ śobhanābhiḥ śauryādibhirjvālābhiḥ, suśastibhiḥ śobhanapraśaṃsāmuktābhiḥ śubhasūcikābhirupalakṣita ityarthaḥ || he agne tvāṃ vayaṃ vihvayāmahe vividhamāhvayāmaḥ | kaiḥ | añjibhirabhivyaktairvākyaiḥ | kīdṛśaiḥ vāghadbhiḥ voḍhṛtamaiḥ saṃśodhanādisamarthairityarthaḥ | yadirta yasmādarthe | yata ūrdhvastiṣṭha ūrdhvo bhava | ū iti nipāto'narthakaḥ | suśabda upasargaḥ ūtaye ityanena saṃbadhyate | kimarthamūrdhvo bhava | sūtaye śobhanāvanāya no'smākam | devo na savitā, naśabda upamāyāṃ, deva iva savitā tvamūrdhvo vājasya annasya sanitā 'vana ṣaṇa saṃbhaktau' saṃvibhaktā ||

3.9.18

he agne ūrjā ājyalakṣaṇena anneneṣṭaḥ sanpunarnivartasva, punarapi iṣā odanalakṣaṇena anneneṣṭaḥ sannivartasva āyuṣā yuktaḥ san haviṣā vṛddha ityarthaḥ, punarapi ca no'smān pāhi rakṣa aṃhasaḥ pāpāt || he agne nivartasva samāpteṣvapi vrateṣu mā gāḥ rayyā dhanena saha, kiṃca pinvasva asmān prīṇīhi | kayā | dhārayā dhārayitryā śaktyā | kīdṛśyā | viśvapsanyā sarvasyotpattau sphītayā viśvataspari sarvasyopari sthitayā || ete sapta mantrāḥ vyākhyātāḥ || he vāyo yābhirniyudbhiraśvaistvaṃ prayāsi gacchasi dāśvāṃsaṃ haviṣo dātāraṃ yajamānam | kimartham | iṣṭaye yajanāya, accheti nipāto'bhiśabdasyārthe vartate, abhiprayāsi | tvaṃ tābhirniyudbhirduroṇe gṛhe no'smānniyuvasva 'yu miśraṇe' niyojaya, rayiṃ dhanaṃ subhojasaṃ śobhanānnaṃ ca no gṛhe niyuvasva, vīraṃ ca putraṃ niyuvasva | kīdṛśam | gavyaṃ goṣu sādhuṃ, tathā'śvyaṃ rādhaśca dhanamaśvyam | punarvacanamatiśayārtham | abhyāse hi bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathāho ramaṇīyāho ramaṇīyeti || etāḥ ṣaṭ vyākhyātāḥ ||

3.9.19

yaṃ krandasītyasyāḥ ayamarthaḥ dyāvāpṛthivyabhidhānā prasiddheyaṃ yājñikānām | yatra sūra ādityo'bhyudito vibhāti, tasmai kasmai prajāpataye sarvātmane haviṣā vidhema havirdadmaḥ haviṣopacarāmastamityarthaḥ | yaṃ yatra krandasī krandanayukte ghanastanitavedādhyayanaśabdavatyau dyāvāpṛthivyāvapasā pāpavihīne'bhyaikṣetām yadadhiṣṭhāne satyau kāryāṇi nirūpayataḥ manasā mananena tastabhāne'vaṣṭambhanayukte arejamāne cākampamāne ca sthāvararūpe iti yāvat | yatra sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ, tasmai prajāpataye havirājyalakṣaṇaṃ juhuma iti tātparyam || etāni sapta yajūṃṣi| saptānāmapica 'āyuṣe naḥ punardehi' iti sādhāraṇo'nuṣaṅgaḥ || pravargyavrataṃ, sarvakarmako vā prajāpatirucyate| he pravargyavrata prajāpate vā, āyuṣo dātā tvaṃ, ata āyurme mahyaṃ dehi | āyuṣe naḥ punardehi, āyuṣa iti tādarthyacaturthyantena āyulakṣaṇajīvananimittāni nityakarmāṇyupalakṣyante, nityanaimittikakarmānuṣṭhānārthaṃ punarāyurmahyaṃ dehītyarthaḥ | eṣāṃ ṣaṇṇāmapi yajuṣāṃ tulyā dik || ādityo'tra rudraḥ| ādityāya namaḥ| divi sīdatīti diviṣat tasmai | yasya varṣamiṣavaḥ, vṛṣṭirvarṣaṃ dhārāsāro yasya śarāstasmai punaḥpunarnamaskāro'stu | tena ca namaskāreṇa prasāditaḥ saṃstvaṃ rudro mā mā hiṃsīḥ māṃ mā vadhīḥ | dvitīyasya mā ityasya yuṣmadādeśasya prayogo'smadīyopalakṣaṇārthaḥ, asmadīyāṃśca putraprabhṛtīn mā hiṃsīrityarthaḥ | samare saṃgrāme ||

3.9.20

he udaka asi tvaṃ brahmaṇa upastaraṇaṃ, brahmā tvāmupastīrya bījabhūtamuṣṭvā lokān sṛjati | yathoktam “apa eva sasarjādau tāsu vīryamathākṣipat |” iti vīryaṃ śaktirudakasyaiva tu sarvakāryanimittatvam | brahmaṇe tvopastṛṇāmi, brahmapadaprāptaye tvāmahamupaspṛśāmi| iḷāyai ca tvāmupaspṛśāmi, iḷā annaṃ tacca brahmapadārthināpyabhyarthanīyaṃ taddhetukanityakarmādisādhyatvādapavargasya | vāstavasi gṛhamasi sarvāśrayatvāt, vāstumat brahmā hi tava gṛhamāśrayabhūtaṃ vartate | vāstumān bhūyāḥ puruṣavyatyayo'tra | tvatprasādādahaṃ vāstumān bhūyāsam gṛhavānsyāṃ brahmabhūyaṃ prāpnuyāmityarthaḥ | avāstuḥ sa bhūyādyo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ, so'pratiṣṭho bhūyāt || pratiṣṭhante yatra lokāḥ sa pratiṣṭhā asi bhavasi udaka tvamato mama pratiṣṭhā bhūyāt | yastu asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ so'pratiṣṭho bhūyāt || he vāta bheṣajaṃ satkarmaphalaṃ brahmaprāptilakṣaṇamāvāhi prāpaya, yadrapaḥ pāpamavidyālakṣaṇaṃ tadvivāhi apasāraya | yatastvaṃ sarvasya bheṣajaḥ auṣadhaṃ saṃsāravyādhibādhakatvāt, tathā devānāṃ dūtaśca īyase sañcarasi karmānuṣṭhānarūpaiḥ phalairyojayasi | yata evaṃbhūtastvaṃ tasmāducyase ||

3.9.21

he vāta tava nidhihito nidhimato gṛhe nihitasya sarvakarmaphalasya yataḥ saṃbhavaḥ, tenātaḥ karmaṇo yadbhāgadheyaṃ, tannastato nidhehi | yatad iti dakārasya takāraśchāndasaḥ | kecittu yadta iti paṭhanti | śatādhyayanasyādhyetāraḥ nidhirhi sa ityapi paṭhanti | sa tava gṛhe tvanāśrayatvena vyavasthitaḥ prajāpatiḥ sarvaphalavidhāna bhūta iti tatrārthaḥ | kimarthaṃ dehi bhāgadheyam | jīvase jīvanāya cirataropabhogyasvargādiphalopabhogāyetyarthaḥ | tato no'bhayaṃ kṛdhi, yadasmābhiḥ karma kriyate tato'smākamabhayaṃ kṛdhi saṃsāratamo'vidyāsmitārāgadveṣābhiniveśalakṣaṇakleśabhayanivāraṇaṃ kurvityarthaḥ | evamapi vyācakṣate-he vāta tava yatato yatamānasya gṛhe yadvyavasthitaṃ phalaṃ tato nidhehi kiṃcijjīvanāya abhayāya iti || he aśvinau asmān paripātaṃ samantādrakṣatam | kaiḥ | dyubhirdivasaiḥ | kīdṛśaiḥ | aktubhirabhivyaktaiḥ nirabhrairata eva subhagaiḥ, riṣṭaṃ hiṃsakaṃ tadrahitairariṣṭaiḥ| yacca kiñcana vayaṃ kurmastanmāmahantāmatiśayena pūjayantu | ke te | mitro varuṇo'ditiḥ sindhurnadīsamudralakṣaṇaḥ pṛthivī uta dyauḥ || pṛthivī no'smākaṃ śāntiḥ 'astu' iti sarvatrā'nuṣaṅgaḥ | astvityasya cānuṣaktasya bahuvacanānteṣu vanaspatiprabhṛtiṣu vipariṇāmaḥ |

3.9.22

he udaka tvayā śāntyātmakena sarvaśāntyātmakenāhaṃ 'śāntiyukto bhūyāsam' iti śeṣaḥ | ato'haṃ mahyaṃ svārthaṃ dvipade putrādyarthaṃ, catuṣpade gavādyarthaṃ śāntiṃ karomi | yato'si tvaṃ śāntirataḥ śāntirno astu, avidyādikleśāḥ śāmyantu naḥ ityarthaḥ | mumukṣuṃ prati śāntiḥ śāntiḥ śāntiriti abhyāso'tiśayārthaḥ saṃsārakleśaikamayatvapradarśanārthaḥ || he vāk sarasvati yā tvamuditoccāritā vaikharīrūpā, yā ca anuditā antaḥsaṃjalpādirūpā madhyamā paśyantī sūkṣmā ca, sā no'smākaṃ śivā kṣemakāriṇī bhava śaṃtamā sukhatamā, sumṛḷīkā śobhanasukhā | abhyāso'tiśayārthaḥ | mā te vyoma saṃdṛśi, vyoma chidraṃ te tava vyoma cchedaṃ mā drākṣaṃ tvadvihīnaḥ kadācidapi mā bhūvamityarthaḥ, avicchinnasthitiṃ ca tvāṃ divyena cakṣuṣā jānīyāmityarthaḥ || he vāk tvāmahaṃ mitrasya cakṣuṣā prekṣe, mitrasya cakṣuṣānvīkṣe mitradṛṣṭyā anupaśyāmītyarthaḥ | evaṃ sūryasyeti vyākhyeyam | abhiśabda ābhimukhye'tra || mitrasya sarvaprītikāriṇa ādityasya śravo dhanaṃ raśmilakṣaṇaṃ annādihetutvāt 'ahaṃ vīkṣe' iti śeṣaḥ| kīdṛśasya mitrasya| carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manuṣyāsteṣāṃ dhārakasya, devasya dyotanādidharmakasya| kīdṛśaṃ śravaḥ| sānasi snehakāri, uṇādiṣu snehārtha eva sānasiśabdo nipātitaḥ| dyumnaṃ dyotamānaṃ yaśoyuktamannayuktaṃ vā| tathā ca 'dyumnaṃ dyotateryaśo vā'nnaṃ vā' iti niruktakāraḥ | citraśravastamaṃ āścaryabhūtatamadhanamityarthaḥ || ātmanaivaitāṃ paṭhati | atra satyametāvanmātraṃ viśeṣaḥ || 'āpo hi ṣṭhā' ityādayastisraḥ | tāśca saṃmārjane vyākhyātāḥ ||

3.9.23

he āpaḥ mama bheṣajaṃ hitakāri karma vedādhyayanādikaṃ karma pṛṇīta pūrayata| varūthaṃ tanvo mama, madīyāyāstanoḥ śarīrasya yūyameva varūthaṃ gṛhamāśrayaḥ | jyok cirakālaṃ ca tvatprasādādahaṃ sūryaṃ dṛśe paśyan bhūyāsam || iti vyākhyātā || mitrādayo'smākaṃ sukharūpāḥ sukhakarā bhavantvityarthaḥ | viṣṇururukramaḥ trailokyasya kramaṇe vitatakrama ityarthaḥ || atrāstvitiviśeṣo devatāviśeṣaśca || tyaṃ taṃ tārkṣyaṃ garuḍamiha svasannidhau āhvayema āhvayāmaḥ, ū iti nipāto'narthakaḥ | ṣu iti suśabdaḥ, suvājinaṃ śobhanakampanaṃ devajūtaṃ devānāṃ prītikāraṇamabhimataṃ, sahovānaṃ, saha iti balanāma, balavantaṃ, rathānāmapi tarutāraṃ tārayitāramariṣṭanemimahiṃsitagatiṃ, pṛtanājaṃ pṛtanānāṃ parasenānāṃ jetāraṃ, āśuṃ śīghragatim | kimarthamāhvayāmaḥ, svastaye'vināśāya || ‘kayā naścitra’ iti vāmadevyastṛcaḥ śāntyartha evoccāryate | he indra kayā vṛtā vartanena karmaṇā ūtiravanaṃ saṃsārakleśanivāraṇamābhuvat ā samantādbhavati | citraḥ, citrā āścaryabhūtā parapuruṣārtharūpetyarthaḥ| sadāvṛdhaḥ sarvakālāśca samṛddhayaḥ kayā vṛtā bhavanti | sakhā, etadūterviśeṣaṇam| śaciṣṭhayeti vṛtetyasya viśeṣaṇaṃ śaktatamayetyarthaḥ||

3.9.24

he indra tvā tvāṃ, ‘muktvā’ ityadhyāhāraḥ, tvāṃ varjayitvā kaḥ satyaḥ satyasaṃkalpaḥ | madānāṃ maṃhiṣṭhaḥ nityānandātmakaharṣayogyatayā hṛṣṭānāṃ madhye maṃhiṣṭho'tiśayena pūjanīyaḥ | atastvāṃ muktvā kaḥ satyaḥ, yo aṃhasaḥ matsadaṃhasaḥ mādyatpāpasya saṃsārakleśakāriṇaḥ saṃbandhi vasu dhanamanādyavidyāvāsanātmakaṃ sāmarthyaṃ āruje ārujati vināśayati, dṛḍhā cit, sudṛḍhayā citā caitanyena vidyārūpeṇetyarthaḥ || he indra nosmākaṃ susakhīnāṃ śobhanasamānakhyānānāmavitā, jaritṝṇāṃ stotṝṇāmabhyavitā ābhimukhyena rakṣitā bhavāsi bhava ūtibhiḥ, śataśabdo'tibāhulyalakṣaṇārthaḥ, atibahvībhirūtibhiravanakriyābhiravitā bhavetyarthaḥ | bhavāsīti loḍarthe leṭ || sa sūryo vipaścidvidyāmayo manasā mananenā'nudhyānena māṃ punātu pāvayatu, yaḥ purastātpūrvasyāṃ diśi udgāduditaḥ mahato'rṇavātsamudrāt | viśeṣeṇa bhrājamāno dīpyamānaḥ sarirasya saraṇamārgasyā'ntarikṣasya madhye | vṛṣabhaḥ kāmānāṃ varṣayitā, vṛṣabho vā sarvajyotiṣāmutkṛṣṭaḥ| rohitākṣaḥ lohitalocanaḥ kanakanayanaḥ|| yadbrahma vedamavādiṣma paṭhitavanto vayaṃ tanmā mā hāsīnmātyākṣīt | sūryāya viśeṣeṇa bhrājamānāya punaḥ punaḥ namaskāro'stu || śāntivimokaḥ ||

3.9.25

aupaniṣadāḥ paramarahasyamantrā amī paramāḥ pāvanāḥ saṃsāraghorasāgarasantaraṇopāyāḥ prāyaḥ sarvatra samarthāḥ, pravargyavrate'pi śāntiprastāveopayogina āpamāpamityādya itīhāvaśyaṃ vivaraṇīyāḥ | apaḥ pātre nidhāyopastauti-sarvā apa ahamāpamāpaṃ prāptavān | abhyāso'tiśayārthaḥ | asmādasmādito'mṛtaḥ, asmāditi pratyakṣanadyādijalāśayanirdeśaḥ, amuta iti parokṣādhārābhidhānam | abhyāsaḥ sākalyārthaḥ | etā apaḥ sarvā agnivāyusūryāḥ sañcaskaruḥ saṃstambhavantaḥ | dhiyā prajñayā || vāyuvadaśvā vyāpakāḥ | ke | raśmipatayaḥ raśmayaśca te patayaḥ pālakāḥ apāṃ, raśmaya eva hyabgarbhāḥ santo meghā bhavanti | ataśca marīcyātmānaḥ, āpo marīcyantarvarttitvena sthitā ityarthaḥ | adruhaḥ sūkṣmarūpeṇa marīcimadhyagatā api drohaśūnyā anupahiṃsikā ityarthaḥ | devīḥ devya āpaḥ| bhuvanasya bhuvanānāṃ sūvarīḥ sūvaryaḥ prasavaśīlāḥ | ime imān lokān asuvaḥ sūtavatyaḥ | putravattvai putrāṇāṃ jīvātmanāmavattvai avanāya saṃsārakleśaśāntaye || mahānāmnībhirṛgbhirudakamucyate | ṛcaśca mahānāmnyaḥ tadabhidhānādāpastathā, mahadyato nāma āsāmapāmiti, mahāprabhāvā ityarthaḥ | ata eva ca mahāmānā, bṛhatyā pūjayā yuktāḥ | mahāyāmā mahāparimāṇāḥ | tathā mahāsomāsaḥ, tābhireva hyabhiṣataḥ somo yāgayogyo bhavati | evaṃbhūtāśca parjanyasūvarīḥ parjanyasya meghasya savitryaḥ | putravattvā imaṃ suva, imaṃ brahmacāriṇaṃ putravattvāya suva putrajananayogyaṃ saṃpādaya ||

3.9.26

apa iti ṣaṣṭhībahuvacanasya supāṃ subityādeśaḥ | śruṣṭirekadeśaḥ | spṛśāmītyadhyāhāraḥ | apāmekadeśaṃ spṛśāmītyarthaḥ | uddhṛtya hi jalaikadeśo'trābhimantryata ityuktam | evamapāṃ rakṣakamaṃśamuddhṛtaṃ spṛśāmi, apāṃ rasaṃ sāram | apāghamanujāvartti, apāmaghaṃ pāpaṃ spṛśāmyapasārayāmi | sadbhāve'psu pāpasya pramāṇamāhaanujāvartti, apāmanujā jīvātmānastajjanyatvāt, teṣvāvarttamānamaghamaśucitvaṃ kāraṇe'pyanuvṛttiṃ gamayati, ghaṭādigatamiva gandhādi mṛtpiṇḍādike | ato vartamānaṃ aghaṃ āsāmuddhṛtya mantraiḥ pāvanaṃ śāntyādau | mama devīrṛte hitāḥ, mama ṛte hitā mama ṛte yajñe satye ca hitāḥ| athavā mama devyo hitā āpaḥ, yathā ṛto yajño hito mama, ṛtaḥ satyaśabdo vā || yūyaṃ pāpanivāraṇāya vajramivoditāḥ stha bhavatha | yato varuṇasya doṣanivārakasya devasya sūvaryo yūyam | ādityānuditaṃ karma vratādikaṃ kāmyaṃ ca, tasya kartāraṃ he devya ūrdhvamudīṣata sarvotkṛṣṭaṃ saṃpādayatetyarthaḥ yoninā svajanmanimittena parabrahmaśaktyetyarthaḥ || bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ | sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ || evamādayo japamantrāḥ śāntyupayoginaḥ | he devā vayaṃ karṇerbhadraṃ bhandanīyaṃ kalyāṇaṃ śṛṇuyāmaḥ brahmaprāptiparyavasāyi vedāntādikam | he yajatrāḥ yaṣṭṝṇāṃ trātāro'kṣibhirnetrairbhadraṃ paśyema | tathā sthirairavināśibhiraṅgaiḥ karacaraṇādibhirupalakṣitāḥ santastuṣṭuvāṃsastuvanto devahitaṃ deveṣu nihitaṃ yadāyūḥ, tat vyaśema viśeṣeṇāśnuvāma tanūbhiḥ śarīraiḥ ||

3.9.27

indro vṛddhaśravāḥ vṛddhadhanaḥ bahudhano no'smabhyaṃ svasti avināśaṃ dadhātu dadātu dhārayatu vā | evaṃ pūṣā ādityo viśvavedāḥ sarvajñaḥ svasti no dadātu | tārthyo garutmānariṣṭanemiḥ, 'riṣṭihiṃsākarmā', ariṣṭo'nupahiṃsitaḥ nemirāspadaṃ sthānaṃ yasya saḥ, anupahiṃsitāspadaḥ | prānto vā nemirāhiṃsitamaryādaḥ kenāpyanullaṅghita ityarthaḥ | bṛhaspatirdevaguruścāsmabhyaṃ svasti dadhātu dhārayatu vā || ketusaṃjñakā aruṇavarṇā jñātāro vātamekhalā śatadhāya samāhitā samāśritāḥ pratiṣṭhāṃ samādhisthairyādikaṃ śarīragateṣvanubhūya tato mokṣaṃ gatā ityarthaḥ | śatadhāyeti yakāro'narthakaḥ | atho sahasradhāyasaṃ, sahasradhā ityarthaḥ, ciratarlabhyo mokṣa ityarthaḥ | tathā ca smṛtiḥ 'mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ |' iti || anena bhūmimālabhate | he sarasvati udakavati sumṛḷīkā susukhadā bhava, mā te tava vyoma vicchedaviplavaṃ dasyuprabhṛtikṛtaṃ drākṣam || ityaruṇamantravivṛtiḥ || naiṣṭhikabrahmacāriṇo vratamuktamadhunā mantrārtho vivriyate | tatra śatādhyayana upaniṣattvena prasiddheṣvanuvākeṣu pañcadaśasu prathamaikādaśadvādaśānāmihopayogo'sti | prathamasya vighnaśāntau, ekādaśasya śiṣyānuśāsane, dvādaśasyāpi śāntau | tatra prathamadvādaśau tāvat

3.9.28

mitrādayo'trādhyātmikyo devatāḥ | tathā ca śrutiḥ ‘prāṇo vai mitro'pāno varuṇaḥ’ iti | paramātmavivarttāstatpariṇāmā vā jagatsūtraprāṇaprabhṛtayastadadhiṣṭhātryo devatā mitrādayaḥ | evaṃ cakṣuṣo'dhiṣṭhātā devatāviśeṣaḥ aryamā | arīn svādhyāyādivirodhinaḥ niyacchati yaḥ so'ryamā | no'smākaṃ mitraḥ śaṃ sukhaṃ bhavatu sukhamasmākaṃ bhāvayatvityarthaḥ | evaṃ varuṇādiṣvapi yojyam | viṣṇurvyāpako'ntaryāmī urukramo bṛhatkramaḥ | namo brahmaṇe, paramātmane namaskāro'stu | evaṃ vāyave vāyurūpāya jagatsūtrabhūtāya namaskāro'stu | he vāyo namaste'stu | parokṣeṇa stutvā pratyakṣeṇa stauti–he vāyo tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi bhavasi, nābherūtthitastvameva vedarūpeṇa pratyakṣeṇa vivarttase vipariṇamase vetyarthaḥ | atastvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi yatastvameva pratyakṣaṃ brahma | tvāmeva ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ ca | iha samuccīyamāne mokṣopāyabhūte jñānakarmaṇī ṛtaśabdenokte, taditikarttavyatā tu satyaśabdena | athavā ṛtasatyaśabdayorekārthatvātpunarvacanamatiśayārtham | taddataṃ ca satyaṃ ca māmavatu, vaktāramavatu | punarvacanaṃ pūrvavat | athavā māmavatu vaktāraṃ, pravaktāraṃ copādhyāyam | śāntiḥ śāntiḥ śāntirityastu vighnānāmiti śeṣaḥ | trivaṃcanaṃ saṃsārasya vighnabhūyastvāradatiśayārtham | eṣa prathamo'nuvākaḥ || atra prathamāddevatāmātraṃ viśiṣyate'tītakālatā ca ||

3.9.29

idaṃ śiṣyopādhyāyau saha brūtaḥ, anyatra tu dampatī api | mitrādidevatāgaṇo nau āvāṃ śiṣyopādhyāyau karmabhūtāvavatu rakṣatu saha sthitau, tathā bhunaktu pālayatu bhojayatu vā nityānandarūpamapavargaphalam | sahaiva ca sthitau vīryaṃ vedābhyāsasamudbhūtamatinairmalyalakṣaṇaṃ karavāvahai kurvahe | tejasvinau abhibhavituṃ kenāpyaśakyau | yadadhītaṃ, tadāvayorastu sthiram | mā vidviṣāvahai, āvayoranyonyaṃ vidveṣo mā bhūt | śāntiriti vyākhyātam | evamāvāpasthāne śāntiṃ kṛtvā, śiṣyaṃ medhāvitvamanirākariṣṇutvaṃ ca kāmayamānamācāryo vācayedṛgdvayam ||

3.9.30

mantravarṇājjapamātrādeva medhādiphalaṃ dhāraṇaśaktiranirākariṣṇutā tāṃ ca prāpnoti | yaḥ chandasāṃ vedānāṃ ṛṣabho varṣitā kāmānāṃ pradhānabhūto vā oṃkāraḥ viśvavedāḥ sarvajñaḥ sarvadhano vā, chandobhyo vedāntebhyo'mṛtarūpo'dhibabhūva | avidyāvaśena dvaitāpanno vedāntārthānuṣṭhānena sarvavedārthānuṣṭhānena vā jñānakarmasamuccayenādhikāmṛtarūpo nityānandādvaitarūpo bhavatītyarthaḥ | sa indraḥ prajāpatiḥ mā māṃ medhayā spṛṇotu prīṇātu | amṛtasyāmṛtatvāya mokṣāyāhaṃ vedadhāraṇaśaktiyuktaḥ syām | anirākariṣṇutāpyatroktā | tathā mama śarīraṃ vicakṣaṇaṃ mokṣopāyānuṣṭhānacaturaṃ bhūyāt | vāk ca vedayuktā madhumat madhurarasayuktaṃ karmaphalaṃ duhe dogdhu | karṇābhyāṃ bhūri bahu ciraṃ suśravaṃ śobhanaṃ śṛṇuyāṃ vedāntarūpam | brahmaṇo vedasyāhaṃ kośo vedārthajñānaratnanicayabhāṇḍāgāraṃ bhūyāsam| bhāṇḍāgāraṃ ca pidhānena sthagitaṃ bhavatītyāha-medhayā prajñājanitasaṃskāreṇa pihita ācchādito rakṣitaḥ dṛḍhasaṃskāravaśena vedārthasyāvismaraṇāt | śrutaṃ me gopāya, mama śrutaṃ ca rakṣa paraprayojanayuktaṃ kurvityarthaḥ ||

3.9.31

anyāścāhutayo'tra pūrvavyākhyātaiḥ strīliṅgakairmantrairhotavyāḥ | he śrīḥ mama vāsāṃsi gāścā'nnapānena saha vardhaya | kiṃ kurvatī | āvahantī prāpayantī ḍhaukayantī | vitanvānā vividhaṃ viśeṣeṇa vā vistārayantī | ātmanaśca varaṃ kurvāṇā varaṇīya varamutkṛṣṭaṃ maṇikanakādikamātmasambandhitayā kurvāṇā | ato me śriyamāvaha, yasmātsampagadhītavedo'hamupādhyāyāvaśyadeyadakṣiṇāyogyatopanatārthiviśeṣo vā, tato hetorlomaśāṃ lomaśājāviprabhṛtibhirvibhūṣitāṃ paśubhiścādbhiḥ saha | upakurvāṇakasaitaduktamityāhuḥ || yadyācāryo juhoti, athāpi brahmacārī, ubhayathā brahmacāriṇaḥ phalaṃ taduddeśena karmakaraṇāt | ye brahmacāriṇo dharmāḥ siddhayaśca te mā māṃ āyāntu | prajāpatirevamabhyarthyate | tadarthaṃ ca suhutamastu | evaṃ samyagāyāntu māṃ ye brahmacāriṇaḥ sambandhino yamaniyamādayaḥ | tapoyaśoyaśāni svāhā, tapāṃsyeva yaśaḥprakārāḥ tapoyaśoyaśāni tapoyaśoyaśāṃsi samāyāntu, ‘prakāre guṇavacanasya’ (8| upaniṣatsaṃhitāmadhītyaivedmucyate | ācārya ekādaśānuvākābhihitāṃ nītimupaniṣadadhyayanānte grāhayati, ata eva “vedādhyayanānantarameva dharmajijñāsā kartavyā” iti jaiminimuninā nigaditam | yata ekādaśānuvākārambha eva ‘vedmanūcya’ iti śrutirapyasti mūlabhūtā | vedsamuttha eva hi nyāyaḥ pramāṇam | yatrocyate “ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā | yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ” || iti | avedamūlastu mānuṣamatimātrakalpitaḥ kutarko dharmādharmau prati na pramāṇaṃ , yathā saugatabārhaspatyakalpaḥ | yatredmucyate

3.9.32

“purāṇaṃ mānavo dharmaḥ sāṃgo vedaścikitsitam | ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ” || “tarko'pratiṣṭhaḥ smṛtayo vibhinnā nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam | dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ” || “hastasparśādivāndhena” iti || he brahmacārin satyaṃ vad, satyaṃ punaḥ paropakāraparyavasāyi, asatyamapi satyaphalaṃ kadācidvaktavyaṃ yena brāhmaṇavadhādikaṃ rakṣyate | yathoktaṃ “satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam | asatyaṃ ca priyaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ” || dharmaṃ cara, vihitakarmācārasaṃgrahādikamanutiṣṭha| svādhyāyānmā pramada, svādhyāyaviṣayaṃ pramādamālasyādinānadhyayanaṃ mā kṛthāḥ | ācāryadakṣiṇārthamabhimataṃ dhanamāhṛtya putrapautrādisantānavicchedaṃ mā kārṣīḥ, gurave dakṣiṇāṃ dattvā vivāhaṃ kuryādityarthaḥ | satyasyāsatyabhāṣaṇaṃ pramādaḥ | dharmasya nityanaimittikalakṣṇasyākaraṇaṃ pramādaḥ | kāmyasya tu viguṇasya karaṇamakaraṇaṃ ca | evaṃ yatnasya pramādaḥ ālasyādyupahatatā | kuśalaṃ śarīrarakṣādikaṃ tatra pramādaḥ svāsth‍yepyabhayena tacchāntyādikaraṇaṃ, svastyayanaṃ hi pratyahaṃ śāntirūpaṃ vaiśvadevādāvāmnātam | svādhyāyapramādo na kartavyaḥ, pravacane cādhyāpane āvṛtto'pi vedo guṇitavyo'dhyāpayitavyaśca | evaṃ yajñeṣu pākayajñādiṣu pramādo'nanuṣṭhānalakṣaṇo na kartavyaḥ | mātā deva iva yasya sa mātṛdevo bhava | tvayā'navadyāni agarhitānyeva karmāṇi kartavyāni, na kadāciditarāṇi | śrutismṛtivihitānyapi lokavigarhitāni varjanīyāni purāṇamokṣaniveśanādīni |

3.9.33

asmākaṃ ca gurutadbhāryāpatyaprabhṛtīnāṃ śobhanānyeva caritāni karmāṇi ācaritavyāni, netarāṇi| gurubhirapi sadbhiryāni vyāmohadāni caritāni anuṣṭhitāni tāni śraddhayā nānuṣṭhātavyāni, yathā viśvāmitrācaritaśvajaghanyāśanacaṇḍālayājanādīni | tathā ye kecanāsmatsakāśādatiśayena jyāyāṃso bahuvidyaitvādinā brāhmaṇā āgaccheyusteṣāṃ tvayāsanena praśrayitavyaṃ, āsanadānapādasaṃvāhanātpraśvasanaṃ khedāpanodanalakṣaṇaṃ kartavyam, natu darpeṇodgrāhaṇikādikamārabdhavyamityarthaḥ, śraddhā āstikyabuddhistayaiva deyam | kadācittvaśraddhayā'pi deyaṃ lokavigarhāparihārāya | bahujaneṣu saṃghaṭiteṣu gāyanādiviṣayeṣu samudāyadāne prastute karmaṇyaprasiddhiparihārāyā'śraddhayāpi deyamityarthaḥ | athavā'śraddhayā'deyamityakārapraśleṣaḥ | saṃvit bhṛtyādibharaṇāya pratijñā-idaṃ mayā deyamiti | tayā deyamityarthaḥ | asaṃvidāpyapratijñātamapi karmakauśalamavalokya deyam | daurgatye'pi saṃbandhibāndhavārthijanāyābhyāgatāya vākbhūmitṛṇodakādi yathāśakti hriyā deyam | nāgavināyakadurgādyugradevatābhyaḥ pūrvatarasaṃkalpitaṃ balyupahārādi tadākramaṇabhiyā deyam | vittaṃ prayojanaṃ yatrāsti sā vittistadarthaṃ deyam | avittyai ca deyaṃ kadācit | bhūtyai vibhavāya deyamabhūtyai api kadācit | śraddhayā deyamityasyaiva sarvo'nuvādaḥ stutyarthatvena vā| evaṃ vedārthe vartamānasya yadi kadācitkarmasu vaidikeṣu saṃśayaḥ syāt keṣucit, vṛttau vā jīvanopāyadhanārjane kimasmādādeyaṃ uta neti, tadā ye tatra tvannivāsadeśe brāhmaṇāstebhyaḥ sandeho'pasārayitavyaḥ| kīdṛśā brāhmaṇāḥ|

3.9.34

samyagvimarśakuśalāḥ, yuktāḥ avikalakaraṇāḥ, āyuktāḥ anuṣṭhānasaktāḥ alakṣāḥ akrūramatayaḥ, arūkṣā iti pāṭhe'pyayamevārthaḥ, alubdhāḥ alobhino lobhaśūnyāḥ| dharmakāmā vā syuḥ, dharmakāmā eva yadi syuḥ yathā te tatra karmavṛttyādau pravartante tathaiva tvaṃ pravartethāstata eva nirṇayaṃ kuryā ityarthaḥ | anyācāryapṛṣṭena ca yathārthopadeśinā bhavitavyamarthāt | ye tu tatra abhyākhyātā ābhimukhyena asaṃbhinnabuddhayasteṣāṃ buddhisaṃbhedaṃ virodhaṃ ca mā kārṣīḥ | kiṃ tarhi | yathā te pūrvoktaguṇakā brāhmaṇāḥ pravarteran, tathā vartethāḥ saṃvṛttimattvena | abhyākhyātāḥ ābhimukhyena khyātāḥ mantriprabhṛtayaḥ | yadetanmadīyaṃ śāsanaṃ eṣa ādeśaḥ dhārmikasya rājāderājñā | upadeśo vaidiko hitaparyavasāyī vā viśeṣopaniṣadrahasyamityarthaḥ| pratyavāyābhāvena balena lobhena rahasyasaṃbodhanena cānuṣṭhātavyamevametadityarthaḥ || ityāraṇyavratāni saṃpūrṇāne || iti trayaścatvāriṃśī kāṇḍikā | 43 || atha godānasaṃjñakaṃ vratamucyate yasya keśāntasamāvartanaśabdāvanyau paryāyau |

Linked texts (1)