Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s9: ग्रामलक्षणम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s9
- Language
- English
ग्रामलक्षणम्
v3.c24.s9.1
वक्ष्येऽहं ग्रामविन्यासं शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् ।
दण्डकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्तं तु पद्मक्रम् ॥ १ ॥
स्वस्तिकं प्रस्तरं चैव कार्मुकं च चतुर्मुखम् ।
एवं चाष्टविधं ग्रामं तत्तद्रूपेण संज्ञितम् ॥ २ ॥
प्रथमं ग्राममानं च द्वितीयं पद(दं) विन्यसेत् ।
तृतीयं तद्बलिं दत्वा चतुर्थं ग्राम(मं) विन्यसेत् ॥ ३ ॥
पञ्चमं गृह(हं) विन्यस्य तत्र गर्भं विनििक्षिपेत् ।
षट्ठं गृहप्रवेशं च तन्मानमधुनाच्यते ॥ ४ ॥
धनुर्महैश्च यद्दण्डं तद्दण्डेनापेयेद्बुधः ।
पञ्चविंशतिदण्डाद्यैः(द्यै।) द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ ५ ॥
एकाधिकशतान्तं स्यान्नवत्रिंशद्विशालकम् ।
एवं तु दण्डकं प्रोक्तं तस्यायाममि(म इ) होच्यते ॥ ६ ॥
विस्ताराद्द्विद्विदण्डेन वर्धयेत्रिगुणान्तकम् ।
यः(यतः) शुभायादिकमर्धं दण्डहीनाधिकं तु वा ॥ ७ ॥
वानप्रस्थमिदं योग्यं क्षुद्रदण्डकमीरितम् ।
एकत्रिंशतिदण्डा(शद्दण्डमा) द्ये द्विद्विदण्डेन वर्धनम् ॥ ८ ॥
सप्ताधिकशतान्तं स्यात्सप्तषष्ट्विशालकम् ।
दीर्घं प्रागुक्तवत्कुर्यादितद्दण्डक(कं) मध्यमम् ॥ ९ ॥
सप्तत्रिंशतिदण्डादि(शद्दण्डमादौ) द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
त्रयोवेददशाधिक्यशतदण्डावसानकम् ॥ १० ॥
दण्डकं चोत्तमं पञ्चचत्वारिंशद्विशालकम् ।
एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ ११ ॥
पञ्चाशद्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
द्विशतं दण्डान्तकं स्यात् षट्सप्ततिविशालकम् ॥ १२ ॥
v3.c24.s9.2
षष्टे तु (षष्ट्यैकं) दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
सैकार्कत्रि(त्रि)शतं दण्डाद्(ण्डं) त्रि(शत) सप्तद(र्विं) शविस्तृतम् ॥ १३ ॥
युग्मायुग्मं तु दण्डेन सर्वतोभद्रमेव च ।
भूसुरामरयोग्यं स्यात्तदायामविशालकम् ॥ १४ ॥
नन्द्यावर्ते (न्द्यैकत्रि) ग्राम माम (मे) द्विद्विदण्डविवर्धनम् ।
पञ्चषष्ट्यधिकं पञ्चशतदण्डावसानकम् ॥ १५ ॥
एव(वं) पञ्चद्विशतं विशालं परिकीर्तितम् ।
विस्तारायामस्तत्तुल्यो [पादोनेाऽप्यधिकस्तथा] ॥ १६ ॥
(विस्ता) रं द्विद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तिकम् ।
नन्द्यावर्तमिदं प्रोक्तं कर्तव्यं (वसन्त्यं) देवभूसुरैः ॥ १७ ॥
[अथ्रातः] पद्मक्रनामग्रामलक्षणमुच्यते ।
शतदण्ड(ण्डं) समारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ १८ ॥
एकसहस्रदण्डान्तं(न्तो) विस्तारं तत् समं मतम् (रस्तत्समो मतः) ।
परमाधिकपञ्चाशच्चतुःशतविशालकम् ॥ १९ ॥
विप्रयोग्यं तथा पद्ममेवमुक्तं पुरातनैः ।
[एतच्चत्वारि] ग्रामविस्तारप्रमाणलक्षणम् ॥ २० ॥
[अथ] स्वस्तिकविन्यास (विस्तार) मानलक्षणमुच्यते ।
एकद्विशतदण्डादौ विंशदण्डविवर्धनात् ॥ २१ ॥
द्विसहस्रं (स्रे) कदण्डान्तं(न्तो) विस्तारं(रः) परिकीर्तितम् (तः) ।
तस्माद्विंशतिदण्डेन वर्धयेत्तत्समाधिकम् ॥ २२ ॥
तस्यायाममिदं (मो ह्ययं) प्रोक्तं (क्तः) स्वस्तिकं भूपयोग्यकम् ।
[अतःपरं] प्रस्तरविन्यास (विस्तार) लक्षणमुच्यते ॥ २३ ॥
त्रिशतदण्डमारभ्य शतदण्डविवर्धनात् ।
सहस्रद्वयदण्डान्तं प्रस्तरं विस्तृतं भवेत् ॥ २४ ॥
सप्तषष्टिदण्डादौ द्विद्विदण्डविवर्धनात् ।
युग्मायुग्मं तथा वाऽपि दण्डं पञ्चशतान्तकम् ॥ २५ ॥
एतत्(एष) कार्मुकविस्तारं त(रस्त)स्यायाममि(म इ)होच्यते ।
तस्मात्तु शतदण्डेन वर्धनाद्दिगुणान्तिकम् ॥ २६ ॥
v3.c24.s9.3
एवं तु वैश्यकानां तु योग्यं तत्कार्मुकं भवेत् ।
त्रिंशद्दण्डं समारभ्य त्रित्रि(द्विद्वि)दण्डविवर्धनात् ॥ २७ ॥
शतदण्डावसाने(नः) स्याद्विस्तारं(रः) परिकीर्तितम् (तः) ।
तत्तत्त्रित्रि द्विद्ण्डेन वर्धये गुणान्तकम् ॥ २८ ॥
एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं शूद्राणामेव योग्यकम् ।
मुख्यगेहप्रदेशान्तं विस्तारायाम (मं) कल्पयेत् ॥ २६ ॥
तद्वृद्धिः परितः कुर्यात्सप्तात्तु तदनन्तरं ।
दशादिशतदण्डान्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् ॥ ३० ॥
एवं ग्रामं (म) प्रसारं च तद्वृद्धिर्वप्रसंयुक्तम् ।
परितः परिखा(खां) बाह्ये कुर्याद्ग्रामेषु सर्वशः ॥ ३१ ॥
एतेषां ग्रामरूपाणामायादिलक्षणं तथा ।
नन्दायामसमूहे वा चायते वाऽथ विस्तरे ॥ ३२ ॥
परिणाहे पदे वाऽपि आ(चा)यादिशुद्धं (द्धि) च कारयेत् ।
कंचिद्र्वायतने चैवमार्यं च तद्दिने भवेत् ॥ ३३ ॥
परिखाहे तिथिवारं व्यययोनिश्च विस्तरे ।
वसुभिर्गुणितं भानु[भि]र्हन्त्यायमष्टशिष्टकम् ॥ ३४ ॥
अष्टाभिर्वर्धिते ऋक्षं हृत्वा शेषं क्षपिष्यते ।
नवभिर्वर्धयेत्पङ्किः(ङ्ख्या) हृत्वा शेषं व्ययं (यो) भवेत् ॥ ३५ ॥
गुणभागं च योनि (निः) स्याद्वृद्धिहान्या (न्या) यथाक्रमम् ।
नन्दगुद्गश ऋषि(षिणा) हृत्वा तच्छेषं वारमेव च ॥ ३६ ॥
नवभिर्गुणिते त्रिंशन्(ता) चपेच्छेषं तिथिर्भवेत् ।
एवमायादिषड्वर्गं कुर्यात्तत्र विचक्षणः (णः) ॥ ३७ ॥
आयं सर्वहरं पूर्णं (पुण्यं) व्ययं सर्वगतेन हि ।
आयाधिक्यं व्ययं हीनं सर्वसम्पत्करं तथा ॥ ३८ ॥
आयहीनं (हानिर्) व्ययाधिक्यं सर्वदोषकरं भवेत् ।
शुभदं पूर्णनक्षत्रमशुभं कण्ठ-ऋक्षकम् ॥ ३६ ॥
युग्मायुग्माद्यतुर्यं षष्ठष्टनन्दशुभर्चयुक् ।
द्वितीयपर्यायस्यार्थे गणनैश्च शुभावहम् ॥ ४० ॥
v3.c24.s9.4
सितगुरुशशिबुधवारमेवं शुभं भवेत् ।
शुभयोगं(गो) भवेद्य(च्चे)त्तु वारदोषो न विद्यते ॥ ४१ ॥
सौरवारादिवारेषु वारयुक्तं चतुर्दिने ।
गर्योस्तु विशाखादिस्वातिकान्तं क्रमात्ततः ॥ ४२ ॥
गण्डं च मृत्युयोगं च सिद्धियोगमिदं(ति) विदुः ।
अमावास्या [म] ष्टमीं चैव (च) नवमीं च विवर्जयेत् ॥ ४३ ॥
अन्यथा शुभदं सर्वं तिथिरथं प्रशस्यते ।
अष्टमं (म) राशिवर्जं च अन्ये(तथान्ये) शुभराशयः ॥ ४४ ॥
गणे वा (चाऽऽ) सुरमानुष्यं विना अन्ये (न्यो) गणे (गो) शुभम् (भः) ।
सौरादियदि (शनि) वारान्तं तत्सर्वं त्रिगुण [स] समम् ॥ ४५ ॥
अश्विन्यादिदिने हृत्वा तच्छेषं नयने भवेत् ।
प्रथमं चैकनेत्रं च द्वितीयं च द्विनेत्रकम् ॥ ४६ ॥
तृतीयं च इति (तथा) प्रोक्तं नन्दात्षट्क्रमात् सुधी ।
अथ दण्डक [स्य ] विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४७ ॥
चतुरश्रायतं कृत्वा समतारं न विद्यते ।
चतुरश्रायतं वप्रं तद्वत्प्रायतमेव च ॥ ४८ ॥
एतत् (स्मिन्) त्रितयं वाऽपि पञ्चरथ्यामथापि च ।
तस्य मूलाग्रयोर्वीथीं न कुर्याद्वाऽथ कल्पयेत् ॥ ४९ ॥
तदेव तिर्यक्प्रथ्ये [ए] कवीथीं कृत्वा विना तथा ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चदण्डं रथ्याविशालकम् ॥ ५० ॥
मध्यरथ्यावृता वीथी सममेवं विधीयते ।
अन्येषां चान्तरथ्यानां वा तत्समं तु वा ॥ ५१ ॥
मूलाग्रयोर्द्विरथ्या (ख्ये) च पत्तमेकं तथाश्रयम् ।
मुख्या वीथी द्विपञ्चं (चा) स्याद्गृहद्वारं त्रिदण्डकम् ॥ ५२ ॥
तच्चतुष्पञ्चदण्डं वा युक्ता षडृहविस्तृतम् ।
विस्तारद्विगुणं वाऽथ त्रिगुणं वा तदायतम् ॥ ५३ ॥
परितः परिखा बाह्ये वप्रयुक्तं तु कारयेत् ।
चतुर्द्वारं च संकल्प्य पूर्वाद्वि (दौ) च चतुर्दिशि ॥ ५४ ॥
v3.c24.s9.5
उपद्वारो(रमु)क्तवत्कुर्याद्विष्णुधिष्ण्यं तु पश्चिमे ।
तद्धामस्य बहिर्वाऽपि वरुणे च पदे तथा ॥ ५५ ॥
मित्रे चैव पदे चापि विष्णूमूर्तिं यथेष्टकम् ।
ईशे शङ्कर (रं) संस्थाप्य पर्जन्ये चोदिते तथा ॥ ५६ ॥
अन्तर्वाऽपि बहिर्वाऽपि यथेष्टकं (ष्टं) शिवहर्म्यकम् ।
एतद्दण्डकमित्युक्तं भूसुराणां तु योग्यकम् ॥ ५७ ॥
द्वादशैर्वि(शवि) प्रसंघं वा चतुर्विंशतिभूसुरान् ।
पञ्चाशद्द्विजसंघैश्च अ(ह्य)ष्टोत्तरशतं तु वा ॥ ५८ ॥
त्रिशतद्विजसंघैर्वा द्वादशं चेति मौनिनाम् ।
वनान्तरे पर्वते वा तथा चाश्रममीरितम् ॥ ५९ ॥
चतुर्विंशतिसंघं चेद्यतीनां ग्रामयोग्यकम् ।
एतत्तु नदीतीरे वा पुरमेतत्प्रकथ्यते ॥ ६० ॥
पञ्चाशद्गीक्षितानां तु नगरं तु (तन्) प्रशस्यते ।
अष्टोत्तरं [च] पञ्चाशद्गृहस्थानां तु मङ्गलम् ॥ ६१ ॥
विस्करिं (निकर) शतसंघैश्च कोष्ठमेवं प्रकथ्यते ।
अन्येषां विप्रसंघैश्च यथेष्टं नाम [प्र] कल्पयेत् ॥ ६२ ॥
अन्यान्यनुक्तं [क्तानि] सर्वेषां शास्त्रमार्गेण कारयेत् ।
सर्वतोभद्रविन्यासं (सं) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६३ ॥
चतुरश्रसमाकारं मण्डूकं (क) पद (दं) विन्यसेत् ।
अथवा स्थण्डिलं वाऽपि मध्ये तद्ब्रह्ममण्डपम् ॥ ६४ ॥
अथवा देवताहर्म्यं विष्णोर्वाऽथ शिवस्य वा ।
तपस्विनां यतीनां च पाषण्डाश्रमियां तथा ॥ ६५ ॥
ब्रह्मचारी (चारिणां) तथा योगिनां संघैर्यथेच्छया ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चरथ्या वा परितस्तथा ॥ ६६ ॥
एकपञ्चान्तरथ्या च बाह्यरथ्या द्विपञ्चयुक् ।
पैशाचान्तपदैः सर्वैस्तेन वीथीं प्रकल्पयेत् ॥ ६७ ॥
पैशाचेशान्तराले महादिक्पाल (लो) बहिरिष्यते ।
तत्तद्वीथी द्विपञ्चं (चा) स्याद्गन्यावर्ताकृतिस्तु वा ॥ ६८ ॥
v3.c24.s9.6
अथवा कृतकृत्या च कर्णयुक्तम(क्ता चा)थापि च ।
ईशानादिचतुष्कणें मठं वा मण्डपं तु वा ॥ ६६ ॥
तत्रैव सत्रशाला वा आ(चाऽऽ)ग्नेये पानीयमण्डपम् ।
अन्यधर्मालयं सर्व यथेष्टं दिशितो (तु) भवेत् ॥ ७० ॥
अन्तरस्थे चतुष्कर्णे गुरोरेवं मठं भवेत् ।
रक्षार्थं वप्रसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ॥ ७१ ॥
चतुर्दिक्षु महाद्वारो(रमु)पद्वारसुचक्रवद्वेत् ।
महारथ्या[या]मालयं कुर्यात्सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ ७२ ॥
दक्षिणे वैश्यशूद्राणामालयं (य) श्रेणिरेव च ।
इन्द्रे(न्द्रश्)वाग्नि(ग्निसु)तयोर्मध्ये गोपालश्रेणिरेव च ॥ ७३ ॥
तद्बहिश्चैव गोशाला रक्षार्थ वप्रसंयुक्तम् ।
पितृवारुणयोर्मध्ये वस्त्रकर्मकरालयम् ॥ ७४ ॥
तद्बहिः सूचिकहर्म्यं तत्र चर्मकरालयम् ।
वायुवरुणयोर्मध्ये कर्मकरालयं भवेत् ॥ ७५ ॥
तद्बहिश्शालयं कुर्यान्मत्स्यमांसोपजीविनाम् ।
सौम्ये(म्यो) वायु(युस्)तयोर्मध्ये श्रीकरणानालयं भवेत् ॥ ७६ ॥
तत्र वैद्यालयं वाऽपि भ्र(चा)म्प्रष्टकालयमेव च ।
तस्य बाह्यप्रदेशे तु वल्कलैःक(लका) मंगालयम् ॥ ७७ ॥
तत्र तैलोपजीविनां गृहश्रेणिं प्रकल्पयेत् ।
ग्रामस्य वप्र(प्रं) तद्वाह्ये किञ्चिद्दूरे(रे ऽ)त्तरे(रस्यां) दिशि ॥ ७८ ॥
वैष्णव्याश्चाथ चामुण्डा[या] म्वा(चा)लयं कारयेद्बुधः ।
तस्माद्दूरे तु देशे च चण्डालकुटिकान्वितम् ॥ ७९ ॥
जनावासमिदं प्रोक्तं ग्रामाद्वाह्यप्रदेशके ।
दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि नैर्ऋत्ये वाऽपि देशके ॥ ८० ॥
स्नानपानादिकं(क)योग्यं तडाकं कल्पयेत्ततः ।
शेषं तु शास्त्रमार्गेण कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ८१ ॥
नन्द्यावर्तस्य विन्यासकक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पूर्वोक्तदण्डमानेन विस्तारायामकल्पनम् ॥ ८२ ॥
v3.c24.s9.7
समविस्तारमायाममायाधिकमथापि वा ।
चण्डिताख्यपदं न्थासं [वाऽपि] मण्डूकं परिकल्पयेत् ।। ८३ ।।
ग्रामे चायत्तविस्तारौ समे(मौ) चेत्कल्पयेत्सुधीः ।
आयाधिकं यथा ग्रामे नन्दनन्दपदं भवेत् ।। ८४ ।।
अथवा स्थण्डिलं न्यस्य(सेत्) समायाममित्यपि वा ।
पदं च चण्डित (तं) तन्मध्ये ब्रह्माख्यं चतुष्पदम् ।। ८५ ।।
तद्बहिः परितो भागे दैककं च (द्वा) दशांशकम् ।
तद्वाह्ये विंशतिपदं परितो मानुषं भवेत् ।। ८६ ।।
तद्बहिश्श्रावृतांशेन पैशाचं चाष्टविंशति(तिः) ।
एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ।। ८७ ।।
मध्ये नवपदं बाह्ये दैककं षोडशांशकम् ।
तद्बहिर्मानुषं चैव चतुर्विंशपदं भवेत् ।। ८८ ।।
पैशाचं बाह्यमावतं त त्रिशकं पदम् ।
स्थण्डिलं (ल) पदमध्ये च ब्रह्माख्यस्यै(द्य ए)कमात्त्रकम् ।। ८६ ।।
दैककं चाष्टभागं स्यान्मानुषं षोडशांशकम् ।
तद्बहिश्च चतुर्विंशत्पदं पैशाचमेव च ।। ६० ।।
एषां पदैर्यथायोग्यं विन्यसेच्छिल्पि (ल्प) वित्तमः ।
तत्पैशाचपदं चोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत् ।। ६१ ।।
प्राचीरथ्योत्तरा (रमार)भ्य स्याद्दक्षिणायत(तं) निर्गमम् ।
दक्षिणावीथीपूर्वादिपश्चिमायतनिर्गमम् ।। ६२ ।।
पश्चिमवीथी (ध्याः) दक्षिणया (द्या) दुत्तरायत(तं) निर्गमम् ।
उदग्विथी (ध्याः) प्रतीच्यादितत्पूर्वाद्यत (तं) निर्गमम् ।। ६३ ।।
नन्द्यावर्तावृतावीथीमे (ए) वमूहां (ह्या) विचक्षणैः ।
दक्षिण्योद्दूढयोर्वाऽपि प्राक्प्रत्यग्वि(द्वि) तयो [२] पि [वा] ।। ६४ ।।
अन्तर्वीथीनां मूलाग्रौ(ग्रयोः) चैकपर्च प्रयोजयेत् ।
पार्श्वयोश्च द्विविधं स्यात् पञ्चमुक्तं पुरातनैः ।। ६५ ।।
एवं बाह्यवीथी स्यादन्तर्वीधिरि(थी त्वि) होच्यते ।
आयते दीर्घरथ्या स्याद्विस्तारे दीर्घमेव च ।। ६६ ।।
v3.c24.s9.8
एकत्रिपञ्चसप्तंयां(सप्त)वीथी(ध्यः) पूर्वाः[^] पञ्चयुक् ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चमार्गं वा परिकल्पयेत् ॥ ९७ ॥
एवं बहिर्गतं मार्गं तत्र पञ्च न कारयेत् ।
पञ्चयुक्ता तु वीथी स्यात्पञ्चहीने तु मार्गकम् ॥ ९८ ॥
महामार्गं तु सर्वेषां(वांसां) वीथीनां कर्करीकृतम् ।
मध्येषशं तु[ध्य एषां] यथारज्जुः(ज्जु) क्षुद्रमार्गं प्रयोजयेत् ॥ ९९ ॥
त्रिचतुः(तुष्)पञ्चदण्डं वा वीथीनां विस्तृतिर्भवेत् ।
षट्सप्ताष्टदण्डं वा नन्दपङ्कीशभानुषु(नुं वा) ॥ १०० ॥
केचि(काश्चि)द्रथ्या विशालाश्च सर्वेषां तत्समं तु वा ।
महामार्गविशालं [तु] यद्वोथीनन्दसमं तु वा ॥ १०१ ॥
महारथ्या(मार्ग)समं मध्ये वीथीविस्तारमिष्यते ।
मध्ये(वीथी) समं तु मध्ये [च] मार्गमेवं विशालकम् ॥ १०२ ॥
तदष्टांशोनमेवं वा त्रिपादं चार्थमेव वा ।
अन्यासां सर्ववीथीनां यथातत्सममेव वा ॥ १०३ ॥
तत्समं(सर्वासां) वा त्रिपादं वा महामार्ग(र्गं)विशालकम् ।
तत्त्रिपादार्थं तु विस्तारं क्षुद्रमार्गविशालकम् ॥ १०४ ॥
एवं विन्यासमुद्दिष्टं भूसुराणां तु योग्यकम् ।
अष्टाष्टाधिकं पञ्चाशदष्टोत्तरशतं तु वा ॥ १०५ ॥
त्रिंशत्तैर्(त्रिंशत्)वप्रसंख्या(विप्रसंघं) च अ(चाप्य)ष्टोत्तरसहस्रकम् ।
सहस्रत्रयव(वि)प्रं वा सहस्रैश्च चतुष्टयम् ॥ १०६ ॥
दे(दै)वमनु तु(मानुष)पैशाचे भूसुरान्(सुरैः) परिपूर्णकम् ।
एवं मङ्गलमाख्यातं यस्तु वास्तुर्(स्तुं) विनिर्दिशेत् ॥ १०७ ॥
नृपवैश्यादिजातीनामेवं चेत् पुरमुच्यते ।
वैश्यशूद्रादीनां योग्यमग्रहारं प्रशस्यते ॥ १०८ ॥
एवं मर्त्यपदेनान्तः भूसुराणां गृहान्वितम् ।
देवमानुषपैशाचे यद्वाजगृहमेव च ॥ १०९ ॥
तत्पैशाचपदे वैश्यशूद्रजात्यादिकालयम् ।
पैशाचे [च] द्विरथ्या वा त्रिचतुष्पञ्चषडेव वा ॥ ११० ॥
v3.c24.s9.9
सप्तकं(काः) वा तथा रथ्या वा [यथा] विशालं तथा न्यसेत् ।
दक्षिणे प्रथमारथ्ये(मरथ्यायां) वैश्यकानां तु वेश्मनि ॥ १११ ॥
वारुणे चक्रवर्ती स्याद्देवमालयस्य विधिः ।
अथ मित्रपदे चैव जयन्ते रुद्रजये तथा ॥ ११२ ॥
एवं राजगृहं प्रोक्तं तत्रैव(व) योधकालयम् ।
नैर्ऋत्ये च पदे देशे श्रीकरायां तु हर्म्यकम् ॥ ११३ ॥
सामन्तप्रमुखादीनामसुरे सोष्ट(शोप)केऽपि च ।
तत्रैवामात्यहर्म्यं स्यात्स्वामिकालयमेव च ॥ ११४ ॥
पुरोहितालयं सुग्रीवे पुष्पदन्तपदेऽपि च ।
दौवारिकश्च सुग्रीवे रक्षका[रा]लयं भवेत् ॥ ११५ ॥
गन्धर्वे रोगशोषे वा वाद्यकाद्यादेशलयम् ।
तत्रैव गणिकादीनां नृत्ययोग्यादिरा(दिका)लयम् ॥ ११६ ॥
वायव्ये वा नरे(नागे) वाऽपि नृपतीनां तथालयम् ।
नागे चाथवा मुख्ये वा नेत्ररत्नकरालयम् ॥ ११७ ॥
उत्तरे शल्यशालाश्च [तत्र] कञ्चकासका(कञ्चककारा)लयम्(यं वा) ।
अदितिश्नोदितश्चैव वैद्यकादितथा(दीनामा)लयम् ॥ ११८ ॥
ईशे वाऽथ जयन्ते वा चामरंचि[त]कालयम्[च] ।
महेन्द्रे वाऽथ सत्ये वा कीर्णिकाराजयं भवेत् ॥ ११९ ॥
भृशे वा चान्तरिक्षे वा आ(चा)ह्वयक्रम(कर्म)हर्म्यकम् ।
एवं प्रथमावरणे द्वितीयावरणमुच्यते ॥ १२० ॥
तैलोपजीविनां वाससंस्थितो(त ड)त्तरवीथिके ।
तत्रैव नानाहर्म्यं स्यात्कुब्जालालयमेव च ॥ १२१ ॥
मत्स्योपजीविनां वास(सं) मांसव्यापारिकादीनां च ।
पश्चिमे वाऽऽलयंश्रेष्ठिः किरातानां तु दक्षिणे ॥ १२२ ॥
आग्नेये वायवे वाऽपि रजकस्याह्वयं भवेत् ।
दक्षिणे पूर्वदेशे वा नृत्तकाराळयं भवेत् ॥ १२३॥
उत्तरे वा नैऋते वाऽपि सूति(चि)कारालयं भवेत् ।
एवं द्वितीयावरणे तृतीयावरणे(णमु)च्यते ॥ १२४ ॥
v3.c24.s9.10
दक्षिणे कर्मकारस्य तत्र श्रेण्यालयं भवेत् ।
उत्तरे चाग्निदेशे वा पेटिकारांलयं भवेत् ॥ १२५ ॥
पश्चिमे पूर्वके वाऽपि शस्त्रकर्मकरालयम् ।
उत्तरे चर्मकारस्य तच्छ्रेण्यालयमेव वा ॥ १२६ ॥ @H 252
अन्यथा(दा)वरणाः(याम्) सर्वमन्य[त्]कर्मोपजीविनाम् ।
एवं नरालयं प्रोक्तं देवानामधुनोच्यते ॥ १२७ ॥
भार्यादिषु चतुर्दिक्षु ग्रामस्यापि चतुर्दिशि ।
एवं यथेष्टदिग्देशे विष्णोधिष्ण्यं प्रकल्पयेत् ॥ १२८ ॥ @H 256
अथवा बहिरङ्गे तु चेष्टदिग्विष्णो(ष्णो)रालयम् ।
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु विष्णुस्थानं तु राक्षसे ॥ १२६ ॥
पूर्वके श्रीधरं प्रोक्तं दक्षिणे वामने तथा ।
पश्चिमे वासुदेवं वा चादिविष्णुं जनार्दनम् ॥ १३० ॥ @H 260
उत्तरे केशवं प्रोक्तं नारायणमथापि वा ।
अन्ततः प्रागुत्तरे देशे विष्णुमूर्तिर्(तिं) यथेष्टकम् ॥ १३१ ॥
पितृदेवेशकोणे वा य(त)था नृसिंहालयं भवेत् ।
अग्निकोणे य(त)था रामं गोपालालयमेव वा ॥ १३२ ॥ @H 264
मित्रे च त्रितलं कुर्यात्स्थानकं चादिभूमिके ।
द्वितीयं(ये) चासनं प्रोक्तं तृतीये शयनं भवेत् ॥ १३३ ॥
अथवा स्थानकं चोर्ध्वे शयनं मूलकक्षले ।
इष्टदिग्विष्णुहर्म्याणां द्वारं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १३४ ॥ @H 268
ग्रामस्याभिमुखं विष्णुं नरसिंहं पराङ्मुखम् ।
लक्ष्मी नृसिंहश्चैवाऽपि ग्रामस्याभिमुखो भवेत् ॥ १३५ ॥
रुद्रं रुद्रजये वाऽपि इ(त्वि)न्द्रश्चेन्द्रजयेषु च ।
आपवत्सा(त्सा)पवत्सश्च सावित्र्य(त्र)श्चा(अ) सान्द्रके(सवित्रके) ॥ १३६ ॥ @H 272
ईशे वाऽथ जयन्ते वा पर्जन्यस्य पदेऽपि वा ।
एवमीशालयं कुर्याद्ग्रामस्य तु पराङ्मुखम् ॥ १३७ ॥
पूर्वके पश्चिमे वाऽपि तत्रैवाभिमुखं भवेत् ।
अन्य[त्]सकलरूपाणां हर्म्यद्वारं यथेष्टतः ॥ १३८ ॥ @H 276
v3.c24.s9.11
स्वकर्णी वाऽपि दौवारि[के] सुब्रह्मण्यालयं भवेत् ।
अथवा जिनालयं स्यात्सुगतालयमेव च ॥ १४०॥
चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि मध्ये वैनायकालयम् ।
गन्धर्वे(र्वे) भृङ्गराजे वा मार्गकाराsubscriptionलयं भवेत् ॥ १४१॥
मुख्ये वाऽथ च भल्लाटे सा(स)रस्वत्यालयं भवेत् ।
अदितौ वा मृगे [वापि] लक्ष्मीभवनकं स्मृतम् ॥ १४२॥
तत्रैव भुवनादेवीहर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् ।
यद्वाऽस्य बहिरङ्गे रक्षार्थं भैरवालयम् ॥ १४३॥
राक्षसे पुष्पदन्ते वा दुर्गायाश्चापि चालयम् ।
तद्ग्रामस्य बहिः सौम्ये कालि(लीं) कोष्ठं प्रकल्पयेत् ॥ १४४॥
प्रामात्क्रोशावसाने स्यात्पूर्वे वा चोत्तरेऽपि वा ।
तत्र चण्डालावांसः स्याच्चोत्तरे च श्मशानकम् ॥ १४५॥
ग्रामस्य चोत्तरे बाह्ये प्रेतभूतांशदण्डकम् ।
ग्रामस्य परितो बाह्ये रक्षार्थं वप्रसंयुतम् ॥ १४६॥
तद्वहिः परिखायुक्तं परितो वप्रवेदिकैः ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे सहाद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १४७॥
वृत्तं वा चतुरश्रं वा वास्तुस्याकृतिवप्रयुक्त् ।
पूर्वद्वारमथैशाने चाग्निद्वारं तु दक्षिणे ॥ १४८॥
पितृद्वारं तु तत्रत्थम्वायोर्द्वारं तथोत्तरम् ।
पूर्वपश्चिमयोर्द्वारौ तत(तत्र) सूत्रं तु योजयेत् ॥ १४८॥
दक्षिणोत्तरयोर्द्वारौ तत्र देशे विशेषतः ।
दक्षिणोत्तरकं सूत्रं विन्यसेच्छिल्पिवित्तमः ॥ १५०॥
तस्य सूत्रान्तसत्पूर्वे हस्तं तद्वार(रं) मध्यमे ।
एवं दक्षिणतो द्वारं तद्वि बा(द्वा)रौ तथोक्तवत् ॥ १५१॥
उत्तरे द्वार(रं) तत्सूत्रात्त्र्यङ्गुलावसानकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं युक्तं वा नेष्यते बुधैः ॥ १५२॥
पूर्वे पश्चिमेके वाऽपि द्वारमेतत् (मेकं) द्वयोर्(यम)पि ।
परितश्चतुरश्रामा(गूं)रं कुर्यात्तु सर्वदा ॥ १५३॥
v3.c24.s9.12
एतत्सर्वं महाद्वारमुपद्वारमिहोच्यते।
नागे वाऽपि सुगे वाऽ[प्य]आदितिश्रो(तो चो)दितोऽपि वा ॥ १५३ ॥
पर्जन्ये वाऽन्तरिक्षे वा पूषे(पूष्णि) वा विवस्वतेऽवा ।
गन्धर्वे भृङ्गराजे वा सुग्रीवे वाऽसुरेऽथवा ॥ १५४ ॥
यथेष्टमेवमुपद्वारं कुर्यात्तल्लक्षणोक्तवत्(र्यादुक्तलक्ष्मवत्) ।
मुख्यके वाऽथ भल्लाटे सुगे चोदितोऽथवा ॥ १५५ ॥
जयन्ते वा महेन्द्रे वा सत्यके वा[ऽप्य] भृगोऽथवा ।
एवमेवं जलद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ॥ १५६ ॥
ब्रह्मण्ये वाऽग्निदेशे वा मित्रे वा मण्डपं भवेत् ।
भूधरे चासुरे वाऽपि सभास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ १५७ ॥
नन्द्यावर्तमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
पद्माख्यं(ख्य)वास्तुविन्याससन्नयं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १५८ ॥
दीर्घ(दैर्घ्यं)मायसमं कृत्वा वाह्ये वप्रं सुवृत्तकम् ।
चतुरश्राश्रकं वाऽपि षडश्रं वा विधीयते ॥ १५६ ॥
चण्डितं स्थण्डिलं वाऽपि यथेष्टं पद(दं) विन्यसेत् ।
शूलषष्ठोत(थि) राज्या च नरालंय प्रकारयेत् ॥ १६० ॥
तद्दे(त्तत्तद्दे)शे स[र्वे]दा स्थाप्यं मण्डपं वा सभा भवेत् ।
बहिः(हिश्श्र) सर्वंरथ्येषु( रथ्यासु ) पञ्चैरावर्तकेषु(कासु) च ॥ १६१ ॥
चतुः(तुष्)पञ्च च षट् सप्त चाष्टकं वाऽथ वीथिका ।
मध्ये वीथिं विना कुर्याच्चतुर्दिग्द्वारकल्पनम् ॥ १६२ ॥
एवं तु पद्मविन्यासं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
स्वस्तिकस्यापि विन्याससन्नयं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६३ ॥
यत्तदायामविस्तारे न्यसेत्परमशायिकम् ।
तस्यैशाचपदे चैव रथ्या तत्परितस्तथा ॥ १६४ ॥
तस्यान्तः स्वस्तिकाकारं विन्यसेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
प्राक्प्रत्यक् च समायामं वास्तुमध्ये तु वीथिका ॥ १६५ ॥
दक्षिणोत्तरमायामं पूर्वमध्ये तु वीथिका ।
वीथीम् एतद्वयं प्रोक्तं तन्मध्ये कर्करीकृतम् ॥ १६६ ॥
v3.c24.s9.13
उदीच्यां दिशि(मीशे) पर्यन्तं प्राङ्मुखायतवीथिका ।
प्रागादीशा(दि चा) ग्रिपर्यन्तं दक्षिणायतवीथिका ॥ १७७ ॥
दक्षिणादिनैऋतान्तं पश्चिमायतवीथिका ।
पश्चिमाद्वायुपर्यन्तमुत्तरायतवीथिका ॥ १७८ ॥
एतत्तु चतु(स्तू रथ्यामादावृता वीथिका ततः।
एवं तु स्वस्तिकवीथी लाङ्गलाकारवद्भवेत् ॥ १७६ ॥
मध्ये वीथीद्वयो[र] ग्रे [च] तस्य मूलद्वयं बुधैः ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कर्णै चतुर्दिक्षु चतुर्मुखम् ॥ १७० ॥
पूर्वोक्तं मध्यरथ्यान्तं चतुष्कर्णावसानकम् ।
इन्द्रादीशानपर्यन्तं मध्यं सोमावसानकम् ॥ १७१ ॥
तत्त(_)योर्मध्यदेशे तु प्राक्प्रत्यक् दिग्गतायतम् ।
बाह्यो(ब्रह्मो)न्द्रानलयाम्यं [यु] त्वयोर्मध्यदेशके ॥ १७२ ॥
दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घा वीथीरेतत् प्रकल्पयेत् ।
ब्राह्मयां याम्याश्च(न्यां च) नैऋत्यां वारुण्यान्तःप्रदेशकम् ॥ १७३ ॥
पूर्वपश्चिमदीर्घा(र्घाः)च वीथोरे वं तु कारयेत् ।
वायुवारुणसोमेषु[पु] ब्रह्मणा न्तं पदे तथा ॥ १७४ ॥
दक्षिणोत्तररभ्यं तत्तत्संख्या [च] यथेष्टकम् ।
एवं वीथी द्विपचं( चा) स्यान्मध्यरथ्ये न पञ्चकम् ॥ १७५ ॥
तस्य मूलाग्रयो[र्]देशे क्षुद्रमानं प्रकारयेत् ।
बाह्यवीथी द्विपक्षं( चा) स्यात्तद्बहिह्यावृतं बुधैः ॥ १७६ ॥
वप्रांशभित्तिरक्षार्थं परितः परिखान्वितम् ।
स्वस्तिकाग्रं चतुर्दिक्षु द्वारं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ १७७ ॥
एवं चाष्टमहाद्वारं दिक्षु दिक्षु द्वयं ततः ।
भृगे चैवान्तरिक्षे वा भृङ्गराजभृशे तथा ॥ १७८॥
शो षे वाऽपि च रोगे वा चादितिम् (तौ) चोदितेऽपि वा ।
एवमेतदुपद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ॥ १७६ ॥
महाद्वारं तु सर्वेषां लाङ्गलाकारसन्निभम् ।
कपाटद्वयसंयुक्तं द्वाराणां तत्पृथक् पृथक् ॥ १८० ॥
v3.c24.s9.14
अन्तर्वप्र(प्रं)बहिर्भिन्तिश्चेद् दिगता चूलिका ।
यन्त्ररुद्रादिकैः सर्वैर्नटेक्षाद्यभययन्त्रकैः [न्त्रैः] ॥ १८१ ॥
सालान्तं वेदिकोर्ध्वं तु युद्धार्थं कल्पयेत सुधीः ।
नानाजातिभिराकीर्णं स्वस्तिकं राजयोग्यकम् ॥ १८२ ॥
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं स्थानीयादिषु कारयेत् ।
चतुर्दिंक्षु विदिक्ष्वेव मध्ये वा राजवेश्मकम् ॥ १८३ ॥
मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा आ(चा)र्यादौ च चतुष्पदे ।
यथेष्टं राजसदनं स्थानीये सर्वभूमिकम् ॥ १८४ ॥
आगते वारुणे वेश्म संग्रामे च यमे पदे ।
विजये सौम्यदेशे च तथे(थैवे)न्द्रजयेऽपि वा ॥ १८५ ॥
स्थानीये चाधिराजस्य मित्रे वारुणे(ण) एव च ।
आगते स्वस्वते चा(विवस्वत्य)पि संग्रामे चापि सौम्यके ॥ १८६ ॥
विजये चार्कभागे वा चेन्द्रस्थाने गृहं भवेत् ।
स्थानीयेऽपि नरेन्द्रस्य वेश्म मित्रपदेऽपि वा ॥ १८७ ॥
विवस्वति पदे वाऽपि तथैवार्य्यपदेऽपि वा ।
आगते तु नरेन्द्रस्य संग्रामे चेन्द्रराजके ॥ १८८ ॥
विजये रुद्रराजश्च(जये च) सदनं कल्पयेत्सुधीः ।
पाष्णिर्य्याकादिभूपानां स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १८९ ॥
आर्यादिषु चतुर्दिंक्षु नैव कुर्यात्तु विश्वतः ।
एवमेव प्रशस्तव्यं शिल्पि(ल्प)शास्त्रोक्तवत्कुरु ॥ १९० ॥
मित्रे च वारुणे चापि विवस्वे(स्वदि)न्द्रमहेन्द्रके ।
एवं तु विष्णुधिष्ण्यं स्यात्स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १९१ ॥
इन्द्रे चेन्द्रजये वाऽपि रुद्रे रुद्रजयेऽपि वा ।
आपवत्सापवत्स(त्स्य)योरपि चै(यांश्रौ)शे वाऽपि जयन्तके ॥ १९२ ॥
एवमीशालयं प्रोक्तं कुर्याद्देवं बहिर्मुखम् ।
बौद्धं वायुपदे चैव नैर्ऋत्ये तु जिनालयम् ॥ १९३ ॥
भृङ्गराजे [तु] विवधे वा हर्म्यं कुर्यात्तु नागरे(रो वा) ।
चतुर्दिंक्षु बहिर्द्वारं पार्श्वे च भैरवालयम् ॥ १९४ ॥
v3.c24.s9.15
चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि दुर्गाङ्गं(ङ्ग)गणपालयम् ।
सुभोवस्य पद चैव षण्मुखस्यालयं भवेत् ॥ १६५ ॥
अम्नि(ग्नी) पूषपदे वाऽपि स्वरदेवालयं भवेत् ।
आदित्ये तु पदे वाऽपि भास्करस्यालयं भवेत् ॥ १६६ ॥
सौम्यके वाऽपि मुख्ये वा भुवनेशालय भवेत् ।
तत्तत्पदे [च] मध्ये तु विष्णुरुद्रालयं भवेत् ॥ १६७ ॥
एतानि स्थानानि(स्थानान्येतानि) परितो नराणां सदनं भवेत् ।
अन्तर्वीथी चैकपचं (चा) बाह्यवीथी द्विपचकम् (का) ॥ १६८॥
एवमालयवास्तु स्याद्वाह्ये पञ्चाभिरक्षयात ।
एवमन्तर्गतान्देवान् बहिरङ्गं यथेच्छया ॥ १६६ ॥
शुद्धा चैव प्रतिष्ठा चेल्लिङ्गपाशुपतं तथा ।
नगर्यां तत्प्रतिष्ठे(ष्ठा) तु चोक्तवत्स्थापनं भवेत् ॥ २०० ॥
अन्येषां सर्वलिङ्गानां नगराणां बहिरङ्गतः(भवेत्) ।
वैखानसप्रतिष्ठा चेदन्तस्स्थापनमिष्यते ॥ २०१ ॥
विष्णुदेवैरि (वस्ये) ति प्रोक्तं पाञ्चरात्रं (त्रो) बहिर्भवेत् ।
दुर्गां गणपतिं चैव बौद्धं जैनं (न) गतालयम् ॥ २०२ ॥
अन्येषां षण्मुखादीनां स्थापयेन्नगराद्बहिः ।
तत्तद्देवाल्यं वाऽपि कुर्याद्दोषो न विद्यते ॥ २०३ ॥
अपि सर्वेषु नगरेषु संस्थापनमिष्यते ।
नगरस्य बहिश्चोदक्पूर्वे वाऽप्यतिदूरतः ॥ २०४ ॥
चामुण्डालयं [च] कुर्यादुत्तराभिमुखं तथा ।
तस्य (तस्माद्) देवात्सयात्पूर्वं चण्डालकुटिकान्वितम् ॥ २०५ ॥
पूर्वे चोत्तरदेशेऽथ पश्चिमे वाऽथ नैर्ऋते ।
नगरात्तु बहिर्देशे तत्सेनालोकनाथकम् ॥ २०६ ॥
उत्तुङ्गवेदिकाचो(को)ध्वें [पि] चोक्तवन्मण्डपं भवेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्युक्तया च शिल्पि (ल्प) वित्तमः ॥ २०७॥
प्रस्तरस्य तु विन्यासल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
आयतं वा समं वाऽपि प्रस्तरस्याकृतिस्तथा ॥ २०८॥
v3.c24.s9.16
नृपाणां वाऽथ वैश्यानां योग्यमुक्तं पुरातनैः ।
नन्दनन्दपदं वाऽपि चण्डितं स्थण्डिलं तु वा ॥ २०६ ॥
तद्यथेष्टपदं शिल्प्य(ल्पो) ग्रामे च परिकल्पयेत् ।
पैशाचेऽथपदं चैव महारथ्या द्विपञ्चयुक् ॥ २१० ॥
एतत्तु परितः कुर्यात्तस्यान्तः प्रवि[दि]ष्टके ।
पेचकं वाऽथ पीठं वा रथ्यायुक्तं तु विन्यसेत् ॥ २११ ॥
अथवा तन्महापीठे तत्र संयुक्तवीथिका ।
पूर्वपश्चिममायामं दक्षिणोत्तरदीर्घकम् ॥ २१२ ॥
तन्मध्ये चैकवीथी स्यात्पैशाचाख्ये पदे बुधः ।
कृत्वा पीठपदे चैक(कां) मध्ये वीथीं न कारयेत् ॥ २१३ ॥
पूर्ववद्दिक्षु चायामं द्विदिरथ्यां प्रकल्पयेत् ।
महापीठपदे रथ्या दिक्षु दिक्षु त्रयं(यी) तथा ॥ २१४ ॥
तेषामेव महारथ्यास्तस्मिन् विस्तारमुच्यते ।
षट्सप्ताष्टकषण्ढं वा नन्दनाटकरुद्रकम् ॥ २१५ ॥
एतत्सर्वं (अयं सर्वः) महावीथीविस्तारः परिकीर्तितः ।
यत्पदे तत्पदं ज्ञात्वा तत्तत्प्रत्येक(कं) तत्पदे ॥ २१६ ॥
पुराकृतं पदं न्यस्य रथ्यान्तं परिकल्पयेत् ।
तत्पैशाचपदे देशे चावृता वीथिका भवेत् ॥ २१७ ॥
तद्रथ्यान्तः प्रदेशं तु प्रागुदगायते तथा ।
त्रिपञ्चसप्तसंख्या वा अ(चा)ष्टमं च व(व)न्ध्यं भवेत् ॥ २१८ ॥
एकद्वित्रिचतुर्वाऽपि तिर्यक्कार्गं तथैव च ।
चतुष्कोष्ठं तु युक्तं चेच्चतुष्कं चैकाष्टसन्धिभिः ॥ २१९ ॥
नवकोष्ठकयुक्तं चेच्चतुष्कं च चतुष्टयम् ।
सन्ध्या(द्विर)ष्टकसमायुक्तं सन्धिभिर्द्वाद(त्रिद्वाविंशे)शैर्युतम् ॥ २२० ॥
चतुष्कं नवकं कुर्याद्देवमन्तःप्रदेशके ।
तत्तत्प्रकोष्ठके प्रत्यक् प्रत्यग्भामाकृतिस्तथा ॥ २२१ ॥
प्रागुक्तवत्प्रदेशे तु देवतास्थापनं बुधैः ।
मण्डपादि च भूपानां वेश्म कुर्यात्तु पूर्ववत् ॥ २२२ ॥
v3.c24.s9.17
तत्तद्ग्रामान्तरे देशे वैश्यसंघैस्तदालयम् ।
तत्तत्पैशाचकपदे सर्वं(वं)कार्यापजीविनाम् ।। २२३ ।।
महारथ्यायताः सर्वे(वीः) क्रयस्य विक्रयस्य च ।
तत्रैव[च] द्वय(द्वि)पत्तं स्यान्महाराज(ज) वासं युतम् ।। २२४ ।।
बाह्ये प्राकारसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ।
महारथ्यावशात्तेषां महाद्वारं प्रकल्पयेत् ।। २२५ ।।
चतुर्भिर्र्तु(चतुर)ष्टकं वाऽपि द्वादशद्वारमेव च ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरेत्(रं) तन्त्रवित्तमः ।। २२६ ।।
ग्रामकार्मुकविन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विस्तारसममायाममधिकमथाऽपि वा ।। २२७ ।।
पत्तनं वा [ऽथ] खेटकं वा खर्वटं वा प्रकल्पयेत् ।
पत्तने वैश्यसंघं स्याच्छूद्रसंघं तु खेटकम् ।। २२८ ।।
प्र(पृ)थुलोमं (लोमश ) च सर्वं स्यात्खर्वटं तत्प्रकीर्तितम् ।
नदीतीरे ऽम्बुतीरे वा कार्मुकं च(चापि) विन्यसेत् ।। २२६ ।।
रथ्याद्यैश्चैकसन्धिः स्यात्पश्चिमोन्तर्गतस्त(त्तरंगं त) था ।
दक्षिणे पूर्वके रथ्यामुत्तरे पूर्वकेऽपि च ।। २३० ।।
दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि रथ्या क्षेत्रवशाद्बुधः ।
तयोर्वाथी (द्वयोः) बाह्ये तु कार्मुकाकारवत्युधक् । २३१ ।।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवीथिरे (थीमे) वं प्रकल्पयेत् ।
रथ्या सर्वा द्विपक्षं(क्षा ) स्यात्तिर्यङ्गार्ग यथेच्छया ।। २३२ ।।
चतुर्दिक्षु पृथक् प्राज्ञश्चोक्तवत्पद(दं ) विन्यसेत् ।
ग्रामाकारवशात्सर्वं कारयेच्छास्त्रवित्तमः ।। २३३ ।।
स्थापयेदीश्वराद्यैः (दींश्च) देवैः(वान् ) प्रागुक्तदेशतः ।
यथेष्टद्वारसंयुक्तं वप्रयुक्त्या(क्तं ) विनाऽथवा ।। २३४ ।।
यत्तु रथ्याद्वयोर्(द्वय ) मध्ये विष्णुस्थानं प्रकल्पयेत् ।
एतद्ग्रामस्य सन्धिश्चैतद्देशे शङ्करालयम् ।। २३५ ।।
रथ्याविरहितस्थाने विष्णोर्वाऽपि शिवालयम् ।
विष्णु(ष्णो) र्निरीक्षणं वास्तुवा( द्वा) शत्पराङ्मुखे शुभम् ।। २३६ ।।
v3.c24.s9.18
एवं तु कार्मुकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
चतुर्मुखं ग्राम(ख्य) विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ २३७ ॥
चतुरश्रसमाकारमायामं वा प्रकल्पयेत् ।
प्राकारं चतुरश्रं वा प्राक्प्रत्यग्गतायतम् ॥ २३८ ॥
परितस्तु महावीथीवीथिरेषा द्विपत्तयुक् ।
अन्तश्चतुष्पदं मध्ये वीथिकाभ्रं चतुर्दिशि ॥ २३९ ॥
तच्चतुर्वीथिकाग्रं च चतुर्द्वारं प्रकल्पयेत् ।
एकतस्तु महाद्वारमुपद्वारं तु पूर्ववत् ॥ २४० ॥
तत्तश्चतुःक्षुद्रवीथिं संकल्प्य च यथेष्टकम् ।
परितस्तु महारथ्यं चालयं सर्वजाति(ती)नाम् ॥ २४१ ॥
अन्तश्च शुद्रसंघः स्यादालयं परिकल्पयेत् ।
अथवा विप्रसंघश्चेत्पद्ममेव प्रकल्पयेत् ॥ २४२ ॥
अथवा वैश्यसंघश्चेत्कोलकोल(कं त )मुदीरितम् ।
कंचिचतुष्पदे सर्वे द्विजानामालयं भवेत् ॥ २४३ ॥
आग्नेये विप्रसंघश्चेन्नैर्ऋते नृपसेकुलम् ।
वायव्ये वैश्यसंघश्चेत्सद्य चे(त् शुद्रः स्या)दीशादि(दे)शके ॥ २४४ ॥
तत्पैशाचपदे चैव सर्वकर्मोपजीविनाम् ।
विष्णुरुद्रादिदेवानां गृहं कुर्यात्पुरोक्तवत् ॥ २४५ ॥
उक्तानुक्तं तु सर्वेषां कुर्यात्प्रागुक्तवद्भवेत् ।
एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं ग्रामं तेषां(मेषु च) पुरातनैः ॥ २४६ ॥
रथ्याविरहितस्थाने कुर्याच्चोक्तं नरालयम् ।
रथ्ये नरालयश् (यं ) चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २४७ ॥
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी नगरग्रामादि(म)वस्तुके ।
अथ पौराणिक ग्रामे संदिग्ध वस्तु निर्णयेत् ॥ २४८ ॥
रचिते ग्रामविन्यासं(सः) शास्त्रे युक्तं विशेषतः ।
पुरातनेषु ग्रामेषु देवता चोत्सवार्थकम् ॥ २४९ ॥
निर्वस्तु यत्र तत्र स्याद्वास्तुनिर्णयमिष्यते ।
पौराण्यां(ण्ये ) देवताहर्म्यं सर्वथाऽपि न कारयेत् ॥ २५० ॥
v3.c24.s9.19
तस्मात्तदनुसारेण कुर्यात्तद्वास्तुनिर्णयम् ।
ग्रामप्रदक्षिणकाले चाष्टदिक्पालके पदे ॥ २५१ ॥
सम्यक् प्रदक्षिणं कुर्याद्भूसु(घ)रादिसुरेश्वरैः ।
मार्गाभावेऽथवा वास्तुदिक्पालानां प्रदेशके ॥ २५२ ॥
दिक्पालानां बलिं सम्यक् कुर्याद्ब्रह्म(ह्यादि)कदेशके ।
संप्राप्य दर्शनं कृत्वा ततः पश्चान्निवर्तयेत् ॥ २५३ ॥
यत्र प्रदक्षिणं हीने तत्र दोषो न विद्यते ।
न बलिस्थान(ने) रथ्ये च कुर्याद्वास्तुप्रदक्षिणम् ॥ २५४ ॥
अज्ञानात्प्रवरं कुर्यात्सर्वदोष(षं)समुद्भवम् (वेत्) ।
ग्रामेष्वपि च सर्वेषु ए(वै)तमुक्तं पुरातनैः ॥ २५५ ॥
यत्र रथ्याप्रमूले वा मध्ये वा चान्तरालके ।
उक्तस्थानेऽथवा कुर्यादथ देवालयं तथा ॥ २५६ ॥
पश्चान्तरेऽथवा कुर्यात्तस्यावृत्त(त्त ) नरालयम् ।
अज्ञानात्पूर्वहर्म्यादीन् त्यक्ता(जेच् ) चेत्कर्तृनाशनम् ॥ २५७ ॥
तस्मात्पौराणिकं देवसदनं युक्तं [तु] कारयेत् ।
रथ्या सर्वे(र्वा) यद्यापार्श्वं च(चे)त्रकायाकृतिर्भवेत् ॥ २५८ ॥
गृहाणां दक्षिणावर्तवेशनद्वारकल्पनम् ।
ग्रामे प्रस्तुतानां च(चापि) गृहे द्वारं विशेषतः ॥ २५६ ॥
वीथिपार्श्वे गृहायामे नन्दभागविभाजिते ।
अन्तस्थितिवर्हिः पार्श्वे दक्षिणे पञ्चभागिकम् ॥ २६० ॥
वामे चतुर्गुणांशः स्याच्छेषं तु द्वारकल्पनम् ।
अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ २६१ ॥
पुराणेन पुराणे वा कुर्यात्तत्र विचक्षणः ।
दण्डकादिषु सर्वेषु वास्तुविन्यासयोजनम् ॥ २६२ ॥
पूर्वे चोत्तरे दिक्षु [वा] वृद्धिः स्यात्सम्पदाम्पदम् ।
दक्षिणे पश्चिमे दिक्षु ग्रामान्न्यूने शुभावहम् ॥ २६३ ॥
परितस्तु प्रवृद्धिः स्यात्पूर्वमाने न हीनकम् ।
देशकालादिनिर्देशे पौराण्यमिति कथ्यते ॥ २६४ ॥
v3.c24.s9.20
वीथीनां पार्श्वयोर्देशे वीथिकाद्यैरलङ्कृतम् ।
एकायतैकतलं स्थलं स्यात्कारयेत्तत्तथेच्छया ॥ २६५ ॥
निम्नोन्नतं तु तत्सर्वं हर्म्यमेवं समोन्नतम् ।
प्रभूतालयसर्वेषां चाधिकोन्नतमेव च ॥ २६६ ॥
हीनजात्यालयं सर्वं चैकभौमावसानकम् ।
एवं तु चोक्तवत्कुर्यात्सर्वसम्पत्करं शुभम् ॥ २६७ ॥
कन्यकादिधनरत्नसंग्रहं शालिभूमिगृहदासि(सी)वाहनम् ।
शिल्पिनां च गुरवे निवेदयेत्कर्तृ(तां) भक्तिवरदहस्तवावभृत् ॥ २६८ ॥
लाभात्कुर्यादुक्तसमान(नं) हीनं कर्ता यावद्भूमिचन्द्रं पतेत्स ।
तस्मात्कर्ता चोक्तसमानजालं सर्वैश्वर्यं काम्यसिद्धिः लभ्ये(भे)त ॥ २६९ ॥
v3.c24.s9.21
इति मानसार वास्तुशास्त्रे ग्रामलक्षणविधानं नाम नवमोऽध्यायः ।
Linked texts (1)
- Pañcarātra — Bhāsa, Sanskrit