Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 27

Upapattiśekhara 27

Language
Sanskrit

Contents

27.2

athāryam
‘ṛkṣaṃ liptādyaśatī800vyarkāccandrāttithirdviṣaṭkāṃśaiḥ 12
bhuktyanupātād velā ravīndubhuktyantarācca titheḥ
sitavahulyoḥ kṣayadhanaṃ ṣaḍbhāgāḥ 6 śīnagorbiravibhogāt
liptāḥ khartuhutāśai-360 rlabdhaṃ karaṇaṃ tithivadanyat
vahulacaturdaśyardhād dhruvāṇi śakuniścatuṣpadaṃ nāgaḥ
kiṃstughnamiti carāṇyarthe karaṇāni pravartante ||’
‘arkaunacandrāt tithayaḥ khanandaiḥ 90
śeṣonakhāṅkād90gaganāṅka60nighnād
bhuktyantarāptā ghaṭikā bhavanti ||’
‘śatāpta100 mṛkṣaṃ śata-100śodhitāṃśāḥ
ṣaṣṭyā hatā bhuktihṛtāstu nāḍyaḥ |’
‘(rāśiḥ śaśāṅkāccharajāti-225 labdhaṃ
nakṣatravat tadghaṭikā bhavanti ||)’
‘evaṃ ravīndoryutitaśca yogāḥ
sūryendubhuktyaikyahatāstu nāḍyaḥ ||’
" arkonacandrāccharaveda-45hīnāt
tato'pa śeṣācca śarābdhi45labdham
saptāvaśeṣaṃ karaṇaṃ bavādyaṃ
tannāḍikādyāstithivad bhavanti
pare dale kṛṣṇacaturdaśī yā
tithyarthabhogaḥ śakuniścatuṣpāt
nāgaśca kiṃstughnamiti krameṇa
catvāri vidyāt karaṇāna nityam || "
' jyotiścakre calati purataḥ svīyabhuktyā grahendrā
labdhācāryairviṣuvamilitāt kṛttikākṣād gṛhītāḥ
paścādevaṃ turagamukhabhād vikramārkeṇa rājñā
pauṣṇāntakṣānmayadithibhuvā te mayāttūttarārdhāt ||'
ityādi nirūpitaṃ tat saṃbhavābhiprāyeṇopapadyamānaṃ yathāviṣayavibhāgaṃ caritārthaṃ
sanna nirayaṇagaṇanāṃ khilīkartuṃ kṣamam | dharmaśāstrānurodhena sāyananirayaṇagaṇanā
hi vyāsajyavṛttiḥ | tathāhi 'pauṣṇānte bhagaṇaḥ smṛtaḥ' ityādigaṇanayā sṛṣṭyādau paurṇamāsī citrayā yuktā babhūva | ata eva citrayā yuktā paurṇamāsī caitrīti
kathyate | paurṇamāsī tu pūrṇo māḥ candramāḥ pūrṇamāḥ pūrṇamāsa iyaṃ paurṇamāsī | sā
asmin iti caitraḥ = caitrikaḥ | 'vibhāṣā phālgunīśravaṇākārtikīcaitrībhyaḥ'
( pā. sū. 4

27.2-2

23 ) ityaṇ-ṭhakau
atredampyākalanīyam-ayanāṃśagatyā pratyag bhraman krāntipāto bhavalaye
saptāviṃśatidhā vibhakteṣu bhāgeṣu yathā yathā''krāmati tathā tathā mūrtatārakabimbānurodhena gaṇanārambhasthānaṃ kalpyate | tadetad vedhena jñāyata eva | yadā punaḥ sa
tārakānanugataṃ sthānamākrāmati tadā tu tatsthānamanumeyameva | sa cāyaṃ krāntipāto
vikṣepapātavad dvādaśasu rāśiṣu bhramatīti muñjālādyā bahavaḥ | prāk pratyak saptaviṃśatimaṃśānevātikrāmatīti tu sauravākyena pūrvaṃ nirūpitameva | tatra-'triṃśatkṛtyo
yuge bhānāṃ-' ( sūrya. tripra. 9-13 ślo. ) ityādi pramāṇavākyaṃ pūrvāparasaṃbandhavaidhuryāt sūryasiddhānte sarvatrāyanāṃśacarcārāhityācca prakṣiptamiti nityānandādayo'neke | tathāca tattvavivekaparīkṣāyāṃ śrīvāpudevapādā api-' triṃśatkṛtyo yuge
bhānāṃ-' ityādi sārdhaślokatrayāt pūrvasya-' śaṅkucchāyākṛtiyuteḥ-' ( sūrya.
tri pra. 8 ) ityasya ślokasya tasmāt pareṇa-' evaṃ viṣuvatī chāyā-'
( sūrya tri pra. 12 ) ityanena ślokena saṃgateḥ sphuṭaṃ pratīyamānatayoktasārdha
ślokatrayasya cānena kathamapi saṃgaterabhāvāt tadatiriktasthale kvāpyayanacalanasyānabhihitatvācoktasārdhaślokatrayasya prakṣiptatvaṃ sphuṭameveti | pauṣṇakṛttikāmṛgaśīrṣādike katipaye nakṣatre krāntipātasyopalambhāt tatpūrvāparabhramaṇe saṃdihānaiḥ saptaviṃśatirayanāṃśā dhanarṇaṃ kalpitāḥ syuriti yuktamutpaśyāmaḥ | tatra--' calasaṃskṛtatigmāṃśo-' iti śloke dhanarṇabodhakaṃ saṃskṛtapadamupanyastamityapi gamakam
anyathā vikṣepapātavat yuktādipadameva dṛśyeta | yatpunarnityānandena siddhāntarāje“ kalergatābdaiḥ khakhatarkarāmaiḥ 3600
kiṃ vā kiyadvarṣagaṇādhikonaiḥ
viparīta mardharātrāccandragrahaṇe śaśī ravigrahaṇe
sūryo nato yatastābhireva ghaṭikābhirindurapi
dinadalaparidhisphuṭatithinata kendrajyāvadho guṇorkendvoḥ
indvatidhṛtibhi 191 rnavanavavedai 499 vyāsārdha 3270
kṛtibhaktaḥ
phalavikalā vā sūrye prāgṛṇamasakṛnnate dhanaṃ paścāt
kendraphalamṛṇaṃ candre'nyathā dhanaṃ prāgṛṇe spaṣṭau
svadinārdhaparidhibhujaphalacāpaṃ madhyārkacandrayoḥ kṛtvā
pūrvavadanyat spaṣṭaṃ saṃvyavahārārthamevaṃ vā || '
anayoḥ saṃskāraḥ pūrvasādhitāntareṇa tulyo bhavitumarhati, kathamandhathā
= jyāna -
jyāna . yā^
2hā^
kojyāna • yā
--------- (atra hā=haraḥ =
hā
pūrvarītyā, pa =
jyā (na+6yā)
jyāna
jyāna . yā
kojyāna
yā
yā
2 hā^
hā
ubhayatra hareṇa guṇanāt | dhru = dhruvaḥ = paraḥ x haraḥ
jyāna • hā
jyāna • yā
--------- + kojyāna | samaśodhanena
yā
2hā
' jyāna ' bhaktena ca | + a = aparaḥ =
dhru + kojyāna
jyāna
hā
yā
--- | chedagamena

27.2-2.p1

hā² - yā² = + 2 a. yā• hā
yā
2hā
samaśodhanena yā² + 2 a. hā. yā = 2 hā²
vargapūraṇena, yā² + 2 a. hā. yā + a². hā²
= a². hā² + 2 hā² = hā² (a² + 2)
mūlagrahaṇena yā + a. hā = hā √(a² + 2)
ataḥ yā = hā ( √(a² + 2) + a )
etena' gatyantarakalāḥ ṣaṣṭibhaktā gatyantaraṃ bhavet | phalaliptāḥ svahārāptā ravīndvośca
phalaṃ kramāt || gatyantaraṃ phalaviyogahṛtaṃ vidhoḥ prāk - svetatphale'nyasamaye yutihṛt parākhyam | khābhrāśvino vidhukarairvihṛtā harastannighnaṃ pareṇa bhavati dhruvasaṃjñakaṃ
tat || svīyadhruvo natajakoṭiguṇena hīno - 'maurvyā natāsubhavayā vihṛto'paro'sya
vargāt padaṃ karayutādaparonitaṃ taddhāraghnamevamiha daṇḍamukhaṃ vidhoḥ prāk || asye phale
raviphalāt svaphalasya vālpe, hīnānyathā ca sahiteṣṭaphalena nyūnam | tidhyantadaṇḍamitiratra bhavet sphuṭā sā, prāk ced vidhodhanaphalālpamathātra sauram || tarhi dhruvāt
svanatakoṭiguṇādihānyaḥ, sādhyo vidā gaṇitagoḷavidā mudaiva | śrībrahmaguptanatakarma bhavet susūkṣma-mevaṃ sakṛt sakalasajjanarañjanārtham ||' iti sudhākarapaṇḍitoktamupapannam
'māsānte raviśaśinau samau bhavetāṃ
pakṣānte lavakalikāviliptikābhiḥ
anyasyāmapi ca tithau sadā'vasāne
tulyau staḥ khalu kalikāviliptikābhiḥ ||'
ṣaḍaśītimukhaṃ kanyācaturdaśe'ṣṭādaśe ca mithunasya
mīnasya dvāviṃśe ṣaḍviṃśe kārmukasyāṃśe
udgayanaṃ makarādāvṛtavaḥ śiśirādayaśca sūryavaśāt
dvibhavanakālasamānā dakṣiṇamayanaṃ ca karkaṭakāt
ṣāṣṭaghnyo bhuktihatā ravibimbakalā bhavanti nāḍyastāḥ
saṃkrāntīnāṃ kālaḥ puṇyo'to'rdhena cādyantāt ||'
atha tripraśnādhikāraḥ
atha daśamalagnam
prākpaścānnatanāḍībhistasmāllaṅkodayāsubhiḥ
bhānau kṣayadhane kṛtvā madhyalagnaṃ tadā bhavet

27.2-2.p2

sūrya. tripra.

27.2-3.1

' saṣaḍbhalagnaṃ parikalpya sūrya
tasmād dinārdhaṃ parikalpya ceṣṭam
prakalpitārkāt tanuvadvilagnaṃ
mādhyaṃ nirakṣodayakaiśca vā syāt
dhanarṇasaṃjñaṃ parapūrvasaṃjñe
nate tathārkād daśamaṃ prasiddham | '
nirayaṇā udayāḥ
dvinavanayanānyaṣṭendvagniprabhāḥ kṛtadṛgguṇā
rasakhadahanā rāmāṣṭākṣikṣamā munibhāni ca
ajaghaṭamukhe laṅkāyāṃ syuḥ palāni tataḥ khabhaṃ
nirayaṇaravervidvayatsannāyanāṃśamitau bhavet
guṇayugadṛśaḥ khāṅgākṣīṇi śrutijvalanāgnayaḥ
ṣaḍudadhiguṇāstarkābhratryastrirāmahatāśanāḥ
kuyugadahanā vedāmbhodhintrayo'ṅkakuvahvanayo
nagasaddaśo godṛgdasrāḥ sudhāṃśuhagaśvinaḥ
iti vighaṭikā vārāṇasyāmajādigṛhodayāḥ
paramiha yadā vidvayātsannāyanāṃśamitirbhavet
abhimatadine'bhīṣṭe kāle sukhārthamasaṃśayaṃ
nirayaṇaraverebhiḥ kuryātpalairgaṇakastanum
dṛśyā udayā
pūrṇāgniśrutayo'drivahnyudadhayo dasreṣu pāthodhayo
rāmādriśrutayaḥ khapūrṇaviṣayā yugmājyabhṛṅgāgriṇāḥ
vettaṇḍāṅgaśarāḥ pṛthakkhararasā govītihotrartavaḥ
kṣoṇībhrāṅgarasā rasadviparasā śailāṃṅkṛtarkāstathā
gogo'ṅgāni rasāntarikṣagarasāḥkhegāmināgartavo
drībhāṅgāni rasādriṣaḍyamakubhṛttarkapramāṇā amī
bhrātaḥ ! prāṇamayā ajājjayapure dṛśyā dṛkāṇodayāste vyastā ghaṭato bhaveyurasuto vedhe pratītiṃ kriyāḥ
“samān vibhāgān samamaṇḍalasya
prāksvastikād dvādaśasaṃkhyayātra
kṛtvā samāruhyadvayacihnalaktavṛttaṃ tu neyaṃ pratibhāgamāryaiḥ
tānyeva vṛttāni ca yatra yatra
bhamaṇḍale saṃmilitāni tatra
bhāvā bhaveyu rnija lambhataste
dṛggolasaṃsthā na vicārasiddhāḥ
lagnāmapajyānija lambabhāga—
jyayośca yadvargaviyogamūlam

27.2-3.2

svadṛggatighnaṃ nija lambabhāga—
jyātaṃ dhanuḥ koṭiguṇo'sya hāraḥ
lagnāgrakā kārmukakoṭijīvā
svadṛggatighnī tribhajīvayāptā
taccāpajaḥ koṭiguṇo haro vā
tribhajyakādṛggatisaṃjñake ye
lagnāgrayā saṃguṇite harāpte
taccāpatulye śrutibāhumāne
ekādipañcāntaguṇāḥ kharāmā
kṣepāṃśakāḥ syurdhanabhāvato'mī
saumyayāmbavilagnāgrāvaśāt kṣepabhujāṃśayoḥ
yogo'ntaraṃ ca dṛkkṣepe yāmye saumye'nyathā tataḥ
tajjryakāṃ ca vilagnāgrāṃ tathā lagnāgrakāhatām
tribhajyāṃ śrutijīvāptāṃ dṛggatiṃ parikalpya ca
śrutibāhumitau kārye punaranye vicakṣaṇaiḥ
kalpitāṅgāgrakāṃśāścet khāṅkebhyo'bhyadhikāstadā
prakalpitaśruteraṃśā bhārdhāśobhya ścyutāstathā
bhārdhāṃśābhyadhikatve tu bhārdhāṃśaiḥ saṃyutāśca te
ādyabāhvadhike kṣepe cettadantarasaṃbhavaḥ
anyakarṇastadādyānyakarṇaikyaṃ cānyathāntaram
lavādyaṃ svasvabhāvotthaṃ lagne yojyaṃ tu te sphuṭāḥ
dhanādayaḥ saṣaḍbhāste mṛtyubhāvācca te smṛtāḥ||”
bhāvānayanārthaṃ kṣetram (12-15)
iha diṅ‌mīmāṃsāyāṃ tvayaṃ viśeṣaḥ" yadatra sphuṭamāścaryaṃ bhāskarācāryeṇa karṇavṛttāgrāntarasamaṃ bhujāntaraṃ vṛttacāpa
eva yaddattaṃ tadvaśato na sphuṭā prācī bhavati | bhujāntarasya chāyāgrāt pūrvāpararekhāsthalambe sthitatvāt | ataśchāyādvayāgroparigatāṃ rekhāṃ vyāsaṃ prakalpya yad vṛttaṃ
tatparidhāvayanadiśi dvitīyacchāyāgrataḥ karṇavṛttāgrāntarasamapūrṇajyādānena yo bindustasmātprathamacchāyāgroparigatā rekhā pūrvāparasamānāntarā pūrvāpararekhā bhavitumarhati

27.2-3.3

yathā prathamacchāyāgraṃ paridhau chā1, dvitīyacchāyāgraṃ ca chā2, chā1 chā2 vyāsoparivṛttaṃ chā1 pṛ chā2 saṃjñam | atra dvitīyacchāyāgrataḥ karṇavṛttāgrāntarasamā pūrṇajyā = chā₂ pū | ataḥ pū chā1 rekhā pūrvāpararekhāsamānāntarā pūrvāpararekhā bhavitumarhati |"
vāstavadigjñānārthaṃ kṣetram (16)
'samabhuvi nihite turīyayantre
spṛśati yathā ca digaṃśakāgrakendre
avalamba vibhotakendrasaṃstheṣīkābhātha diśo'tra yantragāḥ syuḥ ||'
‘ajñātavāhvardhavṛtte tatkendrāt kuru maṇḍalam
jñātavāhūtthakoṭyaṃśaistatrājñātabhujo'pamaḥ
jñātadoḥkarṇaśiñjinyorvargāntarapadapramaḥ
evamajñātadoḥkendradvayasakte ca maṇḍale
aprākṛtyā vihīnaṃ triguṇakṛtikadalaṃ vedaśakra (144)ghnamādyaḥ
sūryā (12) drākṣaprabhāṇāmabhihatiraparo bhaktayorakṣabhāyāḥ
kṛtyā dvayaścā(72)ḍhyayā tau parakṛtisahitādādyato yatpadaṃ syādanyenāḍhyaṃ vihīnaṃ dhanadayamakakubgolayoḥ koṇaśaṅkuḥ
uttaretaravidiknarro bhaveduttare tu padahīnayuk paraḥ
dakṣiṇena samamaṇḍalāttato bhāśrutiśca ghaṭikāśca pūrvavat ||'
akṣaprabhākṛtivihīnadṛgadrinighnaḥ
pañcābdhibhāgajagaguṇo vihṛto dvikāśvaiḥ
akṣaprabhākṛtiyutaiḥ phalato'grakā cennālpā tadā na sadidaṃ raviyāmyagole
‘yugmāśronākṣaprabhāvarganighnī
bāṇāḍhyaṃśajyā dvikāśrairvibhaktā
akṣacchāyāvargayuktaiḥ phalācce—
dyā nyūnā syāt khilaṃ saumyagole
yadi phalamadhanaṃ syāttarhyapāggolayāte
phalata iha yadāgrā'nalpikā duṣṭamarke
bhavati vibudhavandyo vāsanā vā sa nā yaḥ
sugaṇaka nigadeccennirjaraireva tulyaḥ ||'
agrākṣabhayorghāto dvādaśa nighno bhavet prathamasaṃjñaḥ

27.2-3.4

dvighnyāgrākṛtyonastrijyāvargaḥ parākhyaḥ syāt
tau palabhākṛtinetrādrisamāsahatau parād dvisaptaguṇāt
prathamakṛtiyutānmūlaṃ prathamayuto naṃ vidik śaṅkuḥ
golakramādiha syādatha yadyagrākṛtirnayananighnī
trijyākṛterna śudhyed viruddhaśuddhyā tadā paro jñeyaḥ
tena pareṇa nayananaganighnenonāt prathamavargāt
mūlenonoṃ yuktaḥ prathamo dvividho vidiṅnaraḥ saumye
yāmye tadā kujordhvaṃ bhānurnahi koṇamaṇḍalaṃ viśati
itthaṃ ghaṭate nagabhūmyaṅgulasamadhikapalaprabhe viṣaye
kujyonarābhyāmiha sādhitābhyāṃ
yaṣṭirbhavellambaguṇena tulyā ||'
tailaṅgarāmakṛṣṇasvāmisaṃpāditaṃ dṛggolacchedyakam | (18)
“ yat siddhāntaśiromaṇau samuditaṃ madhyāntyayonnā hataḥ
saṃbhaktaścarajīvayā dinadale śaṅkurbhaved vā'tha saḥ
akṣakṣetrajakoṭibhirviguṇitastatkarṇabhakto hṛtistatsarvaṃ viṣuvaddine vyabhicaratyasmānmayā noditam || ”
tribhajyayā ced yadilambajīvā
tadā dyumaurvyā kila yaṣṭikā syāt
tribhajyayā cākṣalavajyakā cet
krāntijyayodvṛttanarastadā syāt
udvṛttaśaṅkvāḍhyavihīnayaṣṭirgolakramāt syād dinamadhyaśaṅkuḥ
sa eva lambāpamabhāgayogāntara yaketi tvatirohitaṃ syāt
ato'bhīṣṭayoścāpayoryad bṛhat syāt
tadeva prakalpyaṃ hi lambauṃśamānam
tato'nyat tathā krāntimānaṃ ca tābhyāṃ
kṛte proktarītyātra madhyāhnaśaṅkau
cāpayoriṣṭayordorjye ityādau bhāskarāditā
samyag jyābhāvanā tūrṇaṃ sukhenaivopapadyate
evaṃ trimaurvyā palaśiñjinī ced
dyujīvayā yaṣṭitalaṃ tadā syāt
trijīvayā lambaguṇastathā cedagrādikhaṇḍaṃ tvapamajyayā syāt
agrādikhaṇḍonayutaṃ dinārdhe
golakramād yaṣṭitalaṃ hi dṛgjyā
lambāpamaikyāntarakoṭijīvā

27.2-3.5

saiveti sarvaṃ sugamaṃ budhānām
atrāpi kalpyaṃ bṛhadeva cāpaṃ
lambāṃśakān krāntilavāṃstathānyat
tābhyāṃ yathoktyā dinamadhyadigjyā
vilikhya bījakriyayā prasādhyā
tataśca cāpadvayakoṭijīvayorhatirbhujajyāhatihīnasaṃyutā
hṛtā trimaurvyā bhavatīha taddvayoḥ
samāsaviśleṣajakoṭimaurvikā
prakāro'yamatispaṣṭo lāghavenopapadyate
siddhāntekṣabhavakṣetravijñānāṃ sudhiyāṃ drutam
yogāntarabhaṅgiḥ (19)
' natāṃśānāṃ sparśarekhā tathā chedanarekhikā
dvādaśaghnī trijīvāptā chāyā chāyāśrutiḥ kramāt ||'
= palabhā| yadi ravindau ravistadā dvādaśāṅgulaśaṅkośchāyājñānārtham khara =
natāṃśā vijñeyāḥ | tadānīm kha vi ra cāpajātye kha vi bhujasya khara karṇarūpatve yā
chāyā sā viṣuvadvṛttagate ravāviṣṭacchāyā{12 jyā kha vi\overtri} = palabhā| {12 jyā khara\overtri} = iṣṭacchāyā|
iha guṇakabhājakayoḥ sāmyāt palabhā bhuja iṣṭacchāyā karṇa iti vijñāyate
iṣṭadigbhābhāsanāthaṃ dṛggolabhaṅgiprathamaṃ kṣetram (20)
dvitīya kṣetram (21)
ato'tra cakrāṃśakāṅke kṣitijavṛtte prāksvastikeṣṭadiśormadhye digaṃśādisthitirittham—śaṃ di jyā jātyatribhuje tathā tadantargate śaṃ pa bhā jātyatribhuje
dijyā = digaṃśajyā | śaṃdi = trijyā
pabhā = palabhā | śaṃpa = iṣṭacchāyā
ābhyāmanupātaḥ| yadi digjyābhujena trijyākarṇo labhyate tadā palabhābhujeneṣṭacchāyākarṇo labhyaḥ = {tri·pa\overdi} = icchā|
iṣṭacchāyāṃ bhujaṃ prakalpya tataḥ karṇamānīẏānyo'nupātaḥ | yadīṣṭacchāyāyāḥ
karṇeneṣṭacchāyā bhujo labhyate tadā trijyākarṇena kalpitākṣajyā bhujo labhyaḥ

27.2-3.6

{tri\overchāka}×icchā| arthāt {tri\overchāka}×kalpitapalabhā = jyā kha ra| dṛggole hi-
prā di : di kha : : kṣu ra : ra kha
atra prādi = digaṃśānāṃ jyā | dikha = dṛgvṛttagatā trijyā | kṣura = samaprotavṛttagato bhujaḥ | rakha = dṛgvṛttagatā akṣajyā | ataḥ {tri·bhuja\overdigjyā} = akṣajyā|
ravau viṣuvadvṛttagate'grāyā abhāvācchaṅkatalameva bhujaḥ, tacca dvādaśapariṇataṃ
palabhā | yadi śaṅkukauṭau śaṅkutalaṃ bhujastadā dvādaśakoṭau kiṃ phalaṃ palabhaiva | atha
khavi : khara : : raṃ krāṃ : raṃ ra
" digaṃśakoṭijyakayā vinighnī
lambāṃśajīvā tribhajīvayāptā
labdhena hīnā navatiḥ paraḥ syāt ,
tanmaurvikāpte triguṇena nighnyau
palāpamajye, dhanuṣī tayostu
krameṇa dṛgvṛttagate bhavetām
tadaikyaviśleṣavaśānnatāṃśāstato naro bhāpi vibhāvanīyā ||"iti
49-51 | idānīmindravajropajātibhyāṃ gaṇitamārgeṇecchādikchāyāmānayati-vyāsādhaivarga iti| atropapattirācāryasyaiva chāyākarṇapramāṇaṃ vā
iha kamalākarīyo granthaścadigaṃśakoṭijyakayā vinighnī
lambāṃśajīvā tribhajīvayāptā
taccāpabhāgonitakhāṅgatulyaḥ
paro'tha tajjyāvihṛte vinighnyau
tribhajyayā svākṣalavāpamāṃśajyake tvabhīṣṭe bhavataśca tatra
taccāpatulyāviha cepsitākṣāpamau tu tābhyāṃ yudale natāṃśāḥ
tathonnatāṃśāśca tataḥ prabhā tatkarṇo'rkaśaṅkorvaśatāḥ purāvat
svākṣāṃśakasvāpamabhāgadikkā
iṣṭākṣabhāgāpamabhāgakāḥ syuḥ
saumyāgrakālpastvadigaṃśamaurvyāṃ
paro yadā svāpamasaṃmitaḥ syāt
yadāthavāgrādhikadiglavajyā
tadekabhā sādhanamuktavat syāt
ato'nyatheṣṭākṣalavāḥ kṛtā ye
tadbhāsvāṅgendumitāśca ye'kṣāḥ
tābhyāṃ yathoktānayanādabhīṣṭāt

27.2-3.7

kṛtāpanādeva hi bhādvayaṃ syāt
kujordhvamitthaṃ viphalottaraṃ tu
vicāryamāryairbhamasaumyagole
saumye svagole yadi diglavajyāprakālpakā svāpamabhāgakeṣu
svākṣālyakeṣūditamāryavaryaiśchāyādvayaṃ tatra kapālabhedāt
evaṃ hi tatraiva yadākṣabhāgā'nalpāśca te svāpamabhāgakāḥ syuḥ
tadā bhavedekakapāla eva
chāyādvayaṃ kālavibhedasiddham
itthaṃ kapāladvayabhāprasaṅge
yā syādaśuddhākṣavaśāt prabhātra
sā yāmyadigdiglavakhecarasya
yā tadviśuddhākṣavaśācca sā syāt
bhā saumyadigdiglavakhecarasya
kṛtaikadṛṅmaṇḍaladiṅnarotthā
dyurātrahaṅ‌maṇḍalajadviyogāditthaṃ khagole sudhiyā vicāryam
evaṃ yadā caikakapāla eva
cchāyādvayaṃ sādhitamasti tatra
yā syāddinārdhānnikaṭe'tha tasya
bhavedaśuddhākṣasamudbhavā bhā
dūrasthitasyātra bhavedviśuddhākṣajā prabhā tadgaṇataṃ puroktam
parālapakasvāpamabhāgakeṣu
proktaṃ svidaṃ naiva tayoḥ samatve
digjyāgrayā syāt kṣitije samaiva
tatastadalpātha tato vivṛddhā
samāgrakāṅgābhyadhikā ca saumye
gole palāt svāpamakādhikatve
evaṃ dinārdhāvadhi vaiparītyādūrdhvaṃ dinārdhāttu tadeva bodhyam
svāpakramasvākṣalavālpakāste
parāṃśukā naiva bhavanti gole
alpādhiko'kṣādapamastadā syāt
saumye kramād hyekakapālajā bhā
sadottarālpakadigjyakāyāmādyaiḥ kṛtaṃ bhādvitayaṃ svatantraiḥ
agrālyakāyā api digdvayāyāmekaprabhāyā api saṃbhavaḥ syāt
yadā paraḥ svāpamabhāgatulyastadā khanandāṃśitā abhīṣṭāḥ
krāntyaṃśakāstatra tu ye'kṣabhāgāiṣṭāśca te śaṅkulavāstadūnāḥ
khāṅkā natāṃśā athavā parākhyasvākṣajyayorvargaviyogamūlam
trijyāguṇaṃ saṃvihṛtaṃ parākhyajyayā natajyā ca tataḥ prabhā syāt

27.2-3.8

parasvatatkrāntipalāṃśakānāṃ
sāmye tu śaṅkoriha naiva bhā syāt
akṣādyathaivābhyadhikaḥ parākhyāpamastathā sā parivarddhate bhā
bhede samatve'pyapamākṣayorbhā
bhāvo'pyabhāvaḥ sudhiyohya evam
khecarāpamalavāḥ parabhāgebhyaḥ kathaṃcidadhikā na bhaveyuḥ
cedayogyamapi pṛcchati tatra
durmatiśca khalu tatkhilamūhyam
yadbhāskaraprabhṛtibhiḥ svakṛtau kiloktaṃ
digbhādvayaṃ vyabhicaratyudagagrakāttaḥ
digvyālpakatvaniyame'pi khanandabhāgai-riṣṭāpabhe tadiha digyuniśkayogāt
yatkṛtaṃ hi narabhādvitayaṃ tai-staddvayoyadi samatvamihāsti
sattadasti hi kapālakabhedā-nnānyathātra budha kiṃtu samaikā
saiva bhā bhavati caikakapāle
yena tatra narabhaikamitā syāt
ekadvyaniśamaṇḍalajaika-yogato dviyutitaḥ kila bhe staḥ
ekadvidigbhānayanaṃ kujordhvaṃ
dṛgvṛttadiksthaṃ nijasaumyagole
udīritaṃ tat kila yāmyagole
saṃjāyate svakṣitijādadhastāt
yaccaika digbhānayanaṃ hi yāmye
kujordhvamagrādhikadigjyakāyām
tat saumyagole kṣitijādadhastā-dathopapattiṃ śṛṇu golasaṃsthām ||'
atra dvidheṣṭadikchāyākalanārthaṃ kṣetram (22)
21| atra saṃśodhakokto viśeṣaḥpalaprabhāghnatriguṇasya vargoṃ
vargeṇa digjyārkahateḥ sametaḥ
ādyastato'nyastriguṇākṣabhāyāhatirdvibhūsaṃguṇitādyakāyāḥ
vargeṇa hīnāt prathamāt padaṃ digjīvāhataṃ cānyayutonitaṃ yat
golakramāt tena hṛdātha iṣṭāṃ
kāṣṭhāṃ gate bhāsvati bhāśrutiḥ syāt
diṅmaurvikāghrāttryadhikā yadā syāt
padena digjyāguṇitena tena
dviṣṭhaḥ paro hīnayutastadāpte
ādyācchutī uttaragolage'rke
tatrāpi mārtaṇḍaguṇāgrakātaḥ
palaprabhāghnatriguṇe'dhikone
bodhyaṃ dvidhā sādhitakarṇamānaṃ

27.2-3.9

krameṇa bhinnaikakapālajātam
yatrādya ādityaguṇāgrakāyāḥ
kṛtyā samaḥ syādiha digguṇasya
agrālapakatve'pi hi saumyagole
chāyāśrutaḥ syāt sphuṭamekadhaiva
sā''syāt pareṇāptamitā'thavāgrā'bdhyabdhīndughātāt palabhātrimaurvyoḥ
ghātena labdhā hyathavārkanighnakrāntijyakāyāḥ palajīvayāptā
digjyā yadā tvagrakayā samā syāt
saumye tadādyasya dalāt pareṇa
avāptamekā khalu bhāśrutiḥ syāt
tathāparā tatra bhavedanantā
cet saumyagole'rkaguṇāgrakāyā
vargāllaghuḥ syāt prathamastadedam
digaṃśato bhāvagamādya pṛṣṭaṃ
duṣṭaṃ bhavet spaṣṭamidaṃ budhānām
“yātaḥ śeṣaḥ prāk paratronnataḥ syāt
kāla, stenonaṃ dyukhaṇḍaṃ nataḥ syāt ||”
‘pūrvaṃ nataṃ syād dinarātrikhaṇḍaṃ
divāniśoriṣṭaghaṭīvihīnam
divāniśoriṣṭaghaṭīṣu śuddhaṃ
dyurātrakhaṇḍaṃ tvaparaṃ nataṃ syāt ||' iti
"sveṣṭakāle dyurātrasthahṛtergolordhvagaṃ nayet
sūtraṃ svamārgavṛddhaṃca, tathā prākparasūtrataḥ
koṭivat samasūtraṃ ca, bhitvā golordhvagaṃ ca yat
hṛtisūtreṇa saṃlagnaṃ tatsūtraṃ samanā bhavet
sūtraikyācca, tathā sūtraṃ hṛtestaddhṛtisaṃjñakam
proktamevaṃ dyurātrasthād yatra kutra sthitārkantaḥ ||” iti
nataṃ digaṃśānapamaṃ bhujaṃ ca
vijñāya vijñendra samānayāśu
dṛṅmaṇḍalīyāṃ samamaṇḍalīyāṃ
natāṃśamaurvīṃ phalamaṇḍalīyām
‘ natāsujīvāguṇitā dyumaurvī
triṣṭhā digaṃśodbhavakoṭimaurvyā
tathopavṛttārdhajavigraheṇa
tathā trimaurvyā vihṛtā krameṇa
ādyaṃ hi dṛgvṛttanatāṃśajīvā
dvitīyakaṃ sā samamaṇḍalīyā
tṛtīyakaṃ syātphalavṛttagā sā
tābhirvilomena natāsujīvā
pūrvāparasvastikasaktavṛttaṃ
dṛgvṛttanamrāṃśagataṃ phalākhyam

27.2-3.10

phalākhyavṛttasthanatāṃśakānāṃ
yā koṭijīvā śarasaṃjñakaḥ syāt ||” iti
‘bhujāpamajye triguṇena nighne
haroddhṛte ye phalacāpabhāgāḥ
tadantaraikyaṃ samabhinnadiktve
doḥkrāntimaurvyoḥ palabhāgakāḥ syuḥ
harāhatā doḥphalacāpakoṭijyakā tribhajyāvihṛtā naraḥ syāt
harāhatā doḥphalacāpaḍojyāṃ
digjyāhṛtā diglavaśiñjinī syāt
nṛhārayorvargaviyogamūlaṃ
vā dṛgjyāptaṃ triguṇena nighnam
digjyātha sā dṛgjyakayā vinighnī
tribhajyayāptā phalamatra bāhuḥ
'palāṃśavid bhāsvata unnatāśām̐stathāpamāṃśānavadhārya samyak
yohno gataṃ vakti digaṃśakāṃśca
sa kāryakāle bahudhā'rcanīyaḥ ||'
pariṇāmanadarśanārthaṃ kṣetram (25)
atha praśnāḥ
(22) atra saṃśodhakokto viśeṣaḥ
evaṃ tadā yadā syurdvādaśavargo laghuśca bhujavargaḥ
ete trayo yathottaramalpā yadi te yathottaraṃ tvadhikāḥ
paravargeṇa tadāḍhyādādyānmūlaṃ pareṇa hīnayutam
saumye yāmye bāhau palabhā syādatha bhujasya vargaścet
laghuvedendraviyogādadhikaḥ kiṃtvarkavargabhujavargau
laghuto'lpau yāmyabhuje saumyetvadhikau tadādyonāt
paravargādyanmūlaṃ tena yutonaḥ paro'kṣabhā dvividhā
laghuto'dhiko'tra bāhorvarge sādhyo vilomaśuddhyāyaḥ
chedagamādinā
laghuvedendrāntarāpavartanenādyaparau
paravargaṃ prakṣipya mūle
ato yāvattāvanmānam
evaṃ saumye | yāmyabhuje tu karṇavṛttāgrā = yā + bhu asyā vargaḥ = yā (2) +
anena sama iti cchedagamādinā jātau pakṣau
apavartena
mūlagrahaṇena
atrācāryyoktau dvādaśavargalaghubhujavargā yathottaramalpāḥ kalpitā dvā (2) la bhu (2)

27.2-3.11

yadi caite yathottaramadhikāḥ kalperan dvā (2) < la < bhu (2) tadā vilomaśuddhyā laghuvedendrāntaramṛṇaṃ tena bhajane saumyabhuje paro dhanaṃ yāmye tu ṛṇamāgacchati tata itthaṃ
samīkaraṇe utpadyete
yadi punaḥ kalpyate
ā < — pa2
drā2 (la2 — bhu2) / la2 — dvā2 < — bhu2 • dvā4 / —(la—dvā2)2
la2 — bhu2 / la — dvā2 < — bhu2 • dvā2 / — (la — dvā)2
la — bhu2 < — bhu2 • dvā2 / — (la — dvā2)
— la2 + la . bhu2 + la • dvā2 — bhu2 • dvā2 < — bhu2 • dvā2
— la2 + la • bhu2 + la • dvā2 < 0
la (bhu2 + dvā2) < la2
bhu2 + dvā2 < la
atha saumyabhuje la < bhu2, dvā2
yā2 (dvā2–la)–2 yā • bhu • dvā2 = dvā2 (la–bhu2)
apavartena
yā2 – 2 yā • pa = – ā
paravargaṃ prakṣipya mūle
yā – pa = < pa2 – ā
ato dvividhamānam
yā = pa ± √ pa2– ā
ata eva' yadā vedābdhibhūtulyo laghuḥ syādādyakhaṇḍataḥ
pareṇāsamitākṣābhā hyanantā tvaparā tadā
laghuśca yadi dorvargasamaḥ syād dvitaḥ paraḥ
tadeva palabhāmānaṃ jñeyaṃ gaṇitakovidaiḥ ||'
tat khecarendre samamaṇḍalasthe
jāyeta pūrvāparasūtrarūpam
yāmyottare koṇavṛttau ca tattadbhūtūtrarūpaṃ kṣitigarbhasaktam
tiryak tato yad grahagāmi śaṅkusūtraṃ ca, tatsūtrakayoryutau hi
syācchaṅkumūlaṃ, parapūrvasūtrādastodayākhyāvadhigoladikkā
agrā, tadagrādapi śaṅkumūlaṃ
yāvacca tacchaṅkutalaṃ yamāśam
divā, tha saumyaṃ niśi taddyurātravṛttasya taddiggamanād yamākṣe
tacchaṅkumūlaṃ parapūrvasūtrād
yadantare yaddiśi taddigeva
bhujābhidhaṃ, śaṅkutalāgrakākhyasaṃskārasiddho bhuja eva sa syāt
koṭistu pūrvāparasūtrakhaṇḍaṃ
dṛgjyā śrutiḥ svakṣitije'pi, tadvat
digjyā bhujo dṛkkukasūtragā syāt

27.2-3.12

trijyā śrutiḥ prākparagā tu koṭiḥ
dṛgjīvayā saṃguṇitātra digjyā
trijyoddhṛtā labdhamito bhujaḥ syāt
chāyāguṇā tacchravaṇoddhṛtā vā
digjyā bhujaḥ, sā bhujato vilomāt
dṛṅmaṇḍalaṃ, digbhavamaṇḍalaṃ tad
yāmyottaraṃ, tatra khamadhyato ye
nāḍyāhvayaṃ yāvadihākṣabhāgā
yāvattu nāḍīvalayāt khagendram
te krāntibhāgā dyudaloktivat syurnatāṃśakāḥ kheṭabhavāḥ khamadhyāt
khamavyadeśād grahakendragāmi
dṛṅmaṇḍalaṃ yannijagarbhabhūje
prāksvastikād yaddiśi yairlavaiḥ syāt
taddigbhavāḥ kheṭadigaṃśakāste
yāmyottarā vā samamaṇḍalād ye
digaṃśakāste khalu yāmyasaumyāḥ
te yāmyagole tu sadaiva yāmyāḥ
saumye tu yāmyottaragāḥ kujordhvam
yaddigbhavāḥ kheṭakapālasaṃsthā
digaṃśakāstattvacarāparasthe
kapālake, tatsamadiglavāḥ syustadanyadiksthā niyataṃ svagole
atheṣṭakāle kṣitijācca kheṭo
dṛṅmaṇḍalāharniśavṛttayoge
dṛṅmaṇḍale te syurihonnatāṃśā
dyurātrake tūnnatakālabhāgāḥ
evaṃ khamadhyācca natāṃśakāḥ syurmadhyāhnantānnatakālabhāgāḥ ” iti
“ atheṣṭakālāpamabāhuśaṅkan
jñātvā palāṃśān pravadāśu, yatra
kliśyanti bījakriyayā vṛthaiva
svasvābhimānād grahagolavijñāḥ || ” iti
“ phalīyapūrvoktaharo'tra sādhyastaduddhṛte te triguṇāhate ca
bhujāpamajye dhanuṣostayośca
svadiksthayorvyastasusaṃskṛteḥ syuḥ
akṣāṃśakā, statra yadākṣabhāgā
jñātāstadā krāntirato vilomāt | ” iti
vargeṇa hīnācca haratpadena
natāsukoṭīguṇasaṃguṇena
palaprabhāghnīṣṭahatiryutonā
sūryāhatā hārahatā'pannajyā
dvidhā digevātra vilomaśuddhau
sā tvantarotthā'nudageva vedyā
phalasya vargo harato'dhikaścattadā khiloddiṣṭamathāsya vargaḥ

27.2-3.13

hareṇa tulyo yadi vā nataṃ syāt
pañcendunāḍīpramitaṃ tadā syāt
haroddhṛtā'bhīṣṭahatiḥ palābhārkaghātanighnī hyapamajyakodak ||' iti
23-27 | deśe unnatakāle ca jñāte samavṛttagatasya raveḥ sakṛtprakāreṇaiva
krāntijñānārthaṃ saṃśodhakoktāḥ saraṇayaḥ—
arkāṅgulo nā ca palaprabhaitau
mitho hatau tadyutirādyasaṃjñā
samunnatāsūtkramamaurvikāyāstribhajyayāptaṃ parasaṃjñakaṃ syāt
ādyasya vargāt paravargahīnānmūlena bhaktonnatakālajīvā
krāntijyakā syāt sakṛdeva sūkṣmā
sahasraraśmau samavṛttayāte
yadvā—
akṣaprabhākarṇahatitāḍitāyāḥ
samunnatāsūtkramamaurvikāyāḥ
kṛtyākṣakaṇèsya vibhājitayāḥ
phalasya cāpaṃ navaterviśodhyam
śeṣajyayākṣaśrutivarganighnyā
hṛtārkanighnyunnatakālajīvā
trijyākṣabhāghātahatā sakṛt syāt
krāntijyakārke samamaṇḍalasthe
athavā—
akṣaprabhākṛtihatonnatakālakoṭijyāḍhyo'rkavargaguṇitatriguṇo vibhaktaḥ
akṣaprabhāhatasamunnatakālamaurvyā
labdhākṣakarṇakṛtiyogapadaṃ haraḥ syāt
tribhajyakārkābhihaterharāptaṃ
krāntijyakāṃ gaṇitiko'vagacchet
jñātvākṣabhāgāṃśca samunnatāsūna
dṛṣṭvā praviṣṭaṃ samamaṇḍale'rkam
dvīndūnakṣaprabhāsthāne dvīndusthāne tathākṣabhām
prakalpyāpakramajyātra sādhitā saiva labhyate
trijyānighnādakṣakaṇasya vargād
vedendraghnīmunnatāsūtkramajyām
tyaktvā śeṣādunnatāsujyakākṣaśrutyā hṛtyāptaṃ samākhyaprabhāvā
tasyāḥ samanaraḥ sādhyastasmādakṣabhayāhatāt
palakarṇena labdhasya cāpaṃ krāntirbhavet sakṛt
dvighnī tribhajyā nayanāhatānāmakṣāṃśakānāṃ bhujajīvayāptā
yā yonnatāsūtkramamaurvikā ca
trijīvayā saṃvihṛtā tayoryat

27.2-3.14

vargāntarānmūlamanena bhaktonnatāsujīvāpamamaurvikā syāt
samunnatāsvakṣalavāvabodhād
dṛṣṭe praviṣṭe samavṛttamarke
athonnatakālāgrānnāḍīmaṇḍale caraṃ dattvā tadagraṃ grahabimbaṃ ca spṛśadekaṃ vṛttaṃ
vidheyam | evaṃ carakrāntyagrācāpāṃśairgolatrayamutpadyate | atra krāntisaṃmukhakoṇaḥ
palāṃśakoṭibhāgāḥ | atha dvitīyaṃ tryasram—asyonnatakālāṃśā eko bhujaḥ,
samavṛttīyoggatāṃśā dvitīyaḥ, bṛhadvṛtte'grācāpāṃśāstṛtīya iti | atra viṣuvatsamavṛttasaṃpātotpannaḥ koṇaḥ palāṃśāḥ, samavṛttabṛhadvṛttasaṃpātotpanno grahagatakoṇo
navatyaṃśādhikaḥ, navatyaṃśamitastu tadanya eveti nipuṇaṃ nirīkṣaṇīyam | atha grahagatakoṇaṃ yāvattāvad dharaṇiṃ prakalpya—
‘trijyāguṇād dharaṇikoṭiguṇād vihīnāt
koṭijvayorbhujasamutthitayorvadhena
trijyāguṇācca bhujayorguṇayorvadhena
labdhaṃ guṇo dharaṇisaṃmukhakoṇakoṭeḥ ||’
iti cāpīyatrikoṇamitisiddhāntena samīkaraṇamutpadyate—
(jyāpa . kojyāpa . tri - kojyāyā . tri²)/(jyāpa . kojyāpa) = kojyāu
chedagamena
jyāpa . kojyāpa . tri - kojyāyā . tri² = jyāpa . kojyāpa . kojyāu
pakṣāntaranayanena
kojyāyā = (jyāpa . kojyāpa . tri-jyāpa . kojyāpa . kojyāu)/(tri²)
= (jyāpa . kojyāpa ( tri-kojyāu ))/(tri²)
= (jyāpa . kojyāpa . uu)/(tri²)
= (वि . द्वा . उउ)/(पक^२)
etadvargaṃ trijyāvargād viśodhya śeṣaṃ yāvattāvadvargaḥ—
ataḥ koṇajyānupātaḥ | yadi yāvattāvajjyāvargeṇa tatsaṃmukhabhuja unnatakālajyāvargā labhyate tadākṣajyāvargeṇa kimiti labdhaṃ tatsaṃmukhabhujo'grāvargaḥ | punaranyo'nupātaḥ | yadi palakarṇavargeṇa dvādaśavargastadā sādhitāgrāvargeṇa kimiti phalaṃ

27.2-3.15

krāntijyāvargaḥ—
atra bhājyahārau 'paka⁴·jyāpa²·dvā²' anenāpavartitau
atra jyāpa² = vi²·tri²\over paka² anenotthāpane
atra paka² = vi²·dvā² anenotthāpane
atredaṃkṣetram (26)
atha kujyonataddhṛtiḥ=(dvā0 jyākrāṃ)/vi | iyameva samamaṇḍalapraveśe kalā | ataḥ
sūtram = (tri. dvā0 jyākrāṃ)/(kojyākrāṃ. vi) | atha prakārāntareṇa sūtraṃ sādhyate | kujyā=(vi. jyākrāṃ)/dvā
ataścarajyā = (tri . vi . jyākrāṃ)/(kojyākrāṃ. dvā) | carajyāvargonatrijyāvargamūlaṃ carakoṭijyā
unnatakālajyā=jyāu | unnatakālakoṭijyā=kojyāu
ataḥ ‘cāpayoriṣṭayordojrye-’ ityādināttaragole sūtram
idaṃ pūrvasādhitasūtreṇa samamiti samacchedacchedagamābhyāṃ jātau pakṣau tri . dvā².
samaśodhanādinā
atha kujyoboardnatadyutiḥ = (dvā · saśaṃ)/paka = kalā | ataḥ sūtram
ataḥ ‘cāpayoriṣṭayordorjye —’ ityādināntarabhāvanayā carajyāboardmānīya
tasyāḥ pūrvacaraboardjyayā saha sāmyam | tatra prāboardgantarabhāvanārtha nyāsaḥ
kojyāu & jyāu \\
palaprabhāghnī natakālakoṭijyakā tribhajyāvihṛtā yadāptam
akṣaprabhāṃ tatpravikalpya sādhyā
palajyakā krāntiguṇaḥ sa eva
(tri . kojyāpa)/kojyākrāṃ = (jyāpa . kojyāna)/(jyā krāṃ)
jyākrāṃ/kojyākrāṃ = (jyāpa . kojyāna)/(tri . kojyāpa)
atronnatāsūtkramamaurvikāghnastrijjyāhato dvādaśavarga ādyaḥ
samaprabhārdhena hatonnatāsujyakā tribhajyāvihṛtānyasaṃjñaḥ
anyasya vargeṇa yutād yadādyānmūlaṃ tadanyānvitamakṣakaṇaḥ
tato'kṣabhāyā api cāpamasya
jñānaṃ drutaṃ syād gaṇakāgraṇīnām
yetīkṣṇabhānūnnatakālajāte
kramotkramajye kramaśro hate te
akṣotthakarṇākṣabhavaprabhābhyāṃ
tadvargayogo harasaṃjñakaḥ syāt

27.2-3.16

trijyākṣakaṇāhatiriṣṭakaṇoddhṛtā bhavediṣṭahṛtiśca tasyāḥ
palaśrutighnayāḥ kṛtiretadūnād
harātpadaṃ connatakālamaurvyā
vinighnamādyaḥ palabhonnatāsūtkramajyayorāhatiriṣṭahṛtyā
samāhatā'nyastribhamaurvi kāryahatyā hatau tau harasaṃvibhaktau
ādyānyayoraikyamapakramajyā
saumyā bhavet tadvivaraṃ ca yāmyā
yadyantare'nyāt prathamo viśuddhyet
tadā dvidhā saumyadigeva sā syāt
akṣodbhavaśrutihateṣṭahṛteḥ kṛtiḥ syāt
tulyā hareṇa yadi tarhyapamajyakā tu
anyapramā bhavati saumyadigakadhaivoddiṣṭaṃ khilaṃ yadi kṛtirharato'dhikeyam
√(ddhā²| kojyāyā²-vi²| yā²) | 'cāpayoriṣṭayordaurjye—' ityādināntarbhāvanayā sūtram—
kojyāu | idamuttaragole carajyayā yutamiṣṭāntya syāt | seyaṃ pūrvānīteṣṭāntyayā
sameti jātau pakṣau
(vi | yā | kojyāu + vi | yā | tri)/(ddhā | kojyāyā) = (paka | tri²)/(ika | kojyāyā) | samacchedādinā—
ika | jyāu √(ddhā²| kojyāyā²-vi²| yā²) — ika | vi | yā | kojyāu
+ ika | vi | yā | tri = ddhā | paka | tri² | pakṣāntaranayanādinā—
= ika | vi | yā | kojyāu — ika | vi | yā | tri + ddhā | paka | tri²
= ika | vi | yā (kojyāu — tri) + ddhā | paka | tri²
vargakaraṇena—
ika² | jyāu² | ddhā² | tri² — ika² | jyāu² | paka² | yā²
= ika² | vi² | yā² | uu² ± 2ika | vi | yā | uu | ddhā | paka | tri² + ddhā² | paka² | tri⁴
koṭiyogaḥ : bhujayogaḥ : : 12 : viṣuvatī = (12 bhuyo)/koyo
(vi + dvāda + vika) : 12 : : (kujyā + krāṃ + agrā) : krāntijyā = (12 (kujyā....))/((vi............))
vedendunighnyāścaramaurvikāyāḥ
palaprabhādhnyā tribhajīvayāptam
akṣaprabhāṃ tat pravikalpya sādhyā

27.2-3.17

palajyakā krāntiguṇaḥ sa eva
carajyakārkābhihatiḥ palābhā—
bhaktāptavargastriguṇasya kṛtyā
yuto'tha tanmūlahṛtatribhajyā—
vargo dyujīvā bhavati sphuṭaivam
100 | idānīṃ palakṣetreṣveva pañcamyāsru yogaṃ viśeṣayan rathoddhatayārkakrānti pṛcchati-dyujyaketi | madhyamaṃ madhyamāharaṇamityuktiranuprāsārthā,
vinigamanāvirahāt
101 | śārdūlavikrīḍitenottarayati-dyujyāpakrameti | krāntijyā = yā
samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam = 1728/12
taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam = 144
pramāṇam | pramāṇaphalam | icchā | icchāphalam
(1) kujyābhu : agrāka :: agrābhu = (agrā²)/kujyā = taddhṛtiḥ
(2) agrāka : kujyābhu :: kujyāka = (kujyā²)/agrā = agrāgrakhaṇḍam
(3) agrāka : krāṃjyāko :: krāṃjyāka = (krāṃjyā²)/agrā = agrādikhaṇḍam
(4) kujyābhu : krāṃjyāko :: krāṃjyābhu = (krāṃjyā²)/kujyā = kujyonnataddhṛ
(5) taddhṛtika : agrābhu :: agrāka = (agrā²)/taddhṛti = kujyā.
(6) taddhṛtika : samaśaṃko :: samaśaṃka = (samaśaṃ²)/taddhṛti = kujyonnata.
(7) kujyonnatako : krāṃjyābhu :: krāṃjyāko = (krāṃjyā²)/kujyonnata = kujyā.
(8) kujyonnatako : samaśaṃka :: samaśaṃko = (samaśaṃ²)/kujyonnata = taddhṛti.
(9) samaśaṃka : kujyonnatako :: kujyonnataka = (kujyo̍na²)/samaśaṃ = samaśaṅkūrdhvakha.
(10) samaśaṃka : krāṃjyābhu :: krāṃjyāka = (krāṃjyā²)/samaśaṃ = unmaṇḍalaśaṅkuḥ
(11) unmaṃśaṃśu : agrādikhaṃko :: agrādikhaṃśu = (agrādikhaṃ²)/unmaśaṃ = samaśaṅkardhvakha.
(12) unmaṃśaṃśu : krāṃjyāka :: krāṃjyāśu = (krāṃjyā²)/unmaśaṃ = samaśaṅkuḥ
(13) agrādikhaṃko : unmaśaṃśu :: unmaśaṃko = (unmaśaṃ²)/agrādi = agrāgrakhaṃ.

27.2-3.18

(14) agrādikhaṃko : krāṃjyāka :: krāṃjyāko = (krāṃjyā²)/agrādi = agrā.
(15) agrāgraśu : unmaśaṃko :: unmaśaṃśu = (unmaśaṃ²)/agrāgra = agrādikhaṃ.
(16) agrāgraśu : kujyāka :: kujyāśu = (kujyā²)/agrāgra = agrā.
(17) samaśaṃūrdhvako : agrādiṃśu :: agrādikhaṃko = (agrādi²)/samaśaṃū = unmaśaṅkuḥ
(18) samaśaṃūrdhvako : kujyonataka :: kujyonatako = (kujyonata²)/samaśaṃū = samaśaṅkuḥ
itidik
evamatra kalpitānāṃ praśnānāṃ yathāsaṃbhavaṃ pāṭīgaṇitādidiśā bhaṅgāparaparyāyāṇyuttarāṇi vyutpitsubhirbuddhivaiśadyārthaṃ svayamanveṣṭavyāni
athākṣakṣetronnaṃtakālādicatuṣṭayaṃ saṃgamasya kecana bhedā nirūpyante(1) samaśaṅkuḥ
(2) taddhṛtiḥ
(3) agrā
(4) unmaṇḍalaśaṅkuḥ
(5) kujyā
(6) agrāgrakhaṇḍam
(7) krāntijyā
(8) agradikhaṇḍam
(9) samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
(10) taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
(11) carajyā
(12) unnatakālaḥ
(13) natakālaḥ
(14) palabhā
tataśca—
1

27.3

= samaśaṅkuḥ , taddhṛtiḥ
1

27.4

= ,, , agrā
1

27.5

= ,, , unmaṇḍalaśaṅkuḥ
1

27.6

= ,, , kujyā
1

27.7

= ,, , agrāgrakhaṇḍam
1

27.8

= ,, , krāntijyā
1

27.9

= ,, , agradikhaṇḍam
1

27.10

= ,, , samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
1

27.11

= ,, , taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
1

27.12

= ,, , carajyā
1

27.13

= ,, , unnatakālaḥ
1

27.14

= ,, , natakālaḥ
1

27.3-2

= ,, , palabhā
2

27.4-2

= taddhṛtiḥ , agrā
2

27.5-2

= ,, , unmaṇḍalaśaṅkuḥ
2

27.6-2

= ,, , kujyā
2

27.7-2

= ,, , agrāgrakhaṇḍam
2

27.8-2

= ,, , krāntijyā
2

27.9-2

= ,, , agradikhaṇḍam
2

27.10-2

= ,, samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
2

27.11-2

= ,, taddutyūrdhvakhaṇḍam
2

27.12-2

= ,, carajyā
2

27.13-2

= ,, unnatakālaḥ
2

27.14-2

= ,, natakālaḥ
2

27.4-3

= ,, palabhā
3

27.5-3

= agrā ,, unmaṇḍalaśaṅkuḥ
3

27.6-3

= ,, kujyā
3

27.7-3

= ,, agrāgrakhaṇḍam
3

27.8-3

= ,, krāntijyā
3

27.9-3

= ,, agrādikhaṇḍam
3

27.10-3

= ,, samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
3

27.11-3

= ,, taddutyūrdhvakhaṇḍam
3

27.12-3

= ,, carajyā
3

27.13-3

= ,, unnatakālaḥ
3

27.14-3

= ,, natakālaḥ
3

27.5-4

= ,, palabhā
4

27.6-4

= unmaṇḍalaśaṅkuḥ ,, kujyā
4

27.7-4

= ,, agrāgrakhaṇḍam
4

27.8-4

= ,, krāntijyā
4

27.9-4

= ,, agrādikhaṇḍam
4

27.10-4

= ,, samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
4

27.11-4

= ,, taddutyūrdhvakhaṇḍam
4

27.12-4

= ,, carajyā
4

27.13-4

= ,, unnatakālaḥ
4

27.14-4

= ,, natakālaḥ
4

27.6-5

= ,, palabhā
5

27.7-5

= kujyā , agrāgrakhaṇḍam
5

27.8-5

= ,, , krāntijyā
5

27.9-5

= ,, , agradikkhaṇḍam
5

27.10-5

= ,, , samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
5

27.11-5

= ,, , taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
5

27.12-5

= ,, , carajyā
5

27.13-5

= ,, , unnatakālaḥ
5

27.14-5

= ,, , natakālaḥ
5

27.7-6

= ,, , palabhā
6

27.8-6

= agrāgrakhaṇḍam , krāntijyā
6

27.9-6

= ,, , agradikkhaṇḍam
6

27.10-6

= ,, , samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
6

27.11-6

= ,, , taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
6

27.12-6

= ,, , carajyā
6

27.13-6

= ,, , unnatakālaḥ
6

27.14-6

= ,, , natakālaḥ
6

27.8-7

= ,, , palabhā
7

27.9-7

= krāntijyā , agradikkhaṇḍam
7

27.10-7

= ,, , samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
7

27.11-7

= ,, , taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
7

27.12-7

= ,, , carajyā
7

27.13-7

= ,, , unnatakālaḥ
7

27.14-7

= ,, , natakālaḥ
7

27.9-8

= ,, , palabhā
8

27.10-8

= agradikkhaṇḍam , samaśaṅkūrdhvakhaṇḍam
8

27.11-8

= ,, , taddhṛtyūrdhvakhaṇḍam
8

27.11-9

= ,, , carajyā
(4) taddhṛtiḥ, kujyā | palabhā
(vi . ta)/vika = agrādikhaṇḍama | \ \vline \ (ku . vika)/vi = agrādikhaṇḍam |
(5) krāntiḥ, caraḥ | palabhā
(6) krāntiḥ, natakālaḥ | palabhā
natakālajyā = na
(7) samaśaṅkuḥ, natakālaḥ | palabhā
(8) kujyā, carajyā | palabhā
(9) agrā, caraḥ | palabhā
(10) agrāgrakhaṇḍam, krāntijyā | palabhā
unmaṃśa = yā 1
agrāgrakhaṃ : uśaṃ : : uśaṃ : agrādikha = (yāva 1)/agrāgra
asya varga unmaṇḍalaśaṅkuvargayutaḥ krāntijyāvargasamo bhavatīti samacchede
kṛte jātau pakṣau—
yāvava 1 yāva . agrāgrava 1
agrāgrava . krāṃva 1
mūlārthaṃ pakṣau agrāgravargavargacaturthāṃśayutau jātau—
yāvava 1 yāva . agrāgrava 1 agrāgravava 1/4
agrāgrava . krāṃva 1 agrāgravava 1/4
atrādyapakṣasya mūlam yāva 1 agrāgrakhaṃva 1/2
parapakṣasya mūlam √(agrāgrakhaṃ ( krāṃva 1 agrāgrava 1/2))
punaḥ samaśodhanena pakṣau—
yāva 1
agrāgra ( pramū 1 agrāgrava 1/4 )
anayormūle—
yā1 = √(agrāgra ( pramū 1 agrāgra1/2))
anenāgrādikhaṇḍonmitimatthāpya agrāgrakhaṇḍaṃ jātam | tataḥ palabhā sulabhā
bindorbhāgragaśaṅkumastakagate sūtre nale khe khagaṃ,
ke bindusthanarāgrabhāgrakagate sūtre nale lokayet || ” iti
nemyāṃ khāṅga10lavān kujāt tithimatā nāḍīḥkhataścāṅkayet
jīvā lambavadambarakrama 30 mitāstulyāntarālāḥ kṣitau
jyakādvādaśī jyāntarālāṅgulāṅkhyā
tadakṣaprabhāgrasthakendrāvalambāt
paruścākujaṃ cānabho lambabhāgāstayorutkramajye kramajye ca vedye
sapañcāṃśasūryāṅgulaiḥ krāntivṛttaṃ
nyaset kendratastadbhujāgrasthapaṭṭyāḥ
yutijyāprato'ṅge'pamāṃśāstu paṭṭyākhakhāṅgāhṛtārunnayā lambamaurvyā
svaṣaṣṭyaṃśayuktākṣabhāye tu kendrājyakātadyuto'ṅgopamāṃśasthapaṭṭyāḥ
bhujāgrasthapaṭṭyaṅgasaktajyakāgrāvadhi syāccaraṃ tajjyā cāṅgulāni
bahiḥ khāccaraṃ tvādyaṣaḍbhe bhujāgraṃ
ravau sāyanāṃśe vilomānulomam
palāṃśāpamāṃśotkramajyāyatiḥ kau
pradeyā kujāt tajjakāgre dyupaṭṭī || ” iti
navatiraṃśāśca paridhāvaṅkyante | atha cāpobhayaprāntāt pratyaṅgulaṃ triṃśattriṃśajjyārdhānyaṅkayāni | evaṃ jyāḥ, koṭijyāḥ, utkramajyāḥ, koṭyutkramajyāśca jñeyāḥ
dvitīyèna svadeśīyākṣaprabhājñānāt tadaṃśādijñānam | iha kṣitijād yā
aṣṭādaśojyā saiva kendrād dvādaśījyā | kṣitijādaṣṭādaśyāṃ jyāyāṃ svadeśākṣaprabhāṅgulāni sāvayavāni dattvā tadagre paṭṭī dhāryā | evaṃ kendrāt kṣitau dvādaśāṅgulaśaṅkuḥ
koṭiḥ, śaṅkoḥ paṭṭīṃ yāvad akṣaprabhā bhujaḥ, kendrāt palabhāgraṃ yāvat paṭṭyāṃ palakarṇaḥ karṇa iti palakṣetram | etadanurodhena kṣitijāt paṭṭīṃ yāvat tadakṣaprabhāsaṃbandhyano'kṣāṃśāḥ jñāyante | eṣāṃ jyā akṣajyā bhujaḥ, akṣāṃśotkramajyonā trijyāsamā lambāṃśajyā kṣitau koṭiḥ, yadaṃśe paṭṭī lagnā tadavadhi trijyā karṇa iti
pūrvoktakṣetrasajātīyaṃ dvitīyaṃ kṣetram | atra yadi palakarṇena palabhā bhujo labhyate
tadā trijyākarṇena kimitītyanupātena phalamakṣajyā bhavati | evaṃ palakarṇena
dvādaśakoṭistadā trijyākarṇena kimiti phalaṃ saiva lambajyā | iyameva lambajyā
yatra paṭṭī lagnā tato'dhastāt lambarūpā kendrād api akṣajyāgre bhavatīti draṣṭavyam
itthamaṣṭādaśajyāyāṃ saptaviṃśatyaṅgulānte yadi paṭṭī dhāryate tadā tadanurodhena paridhau
ṣaṭṣaṣṭi 66 rakṣāṃśāḥ syuryadavadhi sarvo'yaṃ gaṇitaprapañcaḥ pravartate | uktaṃ ca gole'yatra lambajalavā jinonkāḥ-' ityādi
tṛtīyena krāntivṛttanyāsastata iṣṭakrāntisādhanaṃ ca | iha khamadhyāt paridhāviṣṭabhujāṃśān dattvā tadagre dhāryamāṇā paṭṭī yatra krāntivṛtte lagati tatratyā yā jyā
tadagrāt khamadhyaṃ yāvat krāntyaṃśāḥ syuḥ | yadi 3438 asyāṃ trijyāyāṃ 1397
iyatī paramakrāntijyā labhyate tadā 30 asyāṃ yantratrijyāyāṃ kiyatī, labdhā
paramakrāntijyā sāvayavā 12

27.6-6

7 seyaṃ svalpāntarāt sapañcāṃśasūryāṅgulamitā
svīkṛtā | atha yadā kilottaragole paramakrāntiścaturviṃśatibhāgāstadā tasyā utkramajyā sthūlatayā trimitā bhavati
tatra palāṃśāpamāṃśotkramajyāyutiḥ kṣitijād bhūmau yāvad dīyate tāvat nyūnā lambajyā bhavati
tanmitā paramālpayaṣṭijatā | tajjyāgre dhṛtāyāṃ paṭṭyāṃ yaṣṭiḥ koṭiḥ, trijyātulyaṃ
sūtrasaṃjñaṃ karṇaḥ, tatra yā jyā sa bhuja iti tribhujamutpannam | yadā kila navatirunnatāṃśāstadā natajyāyā abhāvāt 'natajyakāspṛgdinapaṭṭikāṅkaḥ-' iti vakṣyamāatha yantravedhādi—
kendrordhvarandhreṇa yathārkatejaḥ
kṣmājordhvarandhraṃ praviśet tathaiva
dhāryaṃ tu kendrādavalambabhāgajyā dṛgjyakā syānnataśiñjinī vā

27.7-7

natajyakāspṛgdinapaṭṭikāṅkaśrvajyayā hīnayutastu kāryaḥ
tadaṅgatulyakṣitimaurvikāgraṃ
carāyataśconnatanāḍikāḥ syuḥ

27.8-8

tadagraṃ natā nāḍikāḥ kṣmājataḥ syurvilomātha tajjyā carajyonayuktāḥ
dyupaṭyāstadaṅkena saktajyakāgre
raviṃ kalpayecchaṅkubhāgāḥ khamarkāt

27.9-9

bhāsvajjīvā spṛśati palagāṃ paṭṭikāṃ yatra kendrācchedastāvān bhavati viyataścāpamāṃśajyakāgrā
chinnā paṭṭyā ravinihitayāṣṭādaśī yatra jīvā
tasmād bhūmiṃ dyutirabhihatā kendramiṣṭā śrutiḥ syāt

27.10-9

krāntyagrajyā spṛśati nabhasaścākṣabhāgāgrapaṭṭoṃ
yasmin kendrād bhavati bhuvi yā śiñjinī tatsamāyām
saumye gole samavalayage sā pataṅgena tajjyā
sūryo'gre'syāḥ kathitavadanaḥ śaṅkubhākarṇanāḍyaḥ

27.11-10

samanaragatapaṭṭyāṃ svāpamajyāspṛgaṅko
dyudalanataguṇādyakrāntimaghye'nyadākṣaḥ
palaguṇayutajīvāgre'pamaḥ śaṅkupaṭyāmuta natapalabhāgaikyāntaraṃ bhedasāmye

27.12-8

tadapamaguṇamaṇḍalaikyapaṭyā
gaganaminaḥ prathame'tha baḍbhaśuddhaḥ
samavalayadalo'tha cakraśuddho
bhavati padeṣvayanāṃśakaiśca hīnaḥ

27.13-8

jinalavajyakayā carakarmaṇā
pratigṛhaṃ ghaṭikāḥ svacaronakāḥ
khaguṇatantrigṛhādanupātitāḥ
syurudayā nijapūrvaviśodhitāḥ

27.14-8

ṣaṇṇāmajādyairudayaiḥ kharrāmairbhāgaiśca yantrottarapārśvake'ṅkhyāḥ
ṣaḍrāśayaste tulito vilomāḥ
syustatra bhānorayanāṃśayuktāt

27.15

abhīṣṭakāle bhalavādi yat syāddhīnāyanāṃśaṃ tu tadiṣṭalagnam
bhavet sakālo'bhimato'ntarāle
yaścāyanāṃśāḍhyapataṅgatanvoḥ

27.16

akṣepakṣaṃ kṣmājarandhreṇa viddhvā
kendracchidre proktavattaddṛguyātam
sādhyaṃ tat syād bhadhruvādastalagnenāntaḥ kālenonvitaṃ rātriyātam

27.17

kvacid gatātha paṭṭikā na yujyate jyayā yadā
tadā prayujyate jyakānukārisūtrasaṃgatiḥ

27.18

khataḥ kendraṃ dadyādihanihitapaṭṭyāṃ svaparidherlavākīśaścāṅkyaḥ prativalayagarbho diviṣadaḥ
phalaṃ tatspṛgjyāgrād viyadavadhi māndād ravividhū
muhuḥ spaṣṭāvanye mṛducalaphalābhyāṃ sphuṭatarā

27.19

tithyaṅke śaśini sitā'sitā tithiḥ syāt
tadviṣṇyaṃ carati sudhākarastu yatra
syād yogo nijadaśabhāgahīnatithyā
hīnaṃ tad dviguṇabhinastayonabhe ca

27.20

madhyāhne tribhahīnalagnatapane vinyastapaṭṭomimāṃ
tatsūryāntarajīvayā spṛśati yā jīvā tadagrāpame
syānnāḍyādi vilambanaṃ muhuradastasminnatāṃśāpamo
vedaghnovanatiḥ sapātāśatagorjīvā navaghnī śaraḥ

27.21

trijyāpramāṇe patite'nupāte
kendrāt tadicchāvalayaṃ vidheyam
yāvat phalaṃ tadvalaye'valambāllabhyāgragāllambagatecchayā vā

27.22

kendrāt tribhajyā'nyasamakṣamāuyāsaktapramāṇāgragapaṭṭikāṅkāt
kendrāvadhi syāt phalamaṅgulāni
labhyecchayorvyāsadalaṃ yadi syāt

27.23

labhyaṃ trijyāpariṇatikṛtaṃ tantribhajyāpramāṇāt
trijyābhāve phalamiha bhavediṣṭamevaṃ ca sarvam
yasmin yantre gaṇitajanitaṃ jñāyate tattu līlāgamyaṃ ramyaṃ caritamucataṃ turyamāścaryakāri

27.23.p1

turīyayantradarśanam (27)
udghāṭaya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā

27.23.p2

atra mūlaślokasaṃkhyā = 109 | pūrvaiḥ saha = 306

27.3-3

atha parvasaṃbhavādhikāraḥ
pañcaṣaṣṭheścāntarameva labhyam | i = (2 kasaumā)/kaamā - 65 = (2 kasaumā-65 kaamā)/kaamā
anenāyam (2 kasaumā)/kaamā bhakto jātaḥ = (2 kasaumā)/(2 kasaumā-65 kaamā) = 898 anenāntareṇa yadyayameva(2 kasaumā)/kaamā hīnaḥ kriyate tadā bhāgahāre pañcaṣaṣṭiḥ syāt | ato'nenaiva pūrvasmin bhājye 2 gasaumā bhakte yallabhyate tena hīne tasmin bhājye yadavaśiṣyate tadeva pañcaṣaṣṭibhāgahārasya bhājyaḥ syāditi sarvaṃ śobhanam
kiṃ vā sukhārthaṃ saṃcāraḥ | yadi kiṃcidadhikapañcaṣaṣṭibhājake dvayaṃ guṇakastadā
pañcaṣaṣṭibhājake ko guṇaka iti kiṃcidūnadvayaṃ labhyam
(2 kasaumā)/kaamā : 2 : : 65 : kiṃcidūnadvayam
(कअमा× २× ६५)/(२ कसौमा) = (६५ कअमा)/(कसौमा) = गुणकः ।
atra sukhārthaṃ kiṃcidūnadvayasthāne dvayameva gṛhītam | ato dviguṇakalpagatasauramāsebhyaḥ pañcaṣaṣṭiguṇāḥ kalpādhimāsāḥ śodhyāḥ, yacchiṣyate tasmin kalpasauramāsairhṛte yallabhyate tena hīno dvayātmako guṇako vāstavaḥ syāt | tena kalpagatasauramāsā guṇanīyāḥ pañcaṣaṣṭyā bhājyāḥ phalamadhimāsā ityuktameva
2 kalpasamā-65 adhi = aṃ | vāstavaguṇakaḥ
= २ - (अं)/(करमा) = २ - २/((२ करमा)/(अन्तर)) = २ - २/२९८ ।
ataḥ kaligatādhimāsāḥ = (2 - 2/898)×kaligataravimā/65
= (2 kaligataramā-2 kaligataramā)/898
atha sapātārkasādhanārthamanupātaḥ yadi kalpacāndramāsaiḥ kalpasapātārkarāśayo
labhyante tadaikena kim
(rabha+caṃpābha) 12
kacāṃmā
= ────────── = ────────── = rā 1 aṃ0 aṃśaśeṣam
───────── | atra chedatryaṃśena aṃśacchedāpavartane jātam
─────────── atra bhāgānubandhe aṃśādhaināṃśacchedāpavartane jātam
= ────── | atha tripūrṇabāṇakṣepārthaṃ vicāraḥ—tatra prāk paṭhitaḥ kalpādau
pātadhruvo rāśyādiḥ = 5

27.20-2

13 pākṣikaḥ sapātā'rkāśādiḥ = 15

27.18-2

anayoryogaḥ = 5

27.18-3

33 athānena yuktaḥ prāgānītaḥ sapātārkaḥ
2 mā
2 mā + ───
= rā + ────── + 5

27.18-3.p1

33
2 mā
2 mā + ───
= rā + ────── + ────
2 mā
2 mā + ─── + ────
= rā + ──────────
bhānorbhārdhe mahīchāyā tattulye'rkaṃgate'pi vā
śaśāṅkapāte grahaṇaṃ kiyadadbhāgādhikonake

27.18-3.p2

sūrya. candra.

Linked texts (6)