Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 13: prathamāhnikam

Nyāyabhāṣya (complete text) 13

Language
Sanskrit

Contents

prathamāhnikam

13.1

|| nyāyapariśuddhiḥ ||

13.2

|| pratyakṣādhyāyaḥ ||

13.3.1

nyā. pa. pra. 1 patyuḥ saṃyamināṃ praṇamya caraṇau tatpādakoṭīrayoḥ saṃbandhena samidhyamānavibhavān dhanyāṃstathānyān gurūn| śuddhaṃ saṃśritabādarāyaṇatanornārāyaṇasyoktibhaḥ śrīmān veṅkaṭanāyakaḥ sthitipadaṃ nirmāti nīteḥ śubham || vidyāsthāneṣu dharmyeṣu gaṇyate nyāyavistaraḥ| sa ca viplāvitastaistaistato'tra pariśodhyate || nyā. pa. pra. 2 || gautamasūtrabahiṣkārapakṣaḥ || yadyapi kathaṃcidākṣapādaṃ satpakṣe nikṣeptu śakyam; na ca kaṇabhakṣapakṣanikṣepavat kleśaḥ; nāpi tatkartā gautamastāmaseṣu paripaṭhyate; nāpi ca vipralambhakatvakhyātiḥ; tathāpi brahmasūtrakārādibahiṣkṛtatvānnātīva vayamādriyāmahe| na khalvārṣatvādibhistadādaraḥ, atiprasaṅgāt| prājñānāṃ prathamenaiva guruṇā hi svayaṃ purā| lokāyatamataṃ proktaṃ lokaviplavakāraṇam || athavā pitāmaha evātra pramāṇam, ya indravirocanāyoścārvākamatamupadiṣṭavān| tathā gautamo'pi saṃbhāvyate| athāpi "kāṇādaśākyapāṣaṇḍaistrayīdharmo vilopitaḥ| tridaṇḍadhāriṇā pūrvaṃ viṣṇunā rakṣitā trayī ||" iti smṛteḥ, "bahavaḥ puruṣā rājan sāṃkhyayogavicāriṇaḥ| naita icchanti puruṣamekaṃ kurukulodbhava || samāsena tu tadvyāsaḥ puruṣaikātmyamuktavān|" iti mahābhāratokteśca yuktaṃ tattadbahiṣkāraḥ| iha tu na tatheti cenna, tulyanyāyatayā vacanasyopalakṣaṇārthatvāt| na khalu tadvā tādṛgveti kaścidviśeṣaḥ| yadyapi kāśakuśāvalambanyāyena pakṣāntarādādhikyamasya pakṣasya, athāpi na tadvedāntasaṃnidhau; na khalumaśakādbaliṣṭho'pi mātaṅgaḥ kaṇṭhīravamuparuṇaddhi || "yadakṣapādaḥ pravaro munīnāṃ śamāya śāstraṃ jagato jagāda|

13.3.2

kutārkikājñānanivṛttihetuḥ kāriṣyate tasya mayā nibandhaḥ ||" iti vākyamakṣapādapakṣapātenoktamityanāstheyam || uktaṃ ca pūrvācāryaiḥ--- "kāṇādamākṣapādaṃ vā kāpilaṃ tantrameva vā| tantrāṇyetāni sarvāṇi na tantrāṇyātmanirṇarya ||" iti || ata eva hi "etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ" iti sūtre bhāṣitam---"etena---vedāparigṛhītasāṃkhyapakṣakṣapaṇena, śiṣṭāśca vedāparigṛhītāḥ kaṇabhakṣākṣapādakṣapaṇakabhipakṣāḥ kṣapitā veditavyāḥ" iti| na ca sūtranibaddhaṃ sarvaṃ vidyāsthānamiti niyamo dṛṣṭaḥ; na caika evaikasya vidyāsthānasya sūtrakṛdityapi vā ṛṣirityeva vā rājājñā, anyairapi ca tatkaraṇadarśanāt || pramāṇaśabdasya bhāve karaṇe ca vyutpattiḥ| 1 evaṃ ca pramaiva pramāṇamityeke| 2 pramākaraṇamevetyapare| 3 tayoranyataradityanye| 4 yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānaṃ pramāṇam| 5 yadajñānāt saṃsāro yajjñānāt tannivṛttistat prameyaṃ mumukṣubhiḥ prakarṣeṇa meyatvāt| 6 taddvividhaṃ dravyādravyabhedāt| 7 sāmānyato vā pramāviṣayaḥ prameyam| 8 āgantukadharmāśrayo dravayam| 9 atathābhūtamadravyam| 10 dravyaṃ dvedhā jaḍamajaḍamiti | 11 jaḍaṃ ca dvedhā prakṛtiḥ kāla iti| 12 ajaḍaṃ ca tathā pratyak parāgiti| 13 pratyagapi dvividhaṃ jīva īśvara iti| 14 parāgapi tathā dharmabhūtajñānaṃ nityavibhūtiśceti| 15 athavā dravyaṃ dvividhamātmānātmabhedāt| 16 tredhā vā bhoktṛbhogyaniyantṛśrutyanusārāt| 17 ṣoḍhā vā triguṇakālajīveśvaraśuddhasattvamatibhedāt| 18 asvayaṃprakāṃśaṃ jaḍam| 19 svayaṃprakāśamajaḍam| 20 miśrasattvāśrayaḥ prakṛtiḥ| 21 kālaḥ kṣaṇalavādivyavahārahetuḥ|

13.3.3

22 svasmai bhāsamānaṃ pratyak| 23 parasmai bhāsamānaṃ parāk| 24 paratantracetano jīvaḥ| 25 svatantra īśvaraḥ| 26 arthaprakāśo buddhiḥ| 27 prakṛtivyatiriktatve sati sattvāśrayo nityavibhūtiḥ| 28 adravyamanekadhā sattvaśabdādivaicitryāt| 29 ekaṃ vetaraviśiṣṭaṃ prādhānyataḥ prameyaṃ paraṃ brahma| 30 itareṣāṃ svaniṣṭhabrahmaikaniṣṭhatvāt| 31 tasyaiva ca tathātvena mumukṣubhiḥ prakarṣeṇa meyatvaśruteḥ| 32 avyavasthitavyavahārakāraṇaṃ jñānaṃ saṃśayaḥ| 33 ayathāvyavahārakāraṇaṃ jñānaṃ viparyayaḥ| 34 saṃskāramātrajaṃ jñānaṃ smṛtiḥ| 35 tadvyatiriktaṃ jñānamanubhavaḥ| 36 puruṣapravṛttyuddeśyaṃ prayojanam| 37 vyāptyadhigamasthānaṃ dṛṣṭāntaḥ| 38 prāmāṇikatvābhimataiḥ parigṛhīto'rthaḥ siddhāntaḥ| 39 parārthapramāṇaprayogavākyāvāntaravākyānyavayavāḥ| 40 vyāpyāṅgīkāreṇa vyāpakāniṣṭaprasañjanaṃ tarkaḥ| 41 tarkānugṛhītapramāṇapūrvakatattvāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ| 42 vītarāgakathā vādaḥ| 43 pakṣadvayasādhanavatī vijigīṣukathā jalpaḥ| 44 pratipakṣasthāpanahīnā tu sā vitaṇḍā| 45 hetvaṅgaikadeśavikalā hetvābhāsāḥ| 46 avivakṣitaśabdārthāropeṇa dūṣaṇaṃ chalam| 47 svavyāpidūṣaṇaṃ jātiḥ| 48 kathakāśaktiliṅgaṃ nigrahasthānam| 49 ityetādṛśāni vākyāni kiṃ na sūtrāṇi syuḥ ? tadiha saṃkṣiptaṃ lakṣaṇādivākyaṃ sūtram; tadudāharaṇādivākyaṃ tu bhāṣyādikamiti vibhāvya saṃtoṣṭavyam| na ca pūrvaprābalyavyavasthā, tatpūrvasaṃbhavāt vārtikasya cānavatāraprasaṅgāt vyākaraṇādiṣvanyathākaraṇasvīkārācca|

13.3.4

na ca jaimineḥ pramāṇalakṣaṇādiṣvaudāsīnyamātreṇa gautamokteṣu kāśyapokteṣu vā niḥśeṣānumatisiddhiriti mantavyam, anyaparatayā lokaprasiddhopajīvanāt, parakalpitataṭākopajīvanavat| karmakāṇḍavṛttikārādayo'pi hi losiddhāṃ pramāṇādivyavasthāṃ yathāyathamanyathā saṃjagṛhuḥ| ato yāvadiha yuktiyuktaṃ tāvadupajīvyate; na khalu taṭākasthaḥpaṅko'pyapaṅkilabuddhibhistatadavagāhibhirupajīvyate| ataḥ siṃhavanaguptinyāyena yathāvasthitanyāyānugṛhītaṃ vedaṃ vedānumataṃ ca nyāyamanusarāmaḥ, na punarnyāyamātram|| yattu "jñātasaṃbandhasya" ityādigranthamupādāyānantaramuktaṃ śrīviṣṇucitteḥ---- "vyāptidhīgarbhānubhavo'numānamityarthaḥ| nyāyaśāstre tu tadviśeṣanirṇayaḥ" iti, tadapi tannirūpaṇādhikṛtavidyāsthānakhyāpanaparam| pramāṇādisūtramupādāya vyācakṣāṇaistatpakṣaniṣṭhairapi pūrvaiḥ kvacit sūtrāṇi nirākṛtāni| tannyāyasya nāsmāsu sarpamāraḥ, nāpi daṇḍanivāraṇam| tataśca, yathālokaṃ yathāvedaṃ laukike vaidike'pi ca| yo vaktā sa parigrāhyaḥ prāktano'dyatano'pi vā || vivakṣitārthāvaiśadyaṃ vyākulatvamapūrṇatā ullokatetyamī doṣā guṇakoṭau jaḍaiḥ kṛtāḥ || bhagavannārthamunibhirnyāyatattvasamāhvayā| avadhīryākṣapādādi nyabandhi nyāyapaddhatiḥ || tadarvāgbhistathācāyairyatheṣṭaṃ matamāsthitaiḥ| praṇinye bahudhā taistaiḥ pramāṇādivicāraṇā| tadayaṃ bhāṣyasvassasiddho bahiṣkārapakṣaḥ || nyā. pa. pra. 3 || gautamasūtrasvīkārapakṣaḥ || aṅgīkārakāṅkṣiṇāmakṣapādīyamapyasmaduktaikāntatayā sthāsyati; tathaiva sthāpayiṣyāmaḥ|

13.3.5

ato vayamapi mahatāmayuktārthatātparyakalpanena nāparādhyema, nyūnādhikaviruddhavyapadeśādīnāmalakṣaṇalakṣaṇoktīnāṃ cādhyāhārānyaparyāmyāṃ tadbhakterapi nirvāhāt| tathāsmin yatra sphuṭaḥ śrutismṛtiśārīrakavirodhaḥ, sa uddeśato niruhyate || yattāvatsūtritaṃ prathamādhyāye --- "ghrāṇarasanacakṣustvakchrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ" iti; atra jñānendriyapañkopādānaṃ nendriyāntarapratikṣepārtham, manasaḥ pṛthakprameyatayā uddeśāt anantarameva ca "yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam" iti lakṣaṇakaraṇāt abhyupagamasiddhāntanyāyena ca tadindriyatvaparīkṣaṇāt| ataścoktena samānayogakṣemayuktipramāṇakaḥ karmendriyavarga upalakṣaṇīyaḥ, "pravṛttirvāgbuddhiśarīrārambhaḥ" iti sūtre vācaḥ kaṇṭhokteḥ pāṇyādicatuṣṭayasya śārīravyāpārakaraṇatayā sūcanāditi || śarīrake tu "saptagaterviśeṣitatvācca" iti pūrvapakṣamupakṣipyāsādhayacca hastādīnāmapīndriyatvaṃ bhagavān bādarāyaṇaḥ--- "hastādayastu sthite'to naivam" iti| "bhūtebhyaḥ" iti ca nopādānābhiprāyam, ahaṃkāropāttānāmāpyāyakabhūtavivakṣayāpi tadupapatteḥ| tathā ca vedārthasaṃgrahe---"evamāhaṃkārikāṇāmindriyāṇāṃ bhūtaiścāpyāyanaṃ mahābhārata ucyate" iti| samādhānam ṛṣyantaravākyasyāpi samānanyāyasya nirvāhārtham| parasparaviruddhapramāṇavākyeṣu tātparyaviśeṣaparikalpanayā parihāra eva hi paṇḍitakṛtyam| anityamanovādibhirapi hi "annamayaṃ hi somya manaḥ"--- iti śrutirāpyāyanaparatayaiva yojyā| tulyamidamanyatrāpīti || yattu---"bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham" "tadatyantavimokṣo'pavargaḥ" iti, tatra duḥkhātyantanivṛtterapavargatvaṃ sarvāṅgīkṛtam|

13.3.6

na ca tatrānandaḥ śrautaḥ kaṇṭhoktyāḥ pratiṣidhyate| tadabhiprāye cānanyathāsiddhaṃ kimapi na liṅgaṃ paśyāmaḥ| ata eva hi bhūṣaṇamate nityasukhasaṃvedanasaṃbandhasiddhirapavarge sādhitā| etena "tasmātsarvaduḥkhavimākṣo'pavargaḥ" iti caturthādhyāyavākyamapi nirvyūḍham, tatrāpyānandaniṣedhābhāvāt || yacca śārīrakadvitīyādhyāyaviruddhamiha dvitīyādhyāye avayavisamarthanamivābhāti, tadapi tadekārthaṃ yojayituṃ śakyam| tathā hi---"na caikadeśopalabdhiravayavisadbhāvāt| sādhyatvādavayavini saṃdehaḥ| sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ| dhāraṇākarṣaṇopapatteśca| senāvanavadgrahaṇamiti cennātīndriyatvādaṇūnām|" ityetāni hi tatsūtrāṇi; na tāni virudhyante, senāvanādivyāvṛttāvayavyārambhakatayā tadasamavāyikāraṇatvābhimatāvasthāviśeṣāpannaḥ saṃghātaviśeṣa evāvayaviśabdena nirdiṃśyata ityavirodhāt tāvataiva upalambhavyavahāraviśeṣādeścaritārthatvāt| atīndriyāṇuvacanamapi pradīpāvayavānāmivaindriyikāṇāmevāvasthāviśeṣeṇātīndriyatvābhyupagamādaviruddham| avyaktameva hi triguṇadravyamavasthāviśeṣādravyaktaṃ bhavatītyāgamikāḥ| pratyekamupalambhāyogyānāmapi saṃhativiśeṣarūpāvasthābhedādaindriyikatvatattāratamyādikaṃ himānīcūrṇapuñjādiṣvanārabdhāvayaviṣu lokasiddham| upamānākhyapramāṇāntarasamarthanaṃ tu nyāyaikadeśibhirevopamānasyānumānāntarbhāvapratikṣepamātraparatayā nirvyūḍham || yacca---"pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheśca saṃbandhābhāvaḥ" iti śabdārthasaṃbandhābhāvamupakṣipya pariharatā "śabdārthavyavasthānādapratiṣedhḥ"| "na sāmayikatvācchabdādarthe pratyayasya" ityādinā sāmayikatvamuktam;

13.3.7

tadapi saṃpratipannasāmayikatvadvārā anumānādivilakṣaṇasaṃbandhaviśeṣakhyāpanārthamiti yojyam, anādinidhanāvicchinnasaṃpradāyavedavartināṃ padānāṃ manvādivacanaviruddhasāṃketikatvopapādanakḷptyasaṃbhavāt| yacca "mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyamāptaprāmāṇyāt" iti, etadapyanādinidhanasyaiva vedasya pratikalpamīśvareṇāptatamena yathāpūrvaṃ pravartanamabhisaṃdhāyeti sugamam || varṇānityatvavarṇanaṃ tu na śrutyādiviruddham; pratyutānukūlameva| śārīrakadevatādhikaraṇe varṇānityatvamabhyupagamyaiva hi "ata eka ca nityatvam" "samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanāt smṛteśca" iti vedanityatvaṃ sādhitam || yattu jaiminīye śabdādhikaraṇe varṇanityatvasamarthanaṃ vyācakhyuḥ; sa tu vyākhyātṝṇāmevāparādhaḥ, asāṃketikavācakākāranityatvaparatvenānyaparatvāttasyādhikaraṇasya || yacca dvitīyādhyāyānte "vyaktyākṛtijātayastu padārthaḥ"ityuktam, tatrāpi na vaiśeṣikābhyupagatajātisvīkāre liṅgaṃ paśyāmaḥ; nahyatra dravyaguṇādipadārthaparisaṃkhyānaṃ kriyate, "te vibhaktyantāḥ padam" iti pratipāditapadavācyapradarśanaparatvāt| anantaraṃ catisṛṇāmeva lakṣaṇamāha---"vyaktirguṇaviśeṣāśrayo mūrtiḥ""ākṛtirjātiliṅgākhyā" "samānaprasavātmikā jātiḥ" iti| iha tu vastusvarūpanirūpitasvarūpaviśeṣakadharmasvarūpanirūpakadharmaviṣayatayā yathāsaṃbhavaṃ yojyam| ato na dvitīyādhyāye'pi vedāntavirodhaḥ| tṛtīye "darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt" ityādikaṃ bāhyāntarindriyādinirūpaṇādikaṃ cātyantopayuktam| na ca manonityatvādikaṃ tatra sūtritam; yena tadutpattyādiśrutikopaḥ ||

13.3.8

yaccātroktam---"gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikaṃ śrutiprāmāṇyācca" iti, etadeva yathāśrutaṃ siddhāntatayā svīkāryam| yadapi "gandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ" "aptejovāyūnāṃ pūrvapūrvamapohyākāśasyottaraḥ" iti guṇavyavasthāpanam, tatra tu tathaivābhyupagame'pi na vastvantaravirodhaḥ| tathāpyākāśādiṣu śabdāderekadvitricatuṣpañcakrameṇa purāṇeṣu pāṭhāt, ākāśānupraveśādanyatra śabda iti nirvāhe vārūvādyanupraveśāduttarottareṣu sparśādiriti nirvoḍhuṃ śakyatvāt, upalambhānvayavyatirekābhyāṃ vyavasthāpanasyāpi samatvāt, gandhādisūtraṃ pṛthivyāste santyevetyayogavyavacchedena nirvāhyam| "ākāśasyottaraḥ" ityatra tu tasya sa evetyanyayogavyavacchedena| kati kati caivaṃ sūtrāṇi kliṣṭāni parairapi niruhyante || yacca---"svaguṇānnopalabhanta indriyāṇi kasmāditicet" "saguṇānamindriyabhāvāt" ityatra "na śabdaguṇopalabdheḥ" ityuktam; tatrāpi śrotrendriyasya ākāśāpyāyitātvādāpyāyakaguṇasya tadguṇatāṃ paṭanailyapānīyasaurabhādivat prakalpoktamuttaram| athavā yathāgamamāhaṃkārikatvamindriyāṇāmajānataścodye bhūtāpyāyitendriyapakṣe sthitvaivedamuttaraṃ gūḍhābhiprāyeṇa dadīya iti| etaduktaṃ bhavati---bhavatā kimindriyaguṇopalambhābhāva ucyate, kiṃ vā tadāpyāyakaguṇopalambhābhāvaḥ ? pūrvatrāṅgīkāra evottaram, śabdādīnāmanindriyaguṇatvāt| uttaratra vyabhicāra iti| ato na vedāntavirodhaprasaṅgaḥ || caturthe'dhyāye--pravṛttirāgadveṣādinirūpaṇam, ātmanityatvādinā pretyabhāvādipratipādanam, animittabhāvotpattisarvānityatvasarvanityatvādinirūpaṇaṃ cātyantānuguṇam|

13.3.9

avayaviprasaṅgaśca prāguktanyāyena netavyaḥ| pañcamastu jātinigrahasthānamātropakṣīṇo na kvacattittva upakaroti| vyavahārāṅgavimarśasaundaryāsaundaryādikaṃ tu vāstavalakṣyalakṣaṇayuktyādiparāmarśavaijñānikairarthasthitimātrānusārādanādaraṇīyam| yat punararvāgbhirakṣacaraṇapañcādhyāyyāṃ kuśakāśāvalambena kaṇacaraṇakathāṃ niveśya naigamikyaḥ padavyo nirudhyante, tatra tu nūnaṃ sa eva gautamaḥ svayamantaḥ prahasati || || iti svīkārapakṣaḥ || yadvā nātīva ca bahiṣkāro nātīva ca parigrahaḥ| sāṃkhyādivadihāpi syāt samādhistauṣataṃṇḍulaḥ || upajīvyabahutvena vidyāsthānaniveśanam| viruddhāṃśaikaviṣayā sūtrādiṣu bahiṣkriyā || nyā. pa. pra. 4 || adhikārivivecanam || niyatādhikāraścāyaṃ nyāyavistaraḥ| adhikārācca niyataḥ syādayaṃ nyāyavistaraḥ| apratyavāyo māhātmyāddayāluḥ śāstramabravīt || sarvādhikāramityetadasamīkṣitabhāṣitam| kathamāgamavṛttāntamanadhītāgamā viduḥ || niṣiddhe prerayaṃstānvā kathaṃ kāruṇiko bhavet| na ca śakyā naraśiraḥpāvitryādyanumākṣatiḥ || vihāyāgamamakṣādyairdvidhā tatrāpi viplavaḥ| śrutyāṃ hyanadhikāritvāttadanyatrāvyavasthiteḥ || dharmakṣobhāmumābhaṅge kathaṃ śūdrādayaḥ kṣamāḥ | atha traivarṇikairukte tvanyo viśvasitītyapi || svayaṃ nyāyavicāre'sya phalatyanadhikāritām| pratyakṣānumayoryatra nityaṃ vedānapekhatā || tatrāpaśūdrabhāṣyoktā śūdrāderapyadhikriyā| caturdaśāpi sthānāni bhagavān dharmavidyayoḥ || na spraṣṭavyāni śūdrairityabravīdāśvamedhike| "aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ| purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa ||

13.3.10

yānyuktāni mayā samyagvidyāsthānāni bhārata| utpannāni pavitrāṇi pāvanārthaṃ tathaiva ca || tasmāttāni na śūdrasya spraṣṭavyāni kathaṃcana|" iti || tasmādetāni traivarṇikairadhyetavyāni| tatra brāhmaṇena vidyāprāptaye dharmānuṣṭhānāya cādhigantavyāni| kṣatriyavaiśyābhyāṃ dharmānuṣṭhānāyaiva| tathā śaṅkhena vidyāsthānānyanukramyoktam--- "etāni brāhmaṇo'dhikurute| sa ca vṛttiṃ darśayatītareṣām" iti| evameva dharmaśāstrasaṃgrāhakaiḥ samarthitam| tataśca yeṣāṃ karmabrahmamīmāṃsāvaseyatattvahitarūpaprameyacintādhikāraḥ, teṣāmeva tātparyaparyavasāyitayā dharmavidyāsthānābhimatanyāyaṃvistarāṃdhikārapa iti siddham || nyā. pa. pra. 5 || prayojananirūpaṇam || pratyakṣādipramāṇena śuddhiḥ padatadarthayoḥ| mānameyādiniyatirnirdoṣokteśca mānatā || grāvaplavanavākyādāvānyaparyaṃ virodhataḥ| citrāpaśuphalatvādāvabādhadvārasaṃgrahaḥ || anuvādavidhānādicintā prāptyādipūrvikā| pratyakṣādiṣvasiddheṣu na kalpeta kathaṃcana || evamādyupayogena munibhirnyāyavistaraḥ| vedānugrahaṇāddharmavidyāsthānatayoditaḥ || āgamākhyapramāṇe tu saṃśuddhe nyāyavistarāt| tadviśeṣasya mīmāṃsā sādhayeddharmamānatām || prameyasyāpi saṃśuddhirantato brahmacintanāt| iha tasya niveśastu tādarthyādiprasiddhaye || pramāṇamevāsya śāstrasya prādhānyato viṣayaḥ| tatra prekṣāvadadhicikīrṣāsiddhyartham---prameyatattvajñānaṃ hānopādānadvārā niḥśreyasahetuḥ, tacca saparikarāt pramāṇāt---iti paramparayā prayojanajñāpanāya pradarśanamātramihābhimatam|

13.3.11

ataḥ pradhānaviṣayatayā, prameyādisādhakatayā ca pramāṇaṃ prameyādapi pūrvamucyate| tatra vyavacchedyatvāṅgatvādimukhena saṃśayādayo'pi caturdaśa yathāyathaṃ nirūpyante| na ca ṣoḍaśatve nirbandhaḥ, atathātvaviparyayatvādyupādhyantarādhīnasaṃgrahavibhajanābhyāṃ nyūnādhikoddeśasyāpi śakyatvāt upayogānupayogāviśeṣācca| etāvadevagautamasyāpi hṛdayamiti || nyā. pa. pra. 6 || pramāṇāpramāṇavyavasthāpanam || asti tāvadidaṃ pramāṇamidamapramāṇamiti prasiddho laukikaparīkṣakavyavahāraghaṇṭāpathaḥ| tadanādare tu nirāśrayatayā parīkṣaṇasyāpyanudayaḥ || vyavahāro hi jagato bhavatyālambane kvacit| na tatsāmānyato nāsti kathaṃtā tu parīkṣyate || sāmānyaniścitārthena viśeṣe tu bubhutsite| parīkṣā hyucitā sveṣṭapramāṇotpādanātmikā || na sarvasyāpramāṇatvaṃ svapakṣasya svataḥ kṣateḥ| na sarvasya pramāṇatvaṃ svapakṣasyānyataḥ kṣateḥ || siddhyasiddhyo svapakṣasya siddhā lokavyavasthitiḥ| tatsiddhyasiddhyostvatpakṣo na kathaṃcana sidhyati || pramāṇena pramāṇasya bādhaḥ svavyāhaterhataḥ| apramāṇena tadbādhe sādhanaṃ ca tato na kim || apramāṇāt pramāṇādvā mānasiddhirna cenna tat| yataḥ pramāṇatastasya siddhiḥ svapararakṣiṇī || bādhābādhavyavasthā'pi mānataḥ syādravyavasthitāt| anyathā tvavyavasthāyā na vyavasthetyavasthiteḥ || sarvatrānirṇaye na staḥ saṃśayotpattinirṇayau| yathā tatkoṭitatsiddhistathānyatrāpi yujyate || dharmisādhāraṇākārakoṭīnāṃ pūrvaniścaye| asāvayamayaṃ veti hyāvirbhavati saṃśayaḥ || sarvatra saṃśayastāvanna sarvasyāpi dṛśyate| sarvaṃ saṃdigdhamiti te nipuṇasyāsti niścayaḥ ||

13.3.12

saṃśayaśca na saṃdigdhaḥ saṃdigdhādvaitavādinaḥ| dūraṃ gatvāpi durvāraḥ saṃśaye nirṇayastava || mānāmānavibhāge'taḥ sāmānyena vyavasthite| kvācitkasaṃśayocchittyai lakṣaṇaṃ saṃpracakṣate || tatra vyutpattivivakṣābhedāt pramitiṃ tatkaraṇaṃ ca yathecchaṃ pramāṇamāhurityavocāma, āśrayaprāmāṇyasyānādeśikatvāt| "āptaprāmāṇyāt"---āptoktatvahetoḥ prāmāṇyādityarthaḥ| na hi vaktṛprāmāṇyaṃ vākyaprāmāṇya upayujyate laukikavākyeṣu; kiṃtu kāraṇadoṣābhāvaḥ| dvidhāpi pramitireva śodhyā || nyā. pa. pra. 7 || pramālakṣaṇaparīkṣaṇam || tatrāsmadīyā eva kecidanyathākhyātimicchantaḥ smṛteḥ prāmāṇyamanicchantaḥ samyaganubhavaḥ prameti lakṣayanti; ubhayamicchantaḥ, yathārthajñānaṃ prameti; ubhayamanicchantaḥ, anubhūtiḥ prameti| evaṃprāyāṇi ca vādyantaroktāni lakṣaṇāni|| vayaṃ tu brūmaḥ--- yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānaṃ prameti| yathārthakhyātimakhyātimanyathākhyātimeva vā| icchadbhirna vimantavyamidaṃ lokānusārataḥ || smṛtimātrāṃpramāṇatvaṃ na yuktamiti vakṣyate | abādhitasmṛterloke pramāṇatvaparigrahāt || buddhāgamādityāge ca na hetuḥ smṛtimūlatā || viśuddhasmṛtimūle'pi mānavādau prasaṅgataḥ || bhrāntiṃ pramāto bhindanto na cāhuḥ smṛtimānatām| smṛtitvameva hi vyaktamaprāmāṇyaṃ bhavanmate || pītaśaṅkhabhramādau ca na hyetadupapadyate| cakṣuṣaiva hi śaṅkhādeḥ pītimādeśca tatra dhīḥ || tataśca pratipattau vā vyavahārodaye'pi vā| tathābhāvānyathātvābhyāṃ pramābhrāntitavyavasthitiḥ || viparyayādervyāvṛttirevameva hi sidhyati| yatkiṃcidanyathātvaṃ hi vaiparītyamitīṣyate ||

13.3.13

ātmakhyātyādivādeṣvapyanyathātvamavāritam| bhramapravṛttibādhāderanyathā na hi saṃbhavaḥ || evaṃ satyanyathādhīstatsāmagrī vāpi lāghavāt| ayathāvyavahārasya heturityavaśiṣyate || sarvairapyanyathākhyātirdustyajatvāllaghīyasī| tadvādināpyavarjyatvāt tato'pyakhyātilāghavam || svārasyamanyathākhyātāvakhyātau lāghavaṃ sthitam| iti darśayituṃ bhāṣye dvitayaṃ tadanujjhitam| yannāthamunimiśrādyairyathārthakhyātisādhanam| tallokabuddhyanārohādvaibhavaṃ kecidūcire || mānādrūpyādisattve'pi tayoranyataraddhruvam| kāryākṣamatvāgrahaṇāt tatkṣamatvagraheṇa vā || khyātyantarāṇāṃ doṣāstu tattatsiddhāntaśīlane| svayamevonmiṣantyeva saṃgrahāt kiṃciducyate || tatrātmakhyātau tāvat--- anyadvijñānamastīti dhīranyaviṣayā na vā| ādye'rthasyāpi tadvaddhīranyatraikaiva dhīrbhavet || saṃtānāntaravijñānaṃ svasaṃtāne kṣaṇāntaram| yā dhīḥ sādhayate sā hi svato bāhyaṃ vigāhate || sahopalambhaniyamaḥ saṃvido grāhyalakṣma ca| bodhe'pyartha ivetyevaṃ jñānārthaikyaṃ na tadbhavet || doṣādihetujālasya mithyāve'pi yatheṣyate| adhiṣṭhānasya mithyāve'pyanivāryastathā bhramaḥ || tato mādhyamikasyaiva pakṣastatrāvaśiṣyate| na ca tatrāpi nistāraḥ sarvathānupapattitaḥ || asattvaṃ laukikaṃ brūṣe lokottaramathā'pi vā| na niṣedho nirupadhiḥ pūrvatrānyanna dhīpadam || catuṣkoṭivimuktaṃ ca tattvaṃ prāmāṇikaṃ na vā| pūrvatra tāvatī sattā na cet taddhīrasanmatiḥ || anyeṣāṃ ca niradhiṣṭhānakhyātau --- atrāsadeva bhavatāmatreti khyāyate na vā| ādye siddhamadhiṣṭhānaṃ dvitīye khyātyapahnavaḥ ||

13.3.14

kiṃ ca svanetraniṣṭhyūtaṃ timiraṃ timirārditaiḥ| keśastabakasādṛśyāt tathā bhātyevamīdṛśāḥ || yadyapyavidyamāno'rtho vidyamānatayā sphuret| tathāpyasāvadhiṣṭhānaṃ svadeśādau mito hi saḥ || idaṃtvena pratīte'rthe tadāropaṃ pare viduḥ| tasminnidaṃtvāropaste phalatastulyatā dvayoḥ || anirvacanīyakhyātau --- anirvācyatayā vastu nirucyeta na vā tvayā| ādye virodho vividho dvitīye'smanmatasthitiḥ || sadasadvyatireko'pi viruddho yadi gṛhyate| sadasadrūpatā kiṃ nu pratītā tu na gṛhyate || anuṣṇāśītavat tucchādbrahmaṇaścātirekitā| sādhyeta khyātibādhāderyadi siddhaṃ tadatra naḥ || na ca viśvasya bādho'pi svarasādupajāyate| apratiṣṭhitayuktyā tu bādho brahmāpi saṃspṛśet || nāśāt saditaratvaṃ ca nāśakāle yadīṣyate| svakāle yadi bādhaḥ syānnāśasyāpyanirūpaṇam || nityatvena śrutānāṃ ca keṣāṃ cinna hi nāśitā| bhāgāsiddhastato heturna caikyaṃ nāśabādhayoḥ || nirviṣayakhyātau --- viṣayālīkabhāvādau khyātyantaraparigrahaḥ| anullekhastu rūpyādidhīrityuktyā nibarhitaḥ || nyā. pa. pra. 8 || nigamanam || tataścātrānyathādhīrvā taddhetumatireva vā| bhrāntirvastuvirūpasya vyavahārasya kāraṇam ||

13.4

iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya
śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu
nyāyapariśuddhau pratyakṣādhyāye
prathamamāhnikam ||

Linked texts (1)